Poniedzia┼éek 24 Czerwca 2024r. - 176 dz. roku,  Imieniny: Danuty, Jana, Janiny

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 18.11.23 - 21:26     Czytano: [404]

Architektura polskiego Wilna 1919-1939


Wilno jest niezwykle cennym zespo┼éem zabytkowym. Jest po prostu cackiem architektonicznym, nale┼╝─ůcym bez w─ůtpienia do polskiego obszaru artystycznego (co przyznawa┼éy nawet publikacje wydawane w PRL!), a przez to do kultury zachodniej. Architektura Wilna jest dzie┼éem polskich i zachodnich architekt├│w, kt├│rzy wznosili budowle w naszym kraju na zam├│wienie kr├│l├│w polskich, polskiej magnaterii i polskiego Ko┼Ťcio┼éa. Nawet w okresie szalej─ůcej w Wilnie rusyfikacji nie brakowa┼éo w mie┼Ťcie polskich architekt├│w, gdy┼╝ krucho by┼éo w Rosji z architektami rosyjskimi, a litewskich po prostu nie by┼éo. Z wa┼╝niejszych budynk├│w wzniesionych przez architekt├│w polskich przed pierwsz─ů wojn─ů ┼Ťwiatow─ů mo┼╝na wymieni─ç: Gmach Dyrekcji Kolei na Pohulance i Hotel Georgesa przy ul. Mickiewicza - architekt Tadeusz Rostworowski oraz Teatr Polski - architekt Aleksander Parczewski, a w 1913 roku Antoni Wiwulski (tw├│rca Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie 1910) przyst─ůpi┼é do budowy nowoczesnego ko┼Ťcio┼éa Serca Jezusowego oraz wzni├│s┼é na G├│rze Trzykrzyskiej wielki pomnik Trzech Krzy┼╝y, kt├│ry jest jednym z symboli miasta, natomiast w dzia┼éalno┼Ťci konserwatorskiej wyr├│┼╝nili si─Ö w├│wczas architekci: J├│zef Dzieko┼äski (ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Anny), Zygmunt Hendel (ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Micha┼éa), Adolf Szyszko-Bohusz (Baszta Zamkowa). W Wilnie nie ma ani jednej architektonicznej budowli z czas├│w przed uni─ů z Polsk─ů w 1385 roku. Najstarszy zabytek architektoniczny Wilna tzw. Baszta Zamkowa (nazywana dzi┼Ť Baszt─ů Giedymina), wbrew propagandzie litewskiej nie ma nic wsp├│lnego z Giedyminem (zm. 1341), gdy┼╝ zosta┼éa zbudowana w 1409 roku i nie przez litewskich architekt├│w, bo ich w├│wczas nie by┼éo, a przed popadni─Öciem w totaln─ů ruin─Ö uchronili j─ů w latach 1938-39 polscy konserwatorzy.

Po upadku polskiego Powstania Styczniowego 1863-64, w kt├│rym brali udzia┼é mieszka┼äcy Wilna, carat postanowi┼é zrusyfikowa─ç miasto tak┼╝e pod wzgl─Ödem architektonicznym. Szereg ko┼Ťcio┼é├│w przebudowano na cerkwie, starym cerkwiom nadano wygl─ůd rosyjski, a nowe wznoszono w duchu rusko-bizanty┼äskim. Podobnie post─ůpiono z wieloma ┼Ťwieckimi budynkami i nowo wznoszonymi. Miasto coraz bardziej wygl─ůda┼éo jak ka┼╝de inne miasto rosyjskie. Tote┼╝ po przy┼é─ůczeniu Wilna do odrodzonego w 1918 roku pa┼ästwa polskiego naczelnym zadaniem architektonicznym by┼éa derusyfikacja architektoniczna miasta. I je┼Ťli dzi┼Ť Wilno jest ponownie pi─Öknym miastem zachodnioeuropejskim, to jest to zas┼éuga Polski - polskich konserwator├│w i wile┼äskich konserwator├│w wojew├│dzkich: Jerzego Remera, Stanis┼éawa Lorenza, Ksawerego Piwockiego i Witolda Kieszkowskiego.

Polscy konserwatorzy dokonali konserwacji m.in. Zamku G├│rnego (usuni─Öto drewnian─ů bud─Ö telegraficzn─ů oraz zrekonstruowano wy┼╝sze pi─Ötro, ca┼éo┼Ť─ç zosta┼éa zwie┼äczona murem parapetowym kolejnego pi─Ötra, na┼Ťladuj─ůcym krenela┼╝ otaczaj─ůcy taras widokowy - arch. J. Rouba i S. Nar─Öbski, ods┼éoni─Öto relikty muru zamkowego), ko┼Ťcio┼é├│w Wizytek (1923), ┼Ťw. Kazimierza (1925), ┼Ťw. Ignacego (1926-29), Trynitarzy (1929), Augustian├│w, ┼Ťw. Tr├│jcy przywr├│conych Ko┼Ťcio┼éowi katolickiemu, zrekonstruowano i przywr├│cono do u┼╝ytku ko┼Ťci├│┼é Franciszkan├│w, w klasztorze bazylian├│w odtworzono m.in. s┼éynn─ů "cel─Ö Konrada", b─Öd─ůc─ů polsk─ů pami─ůtk─ů narodow─ů, zrekonstruowano ratusz (usuni─Öto przer├│bki z wn─Ötrza i elewacji przywr├│cono stan wed┼éug projektu W. Gucewicza z monumentalnymi schodami i salami - 1937-39, arch. S. Nar─Öbski) i cz─Ö┼Ťciowo gmach uniwersytecki (przywr├│cono wygl─ůd g┼é├│wnego dziedzi┼äca podcieniowego im. Piotra Skargi, przywr├│cono tablic─Ö z napisem: Academia Universitatis Societatis, przebudowano cerkiew wzniesion─ů przez Rosja na terenie Uniwersytetu na wielk─ů aul─Ö im. ┼Üniadeckich, odtworzono g┼é├│wne wej┼Ťcie klasycystyczne, odrestaurowano cz─Ö┼Ť─ç malowide┼é ┼Ťciennych w g┼é├│wnych wn─Ötrzach uczelni, w 1938-39 odtworzono sal─Ö senatu, tzw. Bia┼é─ů Sal─Ö, odnowiono Collegium Chemik├│w, w kt├│rym zrekonstruowano wielk─ů sal─Ö pi─Ötrow─ů - arch. Juliusz K┼éos). Architekci polscy z pomoc─ů finansow─ů ca┼éego narodu polskiego uratowali przed zawaleniem si─Ö po wielkiej powodzi w 1931 roku wile┼äsk─ů katedr─Ö katolick─ů oraz zbudowano w niej estetyczne mauzoleum dla odkrytych w├│wczas szcz─ůtk├│w kr├│lewskich. To ich wielka zas┼éuga, ┼╝e ona dzi┼Ť stoi i jej pi─Ökna sylwetka jest podziwiana przez turyst├│w. Oczyszczono wiele budynk├│w w centrum Wilna z rosyjskich "upi─Öksze┼ä". Te prace konserwatorskie nale┼╝a┼éy do najpowa┼╝niejszych dzie┼é z tego zakresu w ca┼éej Polsce. Bardzo biedn─ů Litw─Ö (po Albanii przedwojenna Litwa by┼éa najbiedniejszym krajem w Europie!) na tak wielk─ů architektoniczn─ů derusyfikacj─Ö Wilna na pewno nie by┼éoby sta─ç, nie tylko z braku pieni─Ödzy, ale tak┼╝e fachowych konserwator├│w! Wilno, gdyby przed wojn─ů nale┼╝a┼éo do Litwy, pozostawa┼éoby miastem architektonicznie rosyjskim na wiele, wiele lat, a mo┼╝e nawet po dzi┼Ť dzie┼ä. W latach 70. XX wieku polscy konserwaty┼Ťci z braku fachowych konserwator├│w litewskich byli zatrudnieni przy konserwacji ko┼Ťcio┼é├│w wile┼äskich.

Historyk sztuki Jerzy Remer tymi s┼éowy uj─ů┼é to wielkie dzie┼éo derusyfikacji architektonicznej Wilna i przywr├│cenia przez mi─Ödzywojenn─ů Polsk─Ö - przez Polak├│w jego pi─Ökna - oblicza miasta kultury zachodniej, kt├│rym wsp├│┼écze┼Ťni Litwini tak bardzo si─Ö chwal─ů: "...trzeba by┼éo to miasto, za┼Ťmiecone, zaplugawione i zatynkowane przez barbarzy┼ästwo naje┼║d┼║cy (rosyjskiego) wielk─ů miot┼é─ů czy┼Ťci─ç, odka┼╝a─ç i ods┼éania─ç. Przyszli wi─Öc inni i spo┼éem wzi─ůwszy si─Ö do tej trudnej a ci─Ö┼╝kiej roboty, przywraca─ç mu pocz─Öli prawdziwe oblicze. Dzia┼éo si─Ö to wsz─Ödzie: na ulicach, zau┼ékach, w ogrodach i parkach, na fasadach ko┼Ťcio┼é├│w i dom├│w, w dziedzi┼äcach, podw├│rzach, nad (wile┼äskimi) rzekami i na wzg├│rzach, wsz─Ödzie i byle jak najpr─Ödzej zrzuci─ç pokosty grube d┼éugowiecznej niewoli. A c├│┼╝ m├│wi─ç o konserwacji tych zabytk├│w, kt├│re w zaniedbaniu, opuszczeniu i sponiewieraniu z tylu licznych po┼╝├│g ocala┼éy. C├│┼╝ m├│wi─ç o pracy opieku┼äczej nad tymi w┼éa┼Ťnie dowodami tak wspania┼éej kultury miasta, jak┼╝esz w swym bogactwie ubogiego, by jednym gestem do w┼éa┼Ťciwego stanu te pomniki s┼éawy utrzyma─ç, zabezpieczy─ç i najdalszym pokoleniom przekaza─ç. A jednak sta┼éo si─Ö to dzi─Öki opiece (polskich) w┼éadz pa┼ästwowych konserwatorskich i spo┼éecze┼ästwa a przede wszystkim dzi─Öki licznemu zast─Öpowi mi┼éo┼Ťnik├│w miasta z prof. Julianem K┼éosem na czele, ┼╝e te w┼éa┼Ťnie klejnoty ubogiego miasta pocz─Ö┼éy l┼Ťni─ç dawnym blaskiem i ol┼Ťniewa─ç tysi─ůczne rzesze turyst├│w swoich i obcych, i "miasto zapomniane" rozs┼éawia─ç i miasto wojew├│dzkie w rz─Ödzie najprzedniejszych miast polskich, postawione przed Europ─ů prezentowa─ç" ("Wilno" Pozna┼ä 1934, Ossolineum, Wroc┼éaw 1990).

R├│wnie┼╝ wznoszone w latach 20. nowe budynki, np. przy ul. Mickiewicza zosta┼éy zbudowane w duchu drugiego klasycyzmu. W latach 30. neoklasycyzm zast─ůpi┼é modernizm. W okresie tym dzia┼éali w Wilnie tacy architekci dzia┼éaj─ůcy w ca┼éej Polsce jak: Antoni Dygat, J├│zef Szanajca, Zbigniew Puget, Juliusz ┼╗urawski, Stanis┼éaw Ga┼é─Özowski, Jerzy Pa┼äkowski, Stanis┼éaw Murczy┼äski, Jerzy So┼étan, Romuald Gutt. Jak pisze Edmund Ma┼éachowicz w ksi─ů┼╝ce "Wilno. Dzieje, Architektura. Cmentarze" (Wroc┼éaw 1996), szereg obiekt├│w architektonicznych wybudowanych w dwudziestoleciu mi─Ödzywojennym w Wilnie nale┼╝y do trwa┼éego dorobku architektury polskiej i historii architektury Wilna.

Jedn─ů z pierwszych nowych budowli wzniesionych w polskim Wilnie by┼é du┼╝y i nowoczesny Dom Towarowy Braci Jab┼ékowskich (1921-1923) przy ulicy Mickiewicza, wzniesiony przez architekt├│w Karola Jankowskiego i Franciszka Lilpoppa z Warszawy. W latach 20. wzniesiono kilka budynk├│w mieszkalnych dla oficer├│w, w tym okaza┼éy budynek przy ul. Wile┼äskiej w stylu czystego klasycyzmu oraz koszary saper├│w (arch. Juliusz K┼éos). W stylu klasycystycznym zosta┼é wzniesiony r├│wnie┼╝ du┼╝y gmach Zak┼éadu Anatomii Opisowej Uniwersytetu Stefana Batorego (1928-29, arch. Konrad K┼éos). Z kolei zesp├│┼é bramy wej┼Ťciowej na Teren Targ├│w P├│┼énocnych przy ul. Kr├│lewskiej (1928) wykazywa┼é tendencje barokowe, podobnie jak zbudowana rozleg┼éa loggia nad pi─Ötrem jednego z budynk├│w Wydzia┼éu Sztuk Pi─Öknych Uniwersytetu. Barokowe formy wyst─Öpuj─ů w portalach kilku dom├│w zaprojektowanych przez arch. Stefana Nar─Öbskiego, profesora USB, jak np. w domach przy zau┼éku Montwi┼é┼éowskim z 1929 roku, budyneczku przy ul. Zawalnej z 1939 roku, stacji transformatorowej przy ul. Zawalnej oraz w wzniesionych w latach 1930-31 zespo┼éach dw├│ch szk├│┼é powszechnych na Antokolu. Z obiekt├│w szkolnych na uwag─Ö zas┼éuguje przede wszystkim okaza┼éy i dobrze wyposa┼╝ony gmach Szko┼éy Technicznej przy ul. Holenderskiej (pocz─ůtek budowy1926, arch. Ludwik Soko┼éowski, zesp├│┼é ci─ůgle rozbudowywany do 1939 r.).

Od pocz─ůtku lat 30. historycyzm w architekturze wile┼äskiej zast─Öpuje modernizm. Jedn─ů z pierwszych takich budowli jest gmach Izby Przemys┼éowo-Handlowej (1931, arch. Zygmunta Tarasin) przy ul. Mickiewicza. Nast─Öpnie wzniesiono osiedle mieszkaniowe z┼éo┼╝one z 30 pi─Ötrowych domk├│w na Antokolu inspirowane weimarskim Bauhausen (1930-31, arch. F. Wojciechowski), Dom Akademicki (1931, arch. Aleksander Kodelski). W 2. po┼é. lat 30. nast─ůpi┼éo o┼╝ywienie gospodarcze w Wilnie i powsta┼éy m.in. nowe budowle na wolnych placach przy g┼é├│wnej ulicy miasta - ul. Mickiewicza - zabudowano prawie ca┼é─ů ┼Ťcian─Ö placu Orzeszkowej. Wzniesiono: gmach Polskiego Radia (1935, arch. Antoni Dygat), 5-pi─Ötrowy Gmach PKO (1936-38, arch. Zbigniew Puget, Juliusz ┼╗urawski), 4-pi─Ötrowy gmach Bank Gospodarstwa Krajowego (1937-38, arch. J├│zef Pa┼äkowski, Stanis┼éaw Ga┼é─Özowski), 5-pi─Ötrowy gmach Ubezpieczalni Spo┼éecznej (1938-39, S. Murczy┼äski, Jerzy So┼étan, by┼é to jeden z czo┼éowych obiekt├│w przedwojennego Wilna), Lombard Miejski (1938, arch. I. Helman-Zatorska), szko┼éa powszechna (1938-39, arch. Romuald Gutt). Budynkiem godnym uwagi by┼éa tzw. Stanica Harcerska (arch. Irena Heilmanowa) przy ulicy ul. G├│ra Buffa┼éowa 5: wielokondygnacyjny d┼éugi blok z poszerzonym parterem. Z budynk├│w szkolnych nale┼╝y wymieni─ç: du┼╝y zesp├│┼é trzech szk├│┼é handlowych (po┼éowa lat 30., arch. J. Szynajca, W. Winkler), du┼╝y gmach, z┼éo┼╝ony z dw├│ch symetrycznych 4-pi─Ötrowych skrzyde┼é Wydzia┼éu Rolnego USB (1938-39, arch. S. Nar─Öbski) oraz szko┼é─Ö powszechn─ů (1938-39, arch. Romuald Gutt) przy ul. Beliny-Pra┼╝mowskiego, kt├│ra by┼éa przyk┼éadem nowoczesnego, funkcjonalnego rozwi─ůzania i wyposa┼╝enia, o architekturze znakomicie wkomponowanej w sfalowany i lesisty krajobraz otoczenia. Dom podoficerski na lotnisku w Porubanku wybudowa┼é architekt Boles┼éaw Handelsman-Targowski. Przed wybuchem wojny we wrze┼Ťniu 1939 roku w budowie by┼é budynek dworcowego Urz─Ödu Pocztowo-Telegraficznego i Ch┼éodnia Miejska oraz rozbudowywany by┼é stadion sportowy wed┼éug projektu arch. Romualda Gutta. W 2. po┼é. lat 30. zacz─Öto budowa─ç coraz wi─Öcej murowanych budynk├│w mieszkalnych, maj─ůcych elektryczno┼Ť─ç, wodoci─ůgi i kanalizacj─Ö, a bogatsi mieszka┼äcy miasta budowali sobie eleganckie wille, jak np. willa prze ul. D─ůbrowskiego 14 czy willa przy ulicy Kamiennej 3. Jednocze┼Ťnie w mie┼Ťcie poddano przebudowie szereg wa┼╝niejszych budynk├│w: np. w 1929 roku gmach polskiego Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk przebudowano na bardzo ┼éadn─ů budowl─Ö klasycystyczn─ů czy kamienic─Ö czynszow─ů przy placu Katedralnym przebudowan─ů na siedzib─Ö kurii i arcybiskupa w latach 1932-35, wed┼éug projektu arch. Stefana Nar─Öbskiego. W latach 1935-36 zrealizowano utworzenie cmentarza wojskowego i mauzoleum Matki i Syna (gr├│b matki J├│zefa Pi┼ésudskiego z sercem Marsza┼éka) na Rossie, wed┼éug projektu prof. Wojciecha Jastrz─Öbowskiego z Warszawy. Architekt J├│zef Handzelewicz otrzyma┼é medal srebrny za projekt osady fabrycznej w Wilnie. Od 1938 roku realizowano projekt zagospodarowania ca┼éo┼Ťciowego placu Katedralnego i ul. Mickiewicza, maj─ůcy nada─ç im elegancki i wielkomiejski charakter i planowano zagospodarowa─ç tr├│jk─ůtny plac Napoleona. 13 lutego 1939 roku Magistrat miasta Wilna uchwali┼é Projekt og├│lnego planu zabudowy miasta Wilna i opis techniczny, maj─ůcy na celu unowocze┼Ťnienie miasta poza granic─ů zabytkowego Starego Miasta. Polskie Wilno z ka┼╝dym rokiem pi─Öknia┼éo.

W Wilnie urodzi┼éo si─Ö szereg znanych architekt├│w polskich okresu mi─Ödzywojennego i powojennego, m.in.: Micha┼é Ba┼éasz (ur. 1924), d┼éugoletni architekt miejski w Bia┼éymstoku, specjalista budownictwa sakralnego: katolickiego i prawos┼éawnego, wzni├│s┼é szereg reprezentacyjnych ko┼Ťcio┼é├│w (m.in. monumentalnego ko┼Ťcio┼éa pw. Zmartwychwstania Pa┼äskiego w Bia┼éymstoku w stylu barokowym, wzorowanym na zniszczonym w okresie sowieckim ko┼Ťciele pw. ┼Üw. Aposto┼é├│w Piotra i Paw┼éa w Berezweczu na Wile┼äszczy┼║nie, kt├│ry by┼é znakomitym przyk┼éadem baroku wile┼äskiego) i cerkwi (m.in. M─ůdro┼Ťci Bo┼╝ej w Bia┼éymstoku, ┼Ťw. Dymitra w Hajn├│wce); Stanis┼éaw Bie┼äku┼äski (1914-1989), architekt, urbanista, profesor Politechniki Warszawskiej, w Warszawie wzni├│s┼é gmachy ministerstw: G├│rnictwa (1951), Przemys┼éu Lekkiego (1955), Finans├│w (1956), Grand Hotelu (1954-58), biurowiec przy al. Jana Paw┼éa II (1962), gmach Centrum Radiowo-Telewizyjnego przy ul. Woronicza (1963-72, wraz z S. Miszczakiem), rozbudowa┼é gmach Ministerstwa Handlu Zagranicznego i ┼╗eglugi (1965); Janusz Ciemno┼éo┼äski (1926-2015), bra┼é udzia┼é w odbudowie Gda┼äska i Elbl─ůga: wykona┼é rekonstrukcj─Ö oko┼éo 150 fasad zabytkowych kamienic oraz ┼Ťredniowiecznych fortyfikacji Gda┼äska, a tak┼╝e Koszalina, Gniewa, Skarszewa i Starogardu oraz rekonstrukcj─Ö wielu kamienic w Elbl─ůgu; Maria Czy┼╝ewska (1931-2013), w Nowych Tychach i Bielsku-Bia┼éej wznios┼éa wiele budynk├│w u┼╝yteczno┼Ťci publicznej i ko┼Ťcio┼éy; Jakub D─ůbrowski (ur. 1942), 1992-99 dyrektor Wydzia┼éu Urbanistyki i Architektury oraz Architekt Miasta w Urz─Ödzie Miejskim w Szczecinie; Feliks Niekrasz (1888 - po 1 IX 1939), 1920-39 kierownik oddzia┼éu budowlanego dyrekcji rob├│t publicznych Urz─Ödu Wojew├│dzkiego w Toruniu, zaprojektowa┼é m.in. gmach szko┼éy rzemie┼Ťlniczo-przemys┼éowej w Poznaniu oraz szpital P.C.K. w ┼üodzi, wzni├│s┼é ko┼Ťci├│┼é w Widzie oraz rozbudowa┼é ko┼Ťcio┼éy w Je┼╝ewie, Lutowie, Czarnym Lesie, Sk├│rczu i Grabiu na Pomorzu; Beata Tryli┼äska (1908-1973), po wojnie uczestniczy┼éa w odbudowie i konserwacji ko┼Ťcio┼é├│w warszawskich: ┼Ťw. Anny, Wszystkich ┼Üwi─Ötych, Opieki ┼Ťw. J├│zefa, Narodzenia NMP, sakramentek, ┼Ťw. Marcina, ┼Ťw. Augustyna oraz pa┼éacu Bogus┼éawskiego i obiekt├│w zespo┼éu pa┼éacu w Wilanowie; Zygmunt Wysocki (ur. 1923), architekt i konserwator zabytk├│w, w Gda┼äsku dokona┼é m.in. rekonstrukcji Domu Kr├│l├│w Polskich przy ul. D┼éugiej, kamienicy przy ul. Nowy Targ 39, schod├│w w sieni Ratusza G┼é├│wnego, rekonstrukcji sklepie┼ä ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Katarzyny, projekt rekonstrukcji ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Barbary i Domu Przyrodnik├│w oraz adaptacji Zamku Krzy┼╝ackiego w Malborku na muzeum, w latach 1971-89 by┼é g┼é├│wnym projektantem Polsko-Egipskiej Misji Konserwatorskiej w Deir el Bahari.

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

24 Czerwca 1768 roku
Zmarła Maria Leszczyńska, królowa Francji jako żona Ludwika XV (ur. 1703).


24 Czerwca 1390 roku
Urodzi┼é si─Ö Jan z K─Öt, ┼Ťwi─Öty, polski filozof i teolog (zm. 1473)


Zobacz wi─Öcej