Wtorek 28 Listopada 2023r. - 332 dz. roku,  Imieniny: Jakuba, Stefana, Romy

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 30.09.23 - 16:21     Czytano: [250]

Polskie Wilno 1919-1945

i oderwanie miasta od Polski


W 1385 roku Kr├│lestwo Polskie i Wielkie Ksi─Östwo Litewskie zawar┼éy uni─Ö w Krewie, w my┼Ťl kt├│rej w┼éadca Litwy Jagie┼é┼éo zobowi─ůza┼é si─Ö przy┼é─ůczy─ç do Polski ziemie Litwy i Rusi i wprowadzi─ç katolicyzm na Litwie. Od tej pory i a┼╝ do 1795 roku Wilno nale┼╝a┼éo do Polski - do Rzeczypospolitej Obojga Narod├│w, w latach 1795-1915 by┼éo pod zaborem rosyjskim i od 1832 roku silnie rusyfikowane, szczeg├│lnie po Powstaniu Styczniowym 1863/64, kiedy nawet m├│wienie po polsku w miejscach publicznych (ulice, urz─Ödy, szko┼éy) by┼éo zakazane i surowo karane.

Penetracja wp┼éyw├│w j─Özykowych i kulturalnych polskich i osiedlanie si─Ö Polak├│w na Litwie i w Wilnie po 1385 roku mia┼éy charakter naturalny (przemieszczanie si─Ö ludno┼Ťci) i pokojowy; ju┼╝ na dworze wielkiego ksi─Öcia Witolda byli Polacy i pierwszymi biskupami i ksi─Ö┼╝mi w Wilnie byli Polacy (byli tam p├│┼║niej przez ca┼éy czas), a obok nich kupcy, budowniczowie i ludzie innych zawod├│w, kt├│rych Litwa potrzebowa┼éa. To g┼é├│wnie przez wy┼╝szo┼Ť─ç kultury polskiej bardzo wielu Litwin├│w i Rusin├│w z klasy wy┼╝szej (magnateria i szlachta) i ┼Ťredniej (mieszcza┼ästwo) uleg┼éo dobrowolnej polonizacji - sta┼éo si─Ö Polakami. Ju┼╝ w XVI w. dominowa┼é w Wilnie j─Özyk polski i kultura polska. Ostatni kr├│l z "litewskiej" dynastii Jagiellon├│w - Zygmunt August kocha┼é j─Özyk polski i popiera┼é jego rozpowszechnianie w ca┼éej Rzeczypospolitej; m.in. zarz─ůdzi┼é, aby wszystkie prawa w pa┼ästwie by┼éy spisane po polsku (dotychczas by┼éy po ┼éacinie). St─ůd jego ┼╝ona - kr├│lowa Barbara Radziwi┼é┼é├│wna, c├│rka litewskiego magnata Jerzego Radziwi┼é┼éa - kasztelana wile┼äskiego, pisywa┼éa do kr├│la po polsku, a tylko niekiedy po ┼éacinie, tak┼╝e dlatego, ┼╝e j─Özyk polski prawdopodobnie zna┼éa lepiej ni┼╝ ┼éaci┼äski. Zygmunt August w 1550 roku w li┼Ťcie do brata kr├│lowej Miko┼éaja Radziwi┼é┼éa - kanclerza wielkolitewskiego pisa┼é: "Nie potrzeba do niej m├│wi─ç po w┼éosku ani po ┼éacinie; rozumie ona, gdy nasz poddany dla ojczyzny, dla nas i dla naszej s┼éawy m├│wi (po polsku)". Sami Radziwi┼é┼éowie ju┼╝ w XVI w. DOBROWOLNIE ulegli polonizacji j─Özykowej i kulturalnej. Dzisiaj Radziwi┼é┼éowie ┼╝yj─ů w Polsce (ksi─ů┼╝─Ö Konstanty Radziwi┼é┼é w latach 2015-18 by┼é polskim ministrem zdrowia) i w kilku innych pa┼ästwach, ale nie na Litwie. W 1737 roku w ostatnim ko┼Ťciele wile┼äskim zaprzestano odprawiania mszy z kazaniami po litewsku z braku os├│b zainteresowanych w ich kontynuowaniu.

Polacy obecni w Wilnie od XIV w., zacz─Öli od XVII w. dominowa─ç w mie┼Ťcie. Wilno po Warszawie, Krakowie i Lwowie sta┼éo si─Ö czwartym najwa┼╝niejszym miastem w dziejach Polski i narodu polskiego; dosz┼éo do tego, ┼╝e jako silny i pr─Ö┼╝ny o┼Ťrodek kultury polskiej, Wilno konkurowa┼éo niejednokrotnie z powodzeniem z Warszaw─ů, jako ognisko p├│┼║nego o┼Ťwiecenia. Odgrywa┼éo wielk─ů rol─Ö w ┼╝yciu narodu polskiego: udzia┼é w historii Polski i walk z caratem 1794-1914, w dziejach polskiego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego i polskiej reformacji, w dziejach nauki polskiej (Akademia Wile┼äska - Uniwersytet Wile┼äski 1579-1832), w dziejach ksi─ů┼╝ki polskiej (pierwsza ukaza┼éa si─Ö w 1576, og├│┼éem kilka tysi─Öcy tytu┼é├│w ksi─ů┼╝ek, np. w tylko latach 1804-1833 wysz┼éo spod pras drukarskich w Wilnie 2156 ksi─ů┼╝ek i broszur polskich, co stawia Wilno na drugim po Warszawie - 4527 ksi─ů┼╝ek miejscu w┼Ťr├│d miast polskich), w dziejach polskiej literatury (do polskiej literatury wprowadzi┼é Wilno w XVI w. Jan Kochanowski - Pie┼Ť┼ä o potopie, Pami─ůtka, wielka rola Wilna w dziejach polskiego romantyzmu), w dziejach wsp├│┼éczesnego j─Özyka polskiego (Uniwersytet Wile┼äski, w 1861 ukaza┼é si─Ö tu nowoczesny podr─Öczny s┼éownik j─Özyka polskiego - 110 tys. hase┼é), w dziejach prasy polskiej (pierwsza polska gazeta - "Kurier Litewski" zacz─Ö┼éa by─ç wydawana w 1760), w dziejach teatru polskiego (pierwszy sta┼éy teatr polski powsta┼é w 1785), w dziejach muzyki polskiej (m.in. tutaj w 1848 zosta┼éa wystawiona po raz pierwszy polska opera narodowa "Halka" Stanis┼éawa Moniuszki), w dziejach sztuki polskiej (architektura dawnego Wilna nale┼╝y do polskiego obszaru artystycznego, wile┼äska szko┼éa malarska). No i co najwa┼╝niejsze, na pocz─ůtku XX w. Polacy stanowili wi─Ökszo┼Ť─ç ludno┼Ťci miasta. Kiedy w 1905 roku carat by┼é zmuszony przyzna─ç wi─Öksze prawa Polakom na Kresach w Wilnie wybuch┼éa polsko┼Ť─ç (teatry, prasa - kilkadziesi─ůt tytu┼é├│w, wydawnictwa ksi─ů┼╝kowe), w 1905 roku nie Litwin, bo Litwin├│w w Wilnie prawie ┼╝e nie by┼éo, ale Polak - Micha┼é W─Ös┼éawski, w latach 1905-16 by┼é trzykrotnie wybierany na prezydenta miasta. W 1908 roku tak┼╝e wiceprezydentem Wilna zosta┼é inny Polak - Konrad Niedzia┼ékowski. Dlatego, kiedy w 1915 roku do Wilna wkroczy┼éy wojska niemieckie, ich dow├│dca, genera┼é hr. von Pfeil w wydanej do ludno┼Ťci miasta tr├│jj─Özycznej: niemiecko-polsko-rosyjskiej odezwie nazwa┼é s┼éusznie Wilno "per┼é─ů korony polskiej". Zwr├│─çmy uwag─Ö na fakt, ┼╝e odezwa nie by┼éa wydana r├│wnie┼╝ po litewsku. Bowiem od pocz─ůtk├│w dziej├│w Wilna, Litwini stanowili w mie┼Ťcie zawsze bardzo ma┼é─ů mniejszo┼Ť─ç ludno┼Ťci (a┼╝ do 1939 r.) i samo miasto do XX w. nie odegra┼éo prawie ┼╝adnej roli w historii etnicznego narodu litewskiego. W latach 1915 - grudzie┼ä 1918 roku Wilno by┼éo pod okupacj─ů niemieck─ů. Nacjonali┼Ťci litewscy z pomoc─ů niemieck─ů (Niemiec mia┼é zosta─ç kr├│lem Litwy!) pr├│bowali bezskutecznie zaw┼éadn─ů─ç arcypolskim Wilnem, og┼éaszaj─ůc miasto stolic─ů swego pa┼ästewka. Pod koniec grudnia 1918 roku do Wilna zbli┼╝a┼éy si─Ö wojska bolszewickie.

W listopadzie 1918 roku odrodzi┼éo si─Ö pa┼ästwo polskie po 123-letniej niewoli i Polacy w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie chcieli znale┼║─ç si─Ö w granicach wolnej Polski. W Wilnie tworzy si─Ö z┼éo┼╝ona z ochotnik├│w z Wilna i okolicy polska "samoobrona wile┼äska", kt├│ra dowodzona przez gen. W┼éadys┼éawa Wejtko 29 grudnia 1918 roku wesz┼éa w sk┼éad Wojska Polskiego. 31 grudnia 1918 roku oddzia┼éy samoobrony opanowa┼éy Wilno i zorganizowa┼éy obron─Ö przed nacieraj─ůcymi bolszewikami. Mimo zaci─Ötej obrony i bitwie kawaleryjskiej, polskie oddzia┼éy ochotnicze zosta┼éy wyparte z Wilna w dniu 5 stycznia 1919 roku. Od tego dnia do 19 kwietnia 1919 roku w Wilnie sprawowali w┼éadz─Ö bolszewicy. Zapocz─ůtkowa┼éo to wojn─Ö polsko-bolszewick─ů. Wojsko polskie pod osobistym dow├│dztwem J├│zefa Pi┼ésudskiego odbi┼éy Wilno 19 kwietnia 1919 roku. Tego dnia wojska polskie przez Ostr─ů Bram─Ö wkraczaj─ů do Wilna, witane kwiatami i ┼ézami uniesienia wielotysi─Öcznej masy Polak├│w. W Wilnie ukonstytuowa┼éa si─Ö cywilna w┼éadza polska (Zarz─ůd Cywilny Ziem Wschodnich). 7 czerwca zosta┼é utworzony okr─Ög wile┼äski z siedzib─ů w Wilnie, w sk┼éad kt├│rego wesz┼éy powiaty: wile┼äski, trocki, oszmia┼äski, ┼Ťwi─Öcia┼äski, lidzki, grodzie┼äski i nowogr├│dzki. Po wznowieniu dzia┼éa┼ä militarnych w 1920 roku podczas wojny z bolszewikami, w lipcu tego roku wsp├│┼épracuj─ůce ze sob─ů wojska bolszewickie i litewskie zaatakowa┼éy wojska polskie, co doprowadzi┼éo do zaj─Öcia Wilna przez bolszewik├│w. 12 lipca 1920 rz─ůd sowiecki zawar┼é uk┼éad z rz─ůdem litewskim na mocy kt├│rego m.in. Wilno i Suwalszczyzna mia┼éy by─ç oddane Litwie. 6 sierpnia rz─ůd litewski zawar┼é z sowietami konwencj─Ö o przej─Öciu przez Litwin├│w Wilna do dnia 1 wrze┼Ťnia. Sowieci zrealizowali to postanowienie dopiero w obliczu kl─Öski po bitwie warszawskiej w po┼éowie sierpnia 1920 roku i uciekaj─ůc w pop┼éochu przed wojskiem polskim przekazali Wilno Litwinom 27 sierpnia. Wojsko Polskie w po┼Ťcigu za bolszewikami wypar┼éo Litwin├│w z Suwalszczyzny, nie mo┼╝na jednak by┼éo tego zrobi─ç w przypadku Wilna wskutek b┼é─Öd├│w polskiej dyplomacji. Minister spraw zagranicznych Eustachy Sapieha zwr├│ci┼é si─Ö bowiem do Ligi Narod├│w z ┼╝─ůdaniem wywarcia presji na Litwin├│w by ci opu┼Ťcili Wilno (kt├│re przypomnijmy od kwietnia 1919 znajdowa┼éo si─Ö w Polsce); tym samym jednak umi─Ödzynarodowi┼é kwesti─Ö miasta. Pi┼ésudski zdecydowa┼é si─Ö zatem na inne rozwi─ůzanie problemu. Aby zaj─ů─ç Wilno posun─ů┼é si─Ö do podst─Öpu. Zleci┼é gen. Lucjanowi ┼╗eligowskiemu, dow├│dcy Litewsko-Bia┼éoruskiej Dywizji Piechoty z┼éo┼╝onej z Polak├│w pochodz─ůcych z Wilna i Wile┼äszczyzny, upozorowa─ç "bunt" i zaj─ů─ç Wilno, co nast─ůpi┼éo 9 pa┼║dziernika 1920 roku. Walki o Wilno zosta┼éy upami─Ötnione na Grobie Nieznanego ┼╗o┼énierza w Warszawie, napisem na jednej z tablic w okresie II RP i po 1990 r.: WILNO 19 IV 1919 - 9 X 1920". W przedwojennym Wilnie gen. Lucjan ┼╗eligowski by┼é ┼╝yw─ů legend─ů. Otacza┼é go nimb "wyzwoliciela" miasta z r─ůk Litwin├│w, cieszy┼é si─Ö powszechn─ů sympati─ů i szacunkiem, a spo┼éecze┼ästwo Wile┼äszczyzny wybra┼éo go swym pos┼éem na Sejm. Za przywr├│cenie Wilna Polsce w pa┼║dzierniku 1920 gen. ┼╗eligowski otrzyma┼é Honorowe Obywatelstwo miasta sto┼éecznego Warszawy. Z Wilna i okr─Ögu utworzono drugie pa┼ästwo polskie, tzw. Litw─Ö ┼Ürodkow─ů ze stolic─ů w Wilnie. Gen. ┼╗eligowski sprawowa┼é w┼éadz─Ö zwierzchni─ů na terenie Litwy ┼Ürodkowej jako naczelny dow├│dca wojska, a funkcje rz─ůdu obj─Ö┼éa powo┼éana przez niego Tymczasowa Komisja Rz─ůdz─ůca. 20 lutego 1922 roku Sejm Wile┼äski zdecydowan─ů wi─Ökszo┼Ťci─ů g┼éos├│w przyj─ů┼é uchwa┼é─Ö o w┼é─ůczeniu Litwy ┼Ürodkowej do Polski (Wikipedia). 15 marca 1923 roku konferencja ambasador├│w (organ ententy) w Pary┼╝u uzna┼éa przynale┼╝no┼Ť─ç Wilna do Polski. Oznacza┼éo to, ┼╝e w ┼Ťwietle prawa mi─Ödzynarodowego Wilno legalnie nale┼╝a┼éo do pa┼ästwa polskiego. W 1938 roku Litwa otwieraj─ůc sw├│j konsulat generalny w Wilnie r├│wnie┼╝ uzna┼éa przynale┼╝no┼Ť─ç Wilna do Polski.

1 wrze┼Ťnia 1939 roku Niemcy napad┼éy na Polsk─Ö, a 17 wrze┼Ťnia od wschodu, po uprzednim porozumieniu si─Ö z Niemcami, Zwi─ůzek Sowiecki. Kiedy do Wilna dotar┼éa ta Hiobowa wiadomo┼Ť─ç, dow├│dca oddzia┼é├│w w mie┼Ťcie p┼ék dypl. Jaros┼éaw Okulicz-Kozaryn rozpocz─ů┼é przygotowania do obrony miasta. Jednak do dyspozycji mia┼é ju┼╝ tylko nieliczne pododdzia┼éy ty┼éowe i zapasowe 1. DPLeg i Wile┼äskiej BK, elementy trzech odtwarzanych batalion├│w KOP, dru┼╝yny Przysposobienia Wojskowego, Legii Akademickiej i ZHP, oddzia┼éy uzbrojonych kolejarzy i policjant├│w. Posiadano te┼╝ ok. 15 dzia┼é, w tym bateri─Ö artylerii przeciwlotniczej, a w warsztatach kolejowych przygotowywano improwizowany poci─ůg pancerny. Obro┼äcy Wilna obsadzili drogi dojazdowe od wschodu - na Zarzeczu i obok cmentarza na Rossie. Pierwszy atak oddzia┼é├│w Armii Czerwonej na pozycje polskie mia┼é miejsce ju┼╝ po po┼éudniu 18 wrze┼Ťnia. Polacy stawili op├│r i zatrzymali na kr├│tko nadje┼╝d┼╝aj─ůce czo┼égi sowieckie. Kolejne starcia mia┼éy miejsce na ul. Ostrobramskiej. Szczeg├│lnym bohaterstwem wykazali si─Ö studenci Legii Akademickiej i junacy PW. Jednak oddzia┼éy polskie by┼éy zbyt s┼éabe. W efekcie ju┼╝ wieczorem grupa czo┼ég├│w sowieckich przebi┼éa si─Ö do ┼Ür├│dmie┼Ťcia, cho─ç cz─Ö┼Ť─ç z nich zosta┼éa zniszczona m.in. przy pomocy butelek z benzyn─ů (by┼é to pierwszy przypadek u┼╝ycia tej broni podczas II Wojny ┼Üwiatowej). 19 wrze┼Ťnia polska obrona ca┼ékowicie za┼éama┼éa si─Ö, cz─Ö┼Ť─ç oddzia┼é├│w ewakuowa┼éo si─Ö z miasta w stron─Ö granicy litewskiej, inne walcz─ůce w Wilnie podda┼éy si─Ö Sowietom. Ostatecznie tego dnia miasto znalaz┼éo si─Ö w r─Ökach Armii Czerwonej (M.O. 28 pa┼║dziernika 1939 r. - wkroczenie wojsk litewskich do Wilna. Cz─Ö┼Ť─ç 1 - konflikt o Wilno, 1918-39 tysol.pl 29.10.2017).

ODERWANIE WILNA OD POLSKI

19 wrze┼Ťnia 1939 roku Wilno, zaj─Öte przez okupacyjn─ů Armi─Ö Czerwon─ů, przesta┼éo by─ç polskie w sensie administracyjnym.

Nast─ůpi┼éo to na podstawie paktu Ribbentrop-Mo┼éotow z 23 sierpnia 1939 roku, w my┼Ťl kt├│rego Niemcy (Hitler) i Zwi─ůzek Sowiecki (Stalin) postanowi┼éy zlikwidowa─ç pa┼ästwo polskie i nast─Öpnie zawartego 28 wrze┼Ťnia 1939 roku niemiecko-sowieckiego traktatu o granicy i przyja┼║ni. Wed┼éug traktatu z wrze┼Ťnia polskie Ziemie Wschodnie i Litwa (Litwa dopiero wed┼éug tego traktatu) mia┼éy si─Ö znale┼║─ç w sowieckiej strefie interes├│w.

W ca┼éym okresie mi─Ödzywojennym Litwa nie chcia┼éa si─Ö pogodzi─ç z faktem, ┼╝e Wilno jest polskie. Nastawiano nar├│d przeciwko Polsce, Polakom i wszystkiemu co polskie. Dzia┼éa┼é Zwi─ůzek Wyzwolenia Wilna, organizowano r├│┼╝ne demonstracje i protesty oraz prowokacje graniczne, a w prasie bez przerwy wa┼ékowano temat Wilna, siej─ůc przy tym wprost zwierz─Öc─ů nienawi┼Ť─ç do Polski i Polak├│w. Jednocze┼Ťnie media litewskie nie zamieszcza┼éy ┼╝adnych informacji o wsp├│┼éczesnym - polskim Wilnie, kt├│re dla w┼éadz litewskich w og├│le nie istnia┼éo, zamieszczaj─ůc jedynie informacje o rzekomym prze┼Ťladowaniu Litwin├│w w litewskim mie┼Ťcie - stolicy Litwy, wed┼éug litewskiej konstytucji. Realne polskie Wilno lat mi─Ödzywojennych by┼éo dla Litwin├│w prawdziwym terra incognita. Piotr ┼üossowski omawiaj─ůc stosunek Litwy Kowie┼äskiej i jej mieszka┼äc├│w do sprawy polskiego Wilna zauwa┼╝a: "W oczach, w wyobra┼╝eniach spo┼éecze┼ästwa litewskiego, na skutek prowadzonej przez lata propagandy ukszta┼étowa┼é si─Ö wyidealizowany, jednostronny, odbiegaj─ůcy od prawdy obraz Wilna. By┼é on przede wszystkim wytworem statycznego widzenia kwestii, nieuwzgl─Ödniania tych wszystkich zmian, kt├│rym uleg┼éo Wilno i jego mieszka┼äcy w okresie mi─Ödzywojennym. Wytworzono natomiast obraz cierpi─ůcego, prze┼Ťladowanego miasta i kraju, kt├│rego litewska, b─ůd┼║ jeszcze nie┼Ťwiadoma swej litewsko┼Ťci, ludno┼Ť─ç niezmiernie i z ut─Ösknieniem wyczekuje przy┼é─ůczenia do Litwy" (Litwa a sprawy polskie 1939-1949 Warszawa 1982). Polskie mi─Ödzywojenne Wilno jest po dzi┼Ť dzie┼ä Litwinom w og├│le nieznane, co ma na celu piel─Ögnowanie mitu o jego ├│wczesnej litewsko┼Ťci.

A "Oto charakterystyczny przyk┼éad zaczepnej retoryki litewskiej, gdy organ urz─Ödowy, gazeta "Lietuva", pi├│rem by┼éego ministra spraw zagranicznych Juozasa Purickisa odpowiada┼é na artyku┼é (znanego polskiego publicysty) Adolfa Nowaczy┼äskiego z lipca 1925 r.: Pan Nowaczy┼äski twierdzi, i┼╝ czas ju┼╝, aby Kowno zacz─Ö┼éo bardziej trze┼║wo patrze─ç rzeczywisto┼Ťci w oczy i aby wbi┼éo sobie do g┼éowy fakt, i┼╝ Wilno bez wojny do Litwy nie wr├│ci. Mylisz si─Ö jednak Pan twierdz─ůc, i┼╝ Litwini spodziewaj─ů si─Ö odebra─ç Wilno od Polski przy pomocy Niemc├│w czy Rosjan. Sprawa ta przedstawia si─Ö daleko pro┼Ťciej. Zagarn─Öli┼Ťcie, Panie Nowaczy┼äski, ziemie pi─Öciu narod├│w: Ukrai┼äc├│w, Rosjan, Bia┼éorusin├│w, Litwin├│w i Niemc├│w (tutaj wida─ç, jak─ů nienawi┼Ťci─ů zion─Öli Litwini do Polski, nazywaj─ůc zwr├│cone Polsce w 1919 roku ziemie zaboru pruskiego - w tym Pozna┼ä i Gniezno ziemiami niemieckimi! - M.K.)... Nie zapominaj Pan, Panie Nowaczy┼äski, i┼╝ owe pi─Ö─ç narod├│w stanowi ┼é─ůcznie 220 milion├│w ludzi. Wy za┼Ť liczycie 15-16 mln. Przyznasz wi─Öc Pan, Panie Nowaczy┼äski, i┼╝ stosunek liczebny obu stron przedstawia si─Ö w ten spos├│b, ┼╝e Polska mo┼╝e nie tylko utraci─ç zagrabione przez ni─ů ziemie, lecz zosta─ç w og├│le zmieciona z powierzchni ziemi...," co by┼éo g┼é─Öbokim pragnieniem ├│wczesnych Litwin├│w. Znany polski historyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego Piotr ┼üossowski zauwa┼╝y┼é: Trudno nie zauwa┼╝y─ç i┼╝ historia p├│┼║niej wykaza┼éa, ┼╝e to w┼éa┼Ťnie Nowaczy┼äski, a nie Purickis, mia┼é racj─Ö. Litwa bowiem otrzyma┼éa Wilno... w┼éa┼Ťnie z r─ůk Niemc├│w i Rosjan" (Polska-Litwa. Ostatni sto lat Warszawa 1991).

Zaraz po zaj─Öciu Wilna przez Armi─Ö Czerwon─ů, czyli 19 wrze┼Ťnia 1939 roku, w┼éadze litewskie wyrazi┼éy wobec Zwi─ůzku Sowieckiego niepok├│j przez zaj─Öcie Wilna przez Armi─Ö Czerwon─ů, uwa┼╝aj─ůc w przes┼éanej nocie miasto za sw─ů konstytucyjn─ů stolic─Ö, jak r├│wnie┼╝ Wilno i Wile┼äszczyzn─Ö za ziemi─Ö etnicznie litewsk─ů. Chocia┼╝ w┼éadze sowieckie uspokoi┼éy Kowno o┼Ťwiadczeniem, ┼╝e Moskwa "w zasadzie zamierza przekaza─ç Wilno i Wile┼äszczyzn─Ö Litwie, wcale nie my┼Ťla┼éy tego uczyni─ç, gdy┼╝ zgodnie z umow─ů Ribbentrop-Mo┼éotow z 23 sierpnia 1939 roku Litwa mia┼éa si─Ö znale┼║─ç w niemieckiej strefie wp┼éyw├│w. Wilno mia┼éo by─ç przy┼é─ůczone do Bia┼éorusi Sowieckiej i w mie┼Ťcie powsta┼é bia┼éoruski Tymczasowy Zarz─ůd Wile┼äski, a 22 wrze┼Ťnia zacz─Ö┼éa wychodzi─ç w j─Özyku bia┼éoruskim "Wile┼äska Prawda". O Litwinach w mie┼Ťcie nic wtedy nie m├│wiono. 7 pa┼║dziernika w ramach "przedwyborczej kampanii" do Zgromadzenia Narodowego Zachodniej Bia┼éorusi, na placu ┼üukiskim w Wilnie urz─ůdzono wiec z transparentami domagaj─ůcymi si─Ö po┼é─ůczenia Wilna z Bia┼éorusi─ů Sowieck─ů. Moskiewski rz─ůdowy dziennik "Izwiestja" z 9 pa┼║dziernika 1939 roku w korespondencji z Wilna pisa┼é: "...Strza┼éki zegar├│w zosta┼éy przestawione o dwie godziny naprz├│d i Wilno ┼╝yje wed┼éug nowego moskiewskiego czasu..." (Wiktor Sukiennicki Bia┼éa Ksi─Öga Instytut Literacki, Pary┼╝ 1964). O jakichkolwiek prawach Litwy do Wilna ani w Wilnie, ani w Moskwie nikt nie m├│wi┼é i nie pisa┼é, gdy┼╝ one dla Zwi─ůzku Sowieckiego w├│wczas po prostu nie istnia┼éy.

Zgodnie z uk┼éadem sowiecko-niemieckim zawartym 23 sierpnia 1939 roku Litwa mia┼éa znale┼║─ç si─Ö w niemieckiej strefie wp┼éyw├│w, a ca┼ée polskie Ziemie Wschodnie w┼é─ůcznie z Wilnem w strefie sowieckiej. Dlatego Berlin po napa┼Ťci na Polsk─Ö 1 wrze┼Ťnia naciska┼é przez ca┼éy czas na rz─ůd litewski, aby Litwa zbrojnie zaj─Ö┼éa Wilno. Litwa ba┼éa si─Ö to uczyni─ç, gdy┼╝ obawia┼éa si─Ö konsekwencji tej agresji w razie przegranej wojny przez Niemcy, a o postanowieniu rozbioru Polski mi─Ödzy Niemcy i Zwi─ůzek Sowiecki i swoim losie nic nie wiedzia┼éa. Wilno zaj─Ö┼éa wi─Öc Armia Czerwona dla Zwi─ůzku Sowieckiego. Dopiero podpisuj─ůc traktat graniczny 28 wrze┼Ťnia 1939 w┼éadze Niemiec i Zwi─ůzku Sowieckiego dokona┼éy rewizji strefy wp┼éyw├│w w Polsce i we wschodniej Europie. Za wschodnie Mazowsze i z prawobrze┼╝n─ů cz─Ö┼Ťci─ů Warszawy (Praga) i Lubelszczyzn─Ö do sowieckiej strefy wp┼éyw├│w zosta┼éa w┼é─ůczona Litwa. Podb├│j Litwy przez Zwi─ůzek Sowiecki by┼é wi─Öc tylko kwesti─ů czasu. W├│wczas Moskwa zaoferowa┼éa Litwie przej─Öcie Wilna wraz z ma┼é─ů cz─Ö┼Ťci─ů Wile┼äszczyzny, jednak nie za darmo.

7 pa┼║dziernika 1939 roku przyby┼éa do Moskwy litewska delegacja z premierem Juozasem Urb┼íysem na czele. W zamian za Wilno Moskwa za┼╝─ůda┼éa od Kowna wpuszczenie 20 000 ┼╝o┼énierzy sowieckich na terytorium Litwy (s┼éabiutka armia litewska mia┼éa pod broni─ů zaledwie 24 tys. ludzi). Rz─ůd litewski z wielk─ů ochot─ů zgodzi┼é si─Ö na to i 10 pa┼║dziernika 1939 roku podpisany zosta┼é litewsko-sowiecki pakt o wzajemnej pomocy, na mocy kt├│rego Zwi─ůzek Sowiecki przekazywa┼é Litwie Wilno i cz─Ö┼Ť─ç Wile┼äszczyzny. W ten spos├│b Litwa wpisa┼éa sw├│j udzia┼é w IV rozbi├│r Polski. 27/28 pa┼║dziernika 1939 roku wojska litewskie bez wypowiedzenia wojny Polsce, z kt├│r─ů utrzymywa┼éa Litwa stosunki dyplomatyczne, a w oparciu o zgod─Ö Zwi─ůzku Sowieckiego, przy symbolicznym zniszczeniu dawnych polskich szlaban├│w granicznych, przekroczy┼éy granic─Ö II RP i zaj─Ö┼éy Wilno, witane jedynie przez nielicznych Litwin├│w w mie┼Ťcie i specjalnie tu przywiezionych z Kowna kilkudziesi─Öcioma autobusami student├│w i litewskich dzia┼éaczy pa┼ästwowych. Czy┼╝by Litwini nie zdawali sobie sprawy z tego, ┼╝e przyjmuj─ůc Wilno u┼éatwili Zwi─ůzkowi Sowieckiemu zagarni─Öcie ca┼éej Litwy? Czy raczej ch─Ö─ç posiadania Wilna za wszelk─ů cen─Ö, czyli w┼é─ůcznie z niewol─ů sowieck─ů, odebra┼éa im zdrowy rozs─ůdek? Szef propagandy III Rzeszy, Joseph Goebbels, kt├│ry od 1923 roku prowadzi┼é dziennik (29 tom├│w), pod dat─ů 12 pa┼║dziernika 1939 roku zanotowa┼é: "W zamian za rezygnacj─Ö z suwerenno┼Ťci, Moskwa odst─ůpi┼éa Litwie Wilno. Poczciwi Litwini przyjmuj─ů to jeszcze z wdzi─Öczno┼Ťci─ů".

Zwi─ůzek Sowiecki odst─ůpi┼é Litwie Wilno i obszar o powierzchni 6 900 km, kt├│ry by┼é najbardziej polsk─ů cz─Ö┼Ťci─ů Wile┼äszczyzny. Na obszarze tym mieszka┼éo 549 tys. ludzi, w┼Ťr├│d kt├│rych by┼éo 322 tys. Polak├│w - 59% og├│┼éu ludno┼Ťci oraz 31 300 Litwin├│w - w tym w samym Wilnie zaledwie 1600. Polsko┼Ť─ç Wilna uzna┼é za fakt sam sowiecki minister spraw zagranicznych W. Mo┼éotow, kt├│ry przekazywa┼é Wilno Litwie. Na V Nadzwyczajnej Sesji Rady Najwy┼╝szej ZSRR dnia 31 pa┼║dziernika 1939 roku z┼éo┼╝y┼é on obszerne sprawozdanie o ostatnich wydarzeniach w mi─Ödzynarodowej polityce. M├│wi─ůc o stosunkach z krajami ba┼étyckimi, a konkretnie na temat przekazania przez Moskw─Ö Wilna Litwie powiedzia┼é m.in.: "...Zwi─ůzek Sowiecki poszed┼é na przekazanie miasta Wilna Republice Litewskiej nie dlatego, ┼╝e dominuje w nim ludno┼Ť─ç litewska. Nie, w Wilnie wi─Ökszo┼Ť─ç stanowi ludno┼Ť─ç nie-litewska..." (oficjalny dziennik sowiecki "Izwiestja", nr 253/7023 z 1 XI 1939).

Premier Litwy Juozas Urb┼íys po podpisaniu traktatu litewsko-sowieckiego w Moskwie 10 pa┼║dziernika 1939 roku mia┼é w imieniu narodu litewskiego poca┼éowa─ç w r─Ök─Ö Mo┼éotowa. W istocie przyznanie Wilna Litwie by┼éo niewiele znacz─ůcym gestem ze strony Stalina, kt├│ry nic go nie kosztowa┼é, gdy┼╝ niebawem ca┼éa Litwa mia┼éa by─ç w┼é─ůczona do Zwi─ůzku Sowieckiego. Nast─ůpi┼éo to 15 czerwca 1940 roku. Poca┼éunek r─Öki Mo┼éotowa przez Urb┼íysa tak┼╝e nic mu nie da┼é. W czerwcu 1940 roku zosta┼é wywieziony w g┼é─ůb Rosji, do Saratowa, a samo Wilno by┼éo poddane brutalnej sowietyzacji przez prawie 50 lat, z przerw─ů na lata 1941-44. Jednak od tej pory Wilno jest litewskie. Zwyci─Ö┼╝y┼éa niesprawiedliwo┼Ť─ç dziejowa, a tylko sadyzm historii. Nie prawo ludzi do samostanowienia, ale dyktat tzw. Wielkiej Tr├│jki: Stalina, Roosevelta i Churchilla.

Zaj─Öcie polskiego Wilna przez Litw─Ö sta┼éo si─Ö bardzo ┼éatwe dzi─Öki napadzie Niemiec i Zwi─ůzku Sowieckiego na Polsk─Ö kolejno 1 i 17 wrze┼Ťnia 1939 roku. Du┼╝o wi─Ökszym problemem by┼éo zasiedlenie Litwinami polskiego Wilna i Wile┼äszczyzny. Z pomoc─ů Litwinom przysz┼éy ponownie Niemcy i Zwi─ůzek Sowiecki. Zwi─ůzek Sowiecki w latach 1940-41 zes┼éa┼é na Sybir kilka tysi─Öcy Polak├│w z Wilna, w latach 1941-44 Niemcy z pomoc─ů Litwin├│w zamordowali w podwile┼äskich Ponarach ok. 15 tys. wilnian narodowo┼Ťci polskiej oraz zgin─Ö┼éa prawie ca┼éa spo┼éeczno┼Ť─ç ┼╝ydowska Wilna (ponad 55 tys. w 1939 r.), wymordowana w Ponarach w latach 1941-44 przez Niemc├│w, wspomaganych przez ochotnicze litewskie oddzia┼éy Ypatingasis burys (Sonderkomando der Sicherheitsdienst und des SD), rekrutuj─ůce si─Ö g┼é├│wnie spo┼Ťr├│d by┼éych szaulis├│w - cz┼éonk├│w paramilitarnej skrajnie nacjonalistycznej organizacji litewskiej istniej─ůcej w latach 1919-40 i w okresie mi─Ödzywojennym licz─ůcej 61 tys. cz┼éonk├│w (Wikipedia). Po wymordowaniu wile┼äskich ┼╗yd├│w Wilno sta┼éo si─Ö najbardziej polskim miastem w swych dziejach (po zag┼éadzie ┼╗yd├│w przyw├│dcy litewscy wsp├│┼épracuj─ůcy z Niemcami czynili starania u niemieckich w┼éadz okupacyjnych, aby zamkn─ů─ç w po┼╝ydowskim getcie wszystkich Polak├│w mieszkaj─ůcych w Wilnie - ponad 100 tysi─Öcy ludzi i wyt─Öpi─ç ich g┼éodem i chorobami, na co Niemcy nie poszli). Wed┼éug niemieckiego spisu ludno┼Ťci przeprowadzonego 27 maja 1942 roku w Wilnie mieszka┼éo 143,5 tys. ludzi, w┼Ťr├│d kt├│rych by┼éo 103,2 tys. Polak├│w (71,9 %; w 1931 r. stanowili 65,9% ludno┼Ťci), 29,5 tys. Litwin├│w przyby┼éych z Litwy Kowie┼äskiej (20,9 %), - tak┼╝e 6,1 tys. Rosjan, 3,1 tys. Bia┼éorusin├│w i 1,6 tys. os├│b innej narodowo┼Ťci, g┼é├│wnie Niemc├│w, a po ucieczce Litwin├│w z Wilna przed wkroczeniem do miasta Armii Czerwonej w lipcu 1944 roku, Wilno mia┼éo 110 tys. mieszka┼äc├│w, g┼é├│wnie Polak├│w (Wikipedia rosyjska).

W lutym 1945 roku w Ja┼écie na Krymie Stany Zjednoczone Ameryki (prez. F. Roosevelt) i premier Wielkiej Brytanii (W. Churchill) sprezentowali polskie Wilno (wraz z ca┼éymi Ziemiami Wschodnimi) Stalinowi. W├│wczas przyst─ůpiono do wyp─Ödzenia Polak├│w z Wilna i litewskiej cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny. Do wysiedlenia do komunistycznej Polski komuni┼Ťci litewscy (z kt├│rych wielu przedtem by┼éo nacjonalistami litewskimi) zapisali 134 446 rodzin polskich - 379 498 os├│b (Jerzy Ochma┼äski Historia Litwy Wroc┼éaw 1982). Ostatecznie w latach 1945-47 wyp─Ödzono z Litwy Sowieckiej 197 156 Polak├│w, z tego 107 613 Polak├│w z wile┼äskiego rejonu repatriacyjnego (z tego 89 587 z Wilna bez przedmie┼Ťciami), 96 896 z Wile┼äszczyzny przyznanej Litwie i 2647 z Litwy Kowie┼äskiej (Jan Czerniakiewicz Repatriacja ludno┼Ťci polskiej z ZSRR 1944-1948 PWN, Warszawa 1987).

W 1945 roku na Litwie Litwin├│w by┼éo mniej ni┼╝ 2 miliony, dlatego w┼éadze sowieckiej Litwy nie mog┼éy zasiedli─ç Wilna i Wile┼äszczyzny Litwinami w takim stopniu w jakim by chcieli. Odm├│wiono wi─Öc wyjazdu do PRL 165 tysi─ůcom Polak├│w z Wilna i Wile┼äszczyzny (bo wie┼Ť by si─Ö wyludni┼éa, a pola sta┼éy si─Ö ugorem), oraz z musu akceptowa─ç osiedlanie si─Ö w Wilnie mieszka┼äc├│w z innych cz─Ö┼Ťci Zwi─ůzku Sowieckiego, g┼é├│wnie jednak Rosjan, kt├│rzy z braku litewskich specjalist├│w i wykwalifikowanych robotnik├│w mogli zast─ůpi─ç miejsce wyp─Ödzonych Polak├│w. Po 15 latach lituanizacji Wilna, w 1959 roku w┼Ťr├│d 235 tys. mieszka┼äc├│w miasta Litwin├│w by┼éo zaledwie 90 tys. (czyli o 1/3 mniej ni┼╝ Polak├│w w Wilnie w 1931 r.), kt├│rzy stanowili zaledwie 33,6% jego mieszka┼äc├│w, a obok nich mieszkali tu Rosjanie - 29,4% ludno┼Ťci miasta, Polacy - 20% (47 tys.), 17% inni, g┼é├│wnie ┼╗ydzi i Bia┼éorusini. Wilno ci─ůgle rozbudowywa┼éo si─Ö, a przez to powi─Öksza┼éa si─Ö jego mieszka┼äc├│w i post─Öpowa┼éo planowe intensywnie lituanizowane miasta. Wed┼éug spis├│w ludno┼Ťci procent Litwin├│w w Wilnie wynosi┼é w 1970 roku ju┼╝ 42,8% (Rosjan 24,5%, Polak├│w 18,3%), Litwin├│w w 1979 roku wzr├│s┼é do 47,3% (Rosjan 22,2% i Polak├│w 18%). W 1990 roku Litwa ponownie uzyska┼éa niepodleg┼éo┼Ť─ç i nacjonalistyczne rz─ůdy litewskie za honor postawi┼éy sobie jak najszybsz─ů lituanizacj─Ö Wilna i Wile┼äszczyzny. Do 2001 roku procent Litwin├│w w Wilnie wzr├│s┼é do 57,5, przez co po raz pierwszy w dziejach miasta Litwini zacz─Öli stanowi─ç wi─Ökszo┼Ť─ç ludno┼Ťci miasta. W 2011 roku ludno┼Ť─ç Wilna wynosi┼éa 542 900 w┼Ťr├│d kt├│rych by┼éo: 338 758 Litwin├│w - 62% (ci─ůgle mniej ni┼╝ Polak├│w w 1931 r.), 88 408 Polak├│w - 17% (w 2001 r. by┼éo 104 446 Polak├│w - 19,4%), Rosjan 63 9991 - 12%, Bia┼éorusin├│w 18 924 - 3,5%, Ukrai┼äc├│w 5338 - 1%, ┼╗yd├│w 2206 - 05%, Tatar├│w 934 - 0,2% i 17,5 tys. innych - 3,3%. Na Wile┼äszczy┼║nie litewskiej Polacy stanowi─ů ci─ůgle wi─Ökszo┼Ť─ç mieszka┼äc├│w w powiecie wile┼äskim (w 2001 r. 56 197 - 63,5% ludno┼Ťci) - w 2011 r. stanowili 52.07% ludno┼Ťci (49 648 os├│b), a Litwin├│w 32,5%, pomimo prowadzonej tu przez dziesi─Öciolecia wyj─ůtkowo agresywnej lituanizacji rejonu, a w solecznickim w 2011 r. Polacy stanowili 79% ludno┼Ťci, a Litwini zaledwie 10%. Czyli Wilno - stolica Litwy otoczone jest ci─ůgle morzem etnicznie polskim.

19 wrze┼Ťnia 1939 roku Armia Czerwona zaj─Ö┼éa polskie Wilno, a 27/28 pa┼║dziernika tego roku wojska litewskie na okres kilku miesi─Öcy i ponownie Armia Czerwona 15 czerwca 1940 roku, rozpoczynaj─ůc sowiecko-litewsk─ů okupacj─Ö miasta, kt├│ra trwa┼éa do lat 1991-1994 (z przerw─ů w latach 1941-44, kiedy miasto okupowa┼éy Niemcy). Formalnie Wilno ci─ůgle nale┼╝a┼éo do Polski do lutego 1945 roku (konferencja ja┼éta┼äska), a w┼éa┼Ťciwie do 26 kwietnia 1994 roku, tj. do czasu, kiedy to rz─ůdy Polski i Litwy podpisa┼éy Traktatu o przyjaznych stosunkach i dobros─ůsiedzkiej wsp├│┼épracy, w kt├│rym oba pa┼ästwa uzna┼éy obecn─ů granic─Ö polsko-litewsk─ů. Tym samym Polska pogodzi┼éa si─Ö z utrat─ů Wilna, gdy┼╝ s─ů wydarzenia w historii, kt├│re s─ů nieodwracalne.

Litwini jednak bardzo dobrze zdaj─ů sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e dostali polskie Wilno przys┼éowiowym psim sw─Ödem, czyli dzi─Öki szcz─Ö┼Ťliwemu przypadkowi, przez z┼éamanie prawa mi─Ödzynarodowego i udzia┼é w IV rozbiorze Polski. Dlatego chc─ůc si─Ö wybieli─ç i uzyska─ç moralne prawo do posiadania Wilna uparcie utrzymuj─ů, ┼╝e Wilno w okresie mi─Ödzywojennym by┼éo etnicznie litewskie i Polska okupowa┼éa miasto w latach 1919-39 (Dangiris Maciulis, Rimas Miknys, Alvydas Nikzentai Okupacja Wilna - Rzecz o historii drugiego stopnia M├│wi─ů Wieki 2011) i od odzyskania przez Litw─Ö ponownie niepodleg┼éo┼Ťci w latach 1990/91 domagaj─ů si─Ö od kolejnego rz─ůdu polskiego przyznania si─Ö do tego i oficjalnych przeprosin, z czym polska strona si─Ö nie zgadza i nie my┼Ťli przeprasza─ç. Publicznie wypowiedzia┼é si─Ö w tej sprawie w wywiadzie dla TVN24 minister spraw zagranicznych RP Rados┼éaw Sikorski m├│wi─ůc, ┼╝e "Litwa uwa┼╝a, ┼╝e Polska okupowa┼éa Wilno przed wojn─ů, a my tak nie uwa┼╝amy" (Interia.pl 18.6.2009). Wilno nale┼╝a┼éo do Polski wol─ů jego mieszka┼äc├│w i zgodnie z prawem narod├│w do samostanowienia oraz zgodnie z prawem mi─Ödzynarodowym. Ale gdyby to by┼éa okupacja, to z pewno┼Ťci─ů by┼éa by to jedyna w dotychczasowych dziejach ┼Ťwiata i ludzko┼Ťci okupacja, z kt├│rej zadowolona by┼éa miejscowa ludno┼Ť─ç, kt├│ra z ca┼éego serca i woli chcia┼éa, aby Wilno nale┼╝a┼éo do Polski.

Marian Kałuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

28 Listopada 1627 roku
Flota polska i szwedzka stoczy┼éy bitw─Ö pod Oliw─ů.


28 Listopada 1907 roku
Zmarł Stanisław Wyspiański, dramaturg, poeta, malarz (ur. 1869)


Zobacz wi─Öcej