Czwartek 30 Listopada 2023r. - 334 dz. roku,  Imieniny: Andrzeja, Maury

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 14.10.23 - 16:32     Czytano: [237]

O┼Ťwiata i nauka w polskim Wilnie 1919-1939

"Zamar┼éa nauka, zamar┼éo wszelkie ┼╝ycie publiczne. Za jedno s┼éowo wym├│wione po polsku w publicznym lokalu p┼éacono 25-50 rubli kary. Dziecko szkolne m├│wi─ůce z rodzicami na ulicy w j─Özyku ojczystym ryzykowa┼éo, ┼╝e b─Ödzie wyp─Ödzone ze szk├│┼é z "wilczym biletem"" - tak Ludwika ┼╗ycka (1859-po 1.9.1939), polska publicystka i pisarka rodem z Wilna charakteryzowa┼éa stan mo┼╝liwo┼Ťci u┼╝ywania j─Özyka polskiego w Wilnie po 1863 roku.

A jednak j─Özyk polski nie zagin─ů┼é w┼Ťr├│d mieszka┼äc├│w Wilna, bo by┼é piel─Ögnowany w domach rodzinnych i ko┼Ťciele. A jak dobrze by┼é znany m┼éodzie┼╝y polskiej potwierdza to, ┼╝e kiedy po zaj─Öciu Wilna przez wojsko niemieckie we wrze┼Ťniu 1915 roku za┼éo┼╝ono w mie┼Ťcie pierwsze polskie m─Öskie Gimnazjum im. Kr├│la Zygmunta Augusta, do szko┼éy zapisano a┼╝ 330 ch┼éopc├│w znaj─ůcych dobrze j─Özyk polski, a do pierwszego ┼╝e┼äskiego gimnazjum (p├│┼║niejsze gimnazjum im. Elizy Orzeszkowej) 240 dziewcz─ůt. Od tej pory otwieranych by┼éo coraz wi─Öcej szk├│┼é polskich, szczeg├│lnie po w┼é─ůczeniu Wilna w kwietniu 1919 roku do odrodzonej Polski.

W grudniu 1930 roku odby┼é si─Ö w Wilnie og├│lnopolski zjazd obchodz─ůcy 25-lecie Walki o Szko┼é─Ö Polsk─ů (walka o ponownie polskie szko┼éy w Wilnie rozpocz─Ö┼éa si─Ö w 1905 roku) zorganizowany przez powsta┼éy w tym celu w Wilnie komitet, na czele kt├│rego stan─ů┼é rektor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie Alfons Parczewski. G┼é├│wna akademia odby┼éa si─Ö 14 grudnia w gmachu Teatru Polskiego na Pohulance. Wilno i tak┼╝e etnicznie polska Wile┼äszczyzna by┼éy na zje┼║dzie silnie reprezentowane. W 1934 roku og├│lnopolski komitet opublikowa┼é dwutomowy zbi├│r dokument├│w, opracowa┼ä i wspomnie┼ä pt. Nasza walka o szko┼é─Ö polsk─ů 1901-1917. Obszerny rozdzia┼é po┼Ťwi─Öcony zosta┼é heroicznym bojom i ludziom, kt├│rzy oddali si─Ö sprawie odtwarzania polskiego szkolnictwa w Wilnie (Waldemar Wo┼ékanowski Jak powstawa┼éy gimnazja polskie w Wilnie Wilnoteka 12.11.2015).
Wilno od 1922 roku by┼éo siedzib─ů Okr─Ögu Szkolnego Wile┼äskiego/Kuratorium Okr─Ögu Szkolnego Wilno, kt├│re obejmowa┼éo wojew├│dztwa wile┼äskie i nowogr├│dzkie; w 1937 roku Okr─Ög Szkolny Wile┼äski poszerzono o 4 powiaty wojew├│dztwa bia┼éostockiego: augustowski, grodzie┼äski, suwalski i wo┼ékowyski. W roku szkolnym 1935/36 na terenie wojew├│dztwa wile┼äskiego by┼éo: 51 przedszkoli (1600 dzieci), 1580 szk├│┼é podstawowych (181 900 uczni├│w) - tym na wsi 1447 (142 700 uczni├│w), szk├│┼é ┼Ťrednich 31 (6600 uczni├│w), nauczycielskich 5 (400 uczni├│w), zawodowych 54 (4500 uczni├│w), ludowych 8 (200 uczni├│w), zawodowych dokszta┼écaj─ůcych 12 (1200 uczni├│w), wy┼╝szych 2 (3300 student├│w). Natomiast na terenie wojew├│dztwa nowogr├│dzkiego w tym┼╝e roku szkolnym by┼éo: 25 przedszkoli (700 dzieci), 1275 szk├│┼é podstawowych (161 100 uczni├│w) - tym na wsi 1210 (142 500 uczni├│w), szk├│┼é ┼Ťrednich 12 (2700 uczni├│w), nauczycielskich 5 (200 uczni├│w), zawodowych 8 (900 uczni├│w), ludowych 8 (200 uczni├│w), zawodowych dokszta┼écaj─ůcych 4 (400 uczni├│w). Wszystkie te plac├│wki o┼Ťwiatowe poza wy┼╝szymi uczelniami podlega┼éy Kuratorium Okr─Ögu Szkolnego Wilno. Poza dzia┼éalno┼Ťci─ů Kuratorium pozostawa┼éo dzia┼éaj─ůce na gruncie o┼Ťwiatowym Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego w Wilnie, kt├│rego dusz─ů by┼é rodowity wilnianin i jeden z czo┼éowych dzia┼éaczy Polskiej Partii Socjalistycznej w Wilnie Stanis┼éaw Bartnicki (1895-1941), kt├│ry zmar┼é w sowieckim ┼éagrze ko┼éo Archangielska.

Szkolnictwo w polskim Wilnie w 1935 roku przedstawia┼éo si─Ö bardzo imponuj─ůco: Uniwersytet Stefana Batorego, Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej, Szko┼éa Nauk Politycznych, Konserwatorium Muzyczne i Instytut Nauk Handlowo-Gospodarczych, 3 pa┼ästwowe seminaria nauczycielskie, 7 prywatnych seminari├│w nauczycielskich, katolickie seminarium duchowne, 6 polskich gimnazj├│w pa┼ästwowych (4 m─Öskich: im. Zygmunta Augusta, Mickiewicza, S┼éowackiego i Lelewela oraz 2 ┼╝e┼äskie: Orzeszkowej i Ks. Adama Czartoryskiego), 22 gimnazja prywatne, du┼╝a Pa┼ästwowa Szko┼éa Techniczna (na bardzo wysokim poziomie - prawie wy┼╝szym), Pa┼ästwowa Szko┼éa Dokszta┼écaj─ůca, Pa┼ästwowa Szko┼éa Rzemie┼Ťlniczo-Budowlana, Pa┼ästwowa Szko┼éa Rzemie┼Ťlniczo-Przemys┼éowa, Pa┼ästwowa ┼Ürednia Szko┼éa Ogrodnicza, 2 pa┼ästwowe szko┼éy przemys┼éowo-handlowe, 19 przedszkoli, 95 szk├│┼é podstawowych i 51 szk├│┼é zawodowych. Gimnazja: m─Öskie Ojc├│w Jezuit├│w (1922-1940) i ┼╝e┼äskie SS. Nazaretanek nale┼╝a┼éy do jednych z najlepszych w Polsce, z tym, ┼╝e gimnazja pa┼ästwowe w Wilnie wcale nie by┼éy gorsze od tych szk├│┼é. W 1928 roku ucz─ůca si─Ö m┼éodzie┼╝ polska stanowi┼éa 68,37% (25 599 os├│b) og├│┼éu uczni├│w w mie┼Ťcie, ┼╝ydowska 27,36% (10 247), rosyjska 2,62%, bia┼éoruska 0,21%, litewska 0,20%, niemiecka 0,14%, a inna obj─Ö┼éa 397 os├│b.

Po 87 latach od zamkni─Öcia Uniwersytetu Wile┼äskiego, ta s┼éawna uczelnia polska zosta┼éa wskrzeszona dekretem Naczelnika Pa┼ästwa Polskiego (w zast─Öpstwie urz─Ödu prezydenta) i Wodza Naczelnego J├│zefa Pi┼ésudskiego z 28 sierpnia 1919 roku. Naczelnik Pa┼ästwa Polskiego tak widzia┼é rol─Ö uniwersytetu w Wilnie w odrodzonym pa┼ästwie polskim: "Chcia┼ébym, aby to miasto sta┼éo si─Ö jedn─ů z wielkich stolic ┼Ťwiata, ogniskiem kultury, Nowymi Atenami, kt├│re promieniowa┼éyby nie tylko na kraj ca┼éy, ale i daleko poza jego granice i w ten spos├│b nawi─ůza┼éy ni─ç tradycji ze swoj─ů przesz┼éo┼Ťci─ů - miasta ┼Üniadeckich, Lelewela, Mickiewicza".

Uniwersytet Wile┼äski zosta┼é ponownie otwarty 11 pa┼║dziernika 1919 roku jako polski uniwersytet pa┼ästwowy. Uniwersytet uzyska┼é wtedy nazw─Ö Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie (USB), czym uczczono kr├│la polskiego - jego za┼éo┼╝yciela w 1579 roku. J─Özykiem wyk┼éadowym uczelni, podobnie jak w latach 1803-1832, by┼é j─Özyk polski. Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie by┼é budowany i utrzymywany przez ca┼é─ů Polsk─Ö - polskiego podatnika przez ca┼éy okres mi─Ödzywojenny. Na t─Ö uczelni─Ö zjechali si─Ö najlepsi specjali┼Ťci. Uniwersytet by┼é wspaniale wyposa┼╝ony we wszelkie pomoce dydaktyczno-naukowe - du┼╝o lepiej od jedynego uniwersytetu litewskiego w Kownie. USB mia┼é wydzia┼éy: humanistyczny, teologiczny, prawa i nauk spo┼éecznych, sztuk pi─Öknych, matematyczno-przyrodniczy, lekarski z oddzia┼éem farmaceutycznym i rolny. Wydzia┼éy te w 1939 roku liczy┼éy 113 katedr i USB zatrudnia┼é w ostatnim roku akademickim 84 profesor├│w zwyczajnych i nadzwyczajnych, 39 docent├│w i zast─Öpc├│w profesor├│w oraz 245 pomocniczych si┼é naukowych.

W pierwszym roku akademickim (1919/20) na Uniwersytecie Stefana Batorego studia rozpocz─Ö┼éo 547 student├│w. Ich liczba niebawem wzros┼éa do ponad 3000, a wi─Öc sze┼Ťciokrotnie. Uniwersytet Stefana Batorego by┼é uczelni─ů polsk─ů nie tylko przez j─Özyk nauczania, ale tak┼╝e procent polskich student├│w. W roku akademickim 1938/39 w┼Ťr├│d 3110 student├│w by┼éo 2261 Polak├│w (ok. 73% student├│w), 417 ┼╗yd├│w, 212 Rosjan, 94 Bia┼éorusin├│w, 85 Litwin├│w, 28 Ukrai┼äc├│w i 13 Niemc├│w - wszyscy byli obywatelami polskimi; 39 student├│w pochodzi┼éo zza granicy. Spo┼Ťr├│d 3110 student├│w 1620 stanowili mieszka┼äcy Wilna i wojew├│dztwa wile┼äskiego (ponad 50% student├│w), a 852 pochodzi┼éo z s─ůsiednich wojew├│dztw: bia┼éostockiego, nowogr├│dzkiego i poleskiego (ok. 28%), co oznacza, ┼╝e 80% student├│w pochodzi┼éo z tzw. "rejonu rekrutacyjnego"; tylko 599 student├│w pochodzi┼éo z pozosta┼éych stron pa┼ästwa polskiego. By┼é to wi─Öc uniwersytet dla miejscowej ludno┼Ťci, a nie, jak to utrzymuj─ů nacjonali┼Ťci litewscy, dla Polak├│w z innych cz─Ö┼Ťci Polski. Je┼Ťli chodzi o wyk┼éadowc├│w, to w zwi─ůzku z tym, ┼╝e okupowane przez carsk─ů Rosj─Ö Wilno nie by┼éo o┼Ťrodkiem naukowym - nawet rosyjskim (Rosjanie wiedzieli, ┼╝e jak otworz─ů nawet rosyjski uniwersytet w mie┼Ťcie, to wi─Ökszo┼Ť─ç jego student├│w stanowi─ç b─Öd─ů Polacy), w mie┼Ťcie mieszka┼éa tylko ma┼éa grupka polskich naukowc├│w. St─ůd wi─Ökszo┼Ť─ç pierwszych wyk┼éadowc├│w pochodzi┼éa z Warszawy, Krakowa i Lwowa, chocia┼╝ nie brakowa┼éo w tym gronie Polak├│w z Wilna, Wile┼äszczyzny i Litwy Kowie┼äskiej. Marceli Kosman tak uj─ů┼é ko┼äcowy okres istnienia USB w tej sprawie: "Gdyby┼Ťmy prze┼Ťledzili kariery luminarzy z USB, okaza┼éoby si─Ö - zreszt─ů jak i na innych uczelniach - ┼╝e pochodz─ů z r├│┼╝nych stron kraju, cho─ç osoby z kres├│w stanowi─ů podstaw─Ö kadry naukowo-dydaktycznej" (Orze┼é i Pogo┼ä Warszawa 1992). Wed┼éug moich wst─Öpnych oblicze┼ä, spo┼Ťr├│d najbardziej znanych wyk┼éadowc├│w Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie 12 pochodzi┼éo z Wilna, 7 z Litwy Kowie┼äskiej, 15 z Wile┼äszczyzny i 13 z Bia┼éorusi i Inflant (┼üotwa). Tak wi─Öc 47 wyk┼éadowc├│w USB pochodzi┼éo z teren├│w by┼éego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, a wi─Öc z ziem historycznej Litwy, do kt├│rych wy┼é─ůcznego dziedzictwa narodowego zg┼éasza pretensje wsp├│┼éczesna Litwa (chocia┼╝ etniczne ziemie litewskie stanowi┼éy tylko 20% obszaru WKL; pozosta┼ée tereny nale┼╝─ů dzi┼Ť do Bia┼éorusi - w┼éa┼Ťciwie j─ů tworz─ů, Polski i ┼üotwy).

Uniwersytet Stefana Batorego odegra┼é znaczn─ů rol─Ö w dziejach kultury i nauki polskiej. W┼Ťr├│d jego profesor├│w by┼éo wielu wybitnych uczonych, jak np.: Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-J─Ödrzejewiczowa - etnograf i historyk kultury, Ludwik Chmaj - teoretyk pedagogiki, Tadeusz Cze┼╝owski - logik i filozof, Jan Dembowski - biolog, Micha┼é Dziewulski - zas┼éu┼╝ony fizyk, W┼éadys┼éaw Dziewulski - astronom, Henryk Elzenberg - filozof, Konrad G├│rski - historyk i teoretyk literatury, J├│zef Kallenbach - historyk literatury polskiej, Ludwik Kolankowski - historyk, Kazimierz Kolbuszewski - historyk literatury polskiej, Wac┼éaw Komarnicki - prawnik, Manfred Kriedl - historyk i teoretyk literatury, Henryk ┼üowmia┼äski - historyk Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, Jan Szczepan Otr─Öbski - j─Özykoznawca indoeuropeista, Stanis┼éaw Pigo┼ä - historyk literatury, filolog, Maksymilian Rose - neurolog, neuroanatom i psychiatra, Stefan Srebrny - filolog klasyczny, J├│zef Trzebi┼äski - fitopatolog, Bronis┼éaw Wr├│blewski - prawnik, Marian Zdziechowski - slawista, Antoni Zygmunt - matematyk.

USB i jego profesorowie odgrywali cz─Östo pioniersk─ů rol─Ö w nauce polskiej. J├│zef Trzebi┼äski zyska┼é tytu┼é "ojca fitopatologii polskiej"; pionierskie badania cytoarchitektoniki m├│zgu na skal─Ö ┼Ťwiatow─ů prowadzi┼é Maksymilian Rose w za┼éo┼╝onym przez siebie na USB w 1928 roku Polskim Instytucie Bada┼ä M├│zgu (by┼é to projekt presti┼╝owy dla Polski, gdy┼╝ tego typu plac├│wki poza Wilnem funkcjonowa┼éy w├│wczas tylko w Wiedniu, Berlinie i Moskwie!); okulista Julian Szyma┼äski wprowadzi┼é w┼éasne metody operacyjne, zw┼éaszcza w leczeniu jaskry, a jego dzie┼éo Corpus tabularum ophtalmicorum(1930) by┼éo t┼éumaczone na francuski i niemiecki; prowadzona przez Kazimierza Karaff─Ö-Korbutta katedra higieny sta┼éa si─Ö przoduj─ůc─ů w kraju, a jego podr─Öcznik Zarys higieny dla student├│w, lekarzy, in┼╝ynier├│w i urz─Ödnik├│w zdrowia publicznego (1924-25) by┼é jedynym przez wiele lat; wybitny matematyk Antoni Zygmunt prowadzi┼é prace z zakresu funkcji analitycznych i szereg├│w trygonometrycznych i po wojnie by┼é profesorem uniwersytetu w Chicago; Micha┼é Reicher by┼é ┼Ťwietnym anatomem, po wojnie profesorem Akademii Medycznej w Gda┼äsku i wsp├│┼éautorem podstawowego podr─Öcznika anatomii Anatomia cz┼éowieka (7 tom├│w), w okresie wile┼äskim jego g┼é├│wnymi osi─ůgni─Öciami naukowymi by┼éy: ustalenie norm i metod badania p┼éod├│w i noworodk├│w na podstawie cech kraniologicznych i osteologicznych oraz opisanie r├│┼╝nic antropologicznych mi─Ödzy Karaimami a ┼╗ydami (co przyczyni┼éo si─Ö do uratowania ludno┼Ťci karaimskiej od zag┼éady z r─ůk hitlerowc├│w); profesor otolaryngologii Jan Szmur┼éo by┼é zwolennikiem podniesienia znaczenia otorynolaryngologii jako odr─Öbnej ga┼é─Özi medycyny oraz propagowa┼é ide─Ö uczynienia z otolaryngologii odr─Öbnego przedmiotu w uczelniach medycznych i dzi─Öki tym staraniom otolaryngologia na Uniwersytecie Wile┼äskim sta┼éa si─Ö obowi─ůzkowym przedmiotem nauczania, w klinice stworzy┼é baz─Ö dydaktyczn─ů do nauczania tego przedmiotu, w 1929 roku przy klinice powsta┼éa Poradnia Wad G┼éosu i Mowy, zorganizowa┼é tak┼╝e pracowni─Ö do bada┼ä nad twardziel─ů, kt├│ra w tamtym okresie szczeg├│lnie cz─Östo wyst─Öpowa┼éa na Kresach Wschodnich, opisa┼é nowe metody diagnostyki, rozpoznawania i rodzinnego wyst─Öpowania tej choroby, by┼é nauczycielem wielu specjalist├│w otorynolaryngologii, pozostawi┼é po sobie bogaty dorobek naukowy, m.in. opublikowa┼é 4 tomowy podr─Öcznik otolaryngologii, kt├│ry w 1936 roku zosta┼é nagrodzony przez Polsk─ů Akademi─Ö Umiej─Ötno┼Ťci; patolog Kazimierz Pelczar w uznaniu zas┼éug by┼é cz┼éonkiem Mi─Ödzynarodowego Komitetu do Walki z Rakiem w Londynie; chemik dr J├│zef Sawlewicz, absolwent Katedry Chemii Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, nast─Öpnie tam asystent, zajmowa┼é si─Ö badaniami nad zwi─ůzkami heterocyklicznymi z grupy wykazuj─ůcej dzia┼éania przeciwgru┼║licze i przeciwwirusowe, by┼é tak dobrze zapowiadaj─ůcym si─Ö naukowcem, ┼╝e zosta┼é stypendyst─ů Funduszu Kultury Narodowej i zatrudniony na Federalnej Politechnice w Zurychu (Szwajcaria) w laboratorium przysz┼éego laureata Nagrody Nobla prof. Tadeusza Reichsteina, z kt├│rym wsp├│lnie w 1937 roku opublikowa┼é kilka prac; prace innego profesora chemii Kazimierza S┼éawi┼äskiego i jego uczni├│w przyczyni┼éy si─Ö w du┼╝ym stopniu do wyja┼Ťnienia spornych temat├│w w dziedzinie terpen├│w; Stanis┼éaw Hiller by┼é pionierem bada┼ä histochemicznych, m.in. rozpocz─ů┼é badania nad ma┼éo poznan─ů grup─ů zwierz─ůt - mszywio┼éami (Bryozoa); Leon Kamie┼äski prowadzi┼é pierwsze w kraju badania nad w─Öglowodorami terpenoaromatycznymi i witaminami; fizyk Aleksander Jab┼éo┼äski prowadzi┼é pionierskie badania w dziedzinie ci┼Ťnieniowego poszerzania linii widmowych; docent prawa mi─Ödzynarodowego Micha┼é Kr├│l by┼é wsp├│┼éorganizatorem Polskiego Instytutu Prawa Mi─Ödzynarodowego; Wincenty Lutos┼éawski podj─ů┼é pr├│b─Ö opracowania polskiego narodowego systemu filozoficznego, ┼é─ůcz─ůcego cechy plato┼äskiego idealizmu z mesjanizmem polskich romantyk├│w; z kolei Marian Zdziechowski by┼é reprezentantem filozoficznego pesymizmu, ukazuj─ůc problem z┼éa, w komunizmie i faszyzmie widz─ůc metafizyczne wej┼Ťcie z┼éa na aren─Ö dziej├│w; Bogumi┼é Jasinowski prowadzi┼é badania nad cywilizacj─ů wschodniochrze┼Ťcija┼äsk─ů; Stefan Srebrny by┼é jednym z najwybitniejszych znawc├│w tragedii i komedii greckiej; Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-J─Ödrzejewiczowa, kt├│ra w 1927 roku za┼éo┼╝y┼éa i nast─Öpnie do 1935 roku kierowa┼éa Zak┼éadem Etnografii na USB nale┼╝a┼éa do najwybitniejszych polskich etnograf├│w i historyk├│w kultury, opracowuj─ůc sw├│j w┼éasny kierunek etnografii, co sprawi┼éo, ┼╝e zosta┼éa zaproszona na Uniwersytet Warszawie, gdzie tak┼╝e za┼éo┼╝y┼éa i kierowa┼éa Zak┼éadem Etnografii; w 1930 roku z inicjatywy prof. Stefana Ehrenkreutza przy USB powsta┼éa pierwsza w Polsce plac├│wka sowietologiczna - Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej; profesura Jana Otr─Öbskiego przyczyni┼éa si─Ö do tego, ┼╝e Wilno jako o┼Ťrodek lingwistyczny uzyska┼éo wysok─ů rang─Ö; profesor slawistyki Manfred Kridl sformu┼éowa┼é tzw. integraln─ů metod─Ö badania i opisu dzie┼éa literackiego, poj─Ötego jako autonomiczny tw├│r fikcji artystycznej i stworzy┼é seri─Ö wydawnicz─ů Z zagadnie┼ä poetyki (t. 1-6 1936-39), przyczyniaj─ůc si─Ö do powstania "Wile┼äskiej Szkole Krytycznej", czym polskie Wilno wyprzedzi┼éo w tej dziedzinie naukowej inne polskie o┼Ťrodki uniwersyteckie (Kriedl by┼é po wojnie profesorem University of Columbia w Nowym Jorku); Bonawentura Lenart w latach 1919-29 by┼é kierownikiem pionierskiej pracowni do┼Ťwiadczalnej liternictwa, drukarstwa i introligatorstwa przy Wydziale Sztuk Pi─Öknych USB i tak dobrym introligatorem i konserwatorem ksi─ů┼╝ki, ┼╝e w latach 1929-39 by┼é konserwatorem Biblioteki Narodowej w Warszawie, a po wojnie zorganizowa┼é Pracowni─Ö Konserwacji Zabytk├│w Grafiki przy Wy┼╝szej Szkole Sztuk Plastycznych w Warszawie; W┼éadys┼éaw Dziewulski na skraju miasta, pomi─Ödzy zakolem Wilii, a lasem Zakr─Ötowym wybudowa┼é nowe obserwatorium astronomiczne - pierwsze polskie obserwatorium astrofizyczne, gdzie prowadzono badania fotometryczne gwiazd zmiennych i badania spektroskopowe; astronom Wilhelmina Iwanowska, absolwentka USB, 1934-46 przeprowadzi┼éa jeden z pierwszych test├│w teorii pulsacji cefeid za pomoc─ů spektrografu wile┼äskiego, po wojnie sta┼éa si─Ö znanym naukowcem na ┼Ťwiecie. Szczeg├│lne znaczenie dla historii prawa kanonicznego posiada rozprawa dr Boles┼éawa Wilanowskiego, profesora na Wydziale Teologicznym USB o procesie ko┼Ťcielnym w staro┼╝ytno┼Ťci chrze┼Ťcija┼äskiej pt. Proces ko┼Ťcielny w staro┼╝ytno┼Ťci chrze┼Ťcija┼äskiej, og┼éoszona w Wilnie 1929 roku, kt├│ra odbi┼éa si─Ö g┼éo┼Ťnym echem w nauce europejskiej. Wybitn─ů rol─Ö w historii mi─Ödzywojennej polonistyki odegrali profesorowie USB, a p├│┼║niej innych polskich uniwersytet├│w: J├│zef Kallenbach, Stanis┼éaw Pigo┼ä, Kazimierz Kolbuszowski, Stanis┼éaw Cywi┼äski, Konrad G├│rski, a w dziedzinie historii Polski i Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego: Ludwik Kolankowski, Stanis┼éaw Ko┼Ťcia┼ékowski, Henryk ┼üowmia┼äski, Kazimierz Moszy┼äski, Stanis┼éaw Zaj─ůczkowski. Fundamentalne dwutomowe Studia nad pocz─ůtkami spo┼éecze┼ästwa i pa┼ästwa litewskiego (Wilno 1931-32) Henryka ┼üowmia┼äskiego to dzie┼éo do dzi┼Ť niezast─ůpione mimo znacznego post─Öpu bada┼ä. - W latach 1928-39 zast─Öpc─ů profesora, a nast─Öpnie docentem na Wydziale Teologicznym USB by┼é ks. Micha┼é Sopo─çko (1888-1975 Bia┼éystok), kt├│rego papie┼╝ Benedykt XVI wyni├│s┼é na o┼étarze - beatyfikowa┼é 28 wrze┼Ťnia 2008 roku.

Na ziemiach polskich pierwsz─ů by┼éa Politechnika Warszawska, kt├│ra w 1915 roku wprowadzi┼éa do programu utworzonego w├│wczas Wydzia┼éu Architektury, przedmiot konserwacja zabytk├│w. Dopiero w 1927 roku Og├│lnopolski Zjazd Konserwatorski podj─ů┼é uchwa┼é─Ö o konieczno┼Ťci fachowego przygotowania konserwator├│w drog─ů kszta┼écenia na poziomie akademickim, a jeszcze p├│┼║niej, bo w 1937 roku wydane zosta┼éy oficjalne zalecenia w┼éadz o┼Ťwiatowych w tej sprawie. W tej sytuacji Wydzia┼é Sztuk Pi─Öknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, kt├│ry konserwacj─Ö zabytk├│w wprowadzi┼é do programu nauczania ju┼╝ w 1922 roku (wyk┼éady prowadzi┼é Jerzy Remer), uzna─ç nale┼╝y obok Politechniki Warszawskiej za prekursora nauczania tego przedmiotu na wy┼╝szych uczelniach w Polsce (Marian Arszy┼äski Toru┼äska Szko┼éa Konserwatorska w 50-lecie istnienia. Ochrona Zabytk├│w 48/2, 189). Wywodz─ůcy si─Ö z Wilna konserwatorzy zabytk├│w odegrali wielk─ů rol─Ö w powojennej Polsce dokonuj─ůc odtworzenia i konserwacji wielu zniszczonych zabytkowych budowli i dzie┼é sztuki.
Osi─ůgni─Öcia naukowe i dydaktyczne szeregu wyk┼éadowc├│w Uniwersytetu Stefana Batorego sprawi┼éy, ┼╝e niekt├│re inne uniwersytety polskie zacz─Ö┼éy ┼Ťci─ůga─ç niekt├│rych z ich do siebie. I tak Uniwersytet Warszawski ┼Ťci─ůgn─ů┼é do siebie prof. Cezari─Ö Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-J─Ödrzejewiczow─ů i prof. Jana Szmur┼é─Ö oraz docenta Osmana Achmatowicza, Uniwersytet Jagiello┼äski w Krakowie ┼Ťci─ůgn─ů┼é do swych mur├│w profesor├│w: Stefana Glixelli, Kazimierza Kolbuszewskiego, Jerzego Landego, Stanis┼éawa Pigonia, Tadeusza Szyd┼éowskiego i Jana Wirgiliusza Weyssenhoffa, Uniwersytet Pozna┼äski W┼éadys┼éawa Tatarkiewicza i Kazimierza Chodynickiego, a Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie Teofila Modelskiego. Profesor ekonomii USB W┼éadys┼éaw Zawadzki zosta┼é wiceministrem, a nast─Öpnie ministrem skarbu (1931-35), profesor prawa Adam Che┼émo┼äski wiceministrem sprawiedliwo┼Ťci (1937-39), a Bonawentur─Ö Lenarta jako wybitnego specjalist─Ö liternictwa ┼Ťci─ůgn─Ö┼éa do siebie Biblioteka Narodowa w Warszawie. Profesorowi Kazimierzowi Pelczarowi, onkologowi, po zamkni─Öciu USB przez Litwin├│w w grudniu 1939 roku proponowano wyjazd do Nowego Jorku, katedr─Ö na Uniwersytecie Londy┼äskim, wyjazd do Rzymu - wsz─Ödzie na odpowiedzialne stanowiska, ale on nie chcia┼é opu┼Ťci─ç ukochanego Wilna.

Honorowym profesorem USB by┼é W┼éadys┼éaw Mickiewicz, syn Adama Mickiewicza. Rektorami Uniwersytetu Stefana Batorego byli profesorowie: 1919-21 Micha┼é Siedlecki, 1921-22 Wiktor Staniewicz, 1922-24 Alfons Parczewski, 1924-25 W┼éadys┼éaw Dziewulski, 1925-26 Marian Zdziechowski, 1926-28 Stanis┼éaw Pigo┼ä, 1928-30 Czes┼éaw Falkowski, 1930-32 Aleksander Januszkiewicz, 1932-33 Kazimierz Opoczy┼äski, 1933-36 Witold Staniewicz, 1936-37 W┼éadys┼éaw Marian Jakowicki, 1937-39 Aleksander W├│ycicki, 1939-45 Stefan Ehrenkreutz, kt├│ry od 1930 roku by┼é tak┼╝e kierownikiem Instytutu Bada┼ä Europy Wschodniej w Wilnie. W┼éadze Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie nada┼éy honorowy tytu┼é doktora honoris causa nast─Öpuj─ůcym osobom: w 1921 roku J├│zefowi Pi┼ésudskiemu (Naczelnik Pa┼ästwa Polskiego, Marsza┼éek Polski), w 1926 roku Aleksandrowi Br├╝cknerowi (slawista, historyk literatury i kultury polskiej, profesor Uniwersytetu Berli┼äskiego), w 1927 roku Leonowi Petra┼╝yckiemu (prawnik, socjolog prawa, profesor Uniwersytetu Warszawskiego) i Ludwikowi Finkelowi (historyk, profesor i rektor Uniwersytetu Lwowskiego), w 1928 roku Oswaldowi Balzerowi (historyk, profesor i rektor Uniwersytetu Lwowskiego), w 1929 roku Wilhelmowi Bruchnalskiemu (historyk literatury polskiej, profesor Uniwersytetu Lwowskiego), w 1930 roku Alfonsowi Parczewskiemu (prawnik, profesor i 1922-24 rektor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie) i Ignacemu Koschembahr-┼üyskowskiemu (prawnik, profesor i rektor Uniwersytetu Warszawskiego), w 1932 roku Stanis┼éawowi Starzy┼äskiemu (prawnik, profesor i rektor Uniwersytetu Lwowskiego), w 1935 roku Marianowi Zdziechowskiemu (1899-1919 profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie, 1919-32 profesor i 1925-27 rektor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie), w 1936 roku Oskarowi Vogt (neurolog niemiecki, dyrektor Instytutu Bada┼ä M├│zgu w Berlinie), w 1937 roku Edwardowi Rydz-┼Ümig┼éemu (marsza┼éek Polski) oraz przed rokiem 1935 Janowi Micha┼éowi Rozwadowskiemu (j─Özykoznawca, profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie, prezes Polskiej Akademii Umiej─Ötno┼Ťci).

W dwudziestoleciu dzia┼éalno┼Ťci USB jego pracownicy og┼éosili oko┼éo 7500 publikacji naukowych w j─Özykach polskim i obcych, immatrykulowano w tym okresie 14 033 student├│w, wypromowano 4619 magistr├│w i 778 doktor├│w (jedyny w okresie mi─Ödzywojennym uniwersytet litewski na Litwie - w Kownie wypromowa┼é zaledwie 3775 magistr├│w i doktor├│w i odczuwa┼é brak dobrych naukowc├│w, kt├│rych nauka litewska jeszcze wielu nie mia┼éa). Np. Wydzia┼é Lekarski (780 student├│w w 1937/38), drugi najwi─Ökszy po Wydziale Prawnym, uko┼äczy┼éo 1220 lekarzy, Wydzia┼é nada┼é 83 osobom stopie┼ä naukowy doktora medycyny i przeprowadzi┼é 15 przewod├│w habilitacyjnych, a pracownicy naukowi Wydzia┼éu w ci─ůgu dwudziestolecia dzia┼éalno┼Ťci og┼éosili drukiem oko┼éo 1300 publikacji.

Na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie dzia┼éa┼éy nast─Öpuj─ůce akademickie konwenty: Polonia, Batoria, Polesia, Vilnensia, ┼Üniedecia, Conradia, Pi┼ésudia, Leonidania, Concordia Vilnensis, Filomatia Vilnensis, Orientia. Odgrywa┼éy one du┼╝─ů rol─Ö w ┼╝yciu towarzyskim m┼éodzie┼╝y akademickiej.

Pomimo kr├│tkiego okresu dzia┼éalno┼Ťci Uniwersytet Stefana Batorego (USB) zyska┼é wysok─ů rang─Ö w nauce polskiej i europejskiej. Sta┼é si─Ö ogromnie wa┼╝n─ů plac├│wk─ů kulturotw├│rcz─ů na Kresach Wschodnich II Rzeczpospolitej. Wielu jego absolwent├│w r├│wnie┼╝ odegra┼éo du┼╝─ů rol─Ö w ┼╝yciu Polski i narodu polskiego po II wojnie ┼Ťwiatowej.

17 wrze┼Ťnia 1939 roku Zwi─ůzek Sowiecki dokona┼é agresji militarnej na Polsk─Ö (do sp├│┼éki z Hitlerem!) i 19 wrze┼Ťnia zaj─ů┼é Wilno, kt├│re 28 pa┼║dziernika 1939 roku przekaza┼é Litwie. W ramach walki z Polakami i polsko┼Ťci─ů Wilna Litwini 15 grudnia 1939 roku zamkn─Öli Uniwersytet Stefana Batorego, a wszystkich jego wyk┼éadowc├│w i student├│w wyrzucili "na bruk" (dos┼éownie w odniesieniu do student├│w wyrzuconych z akademik├│w). Podczas okupacji niemieckiej Wilna 1941-44 USB dzia┼éa┼é w podziemiu. Po zaj─Öciu Wilna przez Armi─Ö Czerwon─ů w lipcu 1944 roku otworzy┼é swe podwoje, jednak po kilku miesi─ůcach (w 1945 r.) komuni┼Ťci litewscy wyp─Ödzili przebywaj─ůcych w Wilnie polskich wyk┼éadowc├│w i prawie wszystkie inne osoby zwi─ůzane z przedwojennym Uniwersytetem Stefana Batorego do komunistycznej Polski (PRL). 22 profesor├│w i docent├│w wile┼äskich uczestniczy┼éo w za┼éo┼╝eniu Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu, 16 w za┼éo┼╝eniu Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego, a pozostali zostali zatrudnieni na wy┼╝szych uczelniach Poznania (9), Krakowa (7), Warszawy (6), Wroc┼éawia (5), Gda┼äska (5), Lublina (4) i Gliwic (1).

Wielu absolwent├│w Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie po wojnie zosta┼éo profesorami wy┼╝szych uczelni w Polsce i za granic─ů. Najwybitniejszym absolwentem USB by┼é zapewne Czes┼éaw Mi┼éosz, poeta, pisarz, wyk┼éadowca akademicki w Stanach Zjednoczonych, laureat literackiej Nagrody Nobla (1980). Do grona najwybitniejszych absolwent├│w i student├│w USB nale┼╝eli tak┼╝e: Ignacy Abramowicz (lekarz okulista, profesor USB w Wilnie, po wojnie Akademii Medycznej w Gda┼äsku, prezes Polskiego Towarzystwa Okulistycznego, delegat Polski w Europejskim Towarzystwie Okulistycznym, doktor honoris causa gda┼äskiej Akademii Medycznej), Zofia Abramowicz├│wna (filolog klasyczny, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu, autorka naukowego 4-tomowego "S┼éownika grecko-polskiego", jedynego s┼éownika tego typu w Polsce), Osman Achmatowicz (wybitny chemik, 1934-39 i 1953-69 profesor Uniwersytetu Warszawskiego oraz 1946-53 profesor i rektor Politechniki ┼ü├│dzkiej), Wanda Achremowiczowa (historyk literatury polskiej, wyk┼éadowca i pracownik naukowy Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego), Witold Albert Adolph (biolog, zoolog, pracownik naukowy Instytutu im. Nenckiego w Warszawie i wyk┼éadowca Uniwersytetu Jagiello┼äskiego), Marta Aluchna-Emelianow (poetka), Igor Andrejew (prawnik, profesor Uniwersytetu Warszawskiego), Leon Andrejew (lekarz i dzia┼éacz spo┼éeczny, organizator polskiej s┼éu┼╝by zdrowia po II wojnie ┼Ťwiatowej w Gorzowie Wielkopolskim), Kazimierz Antonowicz (fizyk, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu), Zygmunt Augustowski (1944 dow├│dca Kedywu miasta Wilna, ofiara komunistycznego terroru, radca prawny archidiecezji pozna┼äskiej), Leon Waldemar Babinicz (publicysta, pisarz i pedagog), Stefan Bakinowski (dziennikarz i wydawca, 1958 wsp├│┼éza┼éo┼╝yciel i do 1981 dyrektor miesi─Öcznika i wydawnictwa "Wi─Ö┼║" w Warszawie), Ludwik Bar (prawnik, profesor Uniwersytetu Warszawskiego), Henryk Baranowski (zast─Öpca dyrektora Biblioteki UMK w Toruniu, docent UMK, zajmowa┼é si─Ö bibliografi─ů Wilna), Juliusz Bardac (historyk prawa, profesor Uniwersytetu Warszawskiego), Czes┼éaw Barwicki (ksi─ůdz katolicki, magister teologii, kanonik honorowy kapitu┼éy warmi┼äskiej, spowiednik stygmatyczki i mistyczki polskiej Wandy Boniszewskiej), Antoni Basi┼äski (chemik, docent USB 1936-39, jeden z organizator├│w i profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu), Wac┼éaw Bia┼ékowski (wojewoda bia┼éostocki, wicewojewoda warszawski), Marian Leon Bielicki (prozaik, eseista, dziennikarz, t┼éumacz), Stefan W┼éadys┼éaw Blank-Weissberg (entomolog, pszczelarz, kierownik Zak┼éadu Pszczelarstwa Szko┼éy G┼é├│wnej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, sekretarz generalny Centralnego Zwi─ůzku Pszczelarzy RP), Zofia Bohdanowiczowa (poetka i powie┼Ťciopisarka), Marian Bohusz-Szyszko (malarz ekspresjonista, krytyk sztuki i publicysta), Edward Borowski (dyplomata - m.in. radca Ambasady RP przy Watykanie, genealog i kawaler malta┼äski, 1970-74 zast─Öpca redaktora naczelnego Sekcji Polskiej Radia Francuskiego, 1975-87 II wiceprezydent Zwi─ůzku Polskich Kawaler├│w Malta┼äskich), J├│zef Borsuk (otolaryngolog, docent, komendant Wojskowej Akademii Medycznej w ┼üodzi), Filomena El┼╝bieta Bortkiewiczowa (historyk, docent Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego), Jerzy Borysowicz (lekarz psychiatra i neurolog, do 1939 pracownik naukowy USB - asystent prof. Maksymiliana Rosa, w 1955 organizator i dyrektor w Szpitalu Miejskim w Radomiu pierwszego w wojew├│dztwie kieleckim Oddzia┼éu Neurologicznego, autor prac naukowych), W┼éodzimierz Br├╝hl (reumatolog, wsp├│┼étw├│rca polskiej reumatologii, profesor i dyrektor Instytutu Reumatologii, a nast─Öpnie wieloletni kierownik Kliniki Chor├│b Narz─ůdu Ruchu), Adam Jan Brzozowski (zootechnik, profesor Akademii Rolniczej w Szczecinie), Janina Budkowska (zas┼éu┼╝ona badaczka literatury polskiej, autorka prac z zakresu wersyfikacji), Teodor Bujnicki (poeta), J├│zef Bujnowski (poeta, eseista, historyk literatury, 1970-78 wyk┼éadowca historii literatury polskiej na Uniwersytecie w Amsterdamie), Helena Bukowska-Szlekys (artystka plastyczka, projektantka tkanin, pedagog, uzyska┼éa z┼éoty medal na Mi─Ödzynarodowej Wystawie Sztuki i Techniki w Pary┼╝u w 1937 r.), Janusz Bu┼éhak (1906-1977), wybitny fotografik i kompozytor, 1932-34 prezes Akademickiego Ko┼éa Muzyk├│w USB, Marta Burbianka (historyk, bibliotekarka, badacz drukarstwa, przyczyni┼éa si─Ö do rozwoju Biblioteki Uniwersytetu Wroc┼éawskiego, jego profesor), Seweryn Butrym (aktor teatralny, m.in. Teatru Narodowego w Warszawie, filmowy - zagra┼é w 26 filmach i telewizyjny), Stanis┼éaw Cat-Mackiewicz (pisarz i publicysta, 1922-39 redaktor naczelny najwi─Ökszego i opiniotw├│rczego dziennika polskiego w Wilnie "S┼éowo"), Walerian Charkiewicz (literat, dziennikarz, historyk), Stanis┼éaw Chrzczonowicz (chemik, profesor Politechniki ┼ü├│dzkiej), Kazimierz Cyganek (ksi─ůdz katolicki, kanonik kapitu┼éy w Dobrym Mie┼Ťcie, historyk), Wac┼éaw Dawidowicz (prawnik, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu), Zofia Maria Dembi┼äska-Deszy┼äsk (polonistka, wiceminister o┼Ťwiaty ds. opieki nad dzieckiem, pose┼é na Sejm 1952-57, uczestniczka prac komisji ONZ, opracowuj─ůcej Deklaracj─Ö Praw Dziecka, wsp├│┼éza┼éo┼╝ycielka i wiceprezes Sp├│┼édzielni Wydawniczej Czytelnik w Warszawie), Aleksy Deruga (historyk dziej├│w nowo┼╝ytnych i dyplomacji, badacz dziej├│w Cerkwi Prawos┼éawnej w Rzeczypospolitej, w 1946 dyrektor Polskiej Agencji Prasowej, wyk┼éadowca w Szkole G┼é├│wnej S┼éu┼╝by Zagranicznej), Lechos┼éaw (Leszek) Jan Doma┼äski (geograf, harcmistrz, bohater ksi─ů┼╝ki Aleksandra Kami┼äskiego "Kamienie na szaniec" /1943/, przewodnicz─ůcy Pogotowia Harcerzy, cz┼éonek pierwszej wojennej G┼é├│wnej Kwatery Harcerzy ZHP - Pasieki Szarych Szereg├│w, wizytator Polski Wschodniej), ┼üukasz Dorosz (in┼╝ynier elektryk, profesor Politechniki Gda┼äskiej i r├│wnolegle gda┼äskiej Wy┼╝szej Szko┼éy Pedagogicznej, w roku 1948 jej rektor), Jan Kiejstut Druto (lewicowy dzia┼éacz polityczny, dyplomata, burmistrz Wilna 1940-41, ambasador PRL w Turcji 1948-51, we W┼éoszech 1952-59 i Francji 1961-69), Jerzy Dziewicki (dziennikarz, publicysta, dzia┼éacz spo┼éeczny, redaktor naczelny "G┼éosu Wybrze┼╝a" w Gda┼äsku), Jan Falkowski (major lotnictwa Wojska Polskiego, pu┼ékownik brytyjskich Kr├│lewskich Si┼é Powietrznych, as my┼Ťliwski w II wojnie ┼Ťwiatowej), Anna Dydy┼äska-Paszkowska (lekarz pediatra, 1928-31 naczelniczka G┼é├│wnej Kwatery ┼╗e┼äskiej Zwi─ůzku Harcerstwa Polskiego), Zbigniew Florczak (pisarz, publicysta, t┼éumacz, malarz), Witold Folejewski (zootechnik, profesor Uniwersytetu Pozna┼äskiego), Zbigniew Folejewski (historyk literatury, slawista, profesor University of British Columbia w Vancouver w Kanadzie, doktor honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego 1973), Antoni Go┼éubiew (znany pisarz i publicysta), Stefan Gorzuchowski (1899-po 1 IX 1939), geograf, docent Uniwersytetu Warszawskiego; Witold Grabowski (prawnik, 1936-39 minister sprawiedliwo┼Ťci), Melityna Gromadska (biolog, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu), Ewa Gulbinowa (pedagog, autorka podr─Öcznik├│w i prac historycznych ), Henryk Gulbinowicz (duchowny katolicki, teolog, 1970-76 administrator apostolski polskiej cz─Ö┼Ťci archidiecezji wile┼äskiej z siedzib─ů w Bia┼éymstoku, 1976-2004 arcybiskup metropolita wroc┼éawski, kardyna┼é od 1985), Eugeniusz Gulczy┼äski (historyk, badacz dziej├│w Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego), Halina Hermanowicz (znana malarka radomska), Helena Hleb-Kosza┼äska (bibliograf, teoretyk bibliotekoznawstwa, zast─Öpca dyrektora Biblioteki Narodowej w Warszawie), Ildefons Houwalt (malarz, laureat Nagrody Miasta Poznania i Wojew├│dztwa Pozna┼äskiego 1971, nagrodzony na I Og├│lnopolskim Konkursie Malarskim im. J. Spychalskiego 1973), Jan Huszcza (poeta, prozaik i satyryk), Wilhelmina Iwanowska (astronom, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu, wiceprezes Mi─Ödzynarodowej Unii Astronomicznej), Rafa┼é Jachimowicz (rze┼║biarz, docent Pa┼ästwowego Instytutu Sztuk Pi─Öknych w sowieckim Wilnie), Tadeusz Jankowski (historyk, kierownik Miejskiej Biblioteki Publicznej w Grodnie, ofiara zbrodni katy┼äskiej), Stanis┼éaw Januszkiewicz (do 1939 docent USB w Wilnie, profesor nauk medycznych i 1964-71 prorektor Akademii Medycznej w Krakowie), Pawe┼é Jasienica (znany pisarz historyczny), Czes┼éaw Je┼Ťman (prawnik, prozaik, publicysta emigracyjny, 1950-55 wyk┼éadowca University College w Addis-Abebie /Etiopia/, dziennikarz Sekcji Polskiej BBC, wydawca pisma Afro-Asian Reviev), Stefan J─Ödrychowski (polityk lewicowy, 1945-47 minister ┼╝eglugi i handlu zagranicznego, 1951-56 wicepremier, 1968-71 minister spraw zagranicznych, 1971-74 minister finans├│w), Jan Jurek (lekarz, dzia┼éacz ludowy, pose┼é na Sejm Ustawodawczy 1947-52), Anna Krystyna Kalenkiewicz-Mirowiczowa (historyk, badacz dziej├│w Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego), Leon Kamie┼äski (in┼╝ynier, docent Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i profesor Politechniki Gda┼äskiej), W┼éadys┼éaw Kami┼äski (prawnik, pose┼é na Sejm RP 1928-38 i senator RP 1938-39, bohaterski uczestnik bitwy o Monte Cassino), Zygmunt Kapitaniak (prawnik, s─Ödzia S─ůdu Najwy┼╝szego), Zdzis┼éaw Kieturakis (lekarz chirurg, profesor Akademii Medycznej w Gda┼äsku, 1953-56 prorektor), Edward Kisiel (biskup katolicki, administrator cz─Ö┼Ťci archidiecezji wile┼äskiej na terenie dzisiejszej Polski 1976-91, biskup bia┼éostocki 1991-93, od 1992 jako arcybiskup metropolita), Zbigniew Kopalko (re┼╝yser radiowy i teatralny, wyk┼éadowca Uniwersytetu ┼Ül─ůskiego), Bohdan Kope─ç (ekonomista, profesor Akademii Rolniczej we Wroc┼éawiu), Wac┼éaw Korabiewicz (reporta┼╝ysta, poeta, podr├│┼╝nik: Grecja, Turcja, Indie, Afryka, lekarz, kolekcjoner eksponat├│w etnograficznych, kt├│re przekaza┼é Pa┼ästwowemu Muzeum Etnograficznemu oraz Muzeum Narodowemu w Warszawie), Tadeusz Kowzan (teatrolog, historyk literatury, docent UMK w Toruniu do 1972 i docent Uniwersytetu Lyo┼äskiego oraz profesor Uniwersytetu w Caen we Francji), profesor Eugenia Krassowska-Jod┼éowska (filolog, pedagog, 1946-50 wiceminister o┼Ťwiaty i 1951-65 wiceminister szkolnictwa wy┼╝szego, zorganizowa┼éa Akademi─Ö Medyczn─ů w Bia┼éymstoku, 1973-79 przewodnicz─ůca Polskiego Komitetu ds. UNESCO), Wincenty Kra┼Ťko (prawnik, dziennikarz, polityk komunistyczny, pose┼é na Sejm PRL 1957-76, cz┼éonek Rady Pa┼ästwa 1972-76), Lucjan Krawiec (historyk, badacz dziej├│w Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego), Micha┼é Kr├│l (prawnik, 1932-39 docent katedry prawa pa┼ästwowego i mi─Ödzynarodowego na USB), Jan Krupowicz (chemik, docent UMK w Toruniu, profesor Akademii Rolniczej w Lublinie), Jan Kruszy┼äski (lekarz, histolog, docent USB w Wilnie, po wojnie wyk┼éadowca na uniwersytecie w Liverpool, Anglia), Miros┼éaw Godzimir Krzy┼╝a┼äski (matematyk, profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego), Stanis┼éaw Kulesi┼äski (prawnik, do 1939 kierownik referatu spraw m┼éodzie┼╝y akademickiej w Ministerstwie Wyzna┼ä Religijnych i O┼Ťwiecenia Publicznego, prezes Ko┼éa Wilnian przy Towarzystwie Rozwoju Ziem Wschodnich w Warszawie i wiceprezes zarz─ůdu okr─Ögu sto┼éecznego tego Towarzystwa, przewodnicz─ůcy zarz─ůdu fundacji Domu Akademiczek i cz┼éonek kuratorium fundacji Domu Akademickiego im. Prez. G. Narutowicza w Warszawie), Miros┼éaw Kurha┼äski (naukowiec-rolnik, profesor Akademii Rolniczej w Poznaniu), Leon Kurowski (prawnik - prawo skarbowe, 1945-51 wiceminister skarbu, profesor i rektor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu, profesor i prorektor Uniwersytetu Warszawskiego), Kazimierz Kwiatkowski (malarz, autor oficjalnego - zam├│wionego przez rz─ůd polski portretu marsz. J├│zefa Pi┼ésudskiego), Kazimierz Leczycki (znany pisarz i dziennikarz w przedwojennym Wilnie), Ksenia Lutomska (lekarz stomatolog, profesor Akademii Medycznej w Gda┼äsku, pionier akademickiej stomatologii zachowawczej w Gda┼äsku), Wac┼éaw ┼üastowski (botanik, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i Uniwersytetu Pozna┼äskiego), Alfons ┼üosowski (znany rze┼║biarz i konserwator sztuki w Gda┼äsku), Maria ┼üowmia┼äska (historyk, badaczka dziej├│w Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego i miasta Wilna), Henryk ┼üowmia┼äski (historyk, profesor Uniwersytetu Pozna┼äskiego), J├│zef Mackiewicz (wybitny pisarz), Stanis┼éaw Mackiewicz (publicysta polityczny, pisarz, 1922-39 redaktor najwi─Ökszego dziennika wile┼äskiego "S┼éowo"), Leokadia Ma┼éunowicz├│wna (filolog klasyczny, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego), J├│zef Marcinkiewicz (matematyk, docent USB w Wilnie, autor prac z dziedziny analizy matematycznej), Micha┼é Maciej Marzy┼äski (zas┼éu┼╝ony lekarz psychiatra, pracownik naukowy Uniwersytetu Wile┼äskiego i Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego, dyrektor szpitali psychiatrycznych), J├│zef Ma┼Ťli┼äski (poeta, krytyk literacki, teatralny, t┼éumacz, re┼╝yser teatralny i publicysta), Maria Renata Mayenowa (teoretyk literatury, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i PAN), Walerian Meysztowicz (ksi─ůdz katolicki, teolog, profesor prawa kanonicznego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie), Stanis┼éaw Micha┼éowski (znany artysta plastyk gda┼äski, uczestnicz─ůcy w wielu wystawach za granic─ů, m.in. w ZSRR, Szwecji, W┼éoszech, Indiach, Wielkiej Brytanii, Jugos┼éawii, Francji), Anatol Miku┼éko (dziennikarz, w 1945 r. pierwszy redaktor "Dziennika Ba┼étyckiego" w Gda┼äsku, nast─Öpnie "Dziennika ┼ü├│dzkiego"), W┼éodzimierz Mo┼Ťcicki (fizyk, wybitny znawca geochronologii, pionier metody datowania znalezisk organicznych za pomoc─ů izotopu w─Ögla C-14 w Polsce, profesor Politechniki Gda┼äskiej i Politechniki ┼Ül─ůskiej), Jakub Mowszowicz (botanik, profesor Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego), Henryk Niewodnicza┼äski (fizyk, specjalista w fizyce j─ůdrowej, tw├│rca i dyrektor Instytutu Fizyki J─ůdrowej w Krakowie - od 1988 roku nosz─ůcego jego imi─Ö, profesor na uniwersytetach: pozna┼äskim, wroc┼éawskim, Jagiello┼äskim), Czes┼éaw Nowi┼äski (ekonomista, profesor i 1949-52 rektor Szko┼éy G┼é├│wnej Planowania i Statystyki w Warszawie), Witold Nowodworski (historyk, bibliotekarz, wicedyrektor Biblioteki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego), J├│zef Obrembski (do 2011 r. jeden najbardziej zas┼éu┼╝onych polskich ksi─Ö┼╝y na Wile┼äszczy┼║nie, Honorowy Obywatel Rejonu Wile┼äskiego, w 2008 r. otrzyma┼é z r─ůk ambasadora Janusza Skolimowskiego pierwsz─ů na Litwie Kart─Ö Polaka), Kazimierz Okulicz (dziennikarz i polityk, 1928-39 pose┼é na Sejm RP, 1954 minister sprawiedliwo┼Ťci rz─ůdu emigracyjnego w Londynie), Eugeniusz Olejniczakowski (prawnik, oficer Wojska Polskiego, starosta w Augustowie, Grajewie i Krasnymstawie, zamordowany przez NKWD w Katyniu w 1940), Jerzy Olszewski (neurolog, dyrektor Wydzia┼éu Neuropatologii Uniwersytetu w Toronto), Stefan O┼Ťwiecimski (filolog klasyczny, profesor Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego), Wilhelm Paszkiewicz (podpu┼ékownik Wojska Polskiego, w czasie wojny obronnej Polski oraz agresji Zwi─ůzku Sowieckiego na Polsk─Ö we wrze┼Ťniu 1939 by┼é dow├│dc─ů zgrupowania "Jasiod┼éa" wchodz─ůcego w sk┼éad Samodzielnej Grupy Operacyjnej "Polesie", zamordowany przez NKWD w Katyniu w 1940), Eugeniusz Paukszta (prozaik, publicysta, autor ksi─ů┼╝ek dla m┼éodzie┼╝y), Rajmund Pietkiewicz (malarz, grafik, pedagog, profesor i 1965-69 rektor gda┼äskiej Pa┼ästwowej Wy┼╝szej Szko┼éy Sztuk Plastycznych), Giedymin Pilecki (ksi─ůdz katolicki, kapelan Armii Krajowej w Nowogr├│dczy┼║nie, kanonik kapitu┼éy kolegiackiej w Dobrym Mie┼Ťcie, wieloletni i zas┼éu┼╝ony proboszcz w Elbl─ůgu), Witold Pilecki (jeden z bohater├│w Polski Walcz─ůcej podczas II wojny ┼Ťwiatowej i zaraz po niej, wsp├│┼éza┼éo┼╝yciel ju┼╝ 9 listopada 1939 Tajnej Armii Polskiej, ┼╝o┼énierz Armii Krajowej, wi─Özie┼ä i organizator ruchu oporu w niemieckim obozie koncentracyjnym KL Auschwitz, autor raport├│w o ┼╝ydowskim holokau┼Ťcie, tzw. Raport├│w Pileckiego, uczestnik Powstania Warszawskiego, zamordowany przez w┼éadze PRL), Bohdan Podoski (prawnik, polityk, 1928-38 pose┼é na Sejm RP i 1935-38 jego wicemarsza┼éek), Pawe┼é Mateusz Puciata (historyk, pedagog; nauczyciel gimnazj├│w w Wilnie i Toruniu, podczas wojny uczestnik tajnego nauczania w Wilnie, komendant Chor─ůgwi Wile┼äskiej Zwi─ůzku Harcerstwa Polskiego, po wojnie pracownik naukowy Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu i Wy┼╝szej Szko┼éy Pedagogicznej w Gda┼äsku), Maria Puciatowa (historyk, badaczka dziej├│w Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, bibliotekarka, 1955-73 dyrektorka Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu), Jerzy Putrament (prozaik, poeta, publicysta, 1947-51 ambasador w Pary┼╝u, 1957-61 pose┼é na Sejm), Boles┼éaw Rogi┼äski (znany plastyk i grafik gda┼äski), Aldona Romanowicz (malarka, zas┼éu┼╝ony konserwator sztuki, kierownik Pracowni Konserwacji Sztuki ┼Üredniowiecznej Muzeum Narodowego w Warszawie), Walenty Romanowicz (malarz, rze┼║biarz, grafik, wyk┼éadowca USB w Wilnie, tw├│rca tzw. "cyklu trockiego" - 32 ryciny wysokiej jako┼Ťci artystycznej), Micha┼é Rouba (wybitny malarz wile┼äski), J├│zef Roman Rybicki (filolog klasyczny, nauczyciel, ┼╝o┼énierz Armii Krajowej - dow├│dca Kedywu Okr─Ögu Warszawa, uczestnik Powstania Warszawskiego 1944, cz┼éonek Wolno┼Ť─ç i Niepodleg┼éo┼Ť─ç, 1945-54 wi─Özie┼ä polityczny, 1976 wsp├│┼éza┼éo┼╝yciel Komitetu Obrony Robotnik├│w i Komitetu Samoobrony Spo┼éecznej "KOR"), Aleksander Rymkiewicz (znany poeta), Maria Rzeuska (historyk literatury, docent Polskiej Akademii Nauk), Danuta Sadowska (matematyczka, profesor Politechniki ┼ü├│dzkiej), Jan Safarewicz (j─Özykoznawca, profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego), Halina Safarewiczowa (j─Özykoznawca, profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie), J├│zef Sawlewicz (naukowiec, chemik, profesor Akademii Medycznej w Gda┼äsku), Zofia Sembratowa (doktor weterynarii, histolog, profesor Akademii Medycznej we Wroc┼éawiu), Franciszek Sienkiewicz (bardzo zas┼éu┼╝ony lekarz i spo┼éecznik na terenie Kutna, organizator szkolnictwa medycznego i inicjator budowy nowego budynku Szpitala Miejskiego, d┼éugoletni dyrektor szpitala), J├│zef Sieroszewski (lekarz ginekolog, profesor Akademii Medycznej w ┼üodzi), Irena Zofia S┼éawi┼äska (teatrolog, historyk i teoretyk literatury, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego), Jerzy Zdzis┼éaw Staro┼Ťciak (prawnik, profesor Uniwersytetu Warszawskiego), Tadeusz Starzy┼äski (prawnik, oficer Polskich Si┼é Zbrojnych na Zachodzie i Armii Krajowej, cichociemny, zaraz po wojnie prezes Zwi─ůzku Zawodowego Pocztowc├│w, wi─Özie┼ä bezpieki), Stanis┼éaw Stomma (prawnik, specjalista w zakresie prawa karnego, publicysta i polityk, pose┼é na Sejm 1957-1976 i senator RP 1991-93, kawaler Orderu Or┼éa Bia┼éego), Helena Straszy┼äska (pedagog, 1941-44 kierowa┼éa wraz z prof. W┼éadys┼éawem Dziewulskim wile┼äskim "Uniwersyteckim O┼Ťrodkiem Zorganizowanego Polskiego Szkolnictwa Tajnego", po wojnie zas┼éu┼╝ony pedagog w Zamo┼Ťciu), Wac┼éaw Jan Stra┼╝ewicz (farmaceuta, profesor Uniwersytetu Pozna┼äskiego), Halina Sukiennicka (adwokat i radna Rady Miejskiej w Wilnie, po wojnie znana malarka w Anglii, cz┼éonek International Association of Art. - odznaczona Z┼éot─ů Odznak─ů Akademii), Wiktor Sukiennicki (prawnik, ekonomista, sowietolog w Instytucie Hoovera przy Uniwersytecie Stanforda w Kalifornii, teoretyk prawa), Stanis┼éaw Swianiewicz (ekonomista, sowietolog, docent, tu┼╝ przed zbrodni─ů katy┼äsk─ů odes┼éany do wi─Özienia w Moskwie), Witold Sylwanowicz (anatom i antropolog, profesor Akademii Medycznej w Warszawie), S┼éawomir Szpakowski (znany grafik i karykaturzysta warszawski), Irena Sztachelska (lekarka pediatra, dzia┼éaczka pa┼ästwowa, pos┼éanka na Sejm PRL 1947-56, przewodnicz─ůca Zarz─ůdu G┼é├│wnego Ligi Kobiet Polskich 1945-1950), Jerzy Sztachelski (lekarz, minister zdrowia 1951-56 i 1961-68, przyczyni┼é si─Ö do powo┼éania Akademii Medycznej w Bia┼éymstoku), Wiktor Szyry┼äski (lekarz psychiatra i psycholog, profesor Uniwersytetu w Ottawie, dzia┼éacz polonijny w Kanadzie), Szymon Szyszman (historyk karaim├│w polskich), Witold ┼Üwida (prawnik, profesor Uniwersytetu i Politechniki we Wroc┼éawiu oraz 1959-62 rektor Uniwersytetu Wroc┼éawskiego, a w 1988 r. doktor honoris causa), Bronis┼éaw Tomecki (znany malarz warszawski), Leonard Torwirt (artysta malarz, konserwator zabytk├│w, scenograf, docent UMK w Toruniu), Aleksander Trojkowicz (znany malarz, grafik i scenograf krakowski), Wiktor Tro┼Ťcianko (pisarz, jeden z najlepszych dziennikarzy Sekcji Polskiej Radia Wolna Europa w Monachium), Jerzy Trypu─çko (slawista, polonista, profesor uniwersytetu w Uppsali, Szwecja), Wanda Tukanowicz (bibliotekarka, historyk, wieloletni kustosz dyplomowany Zak┼éadu Narodowego im. Ossoli┼äskich we Wroc┼éawiu), Lucjan Turkowski (etnolog i etnograf, po wojnie profesor Polskiego Uniwersytetu Na Obczy┼║nie w Londynie), Halina Turska (j─Özykoznawca, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu), Jadwiga Umiastowska (pedagog, siostra zakonna w s┼éynnym zak┼éadzie dla ociemnia┼éych Zgromadzenia Si├│str Franciszkanek S┼éu┼╝ebnic Krzy┼╝a w Laskach pod Warszaw─ů), Wanda Wachnowska-Skorupska (adwokat - pierwsza Polka i pierwsza kobieta adwokat na Wo┼éyniu, wielka patriotka, harcmistrzyni, wsp├│┼étw├│rczyni harcerstwa ┼╝e┼äskiego na Wo┼éyniu, komendantka Pogotowia Wojennego Harcerek Chor─ůgwi Wo┼éy┼äskiej, ┼╝o┼énierz Armii Krajowej, po wojnie radca prawny w Ministerstwie Budownictwa), Wies┼éawa Walicka-Woyczy┼äska, siostra Benedykta FSK (zakonnica, 1950-62 prze┼éo┼╝ona generalna Zgromadzenia Si├│str Franciszkanek S┼éu┼╝ebnic Krzy┼╝a z Lasek), Alina Wawrzy┼äczykowa (historyk, profesor Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk), Witold Wenclik (s─Ödzia i adwokat, samorz─ůdowiec, w 1945 prezydent Bia┼éegostoku, 1945-1952 pose┼é na Sejm), Janina Wengris (zoolog, entomolog, profesor Wy┼╝szej Szko┼éy Rolniczej w Olsztynie), Kazimierz Wilczewski (duchowny rzymskokatolicki, pra┼éat, kanonik archidiecezji wile┼äskiej z siedzib─ů w Bia┼éymstoku, w 1984 r. wsp├│┼éorganizator og├│lnopolskich ko┼Ťcielnych obchod├│w 500-lecia ┼Ťmierci patrona Wilna ┼Ťw. Kazimierza), Jerzy Wiszniewski (prawnik, profesor Uniwersytetu Warszawskiego), Wincenty Wojtkiewicz (technolog barwnik├│w, profesor Politechniki ┼ü├│dzkiej), Stanis┼éaw W├│jcik (adwokat i dzia┼éacz ludowy, po wojnie sekretarz Naczelnego Komitetu Wykonawczego Polskiego Stronnictwa Ludowego, pose┼é do Krajowej Rady Narodowej 1946-47 i na Sejm Ustawodawczy 1947, zagro┼╝ony aresztowaniem przez bezpiek─Ö, uciek┼é do Ameryki), Krystyna Wr├│blewska (graficzka krakowska, zas┼éyn─Ö┼éa ekslibrisami wystawianymi na ca┼éym ┼Ťwiecie, profesor Politechniki Krakowskiej), Seweryn Wys┼éouch (historyk prawa, pracownik naukowy USB w Wilnie, po wojnie profesor Uniwersytetu Wroc┼éawskiego), Jerzy Wyszomirski (publicysta, poeta, t┼éumacz), Bernard Zab┼éocki (mikrobiolog i immunolog, ws┼éawi┼é si─Ö wyodr─Öbnieniem endotoksyny pa┼éeczki duru brzusznego (1934) oraz okre┼Ťleniem jej struktury chemicznej, profesor Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego), Jerzy Zag├│rski (poeta, eseista i t┼éumacz), Maria Halina Zapa┼Ťnik-Kobierska (lekarka, pediatra, profesor Akademii Medycznej w Warszawie), Anna Zapa┼Ťnik├│wna (matematyk, pedagog, bibliotekarz w Wilnie, Gi┼╝ycku i Olsztynie), Stanis┼éaw Zawistowski (histolog, embriolog, profesor Akademii Medycznej w Gda┼äsku), Szcz─Ösny Leszek Zgliczy┼äski (lekarz radiolog, profesor i 1972-79 rektor Akademii Medycznej w Warszawie), Czes┼éaw Zgorzelski (filolog, specjalizuj─ůcy si─Ö w historii literatury polskiej o┼Ťwiecenia i romantyzmu, edytor dzie┼é Mickiewicza, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego), Maria Znamierowska-Pr├╝fferowa (etnolog, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu), W┼éodzimierz Zonn (astronom, do wrze┼Ťnia 1939 pracownik w nowoczesnej stacji Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego na g├│rze Pop Iwan w Pasmie Czarnohory w Karpatach Wschodnich, wsp├│┼étw├│rca warszawskiej szko┼éy astronomicznej, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i kierownik obserwatorium astronomicznego), Wanda Zwolska (historyk dydaktyki, wyk┼éadowca Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego, wsp├│┼éredaktor "Wiadomo┼Ťci Historycznych"), Bogumi┼é Zwolski (historyk, badacz dziej├│w Litwy, docent Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego), Stanis┼éaw ┼╗ukowski (artysta plastyk, grafik, tw├│rca Gda┼äskiej Do┼Ťwiadczalnej Pracowni Graficznej Zwi─ůzku Polskich Artyst├│w Plastyk├│w "Oficyna"), Leonid ┼╗ytkowicz (historyk, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu).

W 1945 roku w┼éadze sowieckie przyst─ůpi┼éy do wysiedlenia Polak├│w z Wilna (z rejonu wysiedle┼äczego Wilno wysiedlono do PRL 107 613 Polak├│w). W┼Ťr├│d nich byli profesorowie, docenci i pracownicy naukowi Uniwersytetu Stefana Batorego, kt├│rzy prze┼╝yli wojn─Ö. Wi─Ökszo┼Ť─ç wyk┼éadowc├│w uniwersytetu znalaz┼éa si─Ö w jednym poci─ůgu. Nie by┼éo wiadomo, gdzie ich zawioz─ů. Po wielu dniach podr├│┼╝y poci─ůg zatrzyma┼é si─Ö w Toruniu, gdzie w┼éa┼Ťnie przyst─ůpiono do utworzenia Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika. Wi─Ökszo┼Ť─ç z nich postanowi┼éa tu zosta─ç i to g┼é├│wnie dzi─Öki nim powsta┼é ten uniwersytet, kt├│ry postanowi┼é by─ç spadkobierc─ů i kontynuatorem tradycji Uniwersytetu Stefana Batorego. W Muzeum Uniwersyteckim jest sala pami─ůtek Uniwersytetu Stefana Batorego, w tym ┼Ťwiadectwa i pami─ůtki historii nauki w Wilnie, sztuka polska zwi─ůzana z Wilnem, kolekcja prof. Konrada G├│rskiego, kt├│ry by┼é profesorem USB w latach 1934-39. Przybycie do Torunia by┼éych pracownik├│w Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, kt├│rzy stworzyli kadr─Ö Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika, zosta┼éo uznane za "wydarzenie milowe w historii UMK" w plebiscycie z okazji 70-lecie uczelni i w ramach tych obchod├│w postanowiono na wyremontowanym Dworcu G┼é├│wnym w Toruniu ods┼éoni─ç tablic─Ö upami─Ötniaj─ůc─ů przyjazd profesor├│w Uniwersytetu Stefana Batorego (USB) z Wilna do Torunia. Tablic─Ö na fasadzie budynku dworca tablic─Ö ods┼éonili: rektor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika, prof. Andrzej Tretyn, prezes Towarzystwa Mi┼éo┼Ťnik├│w Wilna i Ziemi Wile┼äskiej w Toruniu J├│zef Szy┼éejko, prezydent Torunia Micha┼é Zaleski oraz przewodnicz─ůcy rady miasta Torunia Marcin Czy┼╝niewski. Napis na tablicy g┼éosi: "Pami─Öci mieszka┼äc├│w Wilna i Wile┼äszczyzny, w tym profesor├│w oraz pracownik├│w naukowych i administracyjnych Uniwersytetu Stefana Batorego, kt├│rzy przybywali na ten dworzec wiosn─ů i latem 1945 roku, by w Toruniu znale┼║─ç sw├│j dom i odmieni─ç oblicze naszego miasta. W 70. rocznic─Ö pierwszego transportu i w roku 70-lecia Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika" (Honorata Adamowicz Tablica na dworcu w Toruniu upami─Ötnia wile┼äskich profesor├│w "Kurier Wile┼äski" 11.12.2015).

Drug─ů polsk─ů wy┼╝sz─ů uczelni─ů w Wilnie by┼éa Wy┼╝sza Szko┼éa Nauk Politycznych, utrzymywana przez dzia┼éaj─ůcy w Wilnie Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej.

Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej, b─Öd─ůcy wschodnioznawczym i sowietologicznym o┼Ťrodkiem naukowo-badawczym - pioniersk─ů - pierwsz─ů w Polsce plac├│wk─ů sowietologiczn─ů, kt├│ra dzia┼éa┼éa w latach 1930-39 przy Uniwersytecie Stefana Batorego, powsta┼é 23 lutego 1930 roku z inicjatywy prof. Stefana Ehrenkreutza, historyka prawa na USB, badacza instytucji ustrojowych Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego i prof. Witolda Staniewicza, specjalisty ekonomiki rolnej na USB 1924-26 i 1931-39 i w├│wczas ministra reform rolnych (1926-30) oraz Janusza J─Ödrzejewicza, ├│wcze┼Ťnie podsekretarza stanu w Prezydium Rady Ministr├│w.

W ramach USB Instytut posiada┼é autonomi─Ö i samorz─ůdno┼Ť─ç. Przy instytucie dzia┼éa┼éa Szko┼éa Nauk Politycznych o statusie prywatnej uczelni wy┼╝szej. Instytut i Szko┼éa Nauk Politycznych mie┼Ťci┼éy si─Ö w gmachu Biblioteki Wr├│blewskich w Wilnie.

Prezesem Instytutu zosta┼é Jan Micha┼é Rozwadowski, j─Özykoznawca, profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie i prezes Polskiej Akademii Umiej─Ötno┼Ťci, a po jego ┼Ťmierci w 1935 roku Stanis┼éaw K─Ötrzy┼äski wybitny historyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i cz┼éonek Polskiej Akademii Umiej─Ötno┼Ťci. Prezesem Zarz─ůdu Instytutu przez ca┼éy okres jego istnienia by┼é prof. Stefan Ehrenkreutz i to on w┼éa┼Ťciwie stworzy┼é ca┼éy Instytut. Sk┼éada┼é si─Ö on z sekcji: Filologicznej (kierownik: prof. Jan Otr─Öbski), Gospodarczej (prof. W┼éadys┼éaw Marian Zawadzki, prof. Witold Staniewicz), Historyczno-Prawniczej (prof. Stefan Ehrenkreutz), Etnologicznej (prof. Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz J─Ödrzejewiczowa), Fizjograficznej (prof. Mieczys┼éaw Limanowski), a referatami naukowymi kierowali: Gospodarczym doc. Stanis┼éaw Swianiewicz, Polityczno-Ustrojowym doc. Wiktor Sukiennicki, Balticoslavica prof. Erwin Koschmieder), Ba┼étyckim doc. W┼éadys┼éaw Wielhorski, Narodowo┼Ťciowym dr Seweryn Wys┼éouch, Litewskim (od 1935 r.) Janusz Ostrowski.

Dzia┼éaj─ůca przy Instytucie Szko┼éa Nauk Politycznych powsta┼éa r├│wnie┼╝ w 1930 roku. Jej statut zosta┼é zatwierdzony 19 lutego 1930 roku przez Ministerstwo Wyzna┼ä Religijnych i O┼Ťwiecenia Publicznego, a na mocy rozporz─ůdzenia Rady Ministr├│w z 17 pa┼║dziernika 1932 roku zosta┼éa zaliczona do wy┼╝szych prywatnych zak┼éad├│w naukowych. Szko┼éa podlega┼éa Ministerstwu Wyzna┼ä Religijnych i O┼Ťwiecenia Publicznego. Jak pisze Henryka Ilgiewicz: "Szko┼éa Nauk Politycznych w Wilnie by┼éa szko┼é─ů jednowydzia┼éow─ů z mo┼╝liwo┼Ťci─ů specjalizowania si─Ö w dw├│ch dzia┼éach: gospodarczym i kulturalno-politycznym. Mia┼éa ona na celu: a) danie s┼éuchaczom wiedzy podstawowej, koniecznej do samodzielnego badania zjawisk w dziedzinie politycznej, gospodarczej, prawnej i og├│lnokulturowej na terenach Rzeczypospolitej Polskiej, a zw┼éaszcza wojew├│dztw wschodnich, na terenach pa┼ästw ba┼étyckich i Zwi─ůzku Socjalistycznych Republik Sowieckich; b) przygotowanie s┼éuchaczy do przysz┼éej pracy publicznej w administracji pa┼ästwowej, samorz─ůdach, skarbowo┼Ťci oraz w szczeg├│lno┼Ťci do brania przez nich udzia┼éu w politycznych, kulturalnych i gospodarczych stosunkach Polski z krajami ba┼étyckimi i Zwi─ůzkiem Radzieckim; c) prowadzenie bada┼ä naukowych w seminariach i innych o┼Ťrodkach pracy, tworzonych w tym celu b─ůd┼║ bezpo┼Ťrednio przez szko┼é─Ö, b─ůd┼║ przez Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej" (Szko┼éa Nauk Politycznych przy Instytucie Naukowo-Badawczym Europy Wschodniej w Wilnie (1930-1939) w: Rocznik Stowarzyszenia Naukowc├│w Polak├│w Litwy, 2014, T. 13/14). Pierwszym dyrektorem Szko┼éy by┼é w latach 1930-31 Janusz J─Ödrzejewicz, nast─Öpnie do 1939 roku docent W┼éadys┼éaw Wielhorski. Studia w Szkole Nauk Politycznych trwa┼éy trzy lata. Nauczanie obejmowa┼éo wyk┼éady, ─çwiczenia i seminaria. W pierwszym roku akademickim Wy┼╝sza Szko┼éa Nauk Politycznych mia┼éa 122 s┼éuchaczy (83 zwyczajnych i 39 wolnych), a w roku akademickim 1933/1934 - 236 s┼éuchaczy (190 zwyczajnych i 46 wolnych), w tym 176 m─Ö┼╝czyzn i 60 kobiet. Wi─Ökszo┼Ť─ç student├│w stanowili Polacy, ale by┼éo te┼╝ troch─Ö Rosjan, ┼╗yd├│w, Bia┼éorusin├│w, Litwin├│w i Ukrai┼äc├│w. W roku akademickim 1938/1939 grono wyk┼éadowc├│w Szko┼éy Nauk Politycznych liczy┼éo 31 os├│b z ca┼éej Polski (18 profesor├│w uniwersytet├│w i habilitowanych docent├│w, 6 wyk┼éadowc├│w specjalist├│w od poszczeg├│lnych zagadnie┼ä, 7 lektor├│w j─Özyk├│w wschodnio-europejskich i naukowych si┼é pomocniczych), w┼Ťr├│d kt├│rych by┼éo wielu profesor├│w i docent├│w Uniwersytetu Stefana Batorego. Przy szkole dzia┼éa┼éy korporacje Orientia, Brygadia i prawdopodobnie Tataria.

Szereg Polak├│w urodzonych w Wilnie by┼éo w okresie mi─Ödzywojennym wyk┼éadowcami na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie lub na innych wy┼╝szych uczelniach polskich, jak np. Boles┼éaw Ba┼ézukiewicz (1879-1935), rze┼║biarz, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie; Zofia Bielewiczowa (1899 -po 1 IX 1939), muzyk, profesor Pa┼ästwowego Konserwatorium Muzycznego w Warszawie; Odo Bujwid (1857-1942), lekarz bakteriolog i immunolog, wsp├│┼étw├│rca polskiej mikrobiologii, profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie; Jan Drewnowski (1908-2000), ekonomista, docent Szko┼éy G┼é├│wnej Handlowej w Warszawie; Stefan Gorzuchowski (1899-po 1 IX 1939), geograf, docent Uniwersytetu Warszawskiego; Wilhelmina Iwanowska (1905-1999), astronom, docent USB w Wilnie; Zygmunt Jundzi┼é┼é (1880-1953), prawnik, profesor USB w Wilnie; Bronis┼éaw Kader (1863-1937), chirurg, profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie; Micha┼é Kr├│l (1900-1943), prawnik, docent USB w Wilnie; Sergiusz Ku┼éakowski (1892-po 1 IX 1939), historyk literatury, docent Uniwersytetu Warszawskiego; Rajnold Kurowski (1889-1953), specjalista w dziedzinie wytrzyma┼éo┼Ťci materia┼é├│w, wyk┼éadowca Pa┼ästwowej Wy┼╝szej Szko┼éy Budowy Maszyn i Elektrotechniki im. H. Wawelberga i S. Rotwanda w Warszawie; Wac┼éaw Makowski (1880-1942), prawnik, profesor Uniwersytetu Warszawskiego; Henryk Niewodnicza┼äski (1900-1968), fizyk, profesor Uniwersytetu Pozna┼äskiego; Witold Nowicki (1903-1994), specjalista teletransmisji przewodowej, wyk┼éadowca Politechniki Lwowskiej; Halina Poniatowska (1900-1944), in┼╝ynier rolnik, pracownik naukowy Szko┼éy G┼é├│wnej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie; Leon Puciata (1880-1943), teolog-dogmatyk, profesor USB w Wilnie; Zofia Rabcewiczowa (1870-1947), utalentowana pianistka, profesor Konserwatorium Warszawskiego; Bronis┼éaw Rydzewski (1884-1945), geolog, petrograf, profesor Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie i Politechniki Warszawskiej 1918-20; Piotr Rytel (1884-1970), kompozytor, profesor Konserwatorium Warszawskiego; J├│zef Sawlewicz (1909-2000), naukowiec, chemik, 1937-39 pracownik Katedry Chemii Organicznej Politechniki Warszawskiej; Wincenty Siemaszko (1887-1943), botanik, fitopatolog i mikolog, profesor Szko┼éy G┼é├│wnej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie; Stanis┼éaw Siestrze┼äcewicz-Bohusz (1869-1927), znany artysta malarz, profesor USB w Wilnie; Witold S┼éawi┼äski (1888-1962), botanik, mikrobiolog, profesor Politechniki Warszawskiej; Witold Staniewicz (1887-1966), in┼╝ynier rolnik, profesor Politechniki Lwowskiej; Ludomir ┼Ülendzi┼äski (1889-1980), malarz, rze┼║biarz, profesor USB w Wilnie; Ananiasz Zaj─ůczkowski (1903-1970), orientalista turkolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego; W┼éadys┼éaw Marian Zawadzki (1885-1939), ekonomista, profesor USB w Wilnie i Wy┼╝szej Szko┼éy Handlowej w Warszawie; W┼éodzimierz Zonn (1905-1975), astronom, pracownik Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego.

W 1935 roku w Wilnie dzia┼éa┼éo 17 towarzystw naukowych, w wi─Ökszo┼Ťci polskich, jak np. Towarzystwo Przyjaci├│┼é Nauk w Wilnie, Fundacja Naukowa im. hr. Umiastowskich, Instytut Nauk Handlowo-Gospodarczych, Instytut Rzemie┼Ťlniczy, Instytut Wy┼╝szej Kultury Religijnej, Lekarskie Towarzystwo Naukowe, Towarzystwo Bada┼ä Naukowych nad Gru┼║lic─ů w Wilnie, Towarzystwo Lekarskie Wile┼äskie, Wile┼äskie Towarzystwo Ginekologiczne, Wile┼äskie Towarzystwo Prawnicze im. Duni┼éowicza. W Wilnie w 1928 roku powsta┼éo Towarzystwo Filozoficzne, jedno z trzech takich towarzystw dzia┼éaj─ůcych w Polsce. Powsta┼éa w Warszawie w 1923 roku plac├│wka naukowo-badawcza Pa┼ästwowy Zak┼éad Higieny mia┼éa do 1939 roku swoj─ů fili─Ö w Wilnie. Poza tym w Wilnie by┼éy oddzia┼éy og├│lnopolskich towarzystw naukowych, jak np.: Polskiego Instytutu Prawa Publicznego, Polskiego Towarzystwa Botanicznego, Polskiego Towarzystwa Chemicznego, Polskiego Towarzystwa Eugenicznego, Polskiego Towarzystwa Fizycznego, Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Polskiego Towarzystwa Higienicznego, Polskiego Towarzystwa Historycznego, Polskiego Towarzystwa Okulistycznego, Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, Polskiego Towarzystwa Przyrodnik├│w im. Kopernika, Polskiego Towarzystwa Teologicznego.

Najwa┼╝niejszym towarzystwem naukowym w Wilnie by┼éo powsta┼ée w styczniu 1907 roku z inicjatywy prof. Alfonsa Parczewskiego, Elizy Orzeszkowej, W┼éadys┼éawa Tyszkiewicza, W┼éadys┼éawa Zahorskiego i innych polskie Towarzystwo Przyjaci├│┼é Nauk w Wilnie (oficjalna nazwa). By┼éa to najwa┼╝niejsza polska plac├│wka naukowo-kulturalna nie tylko w Wilnie, ale tak┼╝e na wszystkich ziemiach by┼éego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego. Mia┼éo ono swoj─ů siedzib─Ö w budynku na ul. Lelewela 4, ufundowanym przez spo┼éecze┼ästwo polskie. Jednak jego pe┼ény rozkwit nast─ůpi┼é po 1919 roku - w odrodzonym pa┼ästwie polskim, w kt├│rego granicach znalaz┼éo si─Ö Wilno. Towarzystwo rozwin─Ö┼éo si─Ö w├│wczas w powa┼╝n─ů instytucj─Ö naukow─ů. Wskrzeszenie Uniwersytetu Wile┼äskiego w pa┼║dzierniku 1919 roku przysporzy┼éo Towarzystwu liczny zast─Öp uczonych cz┼éonk├│w w osobach profesor├│w i pracownik├│w naukowych wszechnicy. Zreorganizowano w├│wczas Towarzystwo przez utworzenie trzech Wydzia┼é├│w: I Filologii, Literatury i Sztuki (w 1931 r. w Wydziale powsta┼éa Sekcja Historii Sztuki), II Matematyczno-przyrodniczy, II Nauk Spo┼éeczno-historycznych i Filozoficznych. W 1933 roku Towarzystwo mia┼éo 391 cz┼éonk├│w, w tym 100 nale┼╝a┼éo do Wydzia┼é├│w: I - 37 cz┼éonk├│w, II - 41 i III - 22. Towarzystwo utrzymywa┼éo si─Ö z dochod├│w w┼éasnych, darowizn os├│b prywatnych (np. w 1933 r. Stanis┼éawa Jodko - 6000 z┼é, czy w 1932 r. francuskiego historyka sztuki Paula Marmotlana z sympatii dla narodu polskiego - 13 000 z┼é.) i innych instytucji, a przede wszystkim z rocznych dotacji Departamentu Nauki Ministerstwa Wyzna┼ä Religijnych i O┼Ťwiecenia Publicznego i Funduszu Kultury Narodowej (75 000 z┼é w 1928 r.), Fundacji im. J. i S. Montwi┼é┼é├│w w Wilnie i z zapom├│g udzielanych przez Wile┼äski Bank Ziemski. Biblioteka, Archiwum i Muzeum Towarzystwa, powsta┼ée g┼é├│wnie z dar├│w Polak├│w z ca┼éej Polski i zagranicy, nale┼╝a┼éy do powa┼╝niejszych pod wzgl─Ödem warto┼Ťci naukowej w Polsce. Tak by┼éy cenne, ┼╝e z tego powodu zapozna┼é si─Ö z nimi prezydent RP Ignacy Mo┼Ťcicki podczas wizyty w Wilnie 16 czerwca 1936 roku. Biblioteka naukowa Towarzystwa liczy┼éa og├│┼éem ok. 150 000 tom├│w, cenny dzia┼é r─Ökopis├│w (archiwum) liczy┼é 1200 pozycji, a bogate zbiory muzealne posiada┼éy bardzo bogaty zbi├│r przyrodniczy, etnograficzny i rzemios┼éa artystycznego oraz galeri─Ö malarstwa zachodniego i polskiego (117 warto┼Ťciowych obraz├│w). Towarzystwo wydawa┼éo "Rocznik Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk w Wilnie" oraz "Ateneum Wile┼äskie" - ukazuj─ůce si─Ö w latach 1923-39 zachowa┼éo po dzi┼Ť dzie┼ä sw─ů warto┼Ť─ç ze wzgl─Ödu na publikacje ┼║r├│d┼éowe i gruntowne opracowania, a tak┼╝e bogate dzia┼éy dokumentacyjno-recenzyjne.

Prezesami Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk w Wilnie byli: 1907-1916 Jan Kurczewski, 1916-1927 W┼éadys┼éaw Zahorski, 1927-1933 prof. Alfons Parczewski, 1933-1938 prof. Marian Zdziechowski i 1938-1940 prof. Stanis┼éaw Ko┼Ťcia┼ékowski (pe┼éni─ůcy obowi─ůzki prezesa). Przed wojn─ů przewodnicz─ůcymi Wydzia┼é├│w byli: I - prof. Manfred Kridl, II - prof. J├│zef Trzebi┼äski i III - prof. Boles┼éaw Wilanowski, sekretarzem generalnym Aleksander Jodziewicz, skarbnikiem Oktawiusz Rackiewicz, kierownikiem Archiwum prof. Stanis┼éaw Ko┼Ťcia┼ékowski, kierownikiem Biblioteki prof. Stanis┼éaw Zaj─ůczkowski, kustoszem Muzeum Micha┼é Brensztejn, redaktorem wydawnictw ks. prof. Boles┼éaw Wilanowski, kustoszem sk┼éadnicy wydawnictw i ich wymiany doc. Jan Safarewicz, administratorem budynku Towarzystwa by┼é W┼éadys┼éaw Ho┼éowina. W┼Ťr├│d cz┼éonk├│w Towarzystwa by┼éo wielu znanych i wybitnych Polak├│w, g┼é├│wnie jednak profesorowie Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i kilku innych polskich uniwersytet├│w, jak np.: Zofia Abramowicz├│wna, Jan Adamus, prof. Oswald Balzer (Lw├│w), prof. Kazimierz Chodynicki (Wilno, Pozna┼ä), prof. Tadeusz Cze┼╝owski, prof. Przemys┼éaw D─ůbkowski (Lw├│w), prof. W┼éadys┼éaw Dziewulski, prof. Stefan Ehrenkreutz, prof. Marian Eiger, biskup Micha┼é Godlewski (Warszawa), prof. Bogumi┼é Jasionowski, Micha┼é Jastrz─Öbski, prof. Ludwik Kolankowski (Lw├│w), prof. Wac┼éaw Komarnicki, doc. Ryszard Mienicki, J├│zef Montwi┼é┼é, prof. Henryk Mo┼Ťcicki (Warszawa, Krak├│w), prof. Henryk Niewodnicza┼äski, prof. Jan Oko, Eliza Orzeszkowa, prof. Stanis┼éaw Pigo┼ä (Wilno, Krak├│w), Maria Raci─Öcka, prof. Maksymilian Rose, prof. Stefan Srebrny (Wilno, Warszawa - Wolna Wszechnica Polska), Had┼╝i Seraja Szapsza┼é, prof. J├│zef Trzebi┼äski, prof. Eugeniusz Wa┼Ťkowski, prof. Boles┼éaw Wilanowski, Bronis┼éaw Wr├│blewski, prof. Marian Zdziechowski, prof. Antoni Zygmunt.

Litwini w 1940 roku przyw┼éaszczyli sobie zbiory Towarzystwa, kt├│re, jak ┼Ťwiadcz─ů dokumenty, nigdy nie zosta┼éo zlikwidowane, a jego maj─ůtek nie uleg┼é nacjonalizacji. W okresie "pierestrojki" w 1989 roku powsta┼éa w Wilnie Fundacja Kultury Polskiej im. J├│zefa Montwi┼é┼éa - wybitnego dzia┼éacza spo┼éecznego, w 1906 roku jednego ze wsp├│┼éza┼éo┼╝ycieli przedwojennego polskiego Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk w Wilnie. Otrzyma┼éa ona po uci─ů┼╝liwych staraniach w by┼éym budynku Towarzystwa jeden pok├│j, o powierzchni 24 m2. Fundacja zobowi─ůza┼éa si─Ö do kontynuowania tradycji polskiego Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk w Wilnie i od pocz─ůtku istnienia ubiega si─Ö, tak┼╝e drog─ů s─ůdow─ů, o budynek onegdaj nale┼╝─ůcy do Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk w Wilnie. Niestety, zamiast spadku po TPN, fundacja - rozporz─ůdzeniem dyrektora muzeum sztuki Budrysa - w roku 1996, zosta┼éa wyp─Ödzona z jedynego pokoju, kt├│ry zajmowa┼éa w budynku Towarzystwa. Natomiast w 2012 roku w trakcie prac remontowych, realizowanych w ramach projektu unijnego, spod warstwy tynku i farby wydobyty historyczny polski napis na g┼é├│wnej fasadzie budynku -TOWARZYSTWO PRZYJACI├ô┼ü NAUK - zosta┼é potajemnie zniszczony. "Tygodnik Wile┼äszczyzny" (7-13.6.2012) tak to skomentowa┼é: "Zacieranie ┼Ťlad├│w polskich - wystarczy wspomnie─ç cho─çby Uniwersytet Wile┼äski - odbywa si─Ö nie tylko w Wilnie, ale w ca┼éym kraju. Trwaj─ůce od zarania Litwy Sowieckiej, szczeg├│lny rozmach przybra┼éo w ostatnich dziesi─Öcioleciach, kiedy walka ze wszystkim, co tchnie polsko┼Ťci─ů zosta┼éa podniesiona do najwi─Ökszej cnoty i sta┼éa si─Ö wa┼╝nym elementem polityki pa┼ästwa. Konkretny fakt zamazania autentycznego napisu, wbrew obowi─ůzuj─ůcym zasadom, nie pozostawia nawet cienia w─ůtpliwo┼Ťci co do intencji os├│b zamieszanych w tym "europejskim" projekcie".

W okresie mi─Ödzywojennym polskie Wilno by┼éo du┼╝ym (pi─ůtym w Polsce) i wybijaj─ůcym si─Ö o┼Ťrodkiem naukowym. Dlatego odby┼éo si─Ö tu szereg og├│lnopolskich zjazd├│w naukowych, m.in. w 1922 roku III Zjazd Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, w 1922 roku pierwszy og├│lnopolski zjazd przedstawicieli wy┼╝szych uczelni artystycznych, w 1922 roku pierwszy og├│lnopolski zjazd delegat├│w organizacji akademickich, w 1923 roku I Zjazd Towarzystwa Internist├│w Polskich zorganizowany w niepodleg┼éej Polsce, w 1924 roku I Zjazd Prawnik├│w Polskich, w 1926, 1928, 1934 i 1939 roku Zjazdy Polskiego Towarzystwa Botanicznego, 1928 roku IV Zjazd Fizyk├│w Polskich, w 1928 roku I Zjazd Zwi─ůzku Literat├│w Polskich, w 1929 roku Zjazd Lekarzy i Przyrodnik├│w Polskich, w 1929 roku II Zjazd Polskiego Towarzystwa Ortopedycznego, w 1929 roku IX Zjazd Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, w 1929 roku XIII Og├│lnopolski Zjazd Lekarzy i Przyrodnik├│w (26 wrze┼Ťnia uczestniczy┼é w nim prezydent RP Ignacy Mo┼Ťcicki), w 1931 roku II Kongres Pedagogiczny Zwi─ůzku Nauczycielstwa Polskiego, w 1932 roku III Zjazd Bibliotekarzy Polskich, w 1932 roku XIV Zjazd Gazownik├│w i Wodoci─ůgowc├│w Polskich, w 1934 roku X Zjazd Delegat├│w Zwi─ůzku Muze├│w w Polsce oraz I Zjazd Dzia┼éaczy Kulturalnych m. Wilna i wojew├│dztw: wile┼äskiego, nowogr├│dzkiego, poleskiego i bia┼éostockiego (na zje┼║dzie dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej Adam ┼üysakowski zaproponowa┼é wystosowanie przez zjazd wezwania do rz─ůdu o przyspieszenie Ustawy Bibliotecznej i o wznowienie na drodze dyplomatycznej stara┼ä o rewindykacj─Ö wile┼äskich zabytk├│w i zbior├│w, dokument├│w i archiw├│w, Metryki Litewskiej itd. nie zwr├│conych ze Zwi─ůzku Sowieckiego), w 1935 roku VI Powszechny Zjazd Historyk├│w Polskich, w 1936 roku Zjazd Stowarzyszenia Elektryk├│w Polskich, w 1938 roku IV Zjazd Polskiego Towarzystwa Chemicznego, w 1938 roku IX Zjazd Fizyk├│w Polskich. Zjazdy te jeszcze bardziej utrwali┼éy donios┼é─ů rol─Ö Wilna w dziejach nauki polskiej.

Wilno w latach 1919-39 odegra┼éo du┼╝─ů rol─Ö w dziejach o┼Ťwiaty i nauki polskiej, a wyp─Ödzeni z miasta w 1945 roku Wilnianie odegrali m.in. znacz─ůc─ů rol─Ö w dziejach nauki w powojennej Polsce. W Wilnie urodzili si─Ö mi─Ödzy innymi nast─Öpuj─ůcy znani naukowcy w powojennej Polsce: Zofia Abramowicz├│wna (1906-1988), filolog klasyczny, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu; Osman Achmatowicz (ur. 1931), chemik, profesor Polskiej Akademii Nauk i Akademii Rolniczej w Warszawie, odkrywca reakcji Achmatowicza; Stanis┼éaw Jerzy Alexandrowicz (1931-2015), historyk, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu; Igor Andrejew (1915-1995), prawnik, profesor Uniwersytetu Warszawskiego; Krzysztof Jan Baczkowski (ur. 1938), historyk, profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie; Henryk Baranowski (1920-2011), bibliograf i bibliotekarz, docent Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu; Leszek Bednarczuk (ur. 1936), j─Özykoznawca, indoeuropeista i celtolog, profesor Wy┼╝szej Szko┼éy Pedagogicznej w Krakowie; Halina Bellerman-Wielicka (1921-1975), chemik, docent Polskiej Akademii Nauk w Gda┼äsku; Stanis┼éaw Bie┼äku┼äski (1914-1989), znany architekt warszawski, profesor Politechniki Warszawskiej; Ryszard Bodalski (ur. 1932), chemik, profesor Politechniki ┼ü├│dzkiej; Jerzy Borowski (ur. 1929), mikrobiolog, profesor Akademii Medycznej w Bia┼éymstoku; Filomena El┼╝bieta Bortkiewiczowa (1920-1993), historyk pa┼ästwa i prawa polskiego, docent Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego; Adam Jan Brzozowski (ur. 1916), zootechnik, profesor Akademii Rolniczej w Szczecinie; Weneda Dobaczewska (1926-2007), geodeta, pionierka geodezji satelitarnej w Polsce, profesor Polskiej Akademii Nauk w Warszawie; Zygmunt Dowgia┼é┼éo (ur. 1926), specjalista nauk rolniczych, prof. Akademii Rolniczej w Szczecinie; Czes┼éaw Druet (1926-2016), oceanolog, profesor Polskiej Akademii Nauk w Gda┼äsku; Janusz Dunin-Horkawicz (1931-2007), literaturoznawca, bibliolog, profesor Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego; Zdzis┼éaw Zygmunt Fedorowicz (1922-2007), specjalista w dziedzinie finans├│w, profesor Szko┼éy G┼é├│wnej Handlowej i Prywatnej Wy┼╝szej Szko┼éy Businessu i Administracji w Warszawie, uniwersytet├│w w Kairze (Egipt) i Oranie (Algieria), ekspert ONZ, wiceprezes Narodowego Banku Polskiego 1969-78; Ryszard Ganowicz (1931-1998), specjalista w dziedzinie konstrukcji, profesor Akademii Rolniczej w Poznaniu, 1967-69 wyk┼éadowca na Uniwersytecie w Chartumie (Sudan); Tatiana Gierek (1942-2017), znany w ca┼éym kraju lekarz laryngolog, profesor ┼Ül─ůskiej Akademii Medycznej w Katowicach, przeprowadzi┼éa szereg pionierskich operacji; Ariadna Gierek-┼üapi┼äska (ur. 1938), lekarz okulista, profesor ┼Ül─ůskiej Akademii Medycznej w Katowicach, autorka trzech patent├│w; Ryszard Gryglewski (ur. 1932), farmakolog, dokona┼é szeregu odkry─ç, profesor i rektor (1981-84) Akademii Medycznej w Krakowie; Ma┼égorzata Guenter (1923-2008), technolog, profesor Politechniki Gda┼äskiej, tw├│rca i wsp├│┼étw├│rca 9 patent├│w krajowych i 27 europejskich; Andrzej Hrynkiewicz (1926-2016), fizyk, profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie; Wilhelmina Iwanowska (1905-1999), astronom, docent Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu, wiceprezes Mi─Ödzynarodowej Unii Astronomicznej 1973-79, doktor honoris causa uniwersytet├│w w Leicester (Anglia), Toruniu i Winnipeg (Kanada); Wiktor Iwanowski (1925-2014), trener p┼éywania, tw├│rca sferosomatografu okre┼Ťlaj─ůcego krzywizny kr─Ögos┼éupa, profesor Uniwersytetu Szczeci┼äskiego; Krystyna Jakowska (ur. 1938), historyk literatury polskiej, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu i Uniwersytetu w Bia┼éymstoku; Irena Janosz-Biskupowa (1925-2011), historyk, pracownik naukowy Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu; Jerzy Januszkiewicz (1922-1993), epidemiolog, docent Akademii Medycznej w Warszawie, profesor i rektor Akademii Medycznej w Szczecinie; W┼éadys┼éaw Jaworski (1929-2017), ekonomista, profesor Szko┼éy G┼é├│wnej Handlowej w Warszawie; Janusz Jeliaszewicz (1930-2001), mikrobiolog, profesor Pa┼ästwowego Zak┼éadu Higieny w Warszawie, ekspert ┼Üwiatowej Organizacji Zdrowia; Romuald Juchniewicz (1925-2001), chemik-technolog, profesor Politechniki Gda┼äskiej, autor 55 patent├│w krajowych i zagranicznych, ekspert Organizacji Narod├│w Zjednoczonych ds. korozji; Ryszard Kiersnowski (1926-2006), historyk, profesor Polskiej Akademii Nauk, prezes Polskiego Towarzystwa Archeologicznego i Numizmatycznego; Witold Jerzy Kie┼╝un (ur. 1922), ekonomista, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i Akademii Leona Ko┼║mi┼äskiego w Warszawie, z ramienia ONZ w Burundi (Afryka) pomaga┼é w tworzeniu nowoczesnej administracji; Zbigniew Klepacki (ur. 1938), prawnik, specjalista w zakresie prawa mi─Ödzynarodowego, profesor Polskiego Instytutu Spraw Mi─Ödzynarodowych, wyk┼éadowca uniwersytet├│w w Brugii (Belgia), Nairobi (Kenia) i Enugu (Nigeria); Andrzej Kopczy┼äski (1935-2017), filolog, anglista, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, prezes Stowarzyszenia T┼éumaczy Polskich; Bohdan Kope─ç (1910-1987), ekonomista, profesor Akademii Rolniczej we Wroc┼éawiu; Andrzej Samuel Kostrowicki (1921-2007), geograf, profesor Uniwersytetu Warszawskiego; Tadeusz Kowzan (1922-2010), teatrolog, historyk literatury, docent Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu, profesor uniwersytetu w Caen (Francja); Halina Koz┼éowska (ur. 1931), technolog ┼╝ywno┼Ťci, profesor Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie; Maciej Koz┼éowski (ur. 1928), elektrotechnik, profesor Politechniki ┼ü├│dzkiej; Jan Krupowicz (ur. 1905), chemik, docent UMK w Toruniu, profesor Akademii Rolniczej w Lublinie; Stefan Kry┼äski (1914-2009), mikrobiolog, profesor Akademii Medycznej w Gda┼äsku; Miros┼éaw Kurha┼äski (1914-2011), lniarz, profesor Instytutu Przemys┼éu W┼é├│kien ┼üykowych w Poznaniu; Rajnold Kurowski (1889-1953), specjalista w dziedzinie wytrzyma┼éo┼Ťci materia┼é├│w, przed wojn─ů wyk┼éadowca Pa┼ästwowej Wy┼╝szej Szko┼éy Budowy Maszyn i Elektrotechniki im. H. Wawelberga i S. Rotwanda w Warszawie, po wojnie profesor Politechniki ┼ü├│dzkiej; Stefan Kurowski (1923-2011), ekonomista, profesor PAN, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Wy┼╝szej Szko┼éy Handlu i Prawa im. Ryszarda ┼üazarskiego w Warszawie; Stanis┼éaw Lisowski (1924-2002), botanik, profesor Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, kilka razy ekspert FAO I UNESCO w Afryce; Ksenia Lutomska (1900-1988), lekarz stomatolog, profesor Akademii Medycznej w Gda┼äsku; Tadeusz ┼üepkowski (1927-1989), historyk, profesor PAN w Warszawie; Bohdan ┼üukaszewicz (ur. 1945), historyk, profesor Uniwersytetu Warmi┼äsko-Mazurskiego w Olsztynie; Wies┼éaw Antoni Makarewicz (ur. 1935), biochemik, profesor i rektor Akademii Medycznej w Gda┼äsku; Edmund Ma┼éachowicz (1925-2015), konserwator zabytk├│w, profesor Politechniki Wroc┼éawskiej; Leon Markiewicz (ur. 1928), muzykolog, profesor i rektor (1979-81) Akademii Muzycznej w Katowicach; Edward Matersk (1923-2012), teolog, biskup, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego; Stanis┼éaw Micha┼éowski (1915-1980), malarz, profesor Pa┼ästwowej Wy┼╝szej Szko┼éy Sztuk Plastycznych w Sopocie; Marian Michniewicz (1922-2008), biolog, profesor UMK w Toruniu; Jerzy Marian M┼éynarczak (1931-2017), prawnik, profesor Uniwersytetu Gda┼äskiego; Olgierd Stanis┼éaw Narkiewicz (1925-2010), doktor medycyny (neuroanatomia, anatomia), profesor Akademii Medycznej w Gda┼äsku; Katarzyna Niewiadomska (ur. 1929), biolog, profesor PAN w Warszawie; Jerzy Niewodnicza┼äski (ur. 1936), geofizyk j─ůdrowy, profesor Akademii G├│rniczo-Hutniczej w Krakowie, prezes Pa┼ästwowej Komisji Atomistyki; Aleksander Mariusz Ochocki (ur. 1942), filozof, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i Akademii Teatralnej w Warszawie; Wac┼éaw Odyniec (1922-1999), historyk, profesor Uniwersytetu Gda┼äskiego; Bohdan Paczy┼äski (1940-2007), astronom i jeden z najwybitniejszych na ┼Ťwiecie astrofizyk├│w, profesor Centrum Astronomiczne im. Miko┼éaja Kopernika w Warszawie, od 1982 profesor Uniwersytetu w Princeton (USA), zdoby┼é uznanie dzi─Öki pracom dotycz─ůcym teorii ewolucji gwiazd nale┼╝─ůcych do ciasnych uk┼éad├│w podw├│jnych, teorii b┼éysk├│w gamma oraz soczewkowania grawitacyjnego. Tw├│rca pomys┼éu wykorzystania zjawiska mikrosoczewkowania grawitacyjnego do poszukiwania ciemnej materii we wszech┼Ťwiecie, stosowanego w projekcie OGLE (ang. Optical Gravitational Lensing Experiment, pol. Eksperyment Optycznego Soczewkowania Grawitacyjnego); Rajmund Pietkiewicz (1920-2013), malarz, grafik, profesor i rektor Akademii Sztuk Pi─Öknych w Gda┼äsku; Krzysztof Pigo┼ä (1925-2001), fizykochemik, profesor Politechniki Wroc┼éawskiej; Stefan Po┼éowi┼äski (ur. 1931), specjalista w dziedzinie chemia fizyczna polimer├│w, profesor Politechniki ┼ü├│dzkiej; Ryszard Piotr Pregiel (ur. 1935), elektronik, docent Akademii Ekonomicznej w Katowicach; Ryszard Przelaskowski (1903-1971), docent Centralnego Instytutu Dokumentacji Naukowo-Technicznej w Warszawie; Tadeusz Pszczo┼éowski (1922-1999), filozof, prakseolog, profesor Instytutu Filozofii i Socjologii PAN; od 1975 redaktor nacz. "Prakseologii", od 1980 rocznika " Praxeology"; Bronis┼éaw Puchowski (1896-1974), doktor medycyny, medyk s─ůdowy, profesor Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego; Zbigniew Puzewicz (1930-2018), technik, pionier techniki laserowej, profesor Wojskowej Akademii Technicznej; Zofia Rabcewiczowa (1870-1947), utalentowana pianistka, profesor Wy┼╝szej Szko┼éy Muzycznej im. F. Chopina w Milan├│wku; Jerzy Ranachowski (ur. 1926), elektrotechnik, wynalazca, profesor PAN w Warszawie; Bohdan Rodkiewicz (ur. 1925), biolog, docent Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego, profesor Uniwersytetu Marii Curie-Sk┼éodowskiej w Lublinie; Jan Rudnicki (1934-1992), geolog, speleolog, wybitny badacz zjawisk krasowych, docent PAN w Warszawie; Witold Rudzi┼äski (1913-2004), kompozytor, dyrygent, historyk muzyki, pedagog, profesor Konserwatorium Muzycznego w ┼üodzi i Akademii Muzycznej w Warszawie, prezes zarz─ůdu g┼é├│wnego Zwi─ůzku Kompozytor├│w Polskich i przez wiele lat prezes oddzia┼éu warszawskiego; Boles┼éaw Rutkowski (ur. 1944), lekarz nefrolog, profesor Akademii Medycznej w Gda┼äsku; Piotr Rytel (1884-1970), kompozytor, profesor Pa┼ästwowej Wy┼╝szej Szko┼éy Muzycznej w Warszawie, nast─Öpnie rektor Wy┼╝szej Szko┼éy Muzycznej w Sopocie; J├│zef Sawlewicz (1909-2000), naukowiec, chemik, profesor Akademii Medycznej w Gda┼äsku; Andrzej Schalley (ur. 1926), syn genera┼éa Wojska Polskiego, doktor medycyny i fizjologii, profesor Tulane University w Nowym Orleanie (USA), w 1977 otrzyma┼é nagrod─Ö Nobla w dziedzinie medycyny, wsp├│┼épracowa┼é z polskimi uczonymi (S. Konturkiem, A. Klimkiem, J. Kaulberszem), doktor honoris causa Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie (1979); Zdzis┼éaw Sikorski (ur. 1930), chemik, profesor Politechniki Gda┼äskiej; Irena S┼éawi┼äska (1913-2004), historyk i teoretyk literatury, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego; Jerzy J├│zef Stankiewicz (1923-1994), historyk architektury, konserwator zabytk├│w, profesor Politechniki Gda┼äskiej; Wac┼éaw Stankiewicz (ur. 1925), ekonomista, komendant i prorektor Wojskowego Instytutu Ekonomicznego, profesor Akademii Obrony Narodowej w Warszawie; Czes┼éaw Strumi┼é┼éo (ur. 1930), in┼╝ynier chemik, profesor i rektor (1987-90) Politechniki ┼ü├│dzkiej; Henryk Strumi┼é┼éo (ur. 1934), artysta plastyk, docent Pa┼ästwowej Wy┼╝szej Szko┼éy Sztuk Pi─Öknych w ┼üodzi; Aleksander Szniolis (1891-1963), in┼╝ynier sanitarny, tw├│rca podstaw in┼╝ynierii sanitarnej w Polsce, profesor Politechniki Wroc┼éawskiej; Czes┼éaw Taraszkiewicz (1930-2004), in┼╝ynier budownictwa l─ůdowego, profesor i prorektor (1975-81 i 1984-87) Politechniki Gda┼äskiej; W┼éadys┼éaw Tryli┼äski (1907-2000), mechanik, profesor Politechniki Warszawskiej; Janusz Trzebi┼äski (ur. 1920), biochemik, fizjolog, profesor Uniwersytetu Pozna┼äskiego; Janusz Welento (1929-2012), doktor weterynarii, profesor i rektor (1972-81) Akademii Rolniczej w Lublinie; Jerzy Wr├│blewski (1926-1990), prawnik, profesor i rektor (1981-84) Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego; Zygmunt Zag├│rski (1926-2013), j─Özykoznawca, polonista, profesor Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu; Ananiasz Zaj─ůczkowski (1903-1970), orientalista turkolog, profesor uniwersytet├│w we Wroc┼éawiu i Warszawie; W┼éadys┼éaw Zajewski (ur. 1930), historyk, profesor PAN w Gda┼äsku; Maria Halina Zapa┼Ťnik-Kobierska (1909-1999), lekarz, pediatra, specjalistka w zakresie gru┼║licy, profesor Akademii Medycznej w Warszawie; Stanis┼éaw Zawistowski (1919-1990), lekarz, histolog, embriolog, laryngolog, profesor Akademii Medycznej w Gda┼äsku; W┼éodzimierz Zonn (1905-1975), astronom, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, prezes Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

30 Listopada 1900 roku
Zmarł Oscar Wilde, angielski poeta, prozaik, dramatopisarz i filolog klasyczny irlandzkiego pochodzenia (ur. 1854)


30 Listopada 1808 roku
Polski 3. szwadron Szwole┼╝er├│w Gwardii przeprowadzi┼é zwyci─Ösk─ů szar┼╝─Ö w bitwie pod Somosierr─ů.


Zobacz wi─Öcej