Wtorek 28 Listopada 2023r. - 332 dz. roku,  Imieniny: Jakuba, Stefana, Romy

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 18.11.23 - 21:26     Czytano: [124]

Architektura polskiego Wilna 1919-1939


Wilno jest niezwykle cennym zespo┼éem zabytkowym. Jest po prostu cackiem architektonicznym, nale┼╝─ůcym bez w─ůtpienia do polskiego obszaru artystycznego (co przyznawa┼éy nawet publikacje wydawane w PRL!), a przez to do kultury zachodniej. Architektura Wilna jest dzie┼éem polskich i zachodnich architekt├│w, kt├│rzy wznosili budowle w naszym kraju na zam├│wienie kr├│l├│w polskich, polskiej magnaterii i polskiego Ko┼Ťcio┼éa. Nawet w okresie szalej─ůcej w Wilnie rusyfikacji nie brakowa┼éo w mie┼Ťcie polskich architekt├│w, gdy┼╝ krucho by┼éo w Rosji z architektami rosyjskimi, a litewskich po prostu nie by┼éo. Z wa┼╝niejszych budynk├│w wzniesionych przez architekt├│w polskich przed pierwsz─ů wojn─ů ┼Ťwiatow─ů mo┼╝na wymieni─ç: Gmach Dyrekcji Kolei na Pohulance i Hotel Georgesa przy ul. Mickiewicza - architekt Tadeusz Rostworowski oraz Teatr Polski - architekt Aleksander Parczewski, a w 1913 roku Antoni Wiwulski (tw├│rca Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie 1910) przyst─ůpi┼é do budowy nowoczesnego ko┼Ťcio┼éa Serca Jezusowego oraz wzni├│s┼é na G├│rze Trzykrzyskiej wielki pomnik Trzech Krzy┼╝y, kt├│ry jest jednym z symboli miasta, natomiast w dzia┼éalno┼Ťci konserwatorskiej wyr├│┼╝nili si─Ö w├│wczas architekci: J├│zef Dzieko┼äski (ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Anny), Zygmunt Hendel (ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Micha┼éa), Adolf Szyszko-Bohusz (Baszta Zamkowa). W Wilnie nie ma ani jednej architektonicznej budowli z czas├│w przed uni─ů z Polsk─ů w 1385 roku. Najstarszy zabytek architektoniczny Wilna tzw. Baszta Zamkowa (nazywana dzi┼Ť Baszt─ů Giedymina), wbrew propagandzie litewskiej nie ma nic wsp├│lnego z Giedyminem (zm. 1341), gdy┼╝ zosta┼éa zbudowana w 1409 roku i nie przez litewskich architekt├│w, bo ich w├│wczas nie by┼éo, a przed popadni─Öciem w totaln─ů ruin─Ö uchronili j─ů w latach 1938-39 polscy konserwatorzy.

Po upadku polskiego Powstania Styczniowego 1863-64, w kt├│rym brali udzia┼é mieszka┼äcy Wilna, carat postanowi┼é zrusyfikowa─ç miasto tak┼╝e pod wzgl─Ödem architektonicznym. Szereg ko┼Ťcio┼é├│w przebudowano na cerkwie, starym cerkwiom nadano wygl─ůd rosyjski, a nowe wznoszono w duchu rusko-bizanty┼äskim. Podobnie post─ůpiono z wieloma ┼Ťwieckimi budynkami i nowo wznoszonymi. Miasto coraz bardziej wygl─ůda┼éo jak ka┼╝de inne miasto rosyjskie. Tote┼╝ po przy┼é─ůczeniu Wilna do odrodzonego w 1918 roku pa┼ästwa polskiego naczelnym zadaniem architektonicznym by┼éa derusyfikacja architektoniczna miasta. I je┼Ťli dzi┼Ť Wilno jest ponownie pi─Öknym miastem zachodnioeuropejskim, to jest to zas┼éuga Polski - polskich konserwator├│w i wile┼äskich konserwator├│w wojew├│dzkich: Jerzego Remera, Stanis┼éawa Lorenza, Ksawerego Piwockiego i Witolda Kieszkowskiego.

Polscy konserwatorzy dokonali konserwacji m.in. Zamku G├│rnego (usuni─Öto drewnian─ů bud─Ö telegraficzn─ů oraz zrekonstruowano wy┼╝sze pi─Ötro, ca┼éo┼Ť─ç zosta┼éa zwie┼äczona murem parapetowym kolejnego pi─Ötra, na┼Ťladuj─ůcym krenela┼╝ otaczaj─ůcy taras widokowy - arch. J. Rouba i S. Nar─Öbski, ods┼éoni─Öto relikty muru zamkowego), ko┼Ťcio┼é├│w Wizytek (1923), ┼Ťw. Kazimierza (1925), ┼Ťw. Ignacego (1926-29), Trynitarzy (1929), Augustian├│w, ┼Ťw. Tr├│jcy przywr├│conych Ko┼Ťcio┼éowi katolickiemu, zrekonstruowano i przywr├│cono do u┼╝ytku ko┼Ťci├│┼é Franciszkan├│w, w klasztorze bazylian├│w odtworzono m.in. s┼éynn─ů "cel─Ö Konrada", b─Öd─ůc─ů polsk─ů pami─ůtk─ů narodow─ů, zrekonstruowano ratusz (usuni─Öto przer├│bki z wn─Ötrza i elewacji przywr├│cono stan wed┼éug projektu W. Gucewicza z monumentalnymi schodami i salami - 1937-39, arch. S. Nar─Öbski) i cz─Ö┼Ťciowo gmach uniwersytecki (przywr├│cono wygl─ůd g┼é├│wnego dziedzi┼äca podcieniowego im. Piotra Skargi, przywr├│cono tablic─Ö z napisem: Academia Universitatis Societatis, przebudowano cerkiew wzniesion─ů przez Rosja na terenie Uniwersytetu na wielk─ů aul─Ö im. ┼Üniadeckich, odtworzono g┼é├│wne wej┼Ťcie klasycystyczne, odrestaurowano cz─Ö┼Ť─ç malowide┼é ┼Ťciennych w g┼é├│wnych wn─Ötrzach uczelni, w 1938-39 odtworzono sal─Ö senatu, tzw. Bia┼é─ů Sal─Ö, odnowiono Collegium Chemik├│w, w kt├│rym zrekonstruowano wielk─ů sal─Ö pi─Ötrow─ů - arch. Juliusz K┼éos). Architekci polscy z pomoc─ů finansow─ů ca┼éego narodu polskiego uratowali przed zawaleniem si─Ö po wielkiej powodzi w 1931 roku wile┼äsk─ů katedr─Ö katolick─ů oraz zbudowano w niej estetyczne mauzoleum dla odkrytych w├│wczas szcz─ůtk├│w kr├│lewskich. To ich wielka zas┼éuga, ┼╝e ona dzi┼Ť stoi i jej pi─Ökna sylwetka jest podziwiana przez turyst├│w. Oczyszczono wiele budynk├│w w centrum Wilna z rosyjskich "upi─Öksze┼ä". Te prace konserwatorskie nale┼╝a┼éy do najpowa┼╝niejszych dzie┼é z tego zakresu w ca┼éej Polsce. Bardzo biedn─ů Litw─Ö (po Albanii przedwojenna Litwa by┼éa najbiedniejszym krajem w Europie!) na tak wielk─ů architektoniczn─ů derusyfikacj─Ö Wilna na pewno nie by┼éoby sta─ç, nie tylko z braku pieni─Ödzy, ale tak┼╝e fachowych konserwator├│w! Wilno, gdyby przed wojn─ů nale┼╝a┼éo do Litwy, pozostawa┼éoby miastem architektonicznie rosyjskim na wiele, wiele lat, a mo┼╝e nawet po dzi┼Ť dzie┼ä. W latach 70. XX wieku polscy konserwaty┼Ťci z braku fachowych konserwator├│w litewskich byli zatrudnieni przy konserwacji ko┼Ťcio┼é├│w wile┼äskich.

Historyk sztuki Jerzy Remer tymi s┼éowy uj─ů┼é to wielkie dzie┼éo derusyfikacji architektonicznej Wilna i przywr├│cenia przez mi─Ödzywojenn─ů Polsk─Ö - przez Polak├│w jego pi─Ökna - oblicza miasta kultury zachodniej, kt├│rym wsp├│┼écze┼Ťni Litwini tak bardzo si─Ö chwal─ů: "...trzeba by┼éo to miasto, za┼Ťmiecone, zaplugawione i zatynkowane przez barbarzy┼ästwo naje┼║d┼║cy (rosyjskiego) wielk─ů miot┼é─ů czy┼Ťci─ç, odka┼╝a─ç i ods┼éania─ç. Przyszli wi─Öc inni i spo┼éem wzi─ůwszy si─Ö do tej trudnej a ci─Ö┼╝kiej roboty, przywraca─ç mu pocz─Öli prawdziwe oblicze. Dzia┼éo si─Ö to wsz─Ödzie: na ulicach, zau┼ékach, w ogrodach i parkach, na fasadach ko┼Ťcio┼é├│w i dom├│w, w dziedzi┼äcach, podw├│rzach, nad (wile┼äskimi) rzekami i na wzg├│rzach, wsz─Ödzie i byle jak najpr─Ödzej zrzuci─ç pokosty grube d┼éugowiecznej niewoli. A c├│┼╝ m├│wi─ç o konserwacji tych zabytk├│w, kt├│re w zaniedbaniu, opuszczeniu i sponiewieraniu z tylu licznych po┼╝├│g ocala┼éy. C├│┼╝ m├│wi─ç o pracy opieku┼äczej nad tymi w┼éa┼Ťnie dowodami tak wspania┼éej kultury miasta, jak┼╝esz w swym bogactwie ubogiego, by jednym gestem do w┼éa┼Ťciwego stanu te pomniki s┼éawy utrzyma─ç, zabezpieczy─ç i najdalszym pokoleniom przekaza─ç. A jednak sta┼éo si─Ö to dzi─Öki opiece (polskich) w┼éadz pa┼ästwowych konserwatorskich i spo┼éecze┼ästwa a przede wszystkim dzi─Öki licznemu zast─Öpowi mi┼éo┼Ťnik├│w miasta z prof. Julianem K┼éosem na czele, ┼╝e te w┼éa┼Ťnie klejnoty ubogiego miasta pocz─Ö┼éy l┼Ťni─ç dawnym blaskiem i ol┼Ťniewa─ç tysi─ůczne rzesze turyst├│w swoich i obcych, i "miasto zapomniane" rozs┼éawia─ç i miasto wojew├│dzkie w rz─Ödzie najprzedniejszych miast polskich, postawione przed Europ─ů prezentowa─ç" ("Wilno" Pozna┼ä 1934, Ossolineum, Wroc┼éaw 1990).

R├│wnie┼╝ wznoszone w latach 20. nowe budynki, np. przy ul. Mickiewicza zosta┼éy zbudowane w duchu drugiego klasycyzmu. W latach 30. neoklasycyzm zast─ůpi┼é modernizm. W okresie tym dzia┼éali w Wilnie tacy architekci dzia┼éaj─ůcy w ca┼éej Polsce jak: Antoni Dygat, J├│zef Szanajca, Zbigniew Puget, Juliusz ┼╗urawski, Stanis┼éaw Ga┼é─Özowski, Jerzy Pa┼äkowski, Stanis┼éaw Murczy┼äski, Jerzy So┼étan, Romuald Gutt. Jak pisze Edmund Ma┼éachowicz w ksi─ů┼╝ce "Wilno. Dzieje, Architektura. Cmentarze" (Wroc┼éaw 1996), szereg obiekt├│w architektonicznych wybudowanych w dwudziestoleciu mi─Ödzywojennym w Wilnie nale┼╝y do trwa┼éego dorobku architektury polskiej i historii architektury Wilna.

Jedn─ů z pierwszych nowych budowli wzniesionych w polskim Wilnie by┼é du┼╝y i nowoczesny Dom Towarowy Braci Jab┼ékowskich (1921-1923) przy ulicy Mickiewicza, wzniesiony przez architekt├│w Karola Jankowskiego i Franciszka Lilpoppa z Warszawy. W latach 20. wzniesiono kilka budynk├│w mieszkalnych dla oficer├│w, w tym okaza┼éy budynek przy ul. Wile┼äskiej w stylu czystego klasycyzmu oraz koszary saper├│w (arch. Juliusz K┼éos). W stylu klasycystycznym zosta┼é wzniesiony r├│wnie┼╝ du┼╝y gmach Zak┼éadu Anatomii Opisowej Uniwersytetu Stefana Batorego (1928-29, arch. Konrad K┼éos). Z kolei zesp├│┼é bramy wej┼Ťciowej na Teren Targ├│w P├│┼énocnych przy ul. Kr├│lewskiej (1928) wykazywa┼é tendencje barokowe, podobnie jak zbudowana rozleg┼éa loggia nad pi─Ötrem jednego z budynk├│w Wydzia┼éu Sztuk Pi─Öknych Uniwersytetu. Barokowe formy wyst─Öpuj─ů w portalach kilku dom├│w zaprojektowanych przez arch. Stefana Nar─Öbskiego, profesora USB, jak np. w domach przy zau┼éku Montwi┼é┼éowskim z 1929 roku, budyneczku przy ul. Zawalnej z 1939 roku, stacji transformatorowej przy ul. Zawalnej oraz w wzniesionych w latach 1930-31 zespo┼éach dw├│ch szk├│┼é powszechnych na Antokolu. Z obiekt├│w szkolnych na uwag─Ö zas┼éuguje przede wszystkim okaza┼éy i dobrze wyposa┼╝ony gmach Szko┼éy Technicznej przy ul. Holenderskiej (pocz─ůtek budowy1926, arch. Ludwik Soko┼éowski, zesp├│┼é ci─ůgle rozbudowywany do 1939 r.).

Od pocz─ůtku lat 30. historycyzm w architekturze wile┼äskiej zast─Öpuje modernizm. Jedn─ů z pierwszych takich budowli jest gmach Izby Przemys┼éowo-Handlowej (1931, arch. Zygmunta Tarasin) przy ul. Mickiewicza. Nast─Öpnie wzniesiono osiedle mieszkaniowe z┼éo┼╝one z 30 pi─Ötrowych domk├│w na Antokolu inspirowane weimarskim Bauhausen (1930-31, arch. F. Wojciechowski), Dom Akademicki (1931, arch. Aleksander Kodelski). W 2. po┼é. lat 30. nast─ůpi┼éo o┼╝ywienie gospodarcze w Wilnie i powsta┼éy m.in. nowe budowle na wolnych placach przy g┼é├│wnej ulicy miasta - ul. Mickiewicza - zabudowano prawie ca┼é─ů ┼Ťcian─Ö placu Orzeszkowej. Wzniesiono: gmach Polskiego Radia (1935, arch. Antoni Dygat), 5-pi─Ötrowy Gmach PKO (1936-38, arch. Zbigniew Puget, Juliusz ┼╗urawski), 4-pi─Ötrowy gmach Bank Gospodarstwa Krajowego (1937-38, arch. J├│zef Pa┼äkowski, Stanis┼éaw Ga┼é─Özowski), 5-pi─Ötrowy gmach Ubezpieczalni Spo┼éecznej (1938-39, S. Murczy┼äski, Jerzy So┼étan, by┼é to jeden z czo┼éowych obiekt├│w przedwojennego Wilna), Lombard Miejski (1938, arch. I. Helman-Zatorska), szko┼éa powszechna (1938-39, arch. Romuald Gutt). Budynkiem godnym uwagi by┼éa tzw. Stanica Harcerska (arch. Irena Heilmanowa) przy ulicy ul. G├│ra Buffa┼éowa 5: wielokondygnacyjny d┼éugi blok z poszerzonym parterem. Z budynk├│w szkolnych nale┼╝y wymieni─ç: du┼╝y zesp├│┼é trzech szk├│┼é handlowych (po┼éowa lat 30., arch. J. Szynajca, W. Winkler), du┼╝y gmach, z┼éo┼╝ony z dw├│ch symetrycznych 4-pi─Ötrowych skrzyde┼é Wydzia┼éu Rolnego USB (1938-39, arch. S. Nar─Öbski) oraz szko┼é─Ö powszechn─ů (1938-39, arch. Romuald Gutt) przy ul. Beliny-Pra┼╝mowskiego, kt├│ra by┼éa przyk┼éadem nowoczesnego, funkcjonalnego rozwi─ůzania i wyposa┼╝enia, o architekturze znakomicie wkomponowanej w sfalowany i lesisty krajobraz otoczenia. Dom podoficerski na lotnisku w Porubanku wybudowa┼é architekt Boles┼éaw Handelsman-Targowski. Przed wybuchem wojny we wrze┼Ťniu 1939 roku w budowie by┼é budynek dworcowego Urz─Ödu Pocztowo-Telegraficznego i Ch┼éodnia Miejska oraz rozbudowywany by┼é stadion sportowy wed┼éug projektu arch. Romualda Gutta. W 2. po┼é. lat 30. zacz─Öto budowa─ç coraz wi─Öcej murowanych budynk├│w mieszkalnych, maj─ůcych elektryczno┼Ť─ç, wodoci─ůgi i kanalizacj─Ö, a bogatsi mieszka┼äcy miasta budowali sobie eleganckie wille, jak np. willa prze ul. D─ůbrowskiego 14 czy willa przy ulicy Kamiennej 3. Jednocze┼Ťnie w mie┼Ťcie poddano przebudowie szereg wa┼╝niejszych budynk├│w: np. w 1929 roku gmach polskiego Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk przebudowano na bardzo ┼éadn─ů budowl─Ö klasycystyczn─ů czy kamienic─Ö czynszow─ů przy placu Katedralnym przebudowan─ů na siedzib─Ö kurii i arcybiskupa w latach 1932-35, wed┼éug projektu arch. Stefana Nar─Öbskiego. W latach 1935-36 zrealizowano utworzenie cmentarza wojskowego i mauzoleum Matki i Syna (gr├│b matki J├│zefa Pi┼ésudskiego z sercem Marsza┼éka) na Rossie, wed┼éug projektu prof. Wojciecha Jastrz─Öbowskiego z Warszawy. Architekt J├│zef Handzelewicz otrzyma┼é medal srebrny za projekt osady fabrycznej w Wilnie. Od 1938 roku realizowano projekt zagospodarowania ca┼éo┼Ťciowego placu Katedralnego i ul. Mickiewicza, maj─ůcy nada─ç im elegancki i wielkomiejski charakter i planowano zagospodarowa─ç tr├│jk─ůtny plac Napoleona. 13 lutego 1939 roku Magistrat miasta Wilna uchwali┼é Projekt og├│lnego planu zabudowy miasta Wilna i opis techniczny, maj─ůcy na celu unowocze┼Ťnienie miasta poza granic─ů zabytkowego Starego Miasta. Polskie Wilno z ka┼╝dym rokiem pi─Öknia┼éo.

W Wilnie urodzi┼éo si─Ö szereg znanych architekt├│w polskich okresu mi─Ödzywojennego i powojennego, m.in.: Micha┼é Ba┼éasz (ur. 1924), d┼éugoletni architekt miejski w Bia┼éymstoku, specjalista budownictwa sakralnego: katolickiego i prawos┼éawnego, wzni├│s┼é szereg reprezentacyjnych ko┼Ťcio┼é├│w (m.in. monumentalnego ko┼Ťcio┼éa pw. Zmartwychwstania Pa┼äskiego w Bia┼éymstoku w stylu barokowym, wzorowanym na zniszczonym w okresie sowieckim ko┼Ťciele pw. ┼Üw. Aposto┼é├│w Piotra i Paw┼éa w Berezweczu na Wile┼äszczy┼║nie, kt├│ry by┼é znakomitym przyk┼éadem baroku wile┼äskiego) i cerkwi (m.in. M─ůdro┼Ťci Bo┼╝ej w Bia┼éymstoku, ┼Ťw. Dymitra w Hajn├│wce); Stanis┼éaw Bie┼äku┼äski (1914-1989), architekt, urbanista, profesor Politechniki Warszawskiej, w Warszawie wzni├│s┼é gmachy ministerstw: G├│rnictwa (1951), Przemys┼éu Lekkiego (1955), Finans├│w (1956), Grand Hotelu (1954-58), biurowiec przy al. Jana Paw┼éa II (1962), gmach Centrum Radiowo-Telewizyjnego przy ul. Woronicza (1963-72, wraz z S. Miszczakiem), rozbudowa┼é gmach Ministerstwa Handlu Zagranicznego i ┼╗eglugi (1965); Janusz Ciemno┼éo┼äski (1926-2015), bra┼é udzia┼é w odbudowie Gda┼äska i Elbl─ůga: wykona┼é rekonstrukcj─Ö oko┼éo 150 fasad zabytkowych kamienic oraz ┼Ťredniowiecznych fortyfikacji Gda┼äska, a tak┼╝e Koszalina, Gniewa, Skarszewa i Starogardu oraz rekonstrukcj─Ö wielu kamienic w Elbl─ůgu; Maria Czy┼╝ewska (1931-2013), w Nowych Tychach i Bielsku-Bia┼éej wznios┼éa wiele budynk├│w u┼╝yteczno┼Ťci publicznej i ko┼Ťcio┼éy; Jakub D─ůbrowski (ur. 1942), 1992-99 dyrektor Wydzia┼éu Urbanistyki i Architektury oraz Architekt Miasta w Urz─Ödzie Miejskim w Szczecinie; Feliks Niekrasz (1888 - po 1 IX 1939), 1920-39 kierownik oddzia┼éu budowlanego dyrekcji rob├│t publicznych Urz─Ödu Wojew├│dzkiego w Toruniu, zaprojektowa┼é m.in. gmach szko┼éy rzemie┼Ťlniczo-przemys┼éowej w Poznaniu oraz szpital P.C.K. w ┼üodzi, wzni├│s┼é ko┼Ťci├│┼é w Widzie oraz rozbudowa┼é ko┼Ťcio┼éy w Je┼╝ewie, Lutowie, Czarnym Lesie, Sk├│rczu i Grabiu na Pomorzu; Beata Tryli┼äska (1908-1973), po wojnie uczestniczy┼éa w odbudowie i konserwacji ko┼Ťcio┼é├│w warszawskich: ┼Ťw. Anny, Wszystkich ┼Üwi─Ötych, Opieki ┼Ťw. J├│zefa, Narodzenia NMP, sakramentek, ┼Ťw. Marcina, ┼Ťw. Augustyna oraz pa┼éacu Bogus┼éawskiego i obiekt├│w zespo┼éu pa┼éacu w Wilanowie; Zygmunt Wysocki (ur. 1923), architekt i konserwator zabytk├│w, w Gda┼äsku dokona┼é m.in. rekonstrukcji Domu Kr├│l├│w Polskich przy ul. D┼éugiej, kamienicy przy ul. Nowy Targ 39, schod├│w w sieni Ratusza G┼é├│wnego, rekonstrukcji sklepie┼ä ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Katarzyny, projekt rekonstrukcji ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Barbary i Domu Przyrodnik├│w oraz adaptacji Zamku Krzy┼╝ackiego w Malborku na muzeum, w latach 1971-89 by┼é g┼é├│wnym projektantem Polsko-Egipskiej Misji Konserwatorskiej w Deir el Bahari.

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

28 Listopada 1894 roku
Urodził się Arkady Fiedler, pisarz polski ("Dywizjon 303") i podróżnik (zm. 1985)


28 Listopada 1943 roku
Rozpoczęła się Konferencja wielkiej trójki w Teheranie, udział w niej wzięli: Churchill, Roosevelt i Stalin.


Zobacz wi─Öcej