Piątek 15 Listopada 2019r. - 319 dz. roku,  Imieniny: Amielii, Leopolda

| Strona główna | | Mapa serwisu 

dodano: 16.08.13 - 18:19     Czytano: [3377]

Kresowe korzenie Polaków


15% Polaków ma kresowe korzenie

Według opublikowanych w połowie 2013 roku danych Centrum Badania Opinii Społecznej 15% ludności dzisiejszej Polski (38 544 513 mieszkańców w 2012 r.) deklaruje posiadanie przodków urodzonych na Ziem Wschodnich. Najwięcej takich osób zamieszkuje województwa zachodnie, dokąd skierowano najwięcej Polaków wypędzonych z Ziem Wschodnich przez okupantów sowieckich w latach 1945-46 roku. Absolutnym rekordzistą jest województwo lubuskie (1 023 317 mieszk.), w którym 51% czyli 523 000 osób posiada korzenie kresowe i tuż za nim jest województwo dolnośląskie (2 916 577 mieszk.) - 47% czyli 1 365 000 „kresowiaków”. Na następnych miejscach uplasowały się województwa: opolskie (1 013 950 mieszk.) – 30% czyli 304 000 „kresowiaków”, zachodnio-pomorskie (1 722 739 mieszk.) – 25% czyli 430 000 „kresowiaków”, warmińsko-mazurskie (1 451 950 mieszk.) – 18% czyli 261 000 „kresowiaków”, pomorskie (2 290 070 mieszk.) – 17% czyli 388 000 „kresowiaków”, podlaskie (1 199 724 mieszk.) – 11% czyli 132 000 „kresowiaków”, śląskie (4 620 624 mieszk.) – 11% czyli 510 000 „kresowiaków”, lubelskie (2 171 857 mieszk.) – 10% czyli 217 000 „kresowiaków”, mazowieckie (5 285 604 mieszk.) – 10% czyli 528 000 „kresowiaków”, podkarpackie (2 128 687 mieszk.) – 9% czyli 190 000 „kresowiaków”, kujawsko-pomorskie (2 098 370 mieszk.) – 8% czyli 168 000 „kresowiaków”, wielkopolskie (3 455 477 mieszk.) – 8% czyli 277 000 „kresowiaków”. Najmniej „kresowiaków” jest w województwie łódzkim (2 533 681 mieszk.) – 5% czyli 126 000 „kresowiaków”, małopolskim (3 354 077 mieszk.) – 4% czyli 135 000 „kresowiaków” i świętokrzyskim (1 278 166 mieszk.) – 3% czyli 38 000 „kresowiaków”. Razem w Polsce mieszka ok. 4 590 000 Polaków z kresowymi korzeniami.

Stronnictwo Narodowe na Ziemiach Wschodnich

Jedną z największych polskich partii politycznych w przedwojennej Polsce było powstałe w 1928 roku Stronnictwo Narodowe (SN), stawiające na pierwszym miejscu dobro Polski i narodu polskiego. Największe wpływy SN miało wśród drobnomieszczaństwa i klasy średniej (drobny przemysł, rzemiosło, handel) oraz dużej części ziemiaństwa, mniejsze wśród chłopów i robotników. Najsilniej SN rozwinęło się w województwach poznańskim, pomorskim (w obu konflikty z mniejszością niemiecką – byłymi zaborcami), białostockim (wyciąganie rąk po polskie Podlasie przez nacjonalistów białoruskich i ukraińskich), w Małopolsce Wschodniej (konflikty z Ukraińcami), a z miast polskich przede wszystkim w Wilnie (pretensje Litwy do POLSKIEGO Wilna) i Lwowie (pretensje Ukraińców do ARCYPOLSKIEGO Lwowa). Organem prasowym SN w Wilnie był dziennik „Dziennik Wileński”, a we Lwowie „Kurier Lwowski”.

Kresowiana w Muzeum Archeologicznym w Warszawie

Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie powstało w 1923 roku z zadaniem badania prahistorii ziem Polski, gromadzenia, przechowywania i udostępniania zbiorów, a także konserwacji zabytków oraz popularyzacji prahistorii. Zbiory muzeum w większości składają się z materiałów pozyskanych w czasie badań terenowych od XIX wieku na terytorium Polski i krajów ościennych – dawnych Kresów Rzeczypospolitej. Stąd w Muzeum jest sporo eksponatów pochodzących z Kresów. Z najważniejszych kresowych materiałów archeologicznych w zbiorach Muzeum wymienić należy:
w zbiorach Działu paleolitu i mezolitu (sprzed 4000 lat p.n.Chr.) są przedmioty głównie krzemienne także z terenów dzisiejszej Litwy, Białorusi i Ukrainy; w zbiorach Działu neolitu (między 5000-3000 lat p.n.Chr.) znajdują się również materiały z całej Polski i Kresów, z których najcenniejsze przedmioty pochodzą z Rosi k. Wołkowyska (woj. białostockie, ob. Białoruś), Pieniążkowa (Pieniążkówki k. Humania?) i Popudni w guberni kijowskiej; w zbiorach Działu epoki brązu i wczesnego żelaza (od ok. XV do ok. III w. p.n.Chr.) są m.in. przedmioty z cmentarzyska łużyckiego z Młyńska k. Włodzimierza Wołyńskiego (woj. wołyńskie, ob. Ukraina), z dawnych kolekcji kresowych oraz przedwojennych badań prowadzonych na wschodnich rubieżach II Rzeczypospolitej, jak np. znaleziony na Podolu kimmeryjski kocioł, wykonany ze zdobionych blach miedzianych, zabytki pochodzące z kurhanów scytyjskich na Ukrainie, w tym znaczna liczba grocików brązowych i inwentarz eponimicznego cmentarzyska kultury wysockiej, która wykształciła się w X w. p.n.Chr. na wschodnich połaciach kultury łużyckiej - na południowym Wołyniu i terenach nad górnym Bugiem, Styrem i Seretem (nazwa od miejscowości Wysocko Wyżne w woj. lwowskim, ob. Ukraina) i która dlatego że wykazuje wiele cech wspólnych z kulturą łużycką, bywa też traktowana jako jej wschodni odłam; z okresu rzymskiego i wędrówek ludów (III/II p.n. Chr. – V w.) pochodzi skarb z Boroczyc h. Horochowa w woj. wołyńskim (ob. Ukraina) oraz srebrna i emaliowana biżuteria z północno-zachodnich wybrzeży Morza Czarnego (ob. Ukraina), z dawnej kolekcji J. Choynowskiego z Kijowa; w Dziale Archeologii Bałtów są materiały z osad, grodzisk i cmentarzysk plemion letto-litewskich ze środkowej i wschodniej (Wileńszczyzna) Litwy, m.in. z Mierzan i Sudaty k. Święcian (woj. wileńskie, ob. Litwa), Pakalniszek k. Poniewieża (Litwa Kowieńska) oraz liczne ozdoby, broń i naczynia z kilkudziesięciu zespołów grobowych z ciałopalnego cmentarzyska w Żwirblach pod Wilnem; w Dziale Wczesnego Średniowiecza (VI do XIII w.) przechowywane są m.in. ciekawe materiały pochodzące z badań archeologicznych prowadzonych na Kresach w okresie międzywojennym, jak np. z grodziska w Dawidgródku na Polesiu (ob. Białoruś) czy osady w Gródku k. Równego na Wołyniu (ob. Ukraina), jak również zabytki archeologiczne z kolekcji Józefa Choynowskiego z Kijowa; w Dziale Numizmatycznym są m.in. monety czy skarby monet odkryte przez polskich archeologów na Kresach w okresie międzywojennym, m.in. 20 kilogramowy skarb srebrnych denarów rzymskich z I i II w. p.n.Chr., odkryty w 1928 r. w Boroczycach na Wołyniu (ob. Ukraina).

Odznaczenie Lwowa Orderem Virtuti Militari w 1920 roku

1 listopada 1918 roku nacjonaliści ukraińscy z pomocą upadającej i mściwej Austrii (za polski patriotyzm) dokonali zbrojnego zamachu na ARCYPOLSKI Lwów. W bohaterskiej walce, trwającej trzy tygodnie, polska ludność Lwowa przepędziła ukraińskich intruzów z miasta. Dokładnie dwa lata później, dnia 22 listopada 1920 roku u stóp pięknego pomnika Adama Mickiewicza w samym centrum Lwowa, marszałek Polski Józef Piłsudski przyjął defiladę wojska i listopadowych obrońców Lwowa, która przeszła także przez Rynek i dekorował Srebrnym Krzyżem Virtuti Militari herb Lwowa trzymany przez prezydenta miasta Józefa Naumanna, któremu asystowali m.in. wiceprezydenci: dr Stahl, dr Chlamtacz i dr Schleicher, dowódca obrony Lwowa brygadier Mączyński, generałowie: Jędrzejewski, Lamezan i Rozwadowski oraz arcybiskupi lwowscy B. Twardowski i J. Teodorowicz. Uzasadniając decyzję marsz. Piłsudski powiedział: „Tu (we Lwowie) codziennie walczyć trzeba o nadzieję, codziennie walczyć o siłę wytrwania. Ludność stawała się wojskiem, wojsko stawało się ludnością. I kiedym ja, jako sędzia wojskowy dający nagrody, odznaczający ludzi, myślał nad kampanią pod Lwowem, to wielkie zasługi Waszego miasta oceniłem tak, jak gdybym miał jednego zbiorowego żołnierza, dobrego żołnierza, i ozdobiłem Lwów Krzyżem Orderu Virtuti Militari, tak, że wy jesteście jedynym miastem w Polsce, które z mojej ręki, jako Naczelnego Wodza, za pracę wojenną, za wytrzymałość otrzymało ten order”. Wiadomo jednak, że marsz. Piłsudski uhonorował tym odznaczeniem nie tylko walkę o polski Lwów w listopadzie 1918 roku, ale także i to, że Lwów w całej swej prawie 600-letniej historii był wiernym miastem Rzeczypospolitej – miastem Semper Fidelis. Lwów był pierwszym i jedynym miastem polskim do II wojny światowej odznaczonym najwyższym polskim orderem wojskowym – orderem Virtuti Militari (dzisiaj jest odznaczona nim także Warszawa). Po uhonorowaniu Lwowa Orderem Virtuti Militari insygnia tego orderu zostały dodane do herbu miasta. Poprawiony herb miasta Lwowa został zaprojektowany przez Rudolfa Mękickiego i zatwierdzony 28 czerwca 1936 roku przez Ministerstwo Wyznań i Oświecenia Publicznego. Nową tarczę herbową wieńczyła korona (symbol miasta królewskiego, którym był Lwów w I Rzeczypospolitej), a po bokach tarczy umieszczono wstęgi czerwoną i błękitną z dewizą miasta – Semper Fidelis (zawsze wierny), a pod tarczą na skrzyżowaniu dwu gałązek wawrzynu zwisa na wstążce Krzyż Srebrny orderu wojennego Virtuti Militari. Chwilę nadania miastu Orderu Virtuti Militari przez ówczesnego Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego przedstawia znany obraz namalowany przez wybitnego malarza lwowskiego Stanisława Batowskiego-Kaczora (1866 – 1946). – Jako ciekawostkę podaję, że w bardzo grubym tomie (1159 stron) „Kalendarium Lwowa 1918-1939” Agnieszki Biedrzyckiej (Universitas, Kraków 2012) pod datą 11 XI 1920 nie ma najmniejszej wzmianki o uroczystości odznaczenia Lwowa Orderem Virtuti Militari! Dziwne i niewybaczalne to przeoczenie.

Polskie wątki gmachu głównego Uniwersytetu Lwowskiego

Wzniesiony w latach 1877-81 piękny gmach główny Uniwersytetu Lwowskiego do 1919 roku był gmachem galicyjskiego (krajowego) Sejmu Krajowego i wówczas w sali posiedzeń sejmowych, którą wymalował wybitny malarz polski Henryk Rodakowski, wisiał wielki obraz (298 x 512 cm) Jana Matejki „Unia Lubelska”, który obecnie jest eksponowany w Muzeum Lubelskim w Lublinie (jest własnością Muzeum Narodowego w Warszawie), natomiast w Sali Marszałków równie wielki obraz (247 x 446 cm) tego mistrza „Konstytucja 3 Maja”, który obecnie znajduje się na Zamku Królewskim w Warszawie. W Sali tej były także portrety marszałków Sejmu Krajowego: Alfreda hr. Potockiego i Mikołaja Zyblikiewicza, również pędzla Matejki; Ludwika hr. Wodzickiego, pędzla Henryka Siemiradzkiego, Włodzimierza hr. Dzieduszyckiego, Leona ks. Sapiehy i Jana hr. Tarnowskiego malowane przez Henryka Rodakowskiego; Eustachego ks. Sanguszki, Andrzeja hr. Potockiego i Stanisława hr. Badeniego, pędzla Kazimierza Pochwalskiego. Fasadę gmachu zdobi u szczytu alegoryczna grupa pięknie wykonanych rzeźb wyobrażających Galicję, Wisłę (a więc królową polskich rzek) i Dniestr. Cztery figury nad gzymsem są dłuta polskich rzeźbiarzy R. Trembeckiego i J. Mikulskiego. Natomiast w klatce schodowej stoją rzeźby księcia Mieszka I, za którego Ziemia Lwowska po raz pierwszy znalazła się w granicach Polski (ok. 980 r.) i króla Kazimierza Wielkiego, który przywrócił tę ziemię Polsce w 1340 roku – rzeźbiarza R. Trembeckiego.

Stronnictwo Postępowo-Demokratyczne we Lwowie

Stronnictwo Postępowo-Demokratyczne (SP-D), znane także jako Polskie Stronnictwo Postępowe, utworzone we Lwowie w 1911 roku, tworzyła grupa polityków galicyjskich, głównie inteligencja niepodległościowa o poglądach demokratyczno-lewicowych, która wyodrębniła się z Polskiego Stronnictwa Demokratycznego; popierała je klasa średnia Lwowa i Galicji Wschodniej/Małopolski Wschodniej. Stronnictwo występowało z hasłami demokratyzacji prawa wyborczego, równouprawnienia kobiet, rozdziału Kościoła od państwa i laicyzacji szkolnictwa. Od 1912 roku reprezentowane było w Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, a podczas I wojny światowej (1914-18) wchodziło w skład i Naczelnego Komitetu Narodowego. Rozwiązało się po powstaniu niepodległego państwa polskiego w listopadzie 1918 roku. Głównymi jego przywódcami i działaczami byli: Hipolit Śliwiński, Władysław Sikorski, B. Laskownicki, Aleksander Lisiewicz, Michał Janik, Bronisław Pawlewski. Organem prasowym SP-D był największy dziennik lwowski „Wiek Nowy” (50 000 egz.).

Księża urodzeni we Lwowie i pracujący w Polsce w 1985 r.

Według „Spisu duchowieństwa diecezjalnego i zakonnego w Polsce 1985” (Pallottinum Poznań-Warszawa 1985), a więc wydanego 40 lat po wypędzeniu Polaków ze Lwowa przez okupanta sowieckiego, w jałtańskiej Polsce, a więc w Polsce bez Kresów jeszcze żyło i pracowało w duszpasterstwie 33 Polaków-księży diecezjalnych, którzy urodzili się w polskim Lwowie oraz było 12 lwowiaków-zakonników, z których 11 przyjęło święcenia kapłańskie, a jeden był bratem zakonnym. Tak duża liczba samych polskich duchownych katolickich pochodzących ze Lwowa (a przecież od 1945 do 1985 r. zmarło w Polsce kilkudziesięciu polskich kapłanów urodzonych we Lwowie) jest najlepszym dowodem na to, że było to polskie miasto i tylko przez sadyzm historii przestało nim być.

Księżmi diecezjalnymi urodzonymi we Lwowie byli: Zygmunt Barmiński ur. 1916, Roman Drozd ur. 1942, Ryszard Franiszyn ur. 1932, Edward Godlewicz ur. 1897, Paweł Heintsch ur. 1924, Eugeniusz Hlibowicki ur. 1913, Roman Hoppe ur. 1929, Tomasz Horak ur. 1944, Jan Iwanicki ur. 1935, Marian Jaworski ur. 1926 (emerytowany arcybiskup lwowski, kardynał), Ryszard Jerie ur. 1941, Zdzisław Kalinowski ur. 1932, Stanisław Kaściński ur. 1905, Zbigniew Kutzan ur. 1928, Czesław Kwiatkowski ur. 1941, Stanisław Łabiński ur. 1936, Andrzej Łutnik ur. 1937, Stanisław Mackiewicz 1935, Ryszard Mebel ur. 1915, Tadeusz Menio ur. 1937, Bogdan Niedopytalski ur. 1935, Kazimierz Nowak ur. 1937, Edward Pawłowski ur. 1921, Stanisław Rogalski ur. 1928, Tadeusz Siwiec ur. 1926, Stanisław Skorodecki ur. 1919, Wiktor Sobaszek ur. 1922, Józef Streżyński ur. 1950, Eugeniusz Surgent ur. 1931, Tadeusz Śmigielski ur. 1935, Romuald Warachim ur. 1946, Zdzisław Wenk ur. 1918, Kazimierz Wojtoń ur. 1937.

Zakonnikami urodzonymi we Lwowie byli: Leszek Balczewski ur. 1932 - jezuita, Jan Berka ur. 1914 – karmelita bosy (brat zakonny), Szymon Górniak ur. 1940 - barnardyn, Alojzy Hus ur. 1916 - jezuita, Antoni Kordowisko ur. 1945 - franciszkanin, Stanisław Łopatka ur. 1909 - jezuita, Bernard Machniewicz ur. 1935 - bernardyn, Roman Madura ur. 1892 - dominikanin, Franciszek Małaczyński ur. 1920 - benedyktyn, Józef Możdrzeń ur. 1930 - jezuita, Roman Pitołaj ur. 1916 - bernardyn, Stanisław Tarka ur. 1938 - paulin.

Pacyków w Małopolsce Wschodniej w dziejach sztuki polskiej

Pacyków to miejscowość, która przed wojną, a więc w czasie przynależności jej do Polski, była wsią w powiecie dolińskim (8 km od Doliny) w województwie stanisławowskim (ob. Ukraina). Jak prawie każda, jeśli nie każda, miejscowość w Małopolsce Wschodniej także i jej historia jest związana z Polską i Polakami, chociaż była to wieś zamieszkiwana głównie przez Rusinów/Ukraińców. Chociażby przez sam fakt, że od 1340 roku należała do Polski (do 1772 r. w województwie ruskim/lwowskim, następnie do 1918 r. w Galicji). W XVII w. stanowiła własność polskiego szlachcica Andrzeja Żurakowskiego, który w 1692 roku ufundował tutaj cerkiew wraz z monastyrem; dokument fundacyjny został napisany po polsku. Władze austriackie zniosły monastyr w 1792 roku, a w 1811 roku grunta należące do monastyru sprzedano Polakowi Józefowi Matkowskiemu.
Pacyków przeszedł także do historii sztuki polskiej, a konkretnie założona tu w 1912 roku przez Aleksandra Lewickiego fabryka fajansu (Pierwsza Galicyjska Fabryka Artystycznych Fajansów i Terracotty Pacyków, a od 1924 r. Fabryka Fajansu w Pacykowie), która była czynna do 1939 roku; po zniszczeniach , które doznała w I wojnie światowej, została odbudowana i rozbudowana. Wytwarzała ona cieszące się sporą popularnością w przedwojennej Polsce wyroby fajansowe w stylu art déco, które projektowali polscy rzeźbiarze ze Lwowa, m. in. Luna Drexler, Antoni Popiel (twórca pomnika A. Mickiewicza we Lwowie), Władysław Gruberski i Władysław Adamiak i które były wysokiej jakości. W fabryce pacykowskiej wyrabiano m.in. figurki dam prezentujących modę typową dla okresu lat międzywojennych, zwierzęta, postaci w strojach ludowych i inne, których modele projektowali m.in. Stanisław Czapka i Wilhelm Tomasch. Po śmierci jej założyciela w 1935 roku, fabrykę prowadził jego syn, również Aleksander. Wyroby fabryki prezentowane były na wystawach w Kijowie w 1913, Lipsku w 1913 i we Lwowie w 1914 roku. W okresie międzywojennym wyroby z Pacykowa wystawiane były regularnie w latach 1921-38 w specjalnym pawilonie na Targach Wschodnich we Lwowie. Po zajęciu Małopolski Wschodniej przez Związek Sowiecki we wrześniu 1939 roku fabryka została zamknięta.

Sercanki polskie w Małopolsce Wschodniej

Zgromadzenie Służebnic Najświętszego Serca Jezusowego, zwane potocznie sercankami, to katolicki zakon żeński. Powstał w 1894 roku z inicjatywy profesora teologii pastoralnej na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, ks. (św.) Józefa Sebastiana Pelczara (1842 – 1924; od 1899 biskup przemyski, kanonizowany w 2003 r.), z pomocą dwóch zakonnic, s. Ludwiki Szczęsnej (która została pierwszą przełożoną do 1916 r.) i s. Faustyny Rostkowskiej; zgromadzenie zostało zatwierdzone przez Watykan w 1912 roku. Ks. Pelczar stworzył nowy zakon, aby mógł się on opiekować założonym przez niego przytuliskiem dla przybywających do pracy w Krakowie dziewcząt. Później siostry miały zajmować się głównie działalnością dydaktyczno-wychowawczą i charytatywną: prowadziły schroniska dla dziewcząt pracujących, ochronki, sierocińce, szkoły, pracowały w szpitalach i zakładach opieki społecznej. Kandydatek do tej zbożnej pracy nie brakowało i zgromadzenie szybko się rozwijało; do 1900 roku wzniosło swój okazały klasztor i kościół w Krakowie przy ul. Garncarskiej oraz rozpoczęło działalność w innych miastach Galicji.
Już w 1895 roku, a więc zaledwie po roku istnienia, pierwsze sercanki wyjechały do Lwowa, aby tam rozwijać działalność apostolsko-wychowawczą wśród służących w przytulisku św. Jadwigi. W następnych latach na terenie Małopolski Wschodniej powstały domy zakonne sercanek w Brodach (pełniły służbę pielęgniarską w szpitalu) i Stryju (schronisko dla służących i robotnic), a inne podjęły pracę administracyjną i pielęgniarską w Szpitalu Powszechnym we Lwowie, szpitalu w Krakowcu k. Jaworowa i prowadziły sanatorium w Żabiem w Karpatach Wschodnich (Czarnohora) w przedwojennym województwie stanisławowskim. Po oderwaniu od Polski i przyłączeniu Lwowa i Małopolski Wschodniej do Związku Sowieckiego w 1945 roku, sercanki zostały wypędzone do pojałtańskiej Polski (Polski bez Kresów).

Wołyńska publikacja naukowa

W stolicy polskiego Wołynia i województwa wołyńskiego – Łucku tuż przed wojną, w 1939 roku, ukazało się bardzo ważne wydawnictwo naukowe o międzynarodowym znaczeniu: „Księga ku czci Józefa Ignacego Kraszewskiego”. Jej wydawcą było Wołyńskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Łucku. Była to jedyna tej wagi publikacja polska wydana w okresie międzywojennym na Wołyniu.

Wołyńskie Towarzystwo Krajoznawcze i Muzeum Wołyńskie

W 1927 roku grupa polskich miłośników krajoznawstwa oraz historii Łucka i Wołynia założyła w Łucku Wołyńskie Towarzystwo Krajoznawcze i Opieki nad Zabytkami Przeszłości, którego prezesem został inż. Franciszek Księżopolski, dyrektor wołyńskiej dyrekcji robót publicznych. W skład jego zarządu wchodził m.in. Jan Suszyński, były prezydent miasta Łucka. Wkrótce powstało kilka oddziałów terenowych Towarzystwa w miastach powiatowych. Towarzystwo stanowiło Okręg Wołyński Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, którego organem był miesięcznik „Ziemia Wołyńska”, ukazujący się w latach 1936-39 i redagowany przez Tadeusza Ignacego Gumińskiego.
Staraniem tego Towarzystwa 16 czerwca 1929 roku zostało otwarte w Łucku Muzeum Wołyńskie. Otwarcia dokonał prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Ignacy Mościcki. Wśród jego założycieli byli znani badacze przyrody i historii Wołynia, m.in.: historyk Jakub Hoffman, lekarz Adam Wojnicz, konserwator zabytków Zbigniew Rewski, archeolog Jan Fitzke, paleontolog Kazimierz Przemyski, historyk Julian Nieć oraz etnograf Aleksander Prusiewicz (1878-1941), rodem z Okopów Świętej Trójcy (woj. tarnopolskie, obecnie Ukraina), który został pierwszym dyrektorem Muzeum. W swoim przesłaniu na założenie Muzeum jego fundatorzy napisali: „Wołyńskie Muzeum ma charakter ściśle regionalny i jego zadaniem jest nie tylko gromadzenie rozmaitych przykładów zabytków kultury i sztuki, ale i poszerzanie wiedzy na ich temat i miłość do nich, badanie terenów Wołynia, jego przyrody, pamiątek historii, etnografii”. Było to pierwsze i po dzień dzisiejszy działające muzeum na Wołyniu – jeszcze jedna ważna placówka kulturalna założona w tej krainie przez Polaków. 23 stycznia 1935 roku powstało w Łucku Wołyńskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, w następstwie zebrania założycielskiego, które odbyło się 13 grudnia 1934 roku. Towarzystwo szybko stało się jednym z najważniejszych towarzystw powstałych w międzywojennej Polsce. Wzięło ono pod swoje skrzydła Muzeum Wołyńskie. 15 stycznia 1935 roku powołano Wołyńskie Towarzystwo Muzealne w Łucku, którego zadaniem było utrzymanie i prowadzenie muzeum w Łucku, a w miarę możliwości otwieranie muzeów także w innych miastach Wołynia. Ostatnią przedwojenną siedzibą Muzeum Wołyńskiego był budynek przy ul. H. Sienkiewicza 31 (aktualnie B. Chmielnickiego 12). Do 1939 roku z pomocą wielu Polaków zebrało wiele cennych eksponatów dotyczących historii, archeologii i przyrody Łucka i Wołynia. We wrześniu 1939 roku Niemcy i Związek Sowiecki napadli na Polskę, dzieląc się po połowie jej obszarem. Związek Sowiecki zagarnął całe Kresy, a więc także i Wołyń. Od razu przywłaszczyli sobie bezprawnie zbiory Muzeum Wołyńskiego. Po definitywnym oderwaniu Wołynia od Polski w 1945 roku, na bazie Muzeum Wołyńskiego stworzono obwodowe muzeum historyczno-krajoznawcze pod nazwą Wołyńskie Muzeum Krajoznawcze. Od 1985 roku Wołyńskie Muzeum Krajoznawcze mieści się w dwupiętrowym budynku z kolumnami w centrum Łucka, który został wzniesiony przy ul. Chopina 20 w latach 1928-30 według projektu pracującego w Łucku polskiego architekta Kazimierza Janickiego dla Wołyńskiego Okręgowego Urzędu Ziemskiego. Wołyńskie Muzeum Krajoznawcze jest największym muzeum działający obecnie na Wołyniu. Jego zbiory liczą ponad 125 tysięcy eksponatów reprezentujących przyrodę, historię, etnografię i sztukę Wołynia. Muzeum posiada bogatą kolekcję materiałów przyrodniczo - naukowych. W Muzeum jest oczywiście wiele poloników i to nie tylko pochodzących z przedwojennego Muzeum Wołyńskiego ale także po prostu skradzionych narodowi polskiemu na ziemiach etnicznej Polski podczas wojny, jak np. dwa obrazy, które do II wojny światowej należały do zbiorów Zamku Królewskiego na Wawelu w Krakowie. Unikatowy jest tu zielnik (ponad 3 tysiące arkuszy), ułożony z roślin zebranych na Wołyniu w latach 30-tych XX w. przez polskiego botanika Stefana Mackę. Są tu pamiątki po Józefie Ignacym Kraszewskim, eksponaty z wykopalisk przeprowadzonych na Wołyniu w latach 1936−1939 przez polskich archeologów Jana Fritzkego i Tadeusza Sulimirskiego (w Muzeum jest stała ekspozycja poświęcona obu archeologom z eksponatami archeologicznymi), a przede wszystkim wyroby rzemiosła artystyczne, meble, obrazy, porcelana itd. skradzione polskim właścicielom dworków na Wołyniu po jego zajęciu przez Związek Sowiecki we wrześniu 1939 roku.

Tadeusz Kościuszko Białorusinem?

Tadeusz Kościuszko (1746-1817) jest uważany za bohatera narodowego Polski i Stanów Zjednoczonych. O tym, że czuł się Polakiem – synem narodu polskiego mówi dobitnie jego życiorys, a przede wszystkim fakt, że sam siebie uważał za Polaka, nawet podczas emigracji w Stanach Zjednoczonych, a potem we Francji i w Szwajcarii, gdzie zmarł. Tymczasem, jak podał „Nasz Dziennik” (Warszawa, 17-18.4.2004), władze białoruskie przystąpiły do odbudowania, zniszczonego podczas II wojny światowej, dworku Kościuszków w Mereczowszczyźnie na Polesiu, gdzie urodził się Kościuszko, z zamiarem zamienienia go w muzeum Tadeusza Kościuszki – jako syna białoruskiej ziemi.

Jest to kolejna próba zawłaszczenia, w tym wypadku przez Białorusinów (bo podobnie z Tadeuszem Kościuszką czynią Litwini i Ukraińcy), znanego w świecie Polaka. Najpierw nacjonaliści białoruscy, litewscy i ukraińscy mówili, że Polakami na Kresach była tylko szlachta i częściowo mieszczanie oraz księża katoliccy. Teraz coraz częściej odmawia się polskości wszystkim znanym Polakom pochodzącym z Litwy, Białorusi i Ukrainy. A oburzające jest to, że strona polska biernie się temu przygląda, jak i zakłamywaniu polskiej historii Kresów.

Polacy na dzisiejszej Grodzieńszczyźnie

Nacjonaliści białoruscy uważają należące do Polski Podlasie, tj. województwo podlaskie, za teren białoruski, który powinien wchodzić w skład państwa białoruskiego. Wskazuje na to np. mapa w publikacji „Belorussia and its books”, wydana w Melbourne w 1986 roku. Jako akt całkowicie prawny uważają włączenie przez Związek Sowiecki 2 listopada 1939 roku Podlasia do Republiki Białoruskiej. Tymczasem na Podlasiu żywioł polski dominuje od kilkuset lat. Stąd już zwycięskie mocarstwa po I wojnie światowej przyznawały Podlasie Polsce bez żadnej dyskusji (tzw. linia Curzona), a i Stalin oddał ją Polsce w 1944 roku. Powszechny spis ludności przeprowadzony w Polsce w 2002 roku wykazał zaledwie 48,7 tys. Białorusinów w Polsce, mieszkających głównie na Podlasiu. Natomiast białoruski spis ludności z 1999 roku wykazał, że po drugiej stronie granicy polsko-białoruskiej, na Grodzieńszczyźnie, graniczącej z polskim Podlasiem, mieszka ciągle 294 090 Polaków. I to pomimo zsyłek na Sybir w latach 1940-41, okupacji niemieckiej i wywózek na przymusowe roboty do Niemiec 1941-44, wysiedleniu do tzw. Polski Ludowej w latach 1945-47 ok. 140 tys. Polaków z Grodzieńszczyzny i dalszych kilkudziesięciu tysięcy w latach 1957-58 oraz trwającej przez 50 lat bezwzględnej sowieckiej rusyfikacji. Są na Grodzieńszczyźnie rejony, na których dominuje ludność polska, jak np. woronowski – 83% ogółu ludności i szczuczyński – 55,5% ogółu ludności. – Jeśli więc ktokolwiek chce zmiany granicy polsko-białoruskiej, to musiałaby ona przebiegać dalej na wschód od obecnej granicy.

Kompozytor Mieczysław Karłowicz – syn Ziemi Nowogródzkiej

11 grudnia 1876 roku w Wiszniewie, który przed wojną był w powiecie wołożyńskim w województwie nowogródzkim, a po 1945 roku jest na Białorusi, urodził się Mieczysław Karłowicz, uznany kompozytor i dyrygent, przedstawiciel nurtu późnego romantyzmu w muzyce polskiej, należący do okresu Młodej Polski. Uważany jest za pierwszego wielkiego symfonika polskiego. W 1887 roku rodzice Mieczysława przeprowadzili się do Warszawy. Karłowicz studia muzyczne odbył w Dreźnie, Pradze, Warszawie i Belinie (1895-1901). Po ich ukończeniu powrócił do Warszawy, działając w Towarzystwie Muzycznym, a od 1907 roku do śmierci mieszkał w Zakopanem u podnóża Tatr, w których był po raz pierwszy z rodzicami w 1889 roku; i już wtedy zakochał się w pięknie Tatr. Był bardzo dobrym taternikiem, członkiem Towarzystwa Tatrzańskiego i jednym z pionierów polskiego narciarstwa. W Tatrach wszedł na wiele szczytów, jego najważniejsze osiągnięcia to: I samotne wejście na Wielką Kołową Turnię granią od Modrej Turni w 1907 roku, I wejście na Ciężką Turnię granią północno-wschodnią z Dolinki Spadowej w 1908 roku, I zimowe wejście na Kościelec w 1908 roku, wraz z lwowskim narciarzem Romanem Kordysem dokonał I zimowego wejścia na Wołoszyn oraz Żółtą Turnię z przełęczy Krzyżne, wejście na Ostry Szczyt południową ścianą w 1908 roku. A jako narciarz dokonał m.in. pierwszego przejścia na nartach z Hali Gąsienicowej przez Liliowe, Zawory i Koprową Przełęcz do Szczyrbskiego Jeziora. Dnia 9 lutego 1909 roku podczas samotnej narciarskiej wycieczki zginął w lawinie śnieżnej na wschodnich zboczach Małego Kościelca. Stoi tam od 1909 roku pamiątkowy granitowy kamień, przed którym w rocznicę śmierci odbywają się uroczystości ze składaniem kwiatów.
Na twórczość muzyczną Karłowicza składają się 22 pieśni (w tym 10 do słów Kazimierza Przerwy-Tetmajera), koncert skrzypcowy, melodeklamacja z fortepianem, muzyka do dramatu, symfonia „Odrodzenie” (1902) i 6 poematów symfonicznych, mi.in. „Powracające fale”, „Trzy odwieczne pieśni”, „Rapsodia litewska”, „Stanisław i Anna Oświęcimowie”. 22 stycznia 1909 roku Karłowicz przeżył wielki triumf po koncercie w Filharmonii Warszawskiej, na którym entuzjastycznie przyjęto poemat symfoniczny „Odwieczne pieśni”.

Rewia wojskowa w Wilnie w 1933 roku

W styczniu 1933 kanclerzem Niemiec został Adolf Hitler, który nie krył swoich wrogich zamiarów wobec Polski i Polaków. Dlatego marszałek Józef Piłsudski zarządził pokaz siły Wojska Polskiego. W kwietniu 1933 roku odbyła się w Wilnie wielka rewia wojskowa, na którą przyjechał marsz. Piłsudski z dużą grupą generałów. Rewia miał pokazać hitlerowskim Niemcom siłę oręża polskiego.

Polska buława marszałkowska zaprojektowana w Wilnie

Buławę marszałkowską dla Józefa Piłsudskiego, wręczoną mu 14 listopada 1920 roku podczas pierwszych obchodów święta niepodległości Polski na Placu Zamkowym w Warszawie przez zwykłego żołnierza frontowego, a przedtem poświęconą przez biskupa polowego Stanisława Galla w czasie mszy polowej, zaprojektował profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie Mieczysław Kotarbiński. Buława jest dzisiaj przechowywana w Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku.

Wilnianie w życiu Warszawy

Niewielu Polaków, szczególnie w dzisiejszej Polsce bez Wilna i w kraju, w którym władze państwowe i różne instytucje państwowe, naukowe, a nawet często społeczne o nastawieniu patriotycznym nie interesują się tym, zdaje sobie sprawę z tego jak dużą rolę w życiu stolicy Polski – Warszawy odgrywali i odgrywają po dziś dzień, chociaż coraz mniejszy z przyczyn naturalnych, Polacy urodzeni w Wilnie, którzy część lub prawie całe swe życie mieszkali i działali w Warszawie. Możemy się o tym dowiedzieć z encyklopedii, Polskiego Słownika Biograficznego czy słowników Polaków według profesji. Jedną z takich publikacji jest „Encyklopedia Warszawy” wydana w 1994 roku pod redakcją naczelną Barbary Petrozolin-Skowrońskiej przez Wydawnictwo Naukowe PWN. „Encyklopedia Warszawy” chociaż jest obszerna (1072 strony dużego formatu) nie jest pełną encyklopedią Warszawy. Ma raczej charakter podręczny. Stąd brakuje w niej wielu haseł, szczególnie osobowych. Bardzo często także biogramów wilnian, i to często znanych osób (np. Aleksandra Prystora - premiera Polski 1931-33, Witolda Borkowskiego – tancerza, solisty opery warszawskiej, Stanisława Gruszczyńskiego – wybitnego śpiewaka opery warszawskiej, Henryka Kotłubaja – współzałożyciela i pierwszego prezesa Warszawskiego Towarzystwa Weterynaryjnego, Witolda Nowickiego – prof. Politechniki Warszawskiej, Jerzego Passendorfera – reżysera filmowego, twórcy znanego filmu o tematyce warszawskiej Zamach, Jana Rutkiewicza – prezesa Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża, Piotra Rytla – kompozytora, prof. Konserwatorium Muzycznego w Warszawie, Władysława Zawadzkiego – ekonomisty, ministra skarbu i prof. Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie itd.), których życie związało się z Warszawą i którzy odgrywali w jej życiu znaczącą rolę. Niemniej z jej lektury możemy się zorientować, że historię Warszawy tworzyło również wielu Polaków urodzonych w Wilnie. Oto oni:

Władysław Anczyc (1823 – 1883 Kraków), dramatopisarz, poeta, publicysta; lata 1859-67 spędził w Warszawie, współpracując z „Tygodnikiem Ilustrowanym”, „Kmiotkiem” i „Przyjacielem Dzieci” oraz redagował „Kalendarz Warszawski”.
Michał Andriolli (1836 – 1893 Nałęczów), znany rysownik, ilustrator; 1871-83 mieszkał w Warszawie i był ilustratorem „Tygodnika Ilustrowanego”, „Biesiady Literackiej”, „Kłosów”, rysował widoki Warszawy i scen warszawskich (Bielany, Saska Kępa, Powązki itd.).
Wojciech Aszperger (1790 – 1847 Warszawa), aktor, śpiewak; w latach 1815-36 i 1840-41 był aktorem Teatru Narodowego w Warszawie.
Artur Bartles (1818 – 1885 Kraków), poeta, rysownik; uczęszczał do warszawskiego gimnazjum wojewódzkiego, autor m.in. piosenki Warszawa, utrwalającej charakterystyczne realia życia warszawskiego z ok. 1870 roku, która zyskała znaczną popularność i którą w 1947 roku Julian Tuwim włączył do jego adaptacji komedii Żołnierz królowej Madagaskaru.
Stanisław Bieńkuński (1914 – 1989 Warszawa), architekt, urbanista; projektował szereg budowli w Warszawie, m.in. gmachy: PKPG (1947-49), Ministerstwa Górnictwa (1951), Ministerstwa Przemysłu Lekkiego (1955), Ministerstwa Finansów (1956), Grand Hotel (1954-58), Centrum Radiowo-Telewizyjne przy ul. Woronicza.
Antoni Bohdziewicz (1906 – 1970 Warszawa), reżyser filmowy i radiowy, publicysta i pedagog, 1966-70 prezes Międzynarodowej Federacji Klubów Filmowych (FICC); podczas Powstania Warszawskiego 1944 realizator 3 kronik powstańczych Warszawa walczy, po wojnie kierownik warszawskich zespołów filmowych „Drioga” i „Tor”.
Odo Bujwid (1857 – 1942 Kraków), lekarz bakteriolog, współtwórca polskiej mikrobiologii, prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego; studiował w Warszawie, w której przebywał do 1893 r., w 1886 założył w Warszawie pierwszy polski Instytut Zapobiegania Wściekliźnie i w 1890 r. Stację Badania Produktów Spożywczych.
Chewel Buzgan (1897 – 1971 Warszawa), aktor, reżyser; od 1949 r. reżyser i od 1969 r. kierownik artystyczny Państwowego Teatru Żydowskiego w Warszawie.
Piotr Hniedziewicz (1890 – 1976 Warszawa), księgarz, antykwariusz, wydawca, działacz społeczny; 1912-39 związany z warszawskimi firmami wydawniczymi Geberthner i Wolff (od 1936 kierownik firmy) oraz M. Arct, 1938-39 przewodniczący Zarządu Głównego Związku Zawodowego Pracowników Księgarskich, 1957-69 kierownik Księgarni Literackiej przy Rynku Starego Miasta i założyciel Klubu Księgarza, organizator „czwartków literackich” (ponad 400) w tym klubie.
Kazimiera Iłłakowiczówna (1892 – 1982 Poznań), znana poetka, tłumaczka, pamiętnikarka, w 1905 r. debiutowała w warszawskim „Tygodniku Ilustrowanym”, 1918-39 w Warszawie, m.in. sekretarka marsz. Józefa Piłsudskiego.
Antoni Kamieński (1860 – 1933 Warszawa), malarz, rysownik, ilustrator, od 1894 r. w Warszawie, współpracownik pism warszawskich, portretował warszawskie osobistości, m.in. I. Paderewskiego, marsz. J. Piłsudskiego, B. Prusa, S. Witkacego.
Natalia Kicka (1801 – 1888 Warszawa), malarka, kolekcjonerka; poznała środowisko artystyczno-literackie ówczesnej Warszawy (m.in. F. Chopina, który jej akompaniował), autorka Pamiętnika (1972), jednego z ważniejszych warszawskich pamiętników XIX w.
Lech Kobyliński (ur. 1923), specjalista w dziedzinie budowy okrętów, jeden z twórców polskiego okrętownictwa, wieloletni profesor Politechniki Gdańskiej; podczas niemieckiej okupacji Warszawy organizator i dowódca wielu akcji zbrojnych, m.in. na „Bar Podlaski” 12 X 1943, a podczas Powstania Warszawskiego 1944 dowódca batalionu „Czwartaków”, który walczył na Starym Mieście.
Władysław Korotyński (1866 – 1924 Warszawa), publicysta, dziennikarz, historyk Warszawy, kolekcjoner varsavianów (cenne zbiory); 1894-1902 pracował w redakcji „Gazety Warszawskiej”, od 1897 w redakcji „Kuriera Warszawskiego” (1899-1903 redaktor naczelny), wybitny znawca dziejów Warszawy, edytor znacznej części Estetyki Warszawy A. Magiera (1904), autor studium Ludność Warszawy (1916), a także podstawowego studium Jak i z czego Wielka Warszawa powstała (1917), jego imieniem nazwano ulicę na Ochocie.
Jan Kurnakowicz (1901 – 1968 Warszawa), aktor o wielkiej indywidualności twórczej; 1925-39 aktor teatrów warszawskich: im. W. Bogusławskiego, Narodowego, Letniego i Polskiego i od 1950 r. ponownie Teatru Narodowego, zagrał w dwóch filmach o tematyce warszawskiej: Zakazane piosenki (1947) i Warszawska premiera (1950).
Stefan Kurowski (1923 – 2011 Warszawa), ekonomista, socjolog, urbanista, prof. KUL; od 1949 r. zajmował się m.in. problematyką urbanistyki warszawskiej, autor pracy Warszawa na tle stolic Europy (1987), znany warszawski działacz niepodległościowy (niezależne pisma, Solidarność, doradca prez. L. Wałęsy i premiera S. Olszewskiego), inicjator budowy pomnika Romana Dmowskiego w Warszawie.
Bernard Ładysz (ur. 1922), śpiewak operowy (bas) cieszący się międzynarodowym uznaniem, od 1950 solista opery warszawskiej.
Tadeusz Łepkowski (1927 – 1989 Warszawa), historyk Ameryki Łacińskiej, Polski XVIII i XIX w. i Warszawy, od 1967 profesor Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, autor m.in. prac: Początki klasy robotniczej Warszawy (1956), Warszawa w powstaniu listopadowym (1957), Przemysł warszawski u progu epoki kapitalistycznej 1815-1868 (1960); członek Zarządu Głównego Towarzystwa Przyjaciół Warszawy (1964-67) i radny Rady Narodowej miasta stołecznego Warszawy (1965–69).
Wacław Makowski (1880 – 1942 Bukareszt), prawnik, publicysta, polityk; od 1904 w Warszawie, zasłużony adwokat (obrońca w procesach politycznych za caratu), 1921-39 profesor prawa Uniwersytetu Warszawskiego, 1918, 1922-23 i 1926 minister sprawiedliwości, od 1931 wicemarszałek i 1938-39 marszałek Sejmu RP.
Mieczysław Niedziałkowski (1893 – 1940 Palmiry), działacz socjalistyczny, publicysta, 1927-39 redaktor naczelny „Robotnika” w Warszawie, 1919-35 poseł na Sejm RP, podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 współorganizator cywilnej obrony stolicy, członek Rady Obrony Stolicy i Komitetu Obywatelskiego przy Dowództwie armii „Warszawa”.
Wanda Osterwina (1887 – 1929 Warszawa), aktorka teatralna, m.in. w Wilnie i od 1918 Teatru Polskiego w Warszawie, żona wielkiego aktora i reżysera polskiego Juliusza Osterwy.
Bolesław Podczaszyński (1822 – 1876 Warszawa), architekt, profesor Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie, od 1867 r. zasłużony budowniczy okręgu warszawskiego, dokonał przebudowy szeregu kościołów, pałaców i budynków użyteczności publicznej w Warszawie.
Wacław Przybylski (1828 – 1872 Bukareszt), dziennikarz, uczestnik Powstania Styczniowego 1863-64, członek powstańczego Rządu Narodowego, 1863 powstańczy naczelnik miasta Warszawy.
Zofia Rabcewiczowa (1870 – 1947 Milanówek k. Warszawy), pianistka, od 1918 r. koncertowała w Warszawie, 1923-28 profesor Konserwatorium Muzycznego w Warszawie, podczas niemieckiej okupacji Warszawy organizowała nielegalne koncerty.
Paulina Rivioli (1823 – 1881 Warszawa), śpiewaczka operowa (sopran), 1837-60 primadonna opery warszawskiej, wykonała partię tytułową w Halce S. Moniuszki na prapremierze warszawskiej w 1858 r.
Dominik Rudnicki (1676 – 1739 Warszawa), jezuita, poeta, kaznodzieja; przebywał w Warszawie w latach 1720-25 i 1737-39, zyskując tu sławę jako kaznodzieja kolegiaty św. Jana, wydał drukiem publikację Relecyja o cudowym Ukrzyżowanego Chrystusa obrazie w Warszawie w Kościele Societatis Jesu (1724).
Aleksander Rymkiewicz (1913 – 1983 Iława), znany poeta, od 1945 r. mieszkający w Warszawie, autor m.in. zbioru Warszawskie cegły (1951).
Zbyszko Siemaszko (ur. 1925), artysta fotografik, autor fotografii Warszawy; w latach 1949-51 wykonał dokumentację fotograficzną odbudowanych zabytków stolicy, 1953-61 fotoreporter tygodnika „Stolica”, autor wystaw fotograficznych o Warszawie.
Wincenty Smokowski (1797 – 1876 Krzykiany na Wileńszczyźnie), grafik, malarz, lekarz, prekursor nowoczesnego polskiego drzeworytu; 1841-53 lekarz miejski w Warszawie; autor obrazów m.in. o tematyce warszawskiej (m.in. Dorożka warszawska, Stragan przekupki warszawskiej), jego prace są m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie.
Monika Snarska (1919 – 2006 Skolimów), reżyser i aktorka teatru lalkowego; od 1960 kierownik artystyczny, a 1969-90 dyrektor Teatru Guliwer w Warszawie, prekursorka lalkowych widowisk muzycznych i baletowych.
Andrzej Strumiłło (ur. 1928), malarz, grafik; od 1956 r. w Warszawie, uprawia m.in. grafikę warszawską; laureata nagrody m. st. Warszawy.
Beata Trylińska (1908 – 1973 Warszawa), architekt, konserwator zabytków; zasłużony konserwator zabytków Warszawy, m.in. kościołów (m.in. św. Anny, św. Marcina, św. Augustyna), murów obronnych, Barbakanu, pałacu W. Bogusławskiego, Łazienek i pałacu w Wilanowie.
Antoni Uniechowski ( 1903 – 1976), rysownik, ilustrator książek; prace często o tematyce warszawskiej, np. album Dywan warszawski (1969), autor projektów scenograficznych, np. Spacerek po Warszawie (Teatr Powszechny 1956).
Czesław Wołłejko (1916 – 1987 Warszawa), wybitny aktor teatralny i filmowy, reżyser; od 1951 aktor teatrów warszawskich: Polskiego, Współczesnego i Ateneum oraz Teatru Telewizji.
Magda Wójcik (1934 – 2011 Podkowa Leśna), aktorka teatralna i filmowa; 1966 współzałożycielka, aktorka i reżyser Teatru Adekwatnego w Warszawie, zagrała tytułową rolę w głośnym filmie J. Zaorskiego Matka Królów (1982).
Edward Zieliński (1861 – 1921 Warszawa), lekarz, pedagog, społecznik, 1895-1921 zasłużony ordynator Szpitala Praskiego (fundator wielu pracowni i ich wyposażenia), leczył bezpłatnie ubogich warszawiaków.
Bronisław Ziemięcki (1886 – 1944 Warszawa), wybitny działacz socjalistyczny, 1919-39 członek Rady Naczelnej Polskiej Partii Socjalistycznej, 1919-30 poseł na Sejm RP; podczas I wojny światowej członek Batalionu Warszawskiego Polskiej Organizacji Wojskowej, członek Komitetu Obywatelskiego m. st. Warszawy, 1934-36 członek Zarządu Warszawy i członek Zarządu Warszawskiego Oddziału Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, 1938-39 radny miejski.
Włodzimierz Zonn (1905 – 1975 Warszawa), wybitny astronom (absolwent polskiego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie), profesor Uniwersytetu Warszawskiego, prezes Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.

Polacy na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego

Podczas unii polsko-litewskiej 1385 – 1795 nigdy nie była prowadzona polityka kolonizowania ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) przez Polskę. W ramach wspólnego państwa na terytorium WKL osiedlali się pojedynczy Polacy, zazwyczaj byli to przedstawiciele inteligencji (pomagali w prowadzeniu administracji państwa, gdyż mało było Litwinów zdolnych do tego) i różnego rodzaju fachowcy, sprowadzani przez miejscową arystokrację, miasta czy bogatych kupców i rzemieślników, nie licząc polskich duchownych katolickim, którzy szerzyli katolicką wiarę wśród Litwinów, arystokracji litewsko-ruskiej i mieszczan. Litewski język i litewska kultura były wówczas tak prymitywne, że każda osoba, która chciała się w czymkolwiek wybić musiała znać albo łacinę, albo język polski. Łacinę od XVI w. wypierał język polski, a do pełnej polonizacji językowo-kulturalnej szlachty i mieszczaństwa litewsko-ruskiego przyczyniła się reformacja (zapoczątkowana na początku XVI w.), którą przyjmowała masowo szlachta litewska i w której działalności królował język polski. I tak to język i kultura polska zdobywały coraz więcej mieszkańców Wielkiego Księstwa Litewskiego. W XVIII w. prawie każdy szlachcic i inteligent na tych ziemiach był człowiekiem języka i kultury polskiej i większość z nich uważała się za Polaków.

W 1791 roku na terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego, tj. na obszarze dzisiejszej Litwy, Białorusi, polskiego Podlasia i Inflant (płd.-wsch. część Łotwy) mieszkało około 3 850 000 osób (W. Wielhorski), z tego 1 400 000 przypadało na białoruską grupę językowo-kulturalną, 1 000 000 na polską grupę etniczną (która stanowiła 26% ogółu ludności WKL), 800 000 na litewsko-żmudzką, 380 000 na żydowską, 140 000 na rosyjską (starowiercy), 95 000 na łotewską (w Inflantach), 30 000 na niemiecką i po około 5000 na karaimską i tatarską (Tatarzy polscy). Jeśli chodzi o podział wyznaniowy to największą grupę stanowili unici – 1,5 mln, następnie katolicy 1 470 000 (tj. 38% ogółu ludności), starozakonni (żydzi) 385 000, prawosławni 250 000 i inni około 210 000 osób. Polacy, obok Żydów, byli rozproszeni po całym kraju, stanowiąc duży odsetek ludności miejskiej, a przede wszystkim wśród szlachty tych ziem. Jednak wokół Wilna, promieniującego polskim językiem i polską kulturą na okoliczne tereny, było już bardzo dużo polskiej ludności wiejskiej.

Marian Kałuski

Wersja do druku

ks. Banaś - 24.11.16 19:10
We Lwowie na Batorówce urodził się też ks. Stanisław Węglowski 22.09.1923

takitam - 07.09.13 20:39
W "Kalendarium Lwowa" pod datą 11 XI 1920 "nie ma najmniejszej wzmianki o uroczystości odznaczenia Lwowa Orderem Virtuti Militari", bo uroczystość miała miejsce 22 XI. Rzeczywiście, to "dziwne i niewybaczalne".

Wszystkich komentarzy: (2)   

Publikowane komentarze są prywatnymi opiniami naszych Czytelników. Gazeta Internetowa KWORUM nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

15 Listopada 1976 roku
Zmarł Jean Gabin, francuski aktor filmowy.


15 Listopada 1916 roku
Zmarł Henryk Sienkiewicz, jeden z największych pisarzy polskich (ur. 1846)


Zobacz więcej