Czwartek 11 Sierpnia 2022r. - 223 dz. roku,  Imieniny: Luizy, W┼éodzmierza

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 16.07.22 - 15:35     Czytano: [170]

Polacy w Bo┼Ťni i Hercegowinie


Bo┼Ťnia i Hercegowina to pa┼ästwo w po┼éudniowo-wschodniej Europie, w zachodniej cz─Ö┼Ťci P├│┼éwyspu Ba┼éka┼äskiego. Pa┼ästwo to graniczy od zachodu i p├│┼énocy z Chorwacj─ů, od wschodu z Serbi─ů i od po┼éudniowego wschodu z Czarnog├│r─ů; ma tylko 17 km wybrze┼╝a morskiego. Bo┼Ťnia i Hercegowina ma powierzchni─Ö 51 129 km2 i ok. 3 600 000 ludzi, a stolic─ů jest Sarajewo. Bo┼Ťniacy stanowi─ů 41,4% ludno┼Ťci, Serbowie 30,8%, Chorwaci 17,6%, pozostali 14% ludno┼Ťci. J─Özykiem urz─Ödowym jest serbo-chorwacki, kt├│rym pos┼éuguj─ů si─Ö prawie wszyscy mieszka┼äcy kraju, z t─ů r├│┼╝nic─ů, ┼╝e Bo┼Ťniacy i Chorwaci u┼╝ywaj─ů alfabetu ┼éaci┼äskiego, a Serbowie cyrylicy. Bo┼Ťniacy s─ů muzu┼émanami, Serbowie wyznaj─ů prawos┼éawie, a Chorwaci katolicyzm. Bo┼Ťnia i Hercegowina jest republik─ů i sk┼éada si─Ö z dw├│ch organizm├│w administracyjnych: chorwacko-muzu┼éma┼äskiej Federacji Bo┼Ťni i Hercegowiny (podzielonej na 10 kanton├│w) oraz Republiki Serbskiej ze stolic─ů w Banja Luce.

Bo┼Ťnia przez kilka wiek├│w wchodzi┼éa w sk┼éad rzymskiej prowincji Dalmacja, a w VII wieku zosta┼éa zasiedlona przez S┼éowian, kt├│rzy w X wieku utworzyli nawet w┼éasne pa┼ästwo, jednak wkr├│tce popad┼éa w zale┼╝no┼Ť─ç najpierw od Bizancjum, potem Serbii i W─Ögier. Pod koniec XIV w. Bo┼Ťnia znowu wybi┼éa si─Ö kr├│tko na niepodleg┼éo┼Ť─ç. Trvtka zosta┼é pierwszym kr├│lem bo┼Ťniackim. Jednak po jego ┼Ťmierci nast─ůpi┼éo rozbicie dzielnicowe Bo┼Ťni, a jej ksi─ů┼╝─Öta stali si─Ö wasalami W─Ögier. W 1448 roku w┼éadca jednego z ksi─Östw, Hrvoje Vukci─ç, przyj─ů┼é tytu┼é "herceg od svetoga Save" i odt─ůd to ksi─Östwo i kraina nosi nazw─Ö Hercegowina. W 1463 roku Turcy podbili Bo┼Ťni─Ö, a w 1482 roku Hercegowin─Ö. Okupacja turecka obu krain trwa┼éa prawie 400 lat. Prze┼Ťladowania religijne sprawi┼éy, ┼╝e ponad jedna trzecia ludno┼Ťci zacz─Ö┼éa wyznawa─ç islam, "sturczy┼éa" si─Ö powierzchownie. W zasadzie tylko r├│┼╝nica wiary sprawi┼éa, ┼╝e powsta┼é sztucznie nar├│d bo┼Ťniacki - muzu┼éma┼äski (przedtem byli to Serbowie lub Chorwaci; w 1945 roku komunistyczne w┼éadze Jugos┼éawii dekretem ustanowi┼éy nar├│d muzu┼éma┼äski w Bo┼Ťni i utworzyli republik─Ö zwi─ůzkow─ů Bo┼Ťnia i Hercegowina, co zaakceptowali muzu┼émanie bo┼Ťniaccy i dzisiaj jest nar├│d Muzu┼émanie-Bo┼Ťniacy). Po wojnie turecko-rosyjskiej 1877/78 Bo┼Ťnia i Hercegowina, na podstawie uchwa┼é kongresu berli┼äskiego 1878, przesz┼éa pod zarz─ůd Austro-W─Ögier, cho─ç nadal pozostawa┼éa formalnie cz─Ö┼Ťci─ů imperium ottoma┼äskiego. W 1908 roku Austro-W─Ögry dokona┼éy oficjalnej aneksji Bo┼Ťni i Hercegowiny. Wywo┼éa┼éo to sprzeciw mieszkaj─ůcych tu Serb├│w. 28 czerwca 1914 roku serbski zamachowiec zabi┼é w Sarajewie nast─Öpc─Ö tronu Austro-W─Ögier, arcyksi─Öcia Franciszka Ferdynanda, co spowodowa┼éo wypowiedzenie wojny Serbii. I tak rozpocz─Ö┼éa si─Ö I wojna ┼Ťwiatowa, w wyniku kt├│rej upad┼éy Austro-W─Ögry. Bo┼Ťnia i Hercegowina w 1918 roku wesz┼éy w sk┼éad nowopowsta┼éego Kr├│lestwa Serb├│w, Chorwat├│w i S┼éowe┼äc├│w - od 1929 roku zwanego Jugos┼éawi─ů. W latach 1991-92 Jugos┼éawia rozbi┼éa si─Ö na samodzielne pa┼ästwa. Niepodleg┼éo┼Ť─ç og┼éosi┼éa r├│wnie┼╝ Bo┼Ťnia i Hercegowina, co spowodowa┼éo agresj─Ö Serbii na te nowopowsta┼ée pa┼ästwa. Wojna wszystkich ze wszystkimi na terenie Bo┼Ťni i Hercegowiny trwa┼éa prawie cztery lata; dochodzi┼éo podczas niej do akt├│w ludob├│jstwa (102 tys. ofiar ┼Ťmiertelnych). Z pomoc─ů militarn─ů ONZ Bo┼Ťnia i Hercegowina utrwali┼éa swoj─ů niepodleg┼éo┼Ť─ç. Jednak na jak d┼éugo?
...
Utar┼éo si─Ö, nawet w┼Ťr├│d os├│b zajmuj─ůcych si─Ö sprawami dotycz─ůcymi Polak├│w na ┼Ťwiecie, przekonanie, ┼╝e dzieje Polak├│w na Ba┼ékanach rozpocz─Ö┼éy si─Ö w XIX w., ┼╝e by┼éy zwi─ůzane ┼Ťci┼Ťle z histori─ů polskich walk o niepodleg┼éo┼Ť─ç na przestrzeni tego wieku i z niepodleg┼éo┼Ťciowymi poczynaniami politycznymi emigracji polskiej, dokonywanymi w oparciu o Turcj─Ö. Tymczasem np. dzieje Polak├│w w Bo┼Ťni maj─ů sw├│j pocz─ůtek jeszcze w ┼Ťredniowieczu.

Niestety, historia nie nale┼╝y do ulubionych przedmiot├│w nie tylko w szkole polskiej, ale zapewne w szko┼éach ca┼éej Europy. M┼éodzie┼╝y, ┼╝yj─ůcej dniem dzisiejszym, trudno zrozumie─ç powiedzenie, ┼╝e "kto nie zna historii, nie ma prawa do przysz┼éo┼Ťci". St─ůd niewielu m┼éodych - i nie tylko m┼éodych - Polak├│w wie, kim by┼éa El┼╝bieta zwana Bo┼Ťniaczk─ů i jak wielk─ů, chocia┼╝ po┼Ťredni─ů, rol─Ö odegra┼éa w historii Polski.

Jej matka - ksi─Ö┼╝niczka kujawska (inowroc┼éawsko-gniewkowska) El┼╝bieta Kazimierz├│wna (1310-1343) by┼éa zapewne pierwsz─ů Polk─ů, kt├│ra znalaz┼éa si─Ö w Bo┼Ťni, jako ┼╝ona jej bana Stefana Kontromanicia. Wyswata┼éa ich c├│rka kr├│la polskiego W┼éadys┼éawa ┼üokietka - El┼╝bieta ┼üokietk├│wna, kr├│lowa w─Ögierska 1320-42 (┼╝ona kr├│la Karola Roberta). Ma┼é┼╝e┼ästwo to mia┼éo cementowa─ç wp┼éywy w─Ögierskie w Bo┼Ťni. C├│rk─ů bana Stefana Kontromanicia i El┼╝biety Kazimierz├│wny by┼éa El┼╝bieta Bo┼Ťniaczka (1340-1387). Zosta┼éa ona wydana za m─ů┼╝ za kr├│la W─Ögier Ludwika W─Ögierskiego, kt├│ry w latach 1370-82 by┼é r├│wnie┼╝ kr├│lem Polski; po jego ┼Ťmierci sprawowa┼éa w┼éadz─Ö w Polsce jako regentka w latach 1382-84. Jedna z ich c├│rek - ┼Ťw. Jadwiga (1374-1399) zosta┼éa, dzi─Öki jej staraniom, w 1384 roku kr├│low─ů Polski i r├│wnie┼╝ za jej zgod─ů po┼Ťlubi┼éa wielkiego ksi─Öcia litewskiego Jagie┼é┼é─Ö (1386), co doprowadzi┼éo do chrztu Litwy i jej zwi─ůzku z Polsk─ů oraz do powstania wielkiej dynastii Jagiellon├│w, kt├│ra rz─ůdzi┼éa w Polsce do 1572 roku, a jej przedstawiciele tak┼╝e w Czechach i na W─Ögrzech. Papie┼╝ Jan Pawe┼é II w 1997 roku kanonizowa┼é kr├│low─ů Jadwig─Ö, w kt├│rej ┼╝y┼éach, obok krwi polskiej i w─Ögierskiej, p┼éyn─Ö┼éo troch─Ö krwi bo┼Ťniackiej.

Nale┼╝y tu stwierdzi─ç, ┼╝e Ludwik W─Ögierski, b─Öd─ůcy jednocze┼Ťnie kr├│lem W─Ögier i Polski w latach 1370-1382, jak i syn kr├│la polskiego W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼éy - W┼éadys┼éaw III, kt├│ry by┼é jednocze┼Ťnie kr├│lem polskim i w─Ögierskim w latach 1440-44, byli w┼éadcami Bo┼Ťni. Zwyci─Öska wyprawa w─Ögierska do Serbii w 1443 roku spowodowa┼éa chwilowe wycofanie si─Ö z tego kraju Turk├│w (do kt├│rych nale┼╝a┼éa w├│wczas Hercegowina).

By┼éy to chyba jedyne pewne powi─ůzania polsko-bo┼Ťniackie w ┼Ťredniowieczu. Wiemy, ┼╝e ochotnicy polscy brali udzia┼é w wyprawach przeciw Turkom w latach 1396, 1443 i 1444. Niekt├│rzy Polacy-cywile mogli w taki czy inny spos├│b znale┼║─ç si─Ö na terytorium bo┼Ťniackim, chyba g┼é├│wnie jednak jako kupcy. Ale czy tak by┼éo, czy nie, chyba nigdy si─Ö nie dowiemy.

Kontakt├│w wolnych Polak├│w z Bo┼Ťni─ů i Hercegowin─ů by┼éo niewiele r├│wnie┼╝ w okresie panowania tutaj Turk├│w od 1463-82 do 1878 roku, szczeg├│lnie jednak do ko┼äca XVIII wieku. Jedno jest pewne, ┼╝e w tureckiej Bo┼Ťni i Hercegowinie nie brakowa┼éo Polak├│w. Byli to jednak tylko je┼äcy, kt├│rych liczba wzrasta┼éa po ka┼╝dej wojnie polsko-tureckiej i polsko-tatarskiej. Na pewno w ┼╝y┼éach wielu wsp├│┼éczesnych Bo┼Ťniak├│w trzech narodowo┼Ťci p┼éynie troch─Ö krwi polskiej.

Natomiast przybywanie do Bo┼Ťni i Hercegowiny i przebywanie tu wolnych Polak├│w za czas├│w tureckich by┼éo po prostu niemo┼╝liwe. Bo┼Ťnia i Hercegowina by┼éy hermetycznie zamkni─Öte i to nie tylko dla Polak├│w. Jedynie niekt├│re poselstwa polskie jecha┼éy przez Bo┼Ťni─Ö, jak np. w 1654 roku ambasadora Miko┼éaja Bieganowskiego, od kr├│la Jana Kazimierza do su┼étana Mohameda IV w drodze powrotnej do Polski; w poselstwie tym bra┼é udzia┼é p├│┼║niejszy kr├│l polski Jan III Sobieski (Forst de Battaglia). Poeta-epik, Samuel Twardowski, pos┼éuj─ůc do Stambu┼éu w 1622-23 w legacji K. Zbaraskiego mia┼é mo┼╝liwo┼Ť─ç lepszego poznania S┼éowian ba┼éka┼äskich i uzyskania wi─Ökszej wiedzy o krainach przez nich zamieszka┼éych. Bo┼Ťnia by┼éa mu znana, ale chyba nie z autopsji, gdy┼╝ w "Przewa┼╝nej legacji..." (1633) pisa┼é: "Wie┼Ť─ç o tym, ┼╝e waleczne przodk├│w naszych plemi─Ö,/ Wyszed┼észy z Sarmacyji, w t─Ö tu ┼╝yzn─ů ziemi─Ö/ Dla przykro┼Ťci Tryjonu przybyli przed laty/ I osiedlili Serbj─ů, Bosn─Ö i Dalmaty... Tak, w czasach tureckich du┼╝o wi─Öcej Bo┼Ťniak├│w by┼éo w Polsce "ju┼╝ to jako je┼äcy, wzi─Öci w wojnach tureckich, ju┼╝ to jako zbiegowie spod tureckiego panowania" ni┼╝ Polak├│w w Bo┼Ťni (S. Bystro┼ä "Dzieje obyczaj├│w w dawnej Polsce" t.1, Warszawa 1960).

S┼éynn─ů sta┼éa si─Ö wyprawa ksi─Öcia Aleksandra Sapiehy w przebraniu ch┼éopskim do tureckiej Bo┼Ťni i Hercegowiny w 1804 roku, "przedsi─Öwzi─Öcie, na kt├│re przed nim ani po nim nikt z obcych podr├│┼╝nik├│w nie odwa┼╝y┼é si─Ö" - jak s┼éusznie zauwa┼╝y┼é Feliks Konieczny. Sapieha by┼é z zami┼éowania przyrodnikiem i z wycieczki tej wr├│ci┼é do Polski z licznym zbiorem przyrodniczym. By┼é pierwszym polskim podr├│┼╝nikiem-naukowcem w Bo┼Ťni i Hercegowinie; w 1811 roku opublikowa┼é "Podr├│┼╝e w krajach s┼éowia┼äskich odbywane". W latach 1828-29 m.in. po Bo┼Ťni i Hercegowinie podr├│┼╝owali: filolog i interesuj─ůcy si─Ö naukowo po┼éudniow─ů S┼éowia┼äszczyzn─ů Andrzej Franciszek Kucharski (1795-1862), a w 1860 roku historyk, etnograf i podr├│┼╝nik Aleksander Jab┼éonowski (1829-1913). Jab┼éonowski jako pierwszy spostrzeg┼é istniej─ůc─ů w├│wczas niezmiern─ů r├│┼╝nic─Ö pomi─Ödzy Bo┼Ťni─ů a Hercegowin─ů i przyczyny tego dopatrzy┼é si─Ö w historii tych ziem. Pisa┼é: "gdy bowiem szlachta bo┼Ťniacka, w masie swej muzu┼éma┼äska, w ca┼éym ci─ůgu dziej├│w pod panowaniem tureckim wyst─Öpuje zawsze gro┼║nie wzgl─Ödem ludu, przestrzegaj─ůc surowo, nawet z broni─ů w r─Öku przeciw padyszachowi, swych nieograniczonych swob├│d feudalnych - pozosta┼éa chrze┼Ťcija┼äska cz─Ö┼Ť─ç szlachty hercegowi┼äskiej spieszy przy ka┼╝dej sposobno┼Ťci powstania stan─ů─ç na czele tego┼╝ ludu". On te┼╝, bodaj jedyny, pozna┼é si─Ö na wewn─Ötrznej istocie powstania na tych terenach przeciw Turcji w 1875 roku, kt├│re nie tyle mia┼éo cechy powstania narodowowyzwole┼äczego, co spo┼éecznego: mianowicie serbska i chorwacka ludno┼Ť─ç Bo┼Ťni i Hercegowiny chcia┼éa zmian w stosunkach agrarnych, gdzie moc─ů prawa islamskiego tylko wyznawcy Proroka mogli by─ç w┼éa┼Ťcicielami ziemskimi. Jak ┼Ťwietnie Jab┼éonowski orientowa┼é si─Ö w sprawach bo┼Ťniacko-hercegowi┼äskich ┼Ťwiadczy jego rozprawa z 1875 roku pt. "Mniemani Turcy", w kt├│rej wykaza┼é, ┼╝e ani w Albanii, ani w Macedonii, ani w Bo┼Ťni lub Hercegowinie nie ma Turk├│w, s─ů tylko renegaci, poturcze┼äcy - muzu┼émanie, kt├│rzy kiedy┼Ť byli S┼éowianami; Serbami lub Chorwatami wyznania prawos┼éawnego b─ůd┼║ katolickiego. A pisa┼é to, kiedy tymi sprawami jeszcze nikt jeszcze si─Ö nie zajmowa┼é.

Jab┼éonowski w pracy "Migracya obecna lud├│w p├│┼éwyspu ba┼éka┼äskiego", (1879), pierwszy dostrzeg┼é r├│wnie┼╝ niesta┼éo┼Ť─ç osadnictwa ba┼éka┼äskiego, dowodz─ůc, ┼╝e odbywa si─Ö tam nieustanna w─Ödr├│wka lud├│w i ┼╝e trudno my┼Ťle─ç o wykre┼Ťleniu na mapie ┼Ťrodkowych Ba┼ékan├│w jakichkolwiek dok┼éadniejszych granic etnograficznych. P├│┼║niejsze wydarzenia, a przede wszystkim wojna w Bo┼Ťni i Hercegowinie w latach 1992-95 dowodz─ů, ┼╝e spostrze┼╝enia Jab┼éonowskiego to sprawa dotychczas aktualna! Kiedy w 1878 roku Austro-W─Ögry zajmowa┼éy Bo┼Ťni─Ö i Hercegowin─Ö, Jab┼éonowski uda┼é si─Ö do Zagrzebia (Chorwacja) i na pogranicze chorwacko-bo┼Ťniackie. W┼éasnymi oczyma patrzy┼é na zapa┼é pu┼ék├│w chorwackich armii austro-w─Ögierskiej, kt├│re sz┼éy za Saw─Ö - rozgraniczaj─ůc─ů Chorwacj─Ö od Bo┼Ťni - "weso┼éo... przy┼Ťpiewuj─ůc swoje: Jos Hrvatska ne propala", bo dla nich "zaj─Öcie Bo┼Ťni, to─ç cel najwy┼╝szy narodowych d─ů┼╝e┼ä". Losy tej ziemi i jej etniczny charakter mia┼éy potoczy─ç si─Ö jednak inaczej, potwierdzaj─ůc spostrze┼╝enia Jab┼éonowskiego w pracy "Migracya obecna lud├│w p├│┼éwyspu ba┼éka┼äskiego": po chorwatyzacji kraju w latach 1878-1918, trwa┼éa jego serbizacja (1919-41), ponowna chorwatyzacja (1941-45) i islamizacja (1945-92). Wojna 1992-95 spowodowa┼éa znaczne zmniejszenie si─Ö liczby Chorwat├│w i muzu┼éman├│w w cz─Ö┼Ťci serbskiej (Banja Luka) oraz Chorwat├│w i Serb├│w w cz─Ö┼Ťci muzu┼éma┼äskiej (Sarajewo) Bo┼Ťni; Chorwaci utrzymali stan posiadania w Hercegowinie.
...
Przez wieki tureckiej okupacji narody po┼éudniowos┼éowia┼äskie patrzy┼éy z nadziej─ů na Polsk─Ö, kt├│ra r├│wnie┼╝ od XV do ko┼äca XVII wieku cz─Östo prowadzi┼éa wojny z Turcj─ů i z jej wasalami, Tatarami krymskimi. Polska nie tylko nie uleg┼éa Turkom, ale odnios┼éa nad nimi szereg zwyci─Östw. ┼Ümiertelny cios imperium osma┼äskiemu zada┼é kr├│l Jan III Sobieski, kt├│ry podj─ů┼é zdecydowan─ů polityk─Ö antytureck─ů. Zawar┼é sojusz z Habsburgami i szar┼╝─ů pod Kahlenbergiem pod Wiedniem 12 wrze┼Ťnia 1683 roku rozgromi┼é armi─Ö tureck─ů oraz wspomagaj─ůce j─ů oddzia┼éy tatarskie. Odt─ůd na pierwszy plan jego zainteresowa┼ä wst─Öpuje kwestia rozbioru Turcji i wyzwolenia ziem po┼éudniowos┼éowia┼äskich spod jarzma tureckiego. W 1684 roku kr├│l doprowadzi┼é do skutku zawarcie Ligi ┼Üwi─Ötej, przymierza Polski, Austrii, Szwecji i papiestwa przeciwko Turcji. Polska i Austria kontynuowa┼éy wojn─Ö z Turcj─ů. Na obszarach po┼éudniowej S┼éowia┼äszczyzny powsta┼éy w├│wczas dywersyjne oddzia┼éy serbsko-bu┼égarskie na ty┼éach wojsk tureckich, tak┼╝e i w Bo┼Ťni. Pami─Ö─ç o nich utrwali┼éy pie┼Ťni ludowe. Niestety, niepowodzeniem zako┼äczy┼éy si─Ö wyprawy polskie na terytorium tureckie w 1686 i 1691 roku.

Jak pisze Stanis┼éaw Bulza, bitwa pod Wiedniem w 1683 roku spowodowa┼éa jednak trwa┼éy upadek si┼éy militarnej Turk├│w. Od tej pory pot─Öga imperium osma┼äskiego, kt├│ra budzi┼éa kiedy┼Ť og├│lny postrach, s┼éab┼éa w szybkim tempie. Polsk─ů ide─Ö rozbioru Turcji podj─Ö┼éy do┼Ť─ç skutecznie Rosja i Austria, a nawet Anglia. Dwa pierwsze pa┼ästwa odnios┼éy najwi─Öksze korzy┼Ťci z os┼éabienia pa┼ästwa tureckiego. Rosja uzyska┼éa dost─Öp do Morza Czarnego, natomiast Austria zdoby┼éa W─Ögry i Transylwani─Ö i zacz─Ö┼éa penetrowa─ç Ba┼ékany. Os┼éabienie militarne Turcji zacz─Ö┼éy wykorzystywa─ç zniewolone przez ni─ů narody ba┼éka┼äskie. W 1821 roku rozpocz─Ö┼éo si─Ö powstanie Grek├│w, kt├│re zako┼äczy┼éo si─Ö wsp├│ln─ů interwencj─ů Rosji, Anglii i Francji. Koalicja ta pod Navarino w 1827 roku rozbi┼éa flot─Ö tureck─ů. Na mocy podpisanego p├│┼║niej traktatu Grecja sta┼éa si─Ö niepodleg┼é─ů monarchi─ů, a Serbia, Wo┼éoszczyzna i Mo┼édawia, z po┼é─ůczenia kt├│rych w 1862 roku powsta┼éa Rumunia, uzyska┼éy autonomi─Ö. Po wojnie turecko-rosyjskiej 1877-78 Serbia i Czarnog├│ra uzyska┼éy pe┼én─ů niepodleg┼éo┼Ť─ç i powsta┼éa wolna Bu┼égaria.

Nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e rozgromienie Turk├│w przez Polak├│w pod Wiedniem w 1683 roku w pewnym stopniu przynios┼éo narodom po┼éudniowos┼éowia┼äskim oraz Grecji i Rumunii wyzwolenie si─Ö z jarzma tureckiej niewoli. Nie oby┼éo si─Ö to wyzwolenie r├│wnie┼╝ bez daniny krwi polskiej. Zbigniew Klein w artykule pt. "Anonimowi tw├│rcy zwyci─Östwa. Polacy w armii rosyjskiej na Ba┼ékanach w latach 1877-1878", zamieszczonym w magazynie historycznym "M├│wi─ů Wieki" opisuje wielk─ů rol─Ö w zwyci─Östwie rosyjskim nad Turkami Polak├│w-dow├│dc├│w i ┼╝o┼énierzy polskich w armii carskiej. O wolno┼Ť─ç dla Bu┼égar├│w i Serb├│w walczyli w├│wczas na Ba┼ékanach nie rekruci rosyjscy, a polscy, z ziem polskich okupowanych przez Rosj─Ö!

W XIX wieku Rosjanie, w imi─Ö rzekomej solidarno┼Ťci s┼éowia┼äskiej i prawos┼éawnej (Serbowie i Bu┼égarzy s─ů prawos┼éawnymi), a tak naprawd─Ö w imi─Ö imperializmu rosyjskiego, kt├│ry z ma┼éego ksi─Östwa moskiewskiego w XIV w. uczyni┼é Rosj─Ö najwi─Ökszym pa┼ästwem na ┼Ťwiecie, zacz─Ö┼éa penetrowa─ç Ba┼ékany. Celem Rosji by┼éo zniszczenie tak Turcji, jak i Austrii, a przez to zdominowanie przez Moskw─Ö ca┼éej ┼Ťrodkowej i po┼éudniowo-wschodniej Europy. Niepokoi┼éo to Angli─Ö i Francj─Ö, kt├│re z jednej strony nie chcia┼éy usadowienia si─Ö Rosji na Ba┼ékanach i tym samym uzyskania roli hegemona w Europie, a z drugiej mia┼éy swoje w┼éasne interesy na P├│┼éwyspie Ba┼éka┼äskim. Konflikt ten doprowadzi┼é w latach 1853-56 do pierwszej wojny krymskiej mi─Ödzy Angli─ů, Francj─ů, Sardyni─ů i Turcj─ů z jednej strony, a Rosj─ů z drugiej. Wojna zako┼äczy┼éa si─Ö kl─Ösk─ů Rosji.

Uzasadniaj─ůc swoje parcie na Ba┼ékany Rosja wykorzystywa┼éa ide─Ö panslawizmu, g┼éosz─ůcego jedno┼Ť─ç kulturowo-j─Özykow─ů lud├│w s┼éowia┼äskich. W 1848 roku w Pradze odby┼é si─Ö pierwszy zjazd s┼éowia┼äski. Jednak jego obrady pozosta┼éy bezowocne z powodu r├│┼╝nic pomi─Ödzy S┼éowianami, kt├│rzy byli pod okupacj─ů austriack─ů, a Polakami, do kt├│rych zaraz powr├│c─Ö.

Po kl─Ösce Rosji w wojnie krymskiej 1853-56 i krwawym zd┼éawieniu przez Rosj─Ö polskiego powstania narodowowyzwole┼äczego 1863-64 (Powstanie Styczniowe), rosyjscy szowini┼Ťci i niekt├│rzy politycy wysun─Öli program zjednoczenia narod├│w s┼éowia┼äskich pod egid─ů caratu, czyli zniewolenia ca┼éej S┼éowia┼äszczyzny przez Rosj─Ö (na zje┼║dzie panslawistycznym w Moskwie w 1867 r. Polacy zostali pot─Öpieni jako "Judasze S┼éowia┼äszczyzny"). Ca┼éa S┼éowia┼äszczyzna i nies┼éowia┼äskie kraje prawos┼éawne (Rumunia i Grecja) mia┼éy znale┼║─ç si─Ö granicach Rosji, kt├│ra mia┼éa otrzyma─ç now─ů nazw─Ö: Wielki Zwi─ůzek Wszechs┼éowia┼äski ze stolic─ů w Carogrodzie (Konstantynopolu). Pa┼ästwo to mia┼éo by─ç ca┼ékowicie odizolowane od Europy Zachodniej. Car Miko┼éaj I odnosi┼é si─Ö ostro┼╝nie do tych plan├│w, natomiast bardziej otwarty na te idee by┼é car Aleksander II. Za jego rz─ůd├│w nabra┼éy one znaczenia politycznego, a ich owocem by┼éa wojna rosyjsko-turecka 1877-78 na Ba┼ékanach. Na drodze do realizacji rosyjskich plan├│w na Ba┼ékanach stan─Ö┼éy jednak tak Turcja, jak Anglia, Francja, Austro-W─Ögry i Niemcy - oraz r├│┼╝ne nieprzewidziane wypadki na samych Ba┼ékanach.

Jak ju┼╝ wspomnia┼éem, na zje┼║dzie s┼éowia┼äskim w Pradze w 1848 roku zarysowa┼éy si─Ö du┼╝e r├│┼╝nice pomi─Ödzy S┼éowianami, kt├│rzy byli pod okupacj─ů austriack─ů, a Polakami. S┼éowianie po┼éudniowi (Chorwaci, S┼éowe┼äcy i Serbowie) w monarchii austriackiej i od 1867 roku austro-w─Ögierskiej pragn─Öli przebudowy Austrii, a potem Austro-W─Ögier na zasadzie federacyjnej, z przyznaniem narodom s┼éowia┼äskim odpowiednio silnego stanowiska i wrogo byli usposobieni do W─Ögr├│w (Chorwaci i Serbowie w Wojwodinie i Bo┼Ťni). Natomiast Polakom chodzi┼éo o uzyskanie mo┼╝liwo┼Ťci swobodnego rozwoju, a nast─Öpnie ca┼ékowite wyzwolenie wszystkich narod├│w s┼éowia┼äskich i pojednanie ich z W─Ögrami oraz uzyskanie niepodleg┼éo┼Ťci przez Serb├│w (w Serbii) i Bu┼égar├│w od Turcji, bez podleg┼éo┼Ťci wszystkich tych narod├│w wobec Rosji. Ta idea znalaz┼éa wyraz w wyst─ůpieniach polskiego stronnictwa demokratycznego, w polityce ksi─Öcia Adama Czartoryskiego i swym zasi─Ögiem obejmowa┼éa r├│wnie┼╝ Bo┼Ťni─Ö i Hercegowin─Ö.

Ju┼╝ po upadku polskiego antyrosyjskiego Powstania Listopadowego 1830-31 na terenach Serbii i Bo┼Ťni zaznaczy┼éa si─Ö dzia┼éalno┼Ť─ç przedstawicieli ks. Czartoryskiego ("Hotel Lambert") oraz przedstawicieli demokratycznej Centralizacji. Do Bo┼Ťni docierali przedstawiciele dyplomatyczni "Hotelu Lambert" na Serbi─Ö, jak np. Franciszek Zach. Dzia┼éalno┼Ť─ç "Hotelu Lambert" by┼éa na terenie Serbii niejednokrotnie bardzo owocna. Przyk┼éadem tego jest wprowadzenie na tron ksi─ů┼╝─Öcy Serbii w 1843 roku rodziny Karad┼╝ord┼╝ewicz├│w (Karadjordjevici), kt├│ra to rodzina sk┼éania┼éa si─Ö do politycznych koncepcji ksi─Öcia Czartoryskiego. Za┼éo┼╝one w 1867 roku w Konstantynopolu przez Tadeusza Oksz─Ö-Orzechowskiego Korespondencyjne Biuro Prasowe mia┼éo swojego przedstawiciela tak┼╝e w Sarajewie.

W 1897 roku Zygmunt Stafa┼äski podczas pobytu w Bo┼Ťni i Hercegowinie odwiedzi┼é w starym klasztorze franciszka┼äskim w Kreszewie w Hercegowinie g┼éo┼Ťnego franciszkanina, pisarza i historyka Grga Matri─ça (1822-1905), zwanego "Homerem bo┼Ťniackim". Marti─ç opowiada┼é Stafa┼äskiemu najnowsz─ů - XIX-wieczn─ů - histori─Ö tego kraju. Stafa┼äski odnotowa┼é, ┼╝e: "W┼Ťr├│d wspomnie┼ä [Marti─ça] powtarza┼éo si─Ö imi─Ö Iskendera Paszy [Antoniego Aleksandra Ili┼äskiego 1814-1861] i wielu tych, kt├│rych los z Lechistanu [Polski] zap─Ödzi┼é a┼╝ w g├│ry ba┼éka┼äskie mi─Ödzy Turk├│w; to zn├│w imiona Polak├│w, walcz─ůcych za wolno┼Ť─ç kraj├│w [czyli Bo┼Ťniak├│w]".

Tak, Polacy na Ba┼ékanach nie zawsze walczyli z Serbami i Chorwatami przeciw Turkom. Bowiem Turcja, kt├│ra jako jedyne pa┼ästwo nigdy nie uzna┼éa rozbioru Polski, dokonanego przez Rosj─Ö, Austri─Ö i Prusy/Niemcy w latach 1793-95 roku, po rozbiorach Polski sta┼éa si─Ö sprzymierze┼äcem Polak├│w, gdy┼╝ mieli┼Ťmy wsp├│lnego ┼Ťmiertelnego wroga - Rosj─Ö. Poza tym Turcj─Ö wspiera┼éy w├│wczas r├│wnie┼╝ Francja i Anglia, kt├│re wiele mia┼éy do powiedzenia w sprawach europejskich; st─ůd Polacy zabiegali o ich przychylno┼Ť─ç.

Faktem wi─Öc jest: ┼╝e w 1850 roku w tureckiej armii gen. Omara Paszy walczy┼é z powsta┼äcami w Bo┼Ťni i Hercegowinie wspomniany wy┼╝ej Antoni Aleksander Ili┼äski - Iskender Pasza; ┼╝e genera┼éem tureckim by┼é Konstanty Borz─Öcki - D┼╝elaleddin Pasza (1826-1876), kt├│ry w 1875 roku bra┼é udzia┼é w ekspedycji armii tureckiej w Hercegowinie. Byli to jednak Polacy, kt├│rzy przyj─Öli obywatelstwo tureckie, przeszli na islam i zmienili swoje nazwiska. Z drugiej strony, czy dla muzu┼éman├│w bo┼Ťniackich nie byli oni bohaterami?!

Jednak byli w armii tureckiej Polacy, kt├│rzy nie tylko nikogo nie krzywdzili, ale pomagali miejscowej ludno┼Ťci, czy zajmowali si─Ö prac─ů naukow─ů. Np. lekarz armii tureckiej, W┼éadys┼éaw Jab┼éonowski (1841-1894), podczas swej s┼éu┼╝by w Hercegowinie w latach 1871-74 gromadzi┼é wielki zielnik. Cz─Ö┼Ť─ç swoich zbior├│w archeologicznych i etnograficznych wys┼éa┼é do Krakowa.

Jednak wa┼╝niejszym jest to, ┼╝e sporo innych Polak├│w walczy┼éo "Za wolno┼Ť─ç Wasz─ů i nasz─ů" w szeregach powsta┼äc├│w bo┼Ťniackich. W wielkim poemacie epickim Marti─ça "Osvetnici" (M┼Ťciciele), w pie┼Ťni "Boj srbski prvi" jest wzmianka o Polakach, walcz─ůcych po stronie s┼éowia┼äskich i chrze┼Ťcija┼äskich powsta┼äc├│w bo┼Ťniackich, z nadmienieniem, ┼╝e:

...a nigda ─çe nestati Paljaka

gdjegod bilo krwa razgovora...

co znaczy, ┼╝e:

...a ju┼╝ nigdy nie braknie Polak├│w,

gdzie b─ůd┼║ krwawe id─ů rozhowory...

Na kongresie berli┼äskim w 1878 roku, gdzie uznano niepodleg┼éo┼Ť─ç Serbii, Czarnog├│ry i Bu┼égarii (oraz Rumunii), przyznano Austro-W─Ögrom zarz─ůd i prawo do wojskowej okupacji Bo┼Ťni i Hercegowiny. W 1908 roku Wiede┼ä dokona┼é oficjalnej aneksji tych terytori├│w.

W tym czasie ziemie polskie pod zaborem austriackim - Galicja - cieszy┼éy si─Ö bardzo du┼╝─ů autonomi─ů od 1867 roku. W parlamencie austriackim w Wiedniu byli polscy pos┼éowie, zgrupowani w Kole Polskim. Grupa polskich pos┼é├│w konserwatywnych, wrogo usposobionych do ekspansji politycznej Rosji na Ba┼ékanach, w 1878 roku udzieli┼éa rz─ůdowi austriackiemu poparcia w sprawie okupacji Bo┼Ťni i Hercegowiny. Popieraj─ůcy jednak d─ů┼╝enia narodowe s┼éowia┼äskich mieszka┼äc├│w Bo┼Ťni polski pose┼é demokratyczny w Radzie Pa┼ästwa w Wiedniu, Otto Hausner, 6 czerwca 1878 roku na znak protestu wyst─ůpi┼é z Ko┼éa Polskiego, a 5 listopada 1878 roku wyg┼éosi┼é s┼éynne przem├│wienie w sprawie Bo┼Ťni i Hercegowiny, kt├│re zyska┼éo mu ogromn─ů popularno┼Ť─ç tak w Wiedniu, jak i w Galicji, szczeg├│lnie w polskim w├│wczas Lwowie i Krakowie. Ta popularno┼Ť─ç Hausnera sprawi┼éa, ┼╝e podczas wybor├│w w 1879 roku zosta┼é nie tylko ponownie wybrany do Rady Pa┼ästwa, ale nawet zosta┼é przyw├│dc─ů Ko┼éa Polskiego. Chocia┼╝ Polacy bali si─Ö imperializmu rosyjskiego i starali si─Ö mu szkodzi─ç, gdzie tylko to by┼éo mo┼╝liwe, to z drugiej strony popierali d─ů┼╝enia narodowe mieszka┼äc├│w Bo┼Ťni i Hercegowiny.

R├│wnie┼╝ aneksja Bo┼Ťni i Hercegowiny przez Austro-W─Ögry w 1908 roku odegra┼éa pewn─ů rol─Ö w historii Polski. Wywo┼éane ni─ů napi─Öcie w stosunkach austriacko-serbskich i austriacko-rosyjskich (tzw. kryzys bo┼Ťniacki) sk┼éoni┼éo w┼éadze austriackie do zezwolenia na tworzenie w pa┼ästwie, a wi─Öc r├│wnie┼╝ na terenie polskiej Galicji, ochotniczych organizacji paramilitarnych. W Galicji w latach 1908-13 ugrupowania polityczne powo┼éa┼éy kilka formacji, m.in. Dru┼╝yny Bartoszowe i Zwi─ůzek Strzelecki, kt├│re niebawem odegra┼éy du┼╝─ů rol─Ö w formowaniu si─Ö polskich jednostek wojskowych podczas I wojny ┼Ťwiatowej (1914-18), jak np. Legion├│w Polskich, a nast─Öpnie - w wolnej ju┼╝ Polsce - formowaniu si─Ö Wojska Polskiego (Tadeusz Krawczak).

Przychylno┼Ť─ç Polak├│w dla aspiracji narodowych mieszka┼äc├│w Bo┼Ťni i Hercegowiny sprawi┼éa, ┼╝e zadzierzgn─Ö┼éa si─Ö w├│wczas przyja┼║┼ä polsko-bo┼Ťniacka, a szereg Bo┼Ťniak├│w nawi─ůza┼éo kontakty z Polakami czy Polsk─ů. Np. pochodz─ůcy z bo┼Ťniackiego Travnika wielki pisarz serbski, laureat literackiej nagrody Nobla w 1961 roku, Ivo Andric (1892-1975), w latach 1911-13 studiowa┼é na Uniwersytecie Jagiello┼äskim w Krakowie.
...
Zaj─Öcie przez Austro-W─Ögry w 1878 roku Bo┼Ťni i Hercegowiny, a nast─Öpnie jej wcielenie do monarchii Habsburskiej w 1908 roku, spowodowa┼éo nap┼éyw do tego kraju lojalnych urz─Ödnik├│w z ca┼éego kraju, w tym tak┼╝e i polskich, z wy┼╝szym wykszta┼éceniem. Przedstawiciele w┼éadz austriackich specjalnie udali si─Ö do Krakowa i Lwowa, aby tam rekrutowa─ç do pracy w Bo┼Ťni i Hercegowinie absolwent├│w Uniwersytetu Jagiello┼äskiego i polskiego uniwersytetu we Lwowie. Oblicza si─Ö, ┼╝e w 1910 roku na terenie Bo┼Ťni i Hercegowiny by┼éo oko┼éo 600 urz─Ödnik├│w, prawnik├│w, lekarzy i in┼╝ynier├│w Polak├│w (Kazimierz Dopiera┼éa "Dispora polska", Krak├│w 2001). Ludzi tych przyci─ůga┼éy tu dobre p┼éace. Polacy cz─Östo sprawowali w nowym kraju koronnym Austro-W─Ögier wa┼╝ne funkcje administracyjne i s─ůdownicze, zajmowali wiele wa┼╝nych stanowisk w urz─Ödach obwodowych, powiatowych i w starostwach. Np. Leon Bili┼äski by┼é w latach 1912-15 namiestnikiem cywilnym Bo┼Ťni i Hercegowiny; Wiktor Jankiewicz - prawnik, adwokat, w 1910 roku zosta┼é pos┼éem do Sejmu Krajowego w Sarajewie; W┼éadys┼éaw Gl├╝ck by┼é starost─ů w Travniku; Justyn J├│zef Stanis┼éaw Karli┼äski - lekarz, bakteriolog, epidemiolog by┼é inspektorem sanitarnym Bo┼Ťni i Hercegowiny. Nie by┼éo zapewne w Bo┼Ťni miasta, w kt├│rym nie by┼éoby w├│wczas polskiego urz─Ödnika i lekarza. W szpitalu krajowym w Sarajewie pracowa┼éo a┼╝ 8 lekarzy - Polak├│w: Z. Dziubanowski, L. Korczy┼äski, T. Krajewski, Z. Mikucki, J. Solarski, J. Sopoci┼äski, R. Wody┼äski i J. Wojnarski. Z inicjatywy Bernarda Zauderer, absolwenta Uniwersytetu Jagiello┼äskiego, powsta┼é w Travniku pierwszy szpital, za co zosta┼é w 1920 roku uhonorowany tytu┼éem honorowego obywatela tego miasta. Najwi─Öcej Polak├│w pracowa┼éo jednak w s─ůdownictwie. W Sarajewie na czterech radc├│w s─ůdowych dw├│ch by┼éo Polakami, a funkcj─Ö prokuratora s─ůdu pe┼éni┼é Tadeusz Turza┼äski. Podobnie by┼éo w s─ůdach w Banja Luce, Tuzli i Travniku, a j─Özyk polski dominowa┼é w wewn─Ötrznym urz─Ödowaniu s─ůd├│w okr─Ögowych (Janusz Albin "Polacy w Jugos┼éawii", Lublin 1983).

Jednocze┼Ťnie w┼éadze austro-w─Ögierskie popiera┼éy osadnictwo ch┼éopskie w s┼éabo zaludnionej w├│wczas Bo┼Ťni i Hercegowinie. Mozaika etniczna wraz z uprawianiem polityki "divide et impera" ("dziel i rz─ůd┼║") mia┼éa zapewni─ç tu wieczne panowanie Austriakom. ┼Üci─ůgano tu wi─Öc ma┼éorolnych ch┼éop├│w z r├│┼╝nych rejon├│w monarchii, daj─ůc im mo┼╝liwo┼Ť─ç uzyskania sporych nadzia┼é├│w ziemi (10-12 hektar├│w). Przybywali tu r├│wnie┼╝ i polscy wie┼Ťniacy z Galicji i Bukowiny, chc─ůcy poprawi─ç swoj─ů dol─Ö. Emigrowali tym ┼éatwiej, ┼╝e by┼éo to w zasadzie przeniesienie si─Ö z jednej na drug─ů stron─Ö tego samego pa┼ästwa. Pierwsza grupa 37 rodzin polskich pochodzi┼éa z zaboru rosyjskiego - z Wo┼éynia, gdzie rz─ůd rosyjski zabroni┼é Polakom dzier┼╝awienia grunt├│w. Drug─ů grup─Ö, licz─ůc─ů 35 rodzin polskich, stanowili Polacy maj─ůcy emigrowa─ç za ocean, a kt├│rych w┼éadze austriackie nam├│wi┼éy do osiedlenia si─Ö w Bo┼Ťni. Te dwie po┼é─ůczone grupy Polak├│w, licz─ůce 363 osoby, za┼éo┼╝y┼éy osad─Ö Klickovo Brdo w pobli┼╝u Nowego Marty┼äca. W latach 1895-1905 w Bo┼Ťni i Hercegowinie osiedlono ┼é─ůcznie 1917 rodzin, w tym 830 polskich, kt├│re za┼éo┼╝y┼éy 54 nowe osady w powiatach Banja Luka, Bosanska Dubica, Bosanska Nova, Gradiska, Prnjavor, Tesanj, Zenica i Zvornik. Najwi─Ökszym skupiskiem polskich ch┼éop├│w by┼éy okolice Nowego Marty┼äca w powiecie Banja Luka. Do pierwszej wojny ┼Ťwiatowej (1914) osiedli┼éo si─Ö w Bo┼Ťni dalszych 364 rodzin polskich. Polacy w Bo┼Ťni i Hercegowinie pochodzili g┼é├│wnie z Galicji (Rzeszowszczyzna); mniejsze grupy przyby┼éy z Kr├│lestwa Polskiego (Lubelszczyzna), Wo┼éynia i Bukowiny - g├│rale czadeccy z Nowego So┼éo┼äca, Pleszy i Pojana Mikuli.

W Bo┼Ťni powsta┼éo najwi─Öksze w p├│┼║niejszej Jugos┼éawii skupisko polskich osadnik├│w. W 1909 roku by┼éo ich tu 7000 os├│b, z czego oko┼éo 2500 mieszka┼éo na gospodarstwach nabytych odp┼éatnie; zamo┼╝ni ch┼éopi z Galicji wykupywali gospodarstwa od emigruj─ůcych st─ůd Turk├│w. Wed┼éug przeprowadzonego w 1910 roku w Austro-W─Ögrzech powszechnego spisu ludno┼Ťci, w Bo┼Ťni i Hercegowinie j─Özyk polski jako ojczysty poda┼éy 11 133 osoby, z kt├│rych 8899 stanowili stali mieszka┼äcy kraju, a 2234 polscy ┼╝o┼énierze, przebywaj─ůcy w tutejszych garnizonach wojskowych (J. Albin).

Inteligencja polska w Bo┼Ťni i Hercegowinie wyr├│┼╝nia┼éa si─Ö poczuciem misji cywilizacyjnej. Nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e przyczynia┼éa si─Ö do rozwoju i utrwalania cywilizacji zachodniej w kraju zacofanym przez kilkusetletni─ů niewol─Ö tureck─ů. Do znanych Polak├│w, kt├│rzy wnie┼Ťli sw├│j wk┼éad w histori─Ö regionu nale┼╝y zaliczy─ç Leona Bili┼äskiego, ministra skarbu w rz─ůdzie austro-w─Ögierskim w latach 1912-15, kt├│ry sprawowa┼é funkcj─Ö zarz─ůdcy Bo┼Ťni i Hercegowiny z ramienia rz─ůdu. Nale┼╝y przypomnie─ç tak┼╝e i to, ┼╝e na pocz─ůtku XX wieku wiceburmistrzem Sarajewa by┼é Polak, podobnie jak pierwszy dyrektor szpitala miejskiego w tym mie┼Ťcie. Do os├│b zas┼éu┼╝onych na pewno nale┼╝y r├│wnie┼╝ lekarka Teodora Krajewska, kt├│ra od 1893 do 1927 roku organizowa┼éa s┼éu┼╝b─Ö medyczno-sanitarn─ů, potem pe┼éni┼éa obowi─ůzki lekarza w Tuzli, a nast─Öpnie w Sarajewie (w 1927 r. wr├│ci┼éa do Polski). By┼éa pierwsz─ů kobiet─ů-lekarzem w tym kraju. Jej praca by┼éa zbawienna dla kobiet, gdy┼╝ ze wzgl─Öd├│w kulturowych kobiety w Bo┼Ťni by┼éy de facto pozbawione opieki lekarskiej, poniewa┼╝ m─Ö┼╝czyzna-lekarz nie m├│g┼é ich dotyka─ç. Jej pami─Ötniki, tak o jej pracy, jak i o kulturze ┼Ťrodowiska, w kt├│rym funkcjonowa┼éa, s─ů bardzo interesuj─ůcym dokumentem epoki. W 1910 roku pos┼éem do Sejmu Krajowego w Sarajewie (wybranym przez Chorwat├│w) by┼é dr Wiktor Jankiewicz, adwokat z Tuzli (J. Albin).

Tak du┼╝a grupa polskiej inteligencji w Bo┼Ťni nie wytworzy┼éa ┼╝adnych polskich ram organizacyjnych. Za┼éo┼╝yli jedynie ekskluzywny "Klub Polski" w Sarajewie, w kt├│rym organizowano imprezy towarzyskie wy┼é─ůcznie dla siebie. Jest to zastanawiaj─ůce i mo┼╝e ┼Ťwiadczy─ç jedynie o serwilizmie czy patriotyzmie austro-w─Ögierskim tych ludzi, czy raczej du┼╝ej ich cz─Ö┼Ťci. Natomiast przybywaj─ůcy tu ch┼éopi polscy wraz z polskimi ksi─Ö┼╝mi zacz─Öli organizowa─ç sobie polskie ┼╝ycie narodowe, chocia┼╝ przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů nie utworzyli ┼╝adnego zwi─ůzku polskiego. W 1914 roku dzia┼éa┼éo tu 6 czytelni Towarzystwa Szk├│┼é Ludowych, kilka polskich szk├│┼é ludowych, ch├│ry przyko┼Ťcielne, towarzystwa (k├│┼éka) r├│┼╝a┼äcowe. Religijno┼Ť─ç i patriotyzm szerzy┼é tu, podczas kilku wizyt na prze┼éomie XIX i XX wieku, jezuita i redaktor "Misji Katolickich" (1889-1919,) ks. Marcin Czermi┼äski. Jego relacje: "Wspomnienie z misji mi─Ödzy Polakami nad Bosforem, w Bo┼Ťni i na Krecie" (Krak├│w 1901) i "Kolonie polskie w Bo┼Ťni. Wspomnienia z misji w roku 1902" (Krak├│w 1903) przynosz─ů ciekawy obraz sytuacji w Bo┼Ťni i Hercegowinie na pocz─ůtku XX wieku. Po wybuchu I wojny ┼Ťwiatowej z nakazu w┼éadz austriackich uleg┼éa zawieszeniu wszelka dzia┼éalno┼Ť─ç narodowo-patriotyczna.

Z pocz─ůtku prac─Ö duszpastersk─ů w┼Ťr├│d polskich katolik├│w w Bo┼Ťni prowadzili ksi─Ö┼╝a chorwaccy, gdy┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç katolik├│w w Bo┼Ťni by┼éa Chorwatami i pod zarz─ůdem chorwackich franciszkan├│w znajdowa┼éa si─Ö diecezja Banja Luka, erygowana w 1881 roku. Od czasu do czasu odwiedzali rodak├│w polscy ksi─Ö┼╝a z Polski, jak np. o. Marcin Czermi┼äski TJ czy polski kapelan wojskowy. W 1903 roku przyby┼éy do Bo┼Ťni polskie siostry felicjanki ze Lwowa i za┼éo┼╝y┼éy dom zakonny w Nowym Marty┼äcu, prowadz─ůc polsk─ů szko┼é─Ö ludow─ů. Jednak duchowni chorwaccy przyst─ůpili do┼Ť─ç energicznie do wynaradawiania Polak├│w. W 1904 roku zarz─ůdca diecezji Banja Luka zmusi┼é do wyjazdu felicjanki z Marty┼äca Nowego, a kapelanowi wojskowemu utrudniano odprawianie nabo┼╝e┼ästw po polsku dla tutejszych osadnik├│w polskich. Polacy w Bo┼Ťni, jak wszyscy inni polscy emigranci na ca┼éym ┼Ťwiecie, chcieli piel─Ögnowa─ç polskie tradycje religijne i mie─ç polskich kap┼éan├│w, polskie ko┼Ťcio┼éy. Kilka razy wysy┼éano petycje w tej sprawie do polskich pos┼é├│w w parlamencie wiede┼äskim, a w marcu 1911 roku delegacja polskich osadnik├│w uda┼éa si─Ö do Wiednia, aby ministrowi Wac┼éawowi Zaleskiemu przedstawi─ç dezyderaty m.in. w sprawach ko┼Ťcielnych i szkolnych. Domagano si─Ö opieki ze strony pos┼é├│w polskich w austriackiej Radzie Pa┼ästwa w Wiedniu i administracji polskiej w Galicji. W efekcie tych stara┼ä powo┼éano specjalnego komisarza ds. polskich w Bo┼Ťni, kt├│rym zosta┼é Stanis┼éaw Jakubowski z Banja Luki, a losami tamtejszych polskich osadnik├│w zainteresowa┼éy si─Ö ┼╝ywo instytucje polskie w Galicji, m.in. Towarzystwo Emigracyjne w Krakowie i Towarzystwo Szko┼éy Ludowej, kt├│re zak┼éada─ç zacz─Ö┼éo polskie szko┼éy ludowe w Bo┼Ťni. Spraw─ů opieki duszpasterskiej zainteresowa┼é si─Ö metropolita lwowski, arcybiskup J├│zef Bilczewski, kt├│ry skierowa┼é do czterech polskich o┼Ťrodk├│w duszpasterskich w Bo┼Ťni ksi─Ö┼╝y z lwowskiego zgromadzenia Zmartwychwsta┼äc├│w (J. Albin).

I wojna ┼Ťwiatowa 1914-18 przynios┼éa upadek Austro-W─Ögier i jednocze┼Ťnie powstanie Jugos┼éawii (do 1929 r. nazywa┼éo si─Ö to pa┼ästwo Kr├│lestwem Serb├│w, Chorwat├│w i S┼éowe┼äc├│w). Brak jest informacji na temat okoliczno┼Ťci nawi─ůzania stosunk├│w polsko-serbskich/polsko-jugos┼éowia┼äskich po I wojnie ┼Ťwiatowej. Oficjalne poselstwo polskie w Kr├│lestwie Serb├│w, Chorwat├│w i S┼éowe┼äc├│w dzia┼éa┼éo od 1 stycznia 1919 roku pod kierownictwem Czes┼éawa Pruszy┼äskiego. Depesza notyfikacyjna, wystosowana przez Naczelnika Pa┼ästwa J├│zefa Pi┼ésudskiego, zosta┼éa z┼éo┼╝ona na r─Öce regenta Kr├│lestwa ksi─Öcia Aleksandra 16 stycznia 1919 roku. Od 1922 roku rozpocz─Ö┼éo dzia┼éalno┼Ť─ç Poselstwo Polskie w Belgradzie (Wikipedia). Poselstwo Serbii funkcjonowa┼éo w Warszawie od 1919 roku. Po II wojnie ┼Ťwiatowej Polska utrzymywa┼éa z Jugos┼éawi─ů stosunki dyplomatyczne na szczeblu ambasad.

W momencie rozpadania si─Ö Austro-W─Ögier polscy ┼╝o┼énierze armii austro-w─Ögierskiej, stacjonuj─ůcy w Bo┼Ťni, utworzyli w Sarajewie 4 wrze┼Ťnia 1918 roku Legion Polski, nazywany r├│wnie┼╝ Serbskim Legionem. Legion liczy┼é 660 os├│b - oficer├│w i ┼╝o┼énierzy, a jego komendantem by┼é p┼ék A. Ganczarski. Legion Polski podporz─ůdkowa┼é si─Ö serbsko-chorwackiej Radzie Narodowej i polskiej Radzie Regencyjnej w Warszawie. 25 listopada oddzia┼é wyjecha┼é do Polski (MEW, t. 2, Warszawa 1970).

W wyniku powstania Jugos┼éawii w 1918 roku Polacy w Bo┼Ťni i Hercegowinie znale┼║li si─Ö w granicach tego nowego pa┼ästwa europejskiego. W nowej rzeczywisto┼Ťci do w┼éadzy doszli Serbowie i - w du┼╝o mniejszym stopniu - Chorwaci. Ludno┼Ť─ç autochtoniczna Bo┼Ťni i Hercegowiny zacz─Ö┼éa patrze─ç na wszystkich osadnik├│w z okresu austro-w─Ögierskiego jak na intruz├│w i tak zacz─Ö┼éy rodzi─ç si─Ö r├│┼╝nego rodzaju konflikty etniczne i narodowo┼Ťciowe (szczeg├│lnie Serbowie widzieli w Polakach i polskich ┼╗ydach element obcy i niebezpieczny ekonomicznie oraz czuli do nich animozj─Ö z powod├│w wyznaniowych), chocia┼╝ stosunki mi─Ödzy odrodzon─ů Polsk─ů a Jugos┼éawi─ů uk┼éada┼éy si─Ö raczej harmonijnie. Ju┼╝ w 1919 roku Bo┼Ťni─Ö i Hercegowin─Ö opu┼Ťcili polscy urz─Ödnicy monarchii austro-w─Ögierskiej (kilkaset os├│b), wracaj─ůc do Polski, a w latach 1923-25 kilka tysi─Öcy Polak├│w jugos┼éowia┼äskich, g┼é├│wnie z Bo┼Ťni, wyemigrowa┼éo do Brazylii (300 rodzin) i Kanady oraz Francji i Luksemburga. W 1925 roku mieszka┼éo w Jugos┼éawii ok. 12 000, a dziesi─Ö─ç lat p├│┼║niej oko┼éo 15 000 Polak├│w (w latach 1925-31 przyby┼éo do fabryk jugos┼éowia┼äskich sporo robotnik├│w z ┼é├│dzkich fabryk tekstylnych). Niekt├│re statystyki polskie sprzed II wojny ┼Ťwiatowej wykazywa┼éy w Jugos┼éawii 16 300 Polak├│w - obywateli jugos┼éowia┼äskich i 6300 obywateli polskich; dane te obejmowa┼éy zapewne r├│wnie┼╝ polskich ┼╗yd├│w. Natomiast ┼Üwiatowy Zwi─ůzek Polak├│w z Zagranicy oblicza┼é liczb─Ö etnicznych Polak├│w w Jugos┼éawii na ok. 17 000 ("Polacy w ┼Ťwiecie", Londyn 1946), a Konsulat RP w Zagrzebiu, na podstawie przeprowadzonego badania ankietowego, w 1934 roku obliczy┼é liczb─Ö Polak├│w w Jugos┼éawii na 18 126 os├│b.

W okresie mi─Ödzywojennym odrodzi┼éo si─Ö polskie ┼╝ycie narodowe w Bo┼Ťni, kt├│re koordynowa┼é najpierw powsta┼éy w 1934 roku Zwi─ůzek Polak├│w "Ognisko Polskie" w Belgradzie, a potem w Zagrzebiu, a od 1938 roku Zwi─ůzek Polak├│w w Jugos┼éawii z siedzib─ů w Zagrzebiu. Istnia┼éy kluby, k├│┼éka i towarzystwa mieszane, organizacje m┼éodzie┼╝owe i sportowe. Prowadzono kursy j─Özyka polskiego, dzia┼éa┼éy ruchome biblioteki, teatralne zespo┼éy amatorskie. Aktywnie dzia┼éali polscy ksi─Ö┼╝a, tak jako duszpasterze, jak i dzia┼éacze polonijni. Polski konsulat honorowy w Banja Luce wspomaga┼é polsk─ů dzia┼éalno┼Ť─ç. O patriotyzmie Polak├│w bo┼Ťniackich mo┼╝e za┼Ťwiadczy─ç to, ┼╝e w obliczu zbli┼╝aj─ůcej si─Ö II wojny ┼Ťwiatowej odpowiadali szczodrze na zainicjowan─ů zbi├│rk─Ö pieni─Ödzy na polski (krajowy) Fundusz Obrony Narodowej i Obrony Przeciwlotniczej. Do po┼éowy czerwca 1939 roku zebrano ┼é─ůcznie 380 118 dinar├│w.

Proces asymilacji Polak├│w bo┼Ťniackich, w tym r├│wnie┼╝ m┼éodzie┼╝y, by┼é znikomy, ze wzgl─Ödu na skupienie si─Ö ludno┼Ťci polskiej na niewielkim obszarze oraz ma┼é─ů efektywno┼Ť─ç nauczania w szko┼éach jugos┼éowia┼äskich. Polacy, je┼Ťli wynaradawiali si─Ö, to najcz─Ö┼Ťciej si─Ö "chorwatczyli", gdy┼╝ od prawos┼éawnych Serb├│w i muzu┼éman├│w dzieli┼éa ich odmienno┼Ť─ç wyznania (K. Dopiera┼éa).

Znanym w okresie mi─Ödzywojennym polskim dzia┼éaczem spo┼éecznym i przedsi─Öbiorc─ů oraz - prawdopodobnie od 1927 roku konsulem honorowym Polski w Jugos┼éawii by┼é Artur Burda (1894 Bielsko - 1984 Banja Luka, Bo┼Ťnia). W okolicach Banja Luki prowadzi┼é na du┼╝─ů skal─Ö przemys┼éow─ů hodowl─Ö ryb. W 1934 roku za┼éo┼╝y┼é tam Klub Rotary. By┼é aktywny na rzecz polskiej spo┼éeczno┼Ťci w Bo┼Ťni, patronem wielu inicjatyw polsko-jugos┼éowia┼äskich. Po inwazji niemieckiej na Jugos┼éawi─Ö zosta┼é uwi─Öziony, ale odbili go jugos┼éowia┼äscy partyzanci. Po wojnie jego przedsi─Öbiorstwo znacjonalizowa┼éy w┼éadze komunistyczne, jednak pozosta┼é do ko┼äca ┼╝ycia w Bo┼Ťni/Jugos┼éawii.

Jerzy Walo napisa┼é prac─Ö "Polonia w Bo┼Ťni i Hercegowinie w okresie mi─Ödzywojennym" ("Nasza Przesz┼éo┼Ť─ç", 1994).

Podczas II wojny ┼Ťwiatowej (1939-45), do 1941 roku, a wi─Öc do chwili zbrojnego zaj─Öcia Jugos┼éawii przez wojska niemieckie, Polacy w Bo┼Ťni i Hercegowinie stali si─Ö oparciem dla polskich uciekinier├│w z Kraju, pod─ů┼╝aj─ůcych przez Jugos┼éawi─Ö na Zach├│d - do Francji i Anglii - do tworzonego tam wojska polskiego. Zorganizowana tu zosta┼éa dla nich wszelka pomoc, przy czym korzystali z niej tak┼╝e i uchod┼║cy cywilni. Polacy bo┼Ťniaccy zdali egzamin z patriotyzmu (Boles┼éaw Wierzbia┼äski "Polacy w ┼Ťwiecie", Londyn 1947).

Po zaj─Öciu Jugos┼éawii przez wojska niemieckie, w kwietniu 1941 roku, z ziem chorwackich Niemcy utworzyli pa┼ästwo marionetkowe pod nazw─ů Niezale┼╝ne Pa┼ästwo Chorwat├│w, do kt├│rego w┼é─ůczono Bo┼Ťni─Ö i Hercegowin─Ö. Polskie ┼╝ycie organizacyjne uleg┼éo likwidacji, jednak ludno┼Ť─ç polsk─ů pozostawiono w spokoju. A┼╝ do ko┼äca wojny przez terytoria by┼éej Jugos┼éawii, w tym tak┼╝e i Bo┼Ťni, przewijali si─Ö nadal Polacy, przedzieraj─ůcy si─Ö na Zach├│d lub na Bliski Wsch├│d. Niekt├│rzy z nich tu pozostali, walcz─ůc w szeregach jugos┼éowia┼äskich patriotycznych organizacji wojskowych, do kt├│rych przy┼é─ůczy┼éo si─Ö r├│wnie┼╝ wielu lokalnych Polak├│w (B. Wierzbia┼äski). W┼éa┼Ťnie na terenie Bo┼Ťni setki Polak├│w walczy┼éo z Niemcami w r├│┼╝nych jugos┼éowia┼äskich jednostkach partyzanckich. Wiosn─ů 1944 roku sformowano z nich nawet samodzielny 500-osobowy Polski Batalion (kolejni dow├│dcy: Slavko ┼╗rnje, Polak J. Kumosz, Lazine Ljuban), dzia┼éaj─ůcy pocz─ůtkowo w sk┼éadzie 14, a nast─Öpnie 18 Brygady ┼Ürodkowo-Bo┼Ťniackiej. Polski batalion bra┼é udzia┼é w wielu walkach, m.in. nad rzek─ů Vrbas, o miasto portowe Kotor i miasto Banja Luk─Ö oraz bra┼é udzia┼é w ataku na Vucjak. Ich szlak bojowy znacz─ů polskie mogi┼éy, szczeg├│lnie na terenie obecnej Republiki Serbskiej, stanowi─ůcej cz─Ö┼Ť─ç Bo┼Ťni i Hercegowiny. W partyzantce jugos┼éowia┼äskiej walczy┼é w latach 1943-45 znany pisarz polski Lew Kaltenbergh (1910-1989). Jesieni─ů 1944 roku Polski Batalion odznaczony zosta┼é jugos┼éowia┼äskim Krzy┼╝em Walecznych (MEW). Wed┼éug Polonia.org i polskiej Wikipedii, og├│┼éem w czasie II wojny ┼Ťwiatowej ok. 3 tysi─Öcy Polak├│w do┼é─ůczy┼éo do jugos┼éowia┼äskich partyzant├│w.

II wojna ┼Ťwiatowa przynios┼éa ze sob─ů du┼╝e zmiany w Europie. Do w┼éadzy tak w Polsce jak i Jugos┼éawii dostali si─Ö komuni┼Ťci, w oparciu o bagnety sowieckie. To oni zadecydowali o likwidacji polskiej mniejszo┼Ťci narodowej w Bo┼Ťni i Hercegowinie, o przesiedleniu tutejszych Polak├│w do Polski. W 1946 roku w kilku wielkich transportach wysiedlono do Polski ok. 15-18 tysi─Öcy os├│b. Protok├│┼é Mieszanej Komisji Repatriacyjnej Polsko-Jugos┼éowia┼äskiej z 3 listopada 1946 roku podaje liczb─Ö 15 031 Polak├│w wysiedlonych do Polski. Jednak niekt├│re ┼║r├│d┼éa polskie podaj─ů, ┼╝e w okresie 1945-48 w okolicach Boles┼éawca na Dolnym ┼Ül─ůsku osiedlono ok. 18 000 Polak├│w z Jugos┼éawii. Dzisiaj w Boles┼éawcu funkcjonuje stowarzyszenie skupiaj─ůce potomk├│w reemigrant├│w z Bo┼Ťni.

W Bo┼Ťni urodzi┼éo si─Ö szereg znanych Polak├│w, kt├│rzy przenie┼Ťli si─Ö do Polski, jak np. Zofia Lubina Kawecka (1888 w Dolna Tuzla - 1971 Pozna┼ä), bibliotekarka, t┼éumaczka, dzia┼éaczka spo┼éeczna, feministka, 1950-58 dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu; Jan Kumosz (1911 Kozarz - 1988), nauczyciel, oficer jugos┼éowia┼äskiej partyzantki, urz─Ödnik samorz─ůdowy, 1957-61 pose┼é na Sejm PRL; W┼éadys┼éaw Lam (1893 Konjic - 1984 Gda┼äsku), malarz, grafik i krytyk sztuki, przed wojn─ů profesor polskiej Politechniki Lwowskiej, a po wojnie Politechniki Gda┼äskiej; Tadeusz Lubaczewski (1895 Bo┼Ťnia - 1959 Kanada), prawnik, publicysta, od 1920 dyplomata polski, urz─Ödnik konsularny w: Zagrzebiu (sekretarz 1920-22), Lille (wicekonsul 1923-24), Pradze (konsul 1927-31), Belgradzie (1931-1934), Bukareszcie (1939), delegat Ministerstwa Pracy i Opieki Spo┼éecznej w Jerozolimie (1941-1943), radca poselstwa przy Kr├│lewskim Rz─ůdzie Jugos┼éowia┼äskim z siedzib─ů w Kairze (1944) oraz w Londynie (1945), urz─Ödnik w polskim emigracyjnym MSZ w Londynie (1945-51), redaktor "Free Poland Bulletin" (1952; Marek Wortman (1941 Sarajewo - 2020 Warszawa), re┼╝yser filmowy i teatralny, realizator wielu film├│w polskich.

Z Bo┼Ťni nie wyjechali jednak wszyscy Polacy, szczeg├│lnie rolnicy. Ma┼ée ich grupy pozosta┼éy we wsiach Jazovec, Crnviec i Lipovec, le┼╝─ůcych w pobli┼╝u miasteczka Bosanska Gradiska. Jeszcze do lat osiemdziesi─ůtych XX w. istnia┼é klub i polska szko┼éa w Jazovecu; uleg┼éy rozwi─ůzaniu z braku polskiej m┼éodzie┼╝y (K. Dopiera┼éa). Pozosta┼éy ma┼ée grupy Polak├│w r├│wnie┼╝ w kilku miastach: Sarajewie, Banja Luce i Tuzli, kt├│re powi─Ökszy┼éy si─Ö o nap┼éyw do nich Polak├│w z wiosek oraz przez zawi─ůzywanie ma┼é┼╝e┼ästw polsko-bo┼Ťniackich w okresie jugos┼éowia┼äskim.

Witryna "┼Üwiat Polonii" szacuje liczb─Ö Polak├│w w Bo┼Ťni i Hercegowinie w 2001 roku na ok. 100 os├│b, Polonia.org wsp├│┼écze┼Ťnie (w 2022 roku) na ok. 350 os├│b, polska Wikipedia okre┼Ťla ich liczb─Ö na 300 os├│b, a Ambasada Polska w Sarajewie na 340 os├│b. Najwi─Öcej Polak├│w mieszka w Tuzli, Sarajewie, Mostarze i Banja Luce. W 2005 roku w Bo┼Ťni i Hercegowinie dzia┼éa┼éy nast─Öpuj─ůce organizacje polskie: w Sarajewie - Stowarzyszenie Obywateli "Polska", w Banja Luce - Zwi─ůzek Polak├│w Miasta Banjaluki, w Tuzla - Wsp├│lnota Obywateli Polskiego Pochodzenia i w Mostarze - Polskie Towarzystwo Kulturalne "Mieszko I". Prac─ů tych organizacji kieruje - i Polak├│w w Bo┼Ťni i Hercegowinie reprezentuje na zewn─ůtrz - Rada Polonii w Bo┼Ťni i Hercegowinie z siedzib─ů w Sarajewie. W stolicy kraju dzia┼éa r├│wnie┼╝ Towarzystwo Przyja┼║ni Bo┼Ťniacko-Polskiej. W Sarajewie ma tak┼╝e swoj─ů siedzib─Ö Ambasada RP.

Najbardziej aktywn─ů organizacj─ů by┼é powsta┼éy w lipcu 2004 roku Zwi─ůzek Polak├│w Miasta Banjaluki - pierwsza organizacja polska powsta┼éa w niepodleg┼éej Bo┼Ťni i Hercegowinie. Korzysta┼é on z powa┼╝nego wsparcia w┼éadz miasta Banja Luki. Jednym z cel├│w Zwi─ůzku jest, poza propagowaniem j─Özyka i kultury polskiej, odkrywanie polskich ┼Ťlad├│w w rejonie Banja Luki. Powsta┼ée 11 kwietnia 2005 roku jako czwarta organizacja polska w kraju, Polskie Towarzystwo Kulturalne "Mieszko I" w Mostarze, mia┼éo 20 cz┼éonk├│w. Organizacje te wspiera┼éa Ambasada RP w Sarajewie. Nazwiska czo┼éowych dzia┼éaczy tych organizacji: Irmina ─îengic, Ivanka ─ćelovi─ç, Ilic Branka, Ramiz Alispahi─ç wskazuj─ů na to, ┼╝e s─ů to osoby b─ůd┼║ z ma┼é┼╝e┼ästw mieszanych lub w jakim┼Ť stopniu zasymilowane. Tym bardziej zas┼éuguj─ů one na uznanie za powr├│t do polskich korzeni lub dum─Ö z tych korzeni, chocia┼╝ w zasadzie uwa┼╝aj─ů si─Ö ju┼╝ za Bo┼Ťniak├│w.

W 2013 roku Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP opublikowa┼éo informacje o organizacjach polonijnych na ┼Ťwiecie. Wed┼éug tego informatora w Bo┼Ťni i Hercegowinie w tym┼╝e roku dzia┼éa┼éy nast─Öpuj─ůce organizacje polskie: Stowarzyszenie Obywateli POLSA w Sarajewie, Stowarzyszenie Polak├│w w Banja Luce, Zwi─ůzek Mniejszo┼Ťci Narodowych w Prnjavorze, Stowarzyszenie Polak├│w i Przyjaci├│┼é "Mak", Wsp├│lnota Obywateli Polskiego Pochodzenia w Tuzli (z uwag─ů "nieaktywna"), Polskie Towarzystwo Kulturalne "Mieszko I" w Mostarze (r├│wnie┼╝ nieaktywne).

Dzisiaj jedyne polskie "organizacje" polonijne w Bo┼Ťni i Hercegowinie istniej─ů i dzia┼éaj─ů w Internecie: Polonika Balkanika Blog - polonika-balkanika.blogspot.com oraz Udru┼żenje Poljaka i prijatelja "Mak" - Op┼ítina Gradi┼íka - www.facebook.com/PoljaciMak. Polacy organizuj─ů jednak kilka razy w roku cykliczne imprezy kulturalne. Nale┼╝─ů do nich na przyk┼éad: festiwal pierog├│w w ─ćelinowcu "Pirogijada", festiwal mniejszo┼Ťci narodowych w Prnjavorze "Ma┼éa Europa" oraz zjazdy wszystkich organizacji polonijnych. Ponadto wsp├│lnie obchodzone s─ů polskie ┼Ťwi─Öta: Dzie┼ä Niepodleg┼éo┼Ťci, 3 Maja, Bo┼╝enarodzenie, T┼éusty Czwartek czy Wielkanoc. Plac├│wka w Sarajewie aktywnie uczestniczy we wszystkich obchodach.
...
W okresie istnienia PRL i Jugos┼éawii istnia┼éa bardzo ┼╝ywa i r├│┼╝norodna wsp├│┼épraca polsko-bo┼Ťniacka. Jej rejestr utrudnia to, ┼╝e bardzo cz─Östo w mediach i ksi─ů┼╝kach dan─ů informacj─Ö kwitowano wyrazem "Jugos┼éawia" we wszystkich odmianach i zazwyczaj bez podania miejscowo┼Ťci, jak np.: "wyst─Öpowa┼é w Jugos┼éawii", "mia┼é wystaw─Ö swych prac w Jugos┼éawii". Znany malarz i grafik W┼éodzimierz Kunz (ur. 1926) namalowa┼é kilka pejza┼╝y Banja Luki; sprawozdawc─ů na igrzyskach olimpijskich w Sarajewie w 1984 roku by┼é dziennikarz i komentator telewizyjny Jerzy Mrzyg┼é├│w; pracownikiem polskiego nadzoru przy budowie Elektrowni Tuzla w tej miejscowo┼Ťci w 1974 roku by┼é in┼╝ynier Zdzis┼éaw Paw┼éowski; wyk┼éadowc─ů na Uniwersytecie w Sarajewie w 1985 roku by┼é profesor ekonomiki pracy Akademii Handlowej w Krakowie Ferdynand Micho┼ä, a prof. W┼éadys┼éaw Kwiecie┼ä z Akademii Handlowej w Krakowie odby┼é w 1984 roku sta┼╝ naukowy na Uniwersytecie w Banja Luce. W Sarajewie urodzi┼é si─Ö w 1941 roku polski re┼╝yser filmowy i teatralny Marek Wortman, maj─ůcy w swoim dorobku takie filmy jak: "Bia┼éa gor─ůczka" (1979), "Wielki w├│z" (1987), seriale tv: "Wakacje w Acapulco" (1978), "Podw├│jna perspektywa" (1986) czy re┼╝yseri─Ö sztuki: "Przer┼╝n─ů─ç spraw─Ö" Dawida Mameta (Teatr Na Woli im T. ┼üomnickiego w Warszawie).

Bo┼Ťnia i Hercegowina zapisa┼éy si─Ö r├│wnie┼╝ w historii polskiego sportu. Kronika tych kontakt├│w jest d┼éuga, dlatego ograniczam si─Ö do najwa┼╝niejszych i naj┼Ťwie┼╝szych informacji. W 1984 roku zimowe Igrzyska Olimpijskie odby┼éy si─Ö w Sarajewie, z udzia┼éem r├│wnie┼╝ i polskich sportowc├│w. Niestety, Sarajewo nie okaza┼éo si─Ö szcz─Ö┼Ťliwe dla Polak├│w. Erwina Ry┼Ť-Ferens wywalczy┼éa na dystansie 1500 metr├│w pi─ůt─ů lokat─Ö, a Ma┼égorzata Tla┼éka, bior─ůca udzia┼é w slalomie, uplasowa┼éa si─Ö na sz├│stym miejscu, podobnie jak polska dru┼╝yna hokejowa. Z ostatnich kontakt├│w sportowych mo┼╝na wspomnie─ç, ┼╝e: 27 stycznia 2004 roku reprezentacja Polski w pi┼éce no┼╝nej pi─Öcioosobowej w swoim pierwszym meczu podczas turnieju eliminacyjnego ME w Sarajewie przegra┼éa z Bo┼Ťni─ů i Hercegowin─ů 3:5 (0:2). W maju 2006 roku polska dru┼╝yna siatkarek po zwyci─Östwie w Brcko nad Bo┼Ťni─ů i Hercegowin─ů 3:0 (25:21, 25:21, 25:9), awansowa┼éa do fina┼éowego turnieju mistrzostw Europy. W eliminacjach Polska odnios┼éa cztery zwyci─Östwa i przegra┼éa z Chorwacj─ů 0:3. Oba zespo┼éy zapewni┼éy sobie miejsce w czo┼éowej dw├│jce turnieju i kwalifikacj─Ö do fina┼é├│w Mistrzostw Europy juniorek. Wkr├│tce potem, bo 2 lipca 2005 roku, wielokrotny medalista mistrzostw Polski Dariusz Kruczkowski (SL WKS Zawisza Bydgoszcz) zaj─ů┼é trzecie miejsce w biegu ulicznym na 10 km w bo┼Ťniackiej miejscowo┼Ťci Vidovdan. W gronie kobiet pi─ůta by┼éa Dorota Ustianowska (Cz─Östochowa), a si├│dma Wioletta Uryga (Kluczbork). (BS, PAP). 14 pa┼║dziernika 2020 roku w rozgrywkach Ligi Narod├│w UEFA: Dywizja A - grupa 1 dru┼╝yna polska pokona┼éa dru┼╝yn─Ö Bo┼Ťni i Hercegowiny 3:0.
...
W Hercegowinie jest bardzo znana w┼Ťr├│d katolik├│w Europy, w tym r├│wnie┼╝ i Polski, miejscowo┼Ť─ç Medugorje. Mia┼éy tu miejsce od 24 czerwca 1981 roku rzekome widzenia Matki Boskiej. Pierwszego dnia Matk─Ö Bo┼╝─ů zobaczy┼éy dwie m┼éode miejscowe dziewczyny: Ivanka Ivankowi─ç i Mirjana Dragicevi─ç. W ci─ůgu kilku nast─Öpnych dni grupa widz─ůcych zwi─Öksza si─Ö do sze┼Ťciu os├│b. Medugorje szybko zdoby┼éo w ┼Ťwiecie s┼éaw─Ö miejsca cudownego, licznie nap┼éywaj─ů tam pielgrzymi z r├│┼╝nych stron ┼Ťwiata. Wyj─ůtkowo du┼╝o przybywa tu pielgrzym├│w z Polski. Jest ich tyle, ┼╝e zwierzchnicy sanktuarium w Medugorje prowadz─ů nawet stron─Ö internetow─ů w j─Özyku polskim (Medugorje. Svetiste Kraljice Mira). W tutejszym ko┼Ťciele pielgrzymi z Polski gromadz─ů si─Ö na polskich mszach ┼Ťw. o 13.00 w dni powszednie i o 11.00 w niedziele (Polacy s─ů wyr├│┼╝nieni razem z grupami niemieckoj─Özycznymi, angielskoj─Özycznymi, francuskoj─Özycznymi i w┼éosk─ů).

Bo┼Ťni─Ö i Hercegowin─Ö, a w┼éa┼Ťciwie tamtejszych katolik├│w, odwiedzi┼é dwukrotnie "polski" papie┼╝ Jan Pawe┼é II. Pierwsza jego pielgrzymka odby┼éa si─Ö w dniach 12-13 kwietnia 1997 roku. Papie┼╝ odwiedzi┼é w├│wczas tylko Sarajewo. Chcia┼é uda─ç si─Ö do tego miasta ju┼╝ wcze┼Ťniej, bo 8 wrze┼Ťnia 1994 roku, a wi─Öc gdy jeszcze toczy┼éa si─Ö wojna domowa. Wizyta zosta┼éa odwo┼éana w ostatniej chwili, gdy┼╝ si┼éy pokojowe ONZ nie by┼éy w stanie zapewni─ç bezpiecze┼ästwa uczestnikom zebrania. Drug─ů pielgrzymk─Ö odby┼é papie┼╝ 22 czerwca 2003. Uda┼é si─Ö w├│wczas do Banja Luki, kt├│ra jest stolic─ů serbskiej cz─Ö┼Ťci Bo┼Ťni i Hercegowiny. Wezwa┼é tam do pojednania narody zamieszkuj─ůce ten kraj, m├│wi─ůc do zgromadzonych 50 000 wiernych: "Z tego miasta, naznaczonego przez histori─Ö wielkim cierpieniem i przelewem krwi, prosz─Ö Boga Wszechmog─ůcego o zmi┼éowanie za grzechy przeciwko ludzko┼Ťci, ludzkiej godno┼Ťci i wolno┼Ťci, tak┼╝e dokonane przez dzieci Ko┼Ťcio┼éa katolickiego (...) Tylko pojednanie sprawi, ┼╝e tamte ofiary nie b─Öd─ů daremne, ale sk┼éoni─ů wszystkich do budowy braterstwa i wzajemnego zrozumienia". Podczas mszy pontyfikalnej, odprawionej przed franciszka┼äskim klasztorem Tr├│jcy ┼Üwi─Ötej, papie┼╝ Jan Pawe┼é II beatyfikowa┼é pochodz─ůcego z Banja Luki ┼Ťwieckiego teologa z 1. po┼é. XX w., Ivana Merza.

Papie┼╝ Jan Pawe┼é II mianowa┼é na biskupa diecezji Mostar-Duvno w 1980 roku ks. Pavao Zanica i w 1993 roku ks. Radko Perica, na biskupa Banja Luki w 1989 ks. Franjo Komarica, a na arcybiskupa Sarajewa w 1990 roku ks. bpa Vinko Puljica, kt├│rego w 1994 roku wyni├│s┼é do godno┼Ťci kardynalskiej, jako pierwszego duchownego bo┼Ťniackiego.
...
Ferment polityczny we Wschodniej Europie, gdzie pocz─ůwszy od Polski (czerwiec 1989) kolejne pa┼ästwa odrywa┼éy si─Ö od wp┼éyw├│w Zwi─ůzku Sowieckiego, og┼éaszaj─ůc niepodleg┼éo┼Ť─ç, trudno┼Ťci gospodarcze Jugos┼éawii oraz napi─Öcia narodowe w republikach wchodz─ůcych w sk┼éad Jugos┼éawii, zapocz─ůtkowa┼éy w 1991 roku rozpad r├│wnie┼╝ tego pa┼ästwa. W 1991 roku niepodleg┼éo┼Ť─ç proklamowa┼éy: S┼éowenia (25 czerwca), Chorwacja (25 czerwca) oraz Macedonia (17 wrze┼Ťnia). 1 marca 1992 roku po referendum Bo┼Ťnia i Hercegowina og┼éosi┼éa niepodleg┼éo┼Ť─ç jako Republika Bo┼Ťni i Hercegowiny; po uk┼éadzie z Dayton, w 1995 r., przemianowana na Bo┼Ťni─Ö i Hercegowin─Ö. 27 kwietnia 1992 roku Serbia i Czarnog├│ra utworzy┼éy Federaln─ů Republik─Ö Jugos┼éawii. Og┼éoszenie niepodleg┼éo┼Ťci przez S┼éoweni─Ö, Chorwacj─Ö oraz Bo┼Ťni─Ö i Hercegowin─Ö, gdzie 32% ludno┼Ťci stanowili Serbowie, doprowadzi┼éo do wybuchu wojen z Serbi─ů, kt├│ra nie mog┼éa pogodzi─ç si─Ö z rozpadem Jugos┼éawii i utrat─ů przez Serb├│w panowania na tych obszarach. Wojny Serbii z Bo┼Ťni─ů i Hercegowin─ů oraz Chorwacj─ů trwa┼éy ponad trzy i p├│┼é roku. W wyniku dzia┼éa┼ä wojennych, a przede wszystkim w wyniku czystek etnicznych, zgin─Ö┼éo od 97 tys. do 110 tys. ludzi (niekt├│re ┼║r├│d┼éa podaj─ů nawet do 200 tys.), a ponad 1,8 miliona zmuszonych zosta┼éo do opuszczenia swoich dom├│w. Wszystkie strony konfliktu dopu┼Ťci┼éy si─Ö licznych czystek etnicznych (potworna masakra w Srebrenicy), rabunk├│w i gwa┼ét├│w na ludno┼Ťci cywilnej, jednak zbrodnie dokonane przez Serb├│w by┼éy najwi─Öksze. By┼é okres, kiedy wojska serbskie zajmowa┼éy ponad 75% powierzchni Bo┼Ťni i Hercegowiny. By┼é to najkrwawszy konflikt zbrojny w Europie od 1945 roku. W calu zaprzestania ludob├│jstwa i czystek etnicznych, do wojny w┼é─ůczy┼éa si─Ö Organizacja Narod├│w Zjednoczonych i wojska Sojuszu P├│┼énocnoatlantyckiego (NATO). Trwaj─ůca blisko cztery lata wojna i czystki etniczne zosta┼éy zako┼äczone wymuszonym przez NATO uk┼éadem w Dayton, czyli uk┼éadem pokojowym wynegocjowanym 21 listopada 1995 w miejscowo┼Ťci Dayton w Stanach Zjednoczonych, ko┼äcz─ůcy wojn─Ö w Bo┼Ťni i Hercegowinie. Do Bo┼Ťni przyby┼é licz─ůcy 60 tys. jednostek kontyngent si┼é NATO (IFOR - Si┼éy Implementacyjne, przekszta┼écone p├│┼║niej w SFOR - Si┼éy Stabilizacyjne) zast─Öpuj─ůc ca┼ékowicie do 20 grudnia misj─Ö ONZ UNPROFOR. W misji pokojowej uczestniczyli od 1996 roku Polacy tak┼╝e w liczbie 660 ┼╝o┼énierzy. Jednostki NATO 2 grudnia 2004 roku zosta┼éy zast─ůpione przez europejskie jednostki wojskowe EUFOR - w ramach misji Althea. W 2005 roku w sk┼éadzie polskiego kontyngentu w Si┼éach Stabilizuj─ůcych w Republice Bo┼Ťni i Hercegowinie (SFOR) s┼éu┼╝y┼éo oko┼éo 270 ┼╝o┼énierzy. Polacy wsp├│┼étworz─ů Wielonarodow─ů Grup─Ö Bojow─ů, wchodz─ů w sk┼éad Wielonarodowej Brygady P├│┼énoc (obok Polski w sk┼éad WGB wchodz─ů kontyngenty wojskowe z Portugalii i S┼éowenii). G┼é├│wnym zadaniem PKW SFOR by┼éo nadzorowanie przestrzegania porozumie┼ä pokojowych w pasie granicznym, rozdzielaj─ůcym Republik─Ö Serbsk─ů i Federacj─Ö Bo┼Ťni i Hercegowiny. W chwili obecnej w Bo┼Ťni i Hercegowinie pokojowy oddzia┼é polski liczy od 40 do 50 ┼╝o┼énierzy: dow├│dca od 2022 r. pp┼ék Wojciech Adamowicz. Do g┼é├│wnych zada┼ä Polskiego Korpusu Wojskowego nale┼╝a┼éo i nale┼╝y teraz szkolenie i budowa zdolno┼Ťci wojskowych bo┼Ťniackich Si┼é Zbrojnych, monitorowanie sytuacji bezpiecze┼ästwa, wsp├│┼épraca z przedstawicielami w┼éadz samorz─ůdowych, instytucji publicznych i organizacji pozarz─ůdowych (Wikipedia). Do tej pory w si┼éach EUFOR s┼éu┼╝y┼éo ponad 2.5 tysi─ůca Polak├│w. W czasie trwania misji w Bo┼Ťni i Hercegowinie poleg┼éo lub zmar┼éo 4 polskich ┼╝o┼énierzy (Internet: Wojsko Polskie). Jednocze┼Ťnie w ramach IV rotacji Polskiego Kontyngentu Policyjnego misji Unii Europejskiej w Bo┼Ťni i Hercegowinie - EUPM (European Union Police Mission), do Sarajewa w po┼éowie maja 2006 roku polecia┼éo 7 polskich policjant├│w. G┼é├│wnym celem misji jest wspieranie reform strukturalnych lokalnej policji, a tak┼╝e wspomaganie jej w walce z przest─Öpczo┼Ťci─ů zorganizowan─ů.

Zgodnie z postanowieniami uk┼éadu pokojowego (Uk┼éad w Dayton), nowe pa┼ästwo, Bo┼Ťnia i Hercegowina, maj─ůce obszar 51 200 km kw. w 1996 roku zamieszkiwa┼éo 1 805 910 muzu┼éma┼äskich Boszniak├│w, 1 484 530 prawos┼éawnych Serb├│w i 571 317 katolickich Chorwat├│w, sta┼éo si─Ö stosunkowo lu┼║n─ů federacj─ů republiki serbskiej i federacji bo┼Ťniacko-chorwackiej. Ka┼╝da jednostka ma do┼Ť─ç szerok─ů autonomi─Ö z w┼éasnymi w┼éadzami. Utworzono wsp├│lny rz─ůd oraz parlament, wsp├│lne jest tak┼╝e prezydium, w kt├│rego sk┼éad wchodzi po jednym z przedstawicieli ka┼╝dego z trzech narod├│w.

Wojn─Ö domow─ů, o kt├│rej m├│wi┼é Jan Pawe┼é II, zapocz─ůtkowa┼é rozpad pa┼ästwa jugos┼éowia┼äskiego w latach 1991-92. Bo┼Ťnia i Hercegowina, kt├│ra tak┼╝e og┼éosi┼éa niepodleg┼éo┼Ť─ç, zosta┼éa najechana przez wojska serbskie, co zapocz─ůtkowa┼éo trwaj─ůc─ů cztery lata wojn─Ö domow─ů. Zawieszenie broni nast─ůpi┼éo dopiero w 1995 roku. Utrwali┼éo ono niepodleg┼éo┼Ť─ç Bo┼Ťni i Hercegowiny. Do jej utrwalenia wezwano si┼éy militarne Organizacji Narod├│w Zjednoczonych. W ich sk┼éadzie by┼é polski kontyngent. W 1996 roku polscy ┼╝o┼énierze wzi─Öli udzia┼é w Si┼éach Zaprowadzania Pokoju (IFOR), a nast─Öpnie Si┼éach Stabilizuj─ůcych (SFOR) w Bo┼Ťni i Hercegowinie. W sk┼éadzie polskiego kontyngentu w Si┼éach Stabilizuj─ůcych w Republice Bo┼Ťni i Hercegowinie (SFOR) s┼éu┼╝y obecnie oko┼éo 270 ┼╝o┼énierzy. Polacy wsp├│┼étworz─ů Wielonarodow─ů Grup─Ö Bojow─ů, wchodz─ů w sk┼éad Wielonarodowej Brygady P├│┼énoc (obok Polski w sk┼éad WGB wchodz─ů kontyngenty wojskowe z Portugalii i S┼éowenii). G┼é├│wnym zadaniem PKW SFOR jest nadzorowanie przestrzegania porozumie┼ä pokojowych w pasie granicznym, rozdzielaj─ůcym Republik─Ö Serbsk─ů i Federacj─Ö Bo┼Ťni i Hercegowiny.

Rzeczpospolita Polska uzna┼éa niepodleg┼éo┼Ť─ç Bo┼Ťni i Hercegowiny 30 kwietnia 1992 roku, a stosunki dyplomatyczne pomi─Ödzy obu pa┼ästwami zosta┼éy nawi─ůzane zosta┼éy 22 grudnia 1995 roku, a wi─Öc po zako┼äczeniu wojny domowej w Bo┼Ťni i Hercegowinie. Pocz─ůtkowo ambasador polski akredytowany dla Bo┼Ťni i Hercegowiny rezydowa┼é w Lublanie (S┼éowenia), a w latach 2003-05 ambasador Bo┼Ťni i Hercegowiny w Polsce rezydowa┼é w Berlinie. Wiosn─ů 1999 roku zosta┼é otwarty Konsulat Generalny RP w Sarajewie, a ambasad─Ö RP w Sarajewie ustanowiono 23 maja 2001 roku. Natomiast Ambasada Bo┼Ťni i Hercegowinie w Warszawie rozpocz─Ö┼éa dzia┼éalno┼Ť─ç 18 kwietnia 2006 roku. Jak podaje strona internetowa gov.pl, polityka Polski w stosunku do Bo┼Ťni i Hercegowiny skoncentrowana jest na wspieraniu d─ů┼╝e┼ä tego pa┼ästwa cz┼éonkostwa w strukturach euroatlantyckich - Unii Europejskiej oraz Organizacji Traktatu P├│┼énocnoatlantyckiego. W tym kontek┼Ťcie istotny jest udzia┼é Polski w dw├│ch inicjatywach: Procesie Berli┼äskim oraz operacji pokojowej EUFOR Althea. W 2018 roku Polska zosta┼éa zaproszona do udzia┼éu si─Ö w Proces Berli┼äski, b─Öd─ůcy mi─Ödzyrz─ůdow─ů inicjatyw─ů maj─ůc─ů na celu wspieranie wsp├│┼épracy w regionie Ba┼ékan├│w Zachodnich i uzupe┼éniaj─ůc─ů polityk─Ö rozszerzenia Unii Europejskiej. By┼é to jednocze┼Ťnie pierwszy przypadek w┼é─ůczenia si─Ö kolejnego pa┼ästwa do tej platformy od momentu jej powstania w 2014 roku. W 2019 roku Polska obj─Ö┼éa roczne przewodnictwo w Procesie Berli┼äskim, wskazuj─ůc jako jego priorytety: gospodark─Ö, wzajemne powi─ůzania (connectivity), spo┼éecze┼ästwo obywatelskie oraz bezpiecze┼ästwo. W toku przygotowa┼ä do organizowanego przez Polsk─Ö szczytu Procesu Berli┼äskiego w Poznaniu, minister spraw zagranicznych Bo┼Ťni i Hercegowiny, Igor Crnadak, uczestniczy┼é w spotkaniu ministr├│w spraw zagranicznych pa┼ästw cz┼éonkowskich procesu, kt├│re odby┼éo si─Ö 12 kwietnia 2019 roku w Warszawie. 15 kwietnia 2019 roku natomiast wizyt─Ö w Bo┼Ťni i Hercegowinie z┼éo┼╝y┼é Prezydent RP, Andrzej Duda, spotykaj─ůc si─Ö w jej ramach z cz┼éonkami Prezydium Bo┼Ťni i Hercegowiny.

Powoli rozwija si─Ö wszechstronna wsp├│┼épraca polsko-bo┼Ťniacka. Np. stale wzrastaj─ů obroty handlowe mi─Ödzy Polsk─ů a Bo┼Ťni─ů i Hercegowin─ů: w 2019 roku - 319,4 mln euro (eksport z Polski - 239,6 mln euro, import - 79,7 mln euro), w 2020 roku mia┼é warto┼Ť─ç 277,5 mln euro (eksport z Polski - 188,5 mln euro, import - 89 mln euro), a w 2021 roku wynios┼éy ok. 400 mln euro (eksport z Polski - 283 mln euro, import - 118 mln euro). Polskie inwestycje w Bo┼Ťni i Hercegowinie na koniec 2019 wynios┼éy 24,6 mln euro. W okresie istnienia PRL i Jugos┼éawii tysi─ůce turyst├│w polskich zwiedza┼éo m.in. Bo┼Ťni─Ö. Wojna 1991-95 przerwa┼éa peregrynacje Polak├│w do tego kraju. Teraz zaczyna si─Ö to zmienia─ç i Polacy na nowo odkrywaj─ů pi─Ökno Bo┼Ťni i Hercegowiny. Sam wybra┼éem si─Ö z c├│rk─ů Krystyn─ů w 2006 roku do S┼éowenii, Chorwacji oraz Bo┼Ťni i Hercegowiny. Pi─Ökny jest prze┼éom Driny, Sarajewo ma du┼╝o okaza┼éych budynk├│w wzniesionych przez Austriak├│w, a Mostar robi wra┼╝enie muzu┼éma┼äsko-tureckiego miasta. Wielu polskich katolickich pielgrzymuje do Medugorie. To g┼é├│wnie dla wygody polskich turyst├│w 30 maja 2022 utworzono bezpo┼Ťrednie po┼é─ůczenie lotnicze Warszawa-Sarajewo obs┼éugiwane przez Polskie Linie Lotnicze LOT. Na pocz─ůtku lat 90. w ramach Wydzia┼éu Filozoficznego Uniwersytetu w Sarajewie utworzono Katedr─Ö J─Özyka Polskiego i Literatury. W jej powstanie, opr├│cz miejscowej kadry (m.in. Nenad Vukovi─ç, Orhan Wasilewski) zaanga┼╝owani byli tak┼╝e slawi┼Ťci z uniwersytet├│w w Zagrzebiu i Belgradzie, np. Zdravko Mali─ç, Gordana Jovanovi─ç. Ze wzgl─Ödu na wybuch wojny w 1992 roku Katedra zako┼äczy┼éa dzia┼éalno┼Ť─ç. W 2020 roku na Uniwersytecie w Sarajewie przywr├│cono lektorat j─Özyka polskiego.

Na terenie dzisiejszej Bo┼Ťni i Hercegowiny znajduje si─Ö 7 cmentarzy, na kt├│rych zlokalizowane s─ů polskie mogi┼éy (Sarajewo, Banja Luka, Devetina, Srbac, Lukawac i Cjelinowac).

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

11 Sierpnia 1892 roku
Urodził się Władysław Anders polski generał i polityk. Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych w latach 1944-45 (zm. 1970)


11 Sierpnia 1945 roku
Zmarł Stefan Jaracz, polski aktor, reżyser (ur. 1883)


Zobacz wi─Öcej