Niedziela 3 Lipca 2022r. - 184 dz. roku,  Imieniny: Anatola, Jacka, Miros┼éawy

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 06.06.22 - 21:05     Czytano: [177]

Polacy w Boliwii


Boliwia to od 1824 roku niepodleg┼ée pa┼ästwo (przedtem by┼éo koloni─ů hiszpa┼äsk─ů) w Ameryce Po┼éudniowej o obszarze 1 100 000 km2 i maj─ůce 8,5 mln mieszka┼äc├│w. Graniczy od wschodu i p├│┼énocy z Brazyli─ů, od zachodu z Peru i Chile, a od po┼éudnia z Argentyn─ů i Paragwajem. W wyniku wojny o saletr─Ö (1879-1893) Boliwia utraci┼éa na rzecz Chile obfituj─ůce w saletr─Ö wybrze┼╝e pustynne (Atakama) nad Oceanem Spokojnym, co j─ů odsun─Ö┼éo od morza. Stolic─ů kraju jest La Paz. Odleg┼éo┼Ť─ç w linii prostej Warszawy od La Paz wynosi 10 049 km.
A ┼╝e Polak├│w mo┼╝na spotka─ç na ca┼éym ┼Ťwiecie, byli i s─ů r├│wnie┼╝ w Boliwii.
Potos├ş jest du┼╝ym boliwijskim miastem le┼╝─ůcym u podn├│┼╝a And├│w, stolic─ů departamentu Potos├ş. Jest one s┼éynne z wydobywanego tu w bardzo du┼╝ych ilo┼Ťciach srebra od XVI do XVIII wieku. Mia┼éo w├│wczas do 160 tys. mieszka┼äc├│w i by┼éo najwi─Ökszym miastem w Ameryce. Potosi jest wspomniane w powie┼Ťci "R─Ökopis znaleziony w Saragossie" (wyd. fr. 1805, wyd. pol. 1847, powie┼Ť─ç zosta┼éa przeniesiona na ekran w 1965 r. przez Wojciecha Hasa - "R─Ökopis znaleziony w Saragossie") autorstwa Jana Potockiego. Mo┼╝liwe, ┼╝e by┼éa to pierwsza wzmianka o Boliwii w literaturze polskiej, kt├│ra wyprzedzi┼éa przybycie do tego kraju pierwszych Polak├│w.
Jak podaje Wirtualne Muzeum Polonii Uniwersytetu Warszawskiego, pierwsi Polacy pojawili si─Ö w Boliwii w okresie walk o niepodleg┼éo┼Ť─ç m┼éodych republik po┼éudniowoameryka┼äskich w latach dwudziestych XIX w. Byli to Jan Brigand, Ludwik Flegel, Izydor Borowski i Ferdynand Sierakowski, kt├│rzy brali udzia┼é w wojnie 1824 i otrzymali stopnie pu┼ékownik├│w. Bardzo to lakoniczna informacja.
Ot├│┼╝ o Janie Brigandzie i Ludwiku Flegelu nic konkretnego nie wiemy. Je┼Ťli chodzi o Izydora Borowskiego (1776-1838), kt├│ry pochodzi┼é z okolic Pu┼étuska, to jego biogramu nie ma W Polskim S┼éowniku Biograficznym, a z Wikipedii i Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii wiemy, ┼╝e wzi─ů┼é on udzia┼é w powstaniu ko┼Ťciuszkowskim 1794. Do W┼éoch przedosta┼é si─Ö w drugiej po┼éowie 1797 roku i jako oficer legion├│w bra┼é udzia┼é w nies┼éawnej interwencji napoleo┼äskiej na Haiti. W─ůtpi─ůc w jej sens, w 1803 roku wst─ůpi┼é w szeregi "Braci Wybrze┼╝a" (Les Frres de la c├┤te) - organizacji zrzeszaj─ůcej korsarzy i bukanier├│w walcz─ůcych na Morzu Karaibskim przeciwko Hiszpanom. W 1806 roku przy┼é─ůczy┼é si─Ö do oddzia┼éu rewolucjonisty wenezuelskiego gen. Francisco de Mirandy, w 1810 roku pozna┼é Sim├│na Bol├şvara zosta┼é jego adiutantem i genera┼éem, bior─ůc udzia┼é w wojnie wyzwole┼äczej lud├│w Ameryki Po┼éudniowej. To prawdopodobnie w├│wczas na kr├│tko bawi┼é w Boliwii. Bowiem szczeg├│lnie zas┼éu┼╝y┼é si─Ö w Kolumbii i Wenezueli: w 1819 roku w randze genera┼éa dowodzi┼é wypraw─ů forsuj─ůc─ů Andy, mia┼é znacz─ůcy udzia┼é w zwyci─Öskiej bitwie z Hiszpanami nad rzek─ů Boyac├í w Kolumbii (7 sierpnia tego roku), kt├│ra doprowadzi┼éa do zaj─Öcia Bogoty i oswobodzenia Nowej Grenady. W 1821 roku opu┼Ťci┼é Po┼éudniow─ů Ameryk─Ö, udaj─ůc si─Ö do Persji, gdzie uzyska┼é nominacj─Ö na emira, z czasem na wezyra i dow├│dc─Ö wojsk operuj─ůcych przeciwko Afganom i emiratom arabskim. Natomiast Ferdynand Sierakowski Sierakowski (1785-1828), jako ┼╝o┼énierz Legion├│w Polskich by┼é uczestnikiem wojen napoleo┼äskich. Przyby┼é do Kolumbii w 1819 roku i w┼é─ůczy┼é si─Ö do walk lud├│w Po┼éudniowej Ameryki do walki o niepodleg┼éo┼Ť─ç, walcz─ůc w kampaniach wyzwalaj─ůcych po┼éudnie 1822-29 i wojnie Kolumbii z Peru (cz─Ö┼Ťci─ů kt├│rego by┼éa Boliwia) 1825-29, podczas kt├│rej zgin─ů┼é. Stopie┼ä pu┼ékownika nada┼é mu sam Simon Bolivar - Wyzwoliciel (zwany El Libertador), przyw├│dca walk o wyzwolenie Ameryki Po┼éudniowej spod w┼éadzy Hiszpan├│w.
Do I wojny ┼Ťwiatowej (1914-18) przybywali do Boliwii g┼é├│wnie podr├│┼╝nicy, naukowcy i specjali┼Ťci, chc─ůcy przyczyni─ç si─Ö do rozwoju gospodarczego i naukowego kraju. Po pobycie w Kolumbii, Wenezueli, Peru i Chile, w latach 1850-53 przebywa┼é tu J├│zef Warszewicz, znany botanik, kt├│ry zidentyfikowa┼é szereg nieznanych gatunk├│w ro┼Ťlin. Swymi cennymi zbiorami florystycznymi, ornitologicznymi, herpetologicznymi i malakologicznymi wzbogaci┼é wiele kolekcji muzealnych, w tym Uniwersytet Jagiello┼äski). Wspina┼é si─Ö r├│wnie┼╝ na szczyty Ancohuma (6550 m) le┼╝─ůcy na wsch├│d od jeziora Titicaca i Illimani (6462 m) le┼╝─ůcy w pobli┼╝u La Paz. Kilka jego list├│w z Boliwii og┼éoszono w roczniku 1927 "Ogrodnika", w zeszycie 1. W Boliwii prace topograficzne prowadzi┼é in┼╝. W┼éadys┼éaw Kluger, kt├│ry w latach 1874-78 prowadzi┼é prace in┼╝ynieryjne dla rz─ůdu peruwia┼äskiego; w 1877 roku ukaza┼éa si─Ö w Krakowie jego ksi─ů┼╝ka "Listy z Peru i Boliwii". Z kolei od 1888 roku w Boliwii badania ornitologiczne prowadzi┼é Jan Kalinowski. Z┼éo┼╝a naftowe Boliwii bada┼é r├│wnie┼╝ polski geolog, profesor polskiego Uniwersytetu Lwowskiego Rudolf Zuber, a swoje sprawozdanie z podr├│┼╝y po tym kraju opublikowa┼é w rocznikach lwowskiego "Kosmosu" 1887, 1888 i 1890. Na zaproszenie rz─ůdu boliwijskiego w 1889 roku przyby┼é tu in┼╝. geolog J├│zef Jackowski (1863-1914) do prowadzenia bada┼ä geologicznych w Andach. W Animas de Chocaya pracowa┼é w zarz─ůdzie tamtejszych kopal┼ä nale┼╝─ůcych do przedsi─Öbiorstwa Felix Avelino y Cie, boliwijskiego monopolisty na wydobycie bizmutu (a wydobycie tego pierwiastka w Boliwii stanowi┼éo ├│wcze┼Ťnie, jak podaje Jackowski, ponad po┼éow─Ö wydobycia ┼Ťwiatowego) i cyny: w G├│rach Tasna (bizmut), Chorolqe (srebro, bizmut, cyna) i Chocaya (srebro). Zebrane przez Jackowskiego kryszta┼éy (cyna i bizmut) - 300 okaz├│w wystawiono w 1890 roku na Wystawie ┼Üwiatowej w Pary┼╝u, gdzie zdoby┼éy Z┼éoty Medal. Chcia┼éo je kupi─ç londy┼äskie British Museum, jednak Jackowski in┼╝ynier przekaza┼é je - kompletny zbi├│r Pozna┼äskiemu Towarzystwu Przyjaci├│┼é Nauk (sk─ůd pochodzi┼é). Sporz─ůdzi┼é r├│wnie┼╝ map─Ö topograficzn─ů po┼éudniowo-zachodniej Boliwii, kt├│r─ů tak┼╝e przekaza┼é Towarzystwu. Zjedna┼é sobie g├│rnik├│w, kt├│rymi byli w wi─Ökszo┼Ťci miejscowi Indianie, dobrym i sprawiedliwym traktowaniem. Podczas lokalnej epidemii tyfusu z braku lekarza sam dogl─ůda┼é chorych robotnik├│w. Jako jedyny z Europejczyk├│w w tym regionie nauczy┼é si─Ö j─Özyka ludu Keczua. Bada┼é ich zwyczaje, t┼éumaczy┼é india┼äskie modlitwy i poezj─Ö, kt├│rej pr├│bki przysy┼éa┼é do Polski, prze┼éo┼╝y┼é tak┼╝e na j─Özyk keczua modlitw─Ö Ojcze Nasz. By┼é za┼éo┼╝ycielem i dyrektorem szko┼éy g├│rniczej w Potosi, a nast─Öpnie zajmowa┼é wysokie stanowiska w g├│rnictwie. Jego wyj─ůtki z list├│w z Boliwii by┼éy od 1890 roku publikowane w "Rocznikach Pozna┼äskiego Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk". Na pocz─ůtku XX w. przyby┼é do Boliwii inny geolog polski - Roman Koz┼éowski. Na zlecenie rz─ůdu boliwijskiego prowadzi┼é badania nad z┼éo┼╝ami w─Ögla i ropy naftowej. W latach 1913-19 by┼é wyk┼éadowc─ů, a nast─Öpnie dyrektorem (1915-19) szko┼éy g├│rniczej w Oruro. W tym czasie zreorganizowa┼é uczelni─Ö na wz├│r europejskich politechnik i doprowadzi┼é w 1918 roku do nadania jej statusu uczelni wy┼╝szej - by┼éa od tego roku Pa┼ästwow─ů Szko┼é─ů In┼╝ynier├│w G├│rniczych (Escuela National de Ingenieros). Poza tym zorganizowa┼é w Oruro stacj─Ö meteorologiczn─ů i pierwsze w Boliwii muzeum geologiczne. Dla rz─ůdu Boliwii wykona┼é tak┼╝e ekspertyzy geologiczne z┼é├│┼╝ w─Ögla, ropy naftowej, srebra i cyny. W 1919 roku zrezygnowa┼é z pracy na uczelni, gdy┼╝ wyruszy┼é na seri─Ö wypraw badawczych. W latach 1920-21 odby┼é m.in. konn─ů podr├│┼╝ naukow─ů przez Andy Boliwijskie (z ┼╝on─ů Mari─ů), gromadz─ůc zbiory boliwijskich skamienia┼éo┼Ťci i minera┼é├│w. Dokumentowa┼é tak┼╝e wielkie z┼éo┼╝a cyny i cynku. W 1921 roku wr├│ci┼é do Polski, ale od razu wyjecha┼é do Pary┼╝a i zatrudni┼é si─Ö ponownie w Mus├ęe National d Histoire Naturelle w Pary┼╝u, w pracowni mineralogicznej i paleontologicznej. Przygotowa┼é tam doktorat obroniony na Sorbonie w 1923 roku, na podstawie pracy "Faune d├ęvonienne de Bolivie". W 1927 roku zosta┼é profesorem Uniwersytetu Warszawskiego. W okresie mi─Ödzywojennym badaniami ska┼é And├│w Boliwijskich zajmowa┼é si─Ö znany mineralog i petrograf polski Kazimierz Smulikowski (1900-1987), 1939, 1945-52 profesor uniwersytetu w Poznaniu i od 1952 Uniwersytetu Warszawskiego. Z kolei po II wojnie ┼Ťwiatowej najwybitniejsz─ů postaci─ů Polonii boliwijskiej by┼é in┼╝ynier-geolog Piotr Zubrzycki, kt├│ry po II wojnie ┼Ťwiatowej przyby┼é z Anglii. W uznaniu zas┼éug dla bada┼ä geologicznych w Boliwii otrzyma┼é w 1957 roku najwy┼╝sze odznaczenie pa┼ästwowe, order "Condor de los Andes".
Na osobne om├│wienie zas┼éuguje osoba Artura Pozna┼äskiego/Arthur Posnansky (1873-1946 La Paz), kt├│ry urodzi┼é si─Ö w Wiedniu w rodzinie o polsko-┼╝ydowskich korzeniach, wywodz─ůcej si─Ö z Poznania i b─Öd─ůcej wyznania katolickiego. Arthur Posnansky zanim przyjecha┼é do Boliwii, w latach 1891-96 studiowa┼é w Cesarsko-Kr├│lewskiej (Austro-W─Ögierskiej) Akademii Morskiej w Puli (dzi┼Ť Chorwacja), po czym s┼éu┼╝y┼é w austro-w─Ögierskiej marynarce wojennej jako in┼╝ynier marynarki w stopniu porucznika. Jako student Akademii odby┼é kilka podr├│┼╝y szkoleniowych, m.in. na Wysp─Ö Wielkanocn─ů. Prowadzi┼é tam obserwacje etnologiczne, kt├│rych owocem by┼éa praca "Die Osterinsel und ihre praehistorischen Monumente" (Pula 1895). Pod koniec XIX w. w Amazonii rozpocz─ů┼é si─Ö boom kauczukowy, kt├│ry wygenerowa┼é du┼╝─ů emigracj─Ö Europejczyk├│w w ten rejon ┼Ťwiata. W 1896 roku tak┼╝e 23-letni Posnansky wyemigrowa┼é na pogranicze brazylijsko-boliwijskie w poszukiwaniu swojego szcz─Ö┼Ťcia. Pocz─ůtkowo bra┼é udzia┼é w r├│┼╝nych ekspedycjach, kt├│re bada┼éy g├│rny bieg dorzecza Amazonki - tereny le┼╝─ůce po obu stronach granicy boliwijsko-brazylijskiej, g┼é├│wnie boliwijsk─ů Akk─Ö - centrum pozyskiwania kauczuku naturalnego, kt├│ra dzisiaj stanowi brazylijski stan Acre. Znaj─ůc si─Ö na nawigacji i korzystaj─ůc z rozwijaj─ůcego si─Ö boomu kauczukowego, wsp├│┼étworzy┼é firm─Ö La Empresa de Navegacao dos rios Purus e Acre zajmuj─ůc─ů si─Ö transportem rzecznym g┼é├│wnie na rzece Acre; by┼é w┼éa┼Ťcicielem parowca rzecznego "Anni". Wykona┼é "Map─Ö rzeki Acre" (siedem tom├│w), w skali 1:21 000 (1900). W tym samym czasie, a konkretnie w 1899/1900 roku, rozpocz─Ö┼éa si─Ö wojna akka┼äska o kauczuk w Akke/Acre mi─Ödzy Brazyli─ů a Boliwi─ů z powodu sporu terytorialnego o ten obszar (191 tys. km kw.), kt├│ra trwa┼éa do 1901 roku. Posnansky opowiedzia┼é si─Ö w tej wojnie po stronie Boliwii, a b─Öd─ůc tak┼╝e w┼éa┼Ťcicielem parowca rzecznego "Anni", kt├│rego nazw─Ö po wybuchu wojny zamieni┼é na "Iris" przyczyni┼é si─Ö do uratowania niedobitk├│w boliwijskich z garnizonu Acre. Wyr├│┼╝ni┼é si─Ö jako kapitan floty na tamtejszych rzekach - dop┼éywach Amazonki. Brazylijczycy wyasygnowali du┼╝─ů nagrod─Ö za jego g┼éow─Ö. W jednej z potyczek z wojskiem brazylijskim zosta┼é ranny i wzi─Öty do niewoli, z kt├│rej w b┼éyskotliwy/bohaterski spos├│b uciek┼é i ze wzgl─Ödu na w┼éasne bezpiecze┼ästwo wyjecha┼é do Europy. Ju┼╝ podczas dzia┼éa┼ä wojennych zosta┼é uznany za bohatera narodowego, a w 1901 i 1903 roku zosta┼é odznaczony z┼éotym medalem za udzia┼é w wojnie. Do dzi┼Ť posiada tytu┼é "Bohatera Akki i kapitana Si┼é Zbrojnych Boliwii". Zwyci─Östwo Brazylii spowodowa┼éo, ┼╝e zgodnie z zawartym traktatem pokojem w 1903 roku Boliwia utraci┼éa to terytorium. Brazylia wyw┼éaszczy┼éa jego maj─ůtek w tym kraju. Posnansky sw├│j udzia┼é w tej wojnie opisa┼é w ksi─ů┼╝ce "Campaa del Acre: la lancha "Iris"; aventuras y peregrinaciones" (La Paz 1904). Po wojnie Posnansky zosta┼é przedsi─Öciorc─ů g├│rniczym i zwi─ůzanym z handlem zagranicznym, radnym miasta La Paz w 1905 roku, a p├│┼║niej naukowcem, archeologiem i historykiem. W├│wczas rz─ůd nada┼é mu honorowy tytu┼é Benemerito de la Patria (Zas┼éu┼╝ony Ojczy┼║nie) i w 1909 roku pe┼éne obywatelstwo. Prze┼éomowym momentem w ┼╝yciu Poznanskyego by┼éa wizyta w 1903 roku w s┼éynnym dzi┼Ť kompleksie archeologicznym Tiahuanaco, le┼╝─ůcym 70 km od La Paz i 15 km na wsch├│d od jeziora Titicaca, kt├│re by┼éo to centrum cywilizacji Tiahuanacota, kultury andyjskiej z okresu regionalnego. W trakcie wizyty zapozna┼é si─Ö z wykopaliskami prowadzonym przez francusk─ů ekspedycj─Ö kierowan─ů przez geologa Georgesa Courty. Od tej pory Tiahuanaco sta┼éo si─Ö pasj─ů, a nawet pewnego rodzaju obsesj─ů Posnanskyego, kt├│ry stara┼é si─Ö dociec pocz─ůtk├│w oraz wyja┼Ťni─ç przyczyny upadku tej fascynuj─ůcej kultury. Wskaza┼é, ┼╝e kultura Tiahuanaco rozwin─Ö┼éa si─Ö mi─Ödzy 1500 a 1400 r. p.n.e. i znikn─Ö┼éa w latach pomi─Ödzy 1100 i 1200 naszej ery. Wiek Tiahuanaco Posnansky oszacowa┼é na 12 000 lat, wskazuj─ůc, ┼╝e by┼éo ono zamieszkane przez przodk├│w Indian - lud Ajmara, po kt├│rych pojawi┼éa si─Ö p├│┼║niejsza cywilizacja Ink├│w. To dzi─Öki jego staraniom zaprzestano u┼╝ywa─ç ruin jako kamienio┼éomu, sprowadzi┼é te┼╝ tam uczestnik├│w Kongresu Amerykanistycznego (ICA) w roku 1910, a nast─Öpnie przez wiele lat zabiega┼é o powo┼éanie parku archeologicznego Tiahuanaco i obj─Öcie go opiek─ů rz─ůdow─ů. W 2000 roku Tiwanaku zosta┼éo wpisane na List─Ö ┼Üwiatowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Posnansky dokumentowa┼é tak┼╝e wsp├│┼écze┼Ťnie ┼╝yj─ůc─ů ludno┼Ť─ç india┼äsk─ů, szukaj─ůc w jej kulturze pozosta┼éo┼Ťci po czasach prekolumbijskiej ┼Ťwietno┼Ťci.By┼é autorem 120 prac naukowych, m.in. "Boliwia, Estados Unidos y la Era Atomica" (1945), a przede wszystkim "Tihuanacu, The Cradle of the American Man" ("Tihuanacu, Kolebka ameryka┼äskiego cz┼éowieka" t. 1-2, 1945-1957, 2012-2014). Ksi─ů┼╝ka ta nale┼╝y klasyki uniwersalnej archeologii i pos┼éu┼╝y┼éa jako podstawa ksi─ů┼╝ki "The Footprints of the Gods" Grahama Hancocka, kt├│ra ujawnia teori─Ö archeologiczn─ů odmienn─ů od powszechnie akceptowanej, w kt├│rej Hancock wskazuje, ┼╝e ludzko┼Ť─ç jest tysi─ůce lat starsza ni┼╝ akceptowali eksperci. Jego prace s─ů r├│wnie┼╝ ┼║r├│d┼éem inspiracji dla archeolog├│w o szerokiej wizji i wybitnych badaniach na ca┼éym ┼Ťwiecie. Od 1922 by┼é fundatorem/dyrektorem Muzeum Narodowego Archeologii Boliwii, za┼éo┼╝ycielem Towarzystwa Archeologicznego i Instytutu Folkloru Boliwii. Wyk┼éada┼é w szko┼éach w Europie i Stanach Zjednoczonych. By┼é cz┼éonkiem wielu towarzystw naukowych na ca┼éym ┼Ťwiecie, np. Towarzystwa Geograficznego w Rio de Janeiro, Towarzystwa Antropologicznego w Berlinie (Erik J. Marsh National University of Cuyo "Arthur Posnansky, the Czar of Tiwanaku Archaeology" 2019).
W 2013 roku w gmachu starej biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego mia┼éa miejsce ekspozycja o Arturze Pozna┼äskim - "Arthur Posnansky - ┼╝ycie i praca na altiplano boliwijskim". Na wystawie mo┼╝na by┼éo zobaczy─ç uwiecznione 100 lat temu na szklanych negatywach zabytki i kultur─Ö andyjskich Indian. Latem zesz┼éego roku wystawa go┼Ťci┼éa w wiede┼äskim Museum fur Volkerkunde i towarzyszy┼éa obradom Kongresu Amerykanistycznego (ICA). "By┼é to znaczny sukces, bo inicjatywa zosta┼éa zauwa┼╝ona w ┼Ťrodowisku jako bardzo mocny polski akcent na kongresie. Warszawa nie b─Ödzie ostatnim miejscem jej eksponowania - w najbli┼╝szym czasie zostanie jeszcze w Polsce, jednak nast─Öpnie trafi do kolejnych kraj├│w zachodniej Europy, potem USA i Ameryki Po┼éudniowej. Fotografie prezentowane s─ů po raz pierwszy w Europie. To najistotniejsza cz─Ö┼Ť─ç spu┼Ťcizny Posnanskyego. Jego pe┼éna kolekcja fotografii liczy kilka tysi─Öcy obiekt├│w. Wystawa kilkudziesi─Öciu zdj─Ö─ç z archiwum Posnanskyego zosta┼éa przygotowana przez Javiera Nuez de Arco, O┼Ťrodek Bada┼ä Prekolumbijskich Uniwersytetu Warszawskiego, Polskie Towarzystwo Studi├│w Latynoamerykanistycznych, ze wsparciem Instytutu Polskiego w Wiedniu oraz Muzeum Etnologicznego w Wiedniu (Museum fur Volkerkunde). Inicjatywa uzyska┼éa wsparcie finansowe od Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy┼╝szego (naukawpolsce.pl).
W latach 30. XX w. kilkakrotnie by┼é w Ameryce Po┼éudniowej, w tym w Boliwii pisarz i podr├│┼╝nik oraz ostatni adiutant marsz. J├│zefa Pi┼ésudskiego /1931-35) Mieczys┼éaw Lepecki, czego owocem by┼éy ksi─ů┼╝ki o Boliwii: "W sercu czerwonego l─ůdu. Przygody z podr├│┼╝y do Paragwaju, Boliwji i Brazylji" (1927), "Boliwja" (1936), "Gran Chaco i sp├│r o nie mi─Ödzy Boliwj─ů i Paragwajem" (1936) "W cieniu Kordylier├│w" (1937).
W listopadzie 1918 roku odrodzi┼éo si─Ö pa┼ästwo polskie. Argentyna w 1919 roku jako pierwsze pa┼ästwo w tym rejonie po┼éudniowej Ameryki uzna┼éa formalnie niepodleg┼éo┼Ť─ç Polski, co otworzy┼éo drog─Ö do nawi─ůzania oficjalnych stosunk├│w mi─Ödzypa┼ästwowych. Najpierw nawi─ůzano relacje konsularne, a w 1922 roku stosunki dyplomatyczne (w randze poselstw). Kompetencje plac├│wki argenty┼äskiej rozci─ůga┼éy si─Ö tak┼╝e na Chile, Ekwador, Paragwaj, Peru, Urugwaj i od 1935 roku Boliwi─Ö, z tym ┼╝e polski konsulat generalny w La Paz zosta┼é otwarty w 1934 roku. W latach 1927-39 funkcjonowa┼é w Gda┼äsku - Wolnym Mie┼Ťcie Gda┼äsku, kt├│re w sprawach polityki zagranicznej podlega┼éo Polsce, konsulat Boliwii. W okresie istnienia II RP a┼╝ do zako┼äczenia II wojny ┼Ťwiatowej stosunki z krajami Ameryki ┼üaci┼äskiej by┼éy bardzo ograniczone. Polska nie przejawia┼éa wi─Ökszego zainteresowania tym regionem. Bezpo┼Ťrednio po zako┼äczeniu II wojny ┼Ťwiatowej wszystkie kraje Po┼éudniowej Ameryki poza Paragwajem pod presj─ů Ameryki i Wielkiej Brytanii uzna┼éa komunistyczne w┼éadze w Warszawie. Jednak do lat 60. Polska nie utrzymywa┼éa z Boliwi─ů stosunk├│w dyplomatycznych. Polska plac├│wka dyplomatyczna w Argentynie (od 1966 r. jako ambasada) sprawowa┼éa nadz├│r tak┼╝e nad sprawami w Boliwii. W 1976 roku funkcj─Ö ambasadora PRL w Peru obj─ů┼é Stanis┼éaw Jarz─ůbek, kt├│ry posiada┼é dodatkow─ů akredytacj─Ö w Boliwii. Od tej pory i po dzi┼Ť dzie┼ä ka┼╝dy ambasador Polski w Peru jest akredytowany tak┼╝e w Boliwii - w Wielonarodowym Pa┼ästwie Boliwia. Natomiast Ambasador Boliwii w Berlinie opr├│cz Republiki Federalnej Niemiec akredytowany jest r├│wnie┼╝ w Rzeczypospolitej Polskiej.
W okresie mi─Ödzywojennym osiedli┼éo si─Ö w Boliwii zaledwie ok. 1500 Polak├│w i polskich ┼╗yd├│w, gdy┼╝ kraj ten nie by┼é i nie jest wymarzonym kierunkiem emigracji polskiej. Polacy nie tworzyli tu ani zwartych o┼Ťrodk├│w, ani nie rozwin─Öli dzia┼éalno┼Ťci organizacyjnej na wi─Öksz─ů skal─Ö. W wi─Ökszo┼Ťci by┼éa to ludno┼Ť─ç, kt├│ra szybko si─Ö zasymilowa┼éa, nie d─ů┼╝─ůca do podtrzymywania tradycji i kultury swojego kraju ojczystego. Polska mi─Ödzywojenna by┼éa krajem przeludnionym, zwa┼╝ywszy na to, ┼╝e 70% ludno┼Ťci ┼╝y┼éo na wsi. Z kolei Boliwia by┼éa krajem s┼éabo zaludnionym. Dlatego rz─ůd polski pr├│bowa┼é rozwi─ůza─ç ten problem poprzez rozw├│j emigracji z najbardziej przeludnionych rejon├│w Polski. W 1937 roku rz─ůdy polski i boliwijski parafowa┼éy umow─Ö o imigracji polskich rolnik├│w do Boliwii w liczbie 15-20 tys. os├│b rocznie przez 10 lat. W┼éadze boliwijskie mia┼éy pokrywa─ç wi─Ökszo┼Ť─ç koszt├│w przejazdu i przygotowania dzia┼éek dla osadnik├│w oraz utrzymywa─ç na koloniach polskie szko┼éy. Do wybuchu II wojny ┼Ťwiatowej w 1939 roku umowa nie zosta┼éa ratyfikowana. Podczas II wojny ┼Ťwiatowej przyby┼éo tu dalszych 730 obywateli polskich. W okresie tym powsta┼éa tu pierwsza organizacja polska - Polski Zwi─ůzek Demokratyczny, kt├│ry zw┼éaszcza w latach 1944-45 prowadzi┼é akcj─Ö propagandow─ů na rzecz niepodleg┼éo┼Ťci Polski. W 1950 roku mieszka┼éy tu 1223 osoby urodzone w Polsce, kt├│re jednak w nast─Öpnych latach wielu z nich opu┼Ťci┼éo Boliwi─Ö, a sporo innych potrafi┼éo ju┼╝ si─Ö zasymilowa─ç. W latach 60. w Boliwii mieszka┼éo na sta┼ée nie wi─Öcej ni┼╝ 100 ┼Ťwiadomych narodowo Polak├│w. Wikipedia polska w ha┼Ťle "Polonia" podaje, ┼╝e dzisiaj w Boliwii mieszka 500 Polak├│w. Ks. Andrzej Borowiec, polski salezjanin - misjonarz w Boliwii m├│wi, ┼╝e mieszkaj─ů tu rodziny mieszane polsko-boliwijskie i ┼╝e jeden z Polak├│w, mieszkaj─ůcy w La Paz, ma masarni─Ö, gdzie mi─Ödzy innymi wyrabia dla nich polskie kie┼ébasy i robi kiszon─ů kapust─Ö. W La Paz pracuje zawodowo tak┼╝e dw├│ch polskich fotograf├│w: Henryk Nowaka i Mileniusz Spanowicz - fotograf boliwijskiej przyrody. Polacy w Boliwii niestety nie trzymaj─ů si─Ö razem i najbardziej prawdopodobn─ů przyczyna takiego stanu rzeczy jest brak ambasady polskiej. A one zazwyczaj robi─ů wiele dla podtrzymywania polsko┼Ťci w┼Ťr├│d Polak├│w mieszkaj─ůcych zagranic─ů. W internetowym tek┼Ťcie "Bolivia in my eyes 02/07/2014" czytamy, ┼╝e w bardzo znanym boliwijskim mie┼Ťcie Santa Cruz, do kt├│rego przybywaj─ů tak┼╝e polscy tury┼Ťci, mieszka od lat Polka Teresa Jelen z m─Ö┼╝em Boliwijczykiem i dw├│jk─ů dzieci o bardzo swojsko brzmi─ůcych imionach - Piotr i Janina. Oboje s─ů nauczycielami muzyki w jednej z lepszych szkol w Santa Cruz - on jest wirtuozem gitary klasycznej ona niesamowicie utalentowan─ů flecistk─ů - jedn─ů z najlepszych w Boliwii. W Centro Simon Patino w Santa Cruz organizuj─ů koncerty muzyczne. Autor tego tekstu pisze: "Teresa Jelen z ca┼é─ů pewno┼Ťci─ů zas┼éugiwa┼éaby na tytu┼é attache kulturalnego Polski, jako ┼╝e wspaniale reprezentuje nasz kraj w dalekiej Boliwii. Jest ona przyk┼éadem dla nas wszystkich, bo musimy pami─Öta─ç, ┼╝e ka┼╝dy z nas zostaje takim "nieoficjalnym ambasadorem" swojego kraju, kiedy mieszka za granic─ů czy podr├│┼╝uje po obcych krajach".
Poza ┼Ťwieckimi Polakami - sta┼éymi mieszka┼äcami kraju przebywa tu du┼╝a grupa misjonarzy polskich.
Jednak na samym pocz─ůtku polsko-boliwijskich kontakt├│w katolickich musimy wspomnie─ç, ┼╝e w latach 1856-61 delegatem apostolskim Watykanu w Boliwii by┼é arcybiskup Mieczys┼éaw Halka Led├│chowski, w latach 1866-96 arcybiskup gnie┼║nie┼äsko-pozna┼äski, prymas Polski.
Ko┼Ťci├│┼é w Boliwii ze wzgl─Ödu na niewystarczaj─ůc─ů ilo┼Ť─ç kleru miejscowego wspomagany jest przez ksi─Ö┼╝y i siostry zakonne z r├│┼╝nych kraj├│w ┼Ťwiata. W┼Ťr├│d nich znajduje si─Ö liczna grupa Polek i Polak├│w.
Pierwsi prac─Ö misyjn─ů w Boliwii zapocz─ůtkowali ameryka┼äsko-kanadyjscy zmartwychwsta┼äcy z prowincji o polskich korzeniach. Zmartwychwsta┼äcy, czyli Zgromadzenie Zmartwychwstania Pana Naszego Jezusa Chrystusa to dzisiaj mi─Ödzynarodowa m─Öska wsp├│lnota zakonna, za┼éo┼╝ona w Pary┼╝u w 1836 roku przez Polak├│w: Bogdana Ja┼äskiego (by┼éa to wsp├│lna my┼Ťl Adama Mickiewicza i jego) oraz ks. Piotr Semenenko i ks. Hieronim Kajsiewicz. W 1857 roku zosta┼éo przeszczepione na teren P├│┼énocnej Ameryki (USA, Kanada); pracowali w┼Ťr├│d Anglosas├│w i Polak├│w, a obecnie w parafiach angielskoj─Özycznych, polskich i portugalskich. Od 1959 roku zmartwychwsta┼äcy prowadz─ů prac─Ö misyjn─ů na kontynencie po┼éudniowoameryka┼äskim, w Brazylii i Boliwii. Zmartwychwsta┼äcy z Prowincji Polskiej przybyli do granicz─ůcej z Boliwi─ů Brazylii w marcu 1959 roku, natomiast z Prowincji USA i Ontario-Kentucky rozpocz─Öli prac─Ö w Boliwii we wrze┼Ťniu 1959 roku. Zaanga┼╝owali si─Ö w apostolaty parafialny i wychowawczy. Budowali ko┼Ťcio┼éy i kaplice, szko┼é─Ö, pomieszczenia do pracy duszpasterskiej i formacyjnej oraz dzia┼éalno┼Ťci charytatywnej. Realizuj─ůc idee Bogdana Ja┼äskiego, podejmowali nowe wyzwania w ┼Ťcis┼éej wsp├│┼épracy z laikatem, troszcz─ůc si─Ö jednocze┼Ťnie o jego formacj─Ö duchow─ů. 18 lipca 1981 roku XXVII Kapitu┼éa Generalna podj─Ö┼éa decyzj─Ö o utworzeniu Regionu Po┼éudniowoameryka┼äskiego. W Boliwii dom zgromadzenia znajduje si─Ö w La Paz. Najbardziej zas┼éu┼╝onym polskim zmartwychwsta┼äcem pracuj─ůcym na misji w Boliwii jest o. Grzegorz Stachowiak.
Natomiast jako pierwsi misjonarze z Polski przybyli do Boliwii salezjanie, a w latach siedemdziesi─ůtych XX wieku - franciszkanie redemptory┼Ťci. Pos┼éug─Ö misyjn─ů pe┼éni─ů r├│wnie┼╝ misjonarki z r├│┼╝nych zakon├│w i zgromadze┼ä (m.in. s┼éu┼╝ebniczki d─Öbickie, albertynki, sercanki, C├│rki Bo┼╝ej Mi┼éo┼Ťci). W Boliwii w 2004 roku pracowa┼éo 121 polskich misjonarzy, w tym 64 zakonnik├│w i 49 si├│str zakonnych, w 2020 roku pracowa┼éo 120 polskich misjonarzy i misjonarek, a w 2021 roku 118, a wi─Öc bardzo du┼╝o.
W latach 1970-85 wyjecha┼éo z Polski na misje w Boliwii 11 salezjan├│w. Pracuj─ůcy w latach 1975-89 jako misjonarz na plac├│wce misyjnej w strefie tropikalnej Santa Cruz de la Sierra, m.in. jako katecheta, wikariusz parafialny, administrator plac├│wki, kapelan si├│str zakonnych, odpowiedzialny za budow─Ö ko┼Ťcio┼éa przy plac├│wce salezja┼äskiej Colegio Don Bosco 1982-88, ks. Lucjan Kamie┼äski by┼é organizatorem spotkania papie┼╝a Jana Paw┼éa II z grup─ů Polak├│w podczas papieskiej wizyty w Boliwii w 1988 roku. Duszpasterzami w Sagrado Corazon ko┼éo Santa Cruz byli ksi─Ö┼╝a W. ┼Üwiezbio┼éek i Jan Borkowski. Opr├│cz pracy czysto kap┼éa┼äskiej i inspekcji kilkunastu szk├│┼é przy punktach duszpasterskich tej parafii w d┼╝ungli, obaj zbudowali dom misyjny w Segrado i w San Pedro dla si├│str, a tak┼╝e ko┼Ťci├│┼é w San Padreo. W┼Ťr├│d biedoty india┼äskiej na przedmie┼Ťciach La Paz pracowa┼é brat J├│zef ┼Üwierczy┼äski, kt├│ry przyczyni┼é si─Ö tak┼╝e do budowy dla nich ko┼Ťcio┼éa parafialnego. Pracuj─ůcy w Santa Cruz ks. J├│zef Draugialis ┼é─ůczy┼é prac─Ö wychowawcz─ů i administracyjn─ů w tamtejszym zak┼éadzie salezja┼äskim, a nast─Öpnie w Paurito odnowi┼é nieistniej─ůc─ů tu od 50 lat parafi─Ö i jednocze┼Ťnie doje┼╝d┼╝a┼é do Santa Cruz, aby prowadzi─ç administracj─Ö szko┼éy i warsztat├│w stolarskich, kt├│re rozbudowa┼é i przy kt├│rej wybudowa┼é obszern─ů kaplic─Ö, kt├│ra dzisiaj jest ko┼Ťcio┼éem parafialnym.
Pierwsi polscy franciszkanie - z prowincji krakowskiej przybyli do Boliwii w 1976 roku i od wielu lat stanowi─ů najwi─Öksz─ů grup─Ö w┼Ťr├│d polskich misjonarzy pracuj─ůcych w tym kraju. Pionierami byli: o. Szymon Chapi┼äski, o. Jan Koszewski, o. Rufin Orecki i o. Peregryn Ziobro. Prowadzili oni dzia┼éalno┼Ť─ç duszpastersk─ů, spo┼éeczn─ů, charytatywn─ů, zajmowali si─Ö budow─ů ko┼Ťcio┼é├│w, dr├│g, budynk├│w miejskich. W 2012 roku w Boliwii by┼éo 7 klasztor├│w "polskich": w Santa Cruz, Cochabamba, Libertad, Montero i Sucre, w kt├│rych pracowa┼éo 30 zakonnik├│w, z czego 9 to miejscowi kap┼éani. Za papie┼╝a Jana Paw┼éa II dw├│ch polskich misjonarzy franciszka┼äskich zosta┼éo nawet biskupami diecezji boliwijskich: Stanis┼éaw Dow┼éaszewicz Billman od 2000 roku jest biskupem sufraganem Santa Cruz de la Sierra, a Bonifacy Antoni Reiman Panic od 2001 roku biskupem Wikariatu Apostolskiego uflo de Ch├ívez.
Biskup Stanis┼éaw Dowlaszewicz Billman, pochodz─ůcy z Podedworc├│w k. Grodna), uko┼äczy┼é Ni┼╝sze Seminarium Duchowne Franciszkan├│w w Legnicy, w 1984 roku otrzyma┼é ┼Ťwi─Öcenia kap┼éa┼äskie z r─ůk biskupa J├│zefa Rozwadowskiego, a prac─Ö misyjn─ů w Boliwii rozpocz─ů┼é w 1986 roku. By┼é proboszczem w parafii Nuestra Se┼äora de las Mercedes w Montero, le┼╝─ůcym w departamencie Santa Cruz, a tak┼╝e sekretarzem franciszka┼äskiej kustodii boliwijskiej. Przez 14 lat pracowa┼é jako kapelan wojskowy. 5 lat pe┼éni┼é obowi─ůzki wikariusza diecezjalnego w p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci archidiecezji Santa Cruz. 13 marca 2001 roku przyj─ů┼é sakr─Ö biskupi─ů w bazylice katedralnej ┼Ťw. Wawrzy┼äca w Santa Cruz. Odwiedza Polsk─Ö. 4 czerwca 2009 roku kamiennog├│rscy radni nadali mu tytu┼é Honorowego Obywatela Miasta Kamiennej G├│ry.
Z kolei biskup Bonifacy Antoni Reiman Panic, pochodz─ůcy z Kad┼éuba Turowskiego, do franciszkan├│w wst─ůpi┼é w 1972 roku. Studia filozoficzno-teologiczne uko┼äczy┼é w Wy┼╝szym Seminarium Duchownym Franciszkan├│w w K┼éodzku. ┼Üwi─Öcenia przyj─ů┼é w 1979 z r─ůk arcybiskupa Henryka Gulbinowicza, metropolity wroc┼éawskiego. W latach 1979-82 by┼é wikariuszem parafialnym w parafii pw. ┼Ťw. Antoniego we Wroc┼éawiu, po czym uda┼é si─Ö w charakterze misjonarza do Boliwii. 1 grudnia 2001 roku konsekrowany na biskupa w katedrze w Concepci├│n. Aktualnie jest Przewodnicz─ůcym Rady ds. Ewangelizacji w Konferencji Episkopatu Boliwii oraz biskupem Wikariatu Apostolskiego uflo de Ch├ívez w Boliwii. Odwiedzi┼é Polsk─Ö w 2011 roku.
Spo┼Ťr├│d innych polskich misjonarzy franciszka┼äskich pracuj─ůcych w Boliwii na wspomnienie zas┼éuguje Peregryn Ziobro (1925 - 2003 Montero, Boliwia). Opr├│cz tego, ┼╝e by┼é kap┼éanem od 1952 roku i misjonarzem by┼é tak┼╝e pasjonatem sztuki i kultury, zaanga┼╝owanym w liczne prace konserwatorskie prowadzone w Krakowie i Boliwii. W 1973 roku zosta┼é cz┼éonkiem Komitetu Za┼éo┼╝ycielskiego Polskiego Towarzystwa Ochrony Zabytk├│w w Polsce, a w latach by┼é kustoszem Muzeum Archidiecezjalnego na Wawelu i bra┼é udzia┼é w konserwacji obraz├│w z zespo┼éu portret├│w biskup├│w krakowskich oraz w renowacji klasztoru ┼Ťw. Katarzyny. W 1977 roku wyjecha┼é do Boliwii, gdzie zaj─ů┼é si─Ö wykonywaniem prac budowlanych plac├│wki franciszka┼äskiej w Montero. W 1979 roku zosta┼é pierwszym proboszczem parafii Naszej Pani z Karmelu Quintanilla-Cochabamba, a w tym samym czasie otrzyma┼é obowi─ůzek formacji pierwszych powo┼éa┼ä boliwijskich, staj─ůc si─Ö pierwszym formatorem franciszkan├│w konwentualnych w Boliwii. W 1981 roku przeni├│s┼é si─Ö do Montero, gdzie od razu zaj─ů┼é si─Ö konkretyzacj─ů obecno┼Ťci ┼╝e┼äskich wsp├│lnot zakonnych, budowaniem klasztor├│w, pos┼éug─ů religijn─ů, atencj─ů socjaln─ů wsp├│lnot parafialnych. Za swoje zas┼éugi w pos┼éudze zosta┼é wielokrotnie wyr├│┼╝niony przez w┼éadze religijne, ┼Ťwieckie i spo┼éeczne. By┼é inicjatorem za┼éo┼╝enia uniwersytetu w Montero. Za swoje zas┼éugi dla miasta otrzyma┼é tytu┼é honorowego obywatelstwa Montero. W 2007 roku w kru┼╝gankach klasztoru franciszkan├│w Krakowie zosta┼éa ods┼éoni─Öta tablica upami─Ötniaj─ůca o. Peregryna Ziobry.
Polscy redemptory┼Ťci rozpocz─Öli prac─Ö w Boliwii w 1979 roku. Pierwszymi polskimi redemptorystami Byli: o. Stanis┼éaw Odroniec, o. Stefan Karpeta i o. Zbigniew Kotli┼äski. Do 2017 roku przez Boliwi─Ö przewin─Ö┼éo si─Ö 28 polskich redemptoryst├│w. Pocz─ůtkowo tworzyli osobn─ů tzw. regi─Ö, kt├│ra, gdy pojawi┼éy si─Ö miejscowe powo┼éania, zosta┼éa po┼é─ůczona z misjami redemptoryst├│w szwajcarskich i francuskich. W ten spos├│b utworzono w latach 90-tych XX w. jedn─ů prowincj─Ö. Obecnie (2022 r.) w Boliwii pracuj─ů ojcowie: Stanis┼éaw Augustyn, J├│zef Bunar, Tadeusz Gieniec, Stanis┼éaw Piekielniak, J├│zef Smyksy, Kazimierz Strz─Öpek i Stanis┼éaw Wzorek.
Re┼╝yser Wojciech Staro┼ä w 2000 roku nakr─Öci┼é film o. Kazimierzu Strz─Öpku pt. "El Misionaro", redemptory┼Ťcie polskim od 1985 roku pracuj─ůcym w Boliwii, w┼Ťr├│d andyjskich Indian. Re┼╝yser przez rok towarzyszy┼é ojcu Kazimierzowi w jego pracy w czterdziestu kaplicach porozrzucanych w┼Ťr├│d wysokich zboczy And├│w, wnikliwie sportretowa┼é misjonarza w "scenografii" miejscowych obrz─Öd├│w i zwyczaj├│w. Opowie┼Ť─ç o ┼╝yciu misjonarza w Boliwii, o zamkni─Ötym, pe┼énym tajemnic ┼Ťwiecie And├│w, ale przede wszystkim o niezwyk┼éej sile ducha ojca Kazimierza Strz─Öpka, kt├│ry z wielkim po┼Ťwi─Öceniem pracuje tam od pi─Ötnastu lat. Jego pos┼éuga kap┼éa┼äska wymaga nie tylko wielkiej wiary i pokory, ale tak┼╝e wielkiego wysi┼éku fizycznego. Zimno - przejmuj─ůcy wiatr i mr├│z, wysoko┼Ť─ç - powy┼╝ej pi─Öciu tysi─Öcy metr├│w oraz niezno┼Ťna samotno┼Ť─ç, to codzienno┼Ť─ç ojca Kazimierza. Wys┼éu┼╝onym jeepem pokonuje rozleg┼ée przestrzenie niedost─Öpnych And├│w. Odwiedza wiernych w wi─Ökszych i male┼äkich wiosnach, czasem pojedyncze rodziny zamieszkuj─ůce u podn├│┼╝a g├│r, cz─Östo jest jedyn─ů osob─ů, kt├│ra tam dociera. Czasem po dotarciu na miejsce okazuje si─Ö, ┼╝e ludzie go nie potrzebuj─ů, zmienili wyznanie, przeszli do sekty. Bywa, ┼╝e podejmuj─ů go solidn─ů straw─ů, najcz─Ö┼Ťciej jednak nie maj─ů nawet zupy dla siebie. ┼╗yj─ů w skrajnej biedzie. Maj─ů smutne twarze i w┼éasne pogl─ůdy na sprawy wiary w Boga. Europejczykowi trudno jest ich zrozumie─ç, nawet je┼Ťli sp─Ödzi┼é w┼Ťr├│d nich kilkana┼Ťcie lat. Ojciec Kazimierz wci─ů┼╝ szuka i pr├│buje, jak trafi─ç do ich serc. Wyznaje, ┼╝e s─ů rzeczy w miejscowej obyczajowo┼Ťci, kt├│rych nie powinien akceptowa─ç, ale czyni to, by by─ç blisko tych ludzi, by zdoby─ç ich zaufanie. "Wszystko wymaga czasu"" - t┼éumaczy. Jest te┼╝ B├│g, kt├│ry t┼éumaczy jego obecno┼Ť─ç na tej niego┼Ťcinnej ziemi i ┼╝ycie w skrajnie trudnych warunkach. "S─ů momenty trudne, osobiste, ludzkie s┼éabo┼Ťci i zniech─Öcenia te┼╝, ale przecie┼╝ nie mo┼╝e w niebie si─Ö nie uda─ç" - przekonuje ojciec Kazimierz.
Po II wojnie ┼Ťwiatowej ponad 600 polskich werbist├│w - misjonarzy (kap┼éan├│w i braci) czynnie w┼é─ůczy┼éo si─Ö w dzie┼éo misyjne Ko┼Ťcio┼éa w 54 krajach ┼Ťwiata, w tym tak┼╝e w Boliwii. Ich dzia┼éalno┼Ť─ç misyjna w tym kraju rozwin─Ö┼éa si─Ö w latach 80. XX wieku. Pionierem polskiej misji werbistowskiej w Boliwii zosta┼é ks. Adam Piro┼╝ek. Trzy miesi─ůce po ┼Ťwi─Öceniach kap┼éa┼äskich, kt├│re przyj─ů┼é podczas stanu wojennego w 1982 roku, wyjecha┼é do Boliwii z paszportem "w jedn─ů stron─Ö", bez prawa powrotu do Polski. Pracowa┼é w┼Ťr├│d Indian Aymara na wysoko┼Ťci ok. 4000 m. Na pocz─ůtku obecnego stulecia pracowa┼éo w Boliwii 7 polskich werbist├│w, m.in. ks. Krzysztof Bia┼éasik i ks. Piotr Nawrot.
Ks. Krzysztof Bia┼éasik do nowicjatu Zgromadzenia S┼éowa Bo┼╝ego (SVD, werbi┼Ťci) w Chludowie pod Poznaniem wst─ůpi┼é w 1978 roku, a ┼Ťwi─Öcenia kap┼éa┼äskie otrzyma┼é w 1985 roku w Pieni─Ö┼╝nie. Po ┼Ťwi─Öceniach wyjecha┼é do Boliwii jako misjonarz. W latach 1986-1998 by┼é proboszczem parafii Laja w diecezji El Alto. R├│wnocze┼Ťnie kierowa┼é Instytutem Teologii Pastoralnej Aymara oraz odpowiada┼é na szczeblu diecezjalnym za formacj─Ö katechet├│w teren├│w rolniczych. Nast─Öpnie przez 6 lat by┼é prze┼éo┼╝onym regionalnym werbist├│w. Licencjat z pedagogiki uzyska┼é na Uniwersytecie ┼Ťwi─Ötego Tomasza w La Paz. Od 1998 roku kierowa┼é Sekretariatem do spraw Duszpasterstwa Boliwijskiej Konferencji Episkopatu. We wrze┼Ťniu 2005 roku papie┼╝ Benedykt XVI mianowa┼é ks. Krzysztofa Bia┼éasika biskupem Oruro. Jest to jedna z wi─Ökszych diecezji w kraju: na 400 000 mieszka┼äc├│w 300 000 to katolicy, skupieni wok├│┼é zaledwie 37 parafii, w kt├│rych pracuje 40 kap┼éan├│w i oko┼éo 100 si├│str zakonnych.
Natomiast ks. Piotr Nawrot to nie tylko misjonarz, ale tak┼╝e muzykolog, obecnie specjalista w zakresie misjologii oraz historii muzyki liturgicznej, zw┼éaszcza baroku boliwijskiego. W 1974 roku uko┼äczy┼é Pa┼ästwowe Liceum Muzyczne im. Mieczys┼éawa Kar┼éowicza w Poznaniu i w tym┼╝e roku wst─ůpi┼é do seminarium Zgromadzenia S┼éowa Bo┼╝ego (misjonarzy werbist├│w) w Pieni─Ö┼╝nie i tam nauczy┼é si─Ö gry na organach. Po ┼Ťwi─Öceniach w 1981 wyjecha┼é na misje do Paragwaju, w 1985 roku do USA, gdzie na Katolickim Uniwersytecie Ameryki w Waszyngtonie studiowa┼é histori─Ö muzyki sakralnej. W 1991 r. rozpocz─ů┼é pionierskie badania Indian unikalnych manuskrypt├│w muzyki liturgicznej z okresu baroku, powierzonych mu przez Indian Chiquitos (z misji jezuickich w Chiquitos) i Moxos. Manuskrypty te sta┼éy si─Ö tematem jego pracy doktorskiej, obronionej w 1993 roku. ┼ü─ůcznie zgromadzi┼é kilkana┼Ťcie tysi─Öcy manuskrypt├│w z XVI, XVII i XVIII w., kt├│re s─ů archiwizowane i rekonstruowane. By┼é pracownikiem naukowym w departamencie muzykologii w Ministerstwie Kultury w Boliwii, dyrektorem Archiwum Misyjnego Indian Moxo w San Ignacio de Moxos i Archiwum Misyjnego Indian Guarayo w Urubich├í oraz konsultantem Archiwum Muzycznego Indian Chiquito w Concepci├│n, Archiwum Franciszka┼äskiego w Tarixa i Szk├│┼é Muzycznych w Amazonii Boliwijskiej (Misje Chiquitos i Moxos). Jest te┼╝ dyrektorem artystycznym Mi─Ödzynarodowego Festiwalu Muzyki Renesansu i Baroku Ameryka┼äskiego "Misiones de Chiquitos" w Santa Cruz oraz profesorem chora┼éu gregoria┼äskiego i klasy organ├│w Konserwatorium Muzycznym w La Paz, jak r├│wnie┼╝ profesorem Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Misjonarzami w Boliwii byli r├│wnie┼╝ czterej inni werbi┼Ťci polscy: Adam Piro┼╝ek, Tomasz Szyszka, Eugeniusz Jaworowski i Andrzej Pietrzak. Opr├│cz pracy misyjnej w Boliwii, ich wszystkich ┼é─ůczy jeszcze jedno: od 2003 roku otaczali lub otaczaj─ů duszpastersk─ů opiek─ů wsp├│lnot─Ö hiszpa┼äskoj─Özyczn─ů, kt├│ra spotyka si─Ö co niedziel─Ö przy parafii pw. ┼Üwi─Ötej Tr├│jcy na Solcu w Warszawie. Na pro┼Ťb─Ö ┼╝ony ambasadora Hiszpanii w Polsce Fernando Riquelme Lid├│na msze w j─Özyku hiszpa┼äskim w stolicy Polski zacz─ů┼é odprawia─ç ks. Tomasz Szyszka. Od roku 1992, przez kolejne sze┼Ť─ç lat pracowa┼é w Boliwii na Altiplano, gdzie pe┼éni┼é funkcje duszpasterskie, administracyjne, by┼é te┼╝ wyk┼éadowc─ů na wydziale katechetycznym Uniwersytetu Katolickiego oraz Instytutu Teologiczno-Pastoralnego ludu Ajmara (ITEPA) w Laja. Podczas pobytu w Ameryce ┼üaci┼äskiej uczestniczy┼é w corocznych spotkaniach teologii andyjskiej (teolog├şa andina) organizowanych w Boliwii i Peru oraz w pracach diecezjalnej komisji inkulturacji. Po powrocie do Polski podj─ů┼é studia doktoranckie z zakresu misjologii, uwie┼äczone prac─ů pt. "Specyfika ewangelizacji inkulturacyjnej ludu Ajmara", obronionej na Uniwersytecie Opolskim w roku 2005. Obecnie jest profesorem Uniwersytetu Kardyna┼éa Stefana Wyszy┼äskiego w Warszawie.
Pierwsz─ů polsk─ů serca┼äsk─ů wsp├│lnot─Ö w Boliwii w dniu 2 wrze┼Ťnia 1981 roku utworzy┼éy: s. Gaudenta Tarapata, s. Lucja Matwiej i s. Anetta Bryjak. Osiad┼éy w Monzero. Obecnie (2020 r.) w zarz─ůdzie wiceprowincji w Montero s─ů dwie polskie siostry: s. Krystyna - Anna Goszty┼éa - prze┼éo┼╝ona wiceprowincji (wiceprowincja obejmuje ona tak┼╝e Jamajk─Ö) i s. Maxi - Bo┼╝ena Misiak - I radna. W Cochabama maj─ů dwa domy: Dom NMP Niepokalanie Pocz─Ötej i Dom ┼Ťw. Franciszka z Asy┼╝u.
S┼éu┼╝ebniczki D─Öbickie utworzy┼éy pierwsz─ů plac├│wk─Ö misyjn─ů w Boliwii w 1982 roku. Teraz tych plac├│wek jest osiem m.in. szko┼éa, przedszkole, ochronka, dom dziecka i przychodnia dla chorych. W 1982 roku rozpocz─Ö┼éa tu dzia┼éalno┼Ť─ç misyjn─ů s. Erazma M┼éyniec. W parafii Gogo┼é├│w 2 pa┼║dziernika 2016 roku obchodzono z┼éoty jubileusz jej ┼╝ycia zakonnego w Zgromadzeniu Si├│str S┼éu┼╝ebniczek D─Öbickich i 34 lata pracy jako misjonarki w Boliwii. Praca si├│str nie zawsze jest bezpieczna. W Boliwii w mie┼Ťcie Cochabamba 24 stycznia 2017 roku zamordowana zosta┼éa polska ┼Ťwiecka misjonarka Helena Kmie─ç. Na misjach przebywa┼éa zaledwie kilkana┼Ťcie dni (wyjecha┼éa do Boliwii 8 stycznia) - na plac├│wce prowadzonej przez Siostry S┼éu┼╝ebniczki D─Öbickie. Mia┼éa tam przebywa─ç p├│┼é roku i pracowa─ç w ochronce dla dzieci. Wsp├│┼épracowa┼éa z Wolontariatem Misyjnym Salvator, prowadzonym przez salwatorian├│w.
Od 1992 roku pracuj─ů w Boliwii polskie siostry zakonne - C├│rki Bo┼╝ej Mi┼éo┼Ťci. Pierwszymi pionierkami by┼éy: s. El┼╝bieta Pezdek, s. Patrycja ┼üoza i s. Mariola Furga┼éa. To one rozpocz─Ö┼éy misj─Ö w Aiquile w ┼Ťrodkowej cz─Ö┼Ťci Boliwii - podj─Ö┼éy prace w szkole, szpitalu, a tak┼╝e prac─Ö duszpastersk─ů, z dzie─çmi i m┼éodzie┼╝─ů przygotowuj─ůc do sakrament├│w. Na przestrzeni lat cyklicznie do pracy w Boliwii doje┼╝d┼╝a┼éy siostry z Polski, a mianowicie s. Maria El┼╝bieta D─ůbrowska, s. M. Hieronima Kr├│l, s. Dorota Domaga┼éa, s. Weronika Parzych. Obecnie kontynuuj─ů prace dwie nasze pionierki s. El┼╝bieta Pezdek i s. Mariola Furga┼éa, a tak┼╝e s. Katarzyna Kocio┼éek.
Od 2016 roku prac─Ö misyjn─ů w Boliwii prowadz─ů tak┼╝e polskie siostry terezjanki, kt├│re w 2014 roku zaprosi┼é do podj─Öcia pos┼éugi misyjnej w Boliwii ksi─ůdz Krzysztof Bia┼éasik SVD, biskup Oruro. W 2019 roku prowadzony by┼éa w Internecie zbi├│rka na prowadzon─ů przez nie misj─Ö w boliwijskim mie┼Ťcie Oruro, w Andach ┼Ürodkowych na p┼éaskowy┼╝u Altiplano, na wysoko┼Ťci 3709 m n.p.m. Ludzie ┼╝yj─ůcy tutaj to ludzie g├│r, cz─Östo trudni─ůcy si─Ö g├│rnictwem, bo w rejonie znajduje si─Ö sporo kopal┼ä. Pos┼éuguj─ů si─Ö nierzadko j─Özykami quechua i aymara. Siostry prowadz─ů o┼Ťrodek dla dzieci i m┼éodzie┼╝y, ale opiekuj─ů si─Ö tak┼╝e doros┼éymi. Pracuj─ů tu dwie siostry: s. El┼╝bieta pos┼éuguje jako zakrystianka w katedrze, natomiast s. Joanna pe┼éni pos┼éuguj─Ö w diecezjalnej komisji Biblii i katechezy. W 2021 roku ich prac─Ö na okres jednego roku zasili┼éa Aneta B┼éasiak - studentka teologii z Poznania.
Polski duchowny, arcybiskup Józef Wesołowski był w latach 1999-2002 nuncjuszem apostolskim w Boliwii.
W maju 1988 roku z pielgrzymk─ů apostolsk─ů przebywa┼é w Boliwii "polski" papie┼╝ Jan Pawe┼é II.
Wi─Ökszo┼Ť─ç mieszka┼äc├│w Boliwii nale┼╝y do Ko┼Ťcio┼éa katolickiego, kt├│ry dzie┼éo ewangelizacyjne rozpocz─ů┼é na tym obszarze w XVI w. Religijno┼Ť─ç jest tutaj silnie nacechowana miejscow─ů kultur─ů oraz przedchrze┼Ťcija┼äskimi praktykami i wierzeniami. Kraj ten w 60 proc. zamieszkuj─ů Indianie, z kt├│rych najwi─Öksze grupy etniczne to Quechua i Aymara. Obok nich, pozosta┼é─ů cz─Ö┼Ť─ç ludno┼Ťci stanowi─ů ludzie biali i Metysi. Mimo przyj─Öcia wiary chrze┼Ťcija┼äskiej wielu Boliwijczyk├│w zachowa┼éo dawne wierzenia i praktyki. Jedne z nich, w┼é─ůczone do chrze┼Ťcija┼ästwa, pomagaj─ů im zrozumie─ç prawdy wiary, inne wypaczaj─ů nauk─Ö Chrystusa.
W dniach od 9 do 14 maja 1988 roku mia┼éa miejsce 37. podr├│┼╝ apostolska "polskiego papie┼╝a" Jana Paw┼éa II do kraj├│w Ameryki ┼üaci┼äskiej: Urugwaju, Boliwii, Peru, Paragwaju. Pielgrzymka ta odbywa┼éa si─Ö w czasie obchod├│w 500-lecia ewangelizacji Ameryki ┼üaci┼äskiej i 450-lecia obecno┼Ťci Ko┼Ťcio┼éa katolickiego na ziemi boliwijskiej. W ci─ůgu sze┼Ťciu dni sp─Ödzonych w Boliwii Jan Pawe┼é II odwiedzi┼é siedem miast, gdzie odby┼é szereg spotka┼ä z politykami, w┼éadzami miasta, biskupami, kap┼éanami i klerykami, z zakonnicami i misjonarzami, z g├│rnikami, rolnikami, m┼éodzie┼╝─ů i dzie─çmi, z osobami starszymi i intelektualistami. ┼╗adna z grup nie zosta┼éa pomini─Öta.
Jan Pawe┼é II przylecia┼é do Boliwii na lotnisko El Alto po┼éo┼╝one na wysoko┼Ťci 4000 m n.p.m. Zaraz potem uda┼é si─Ö do nuncjatury apostolskiej w administracyjnej stolicy pa┼ästwa La Paz, gdzie spotka┼é si─Ö z biskupami Boliwii, a nast─Öpnego dnia z korpusem dyplomatycznym. Pierwsza msza ┼Ťwi─Öta celebrowana przez Jana Paw┼éa II mia┼éa miejsce 10 maja na w La Paz. Do dnia dzisiejszego na ┼Ťcianie katedry Nuestra Seniora La Paz (Naszej Pani Pokoju) wisi tablica upami─Ötniaj─ůca t─Ö wizyt─Ö. W tym mie┼Ťcie po raz pierwszy papie┼╝ spotka┼é si─Ö ze wsp├│lnot─ů Indian Aymara. Na mszy ┼Ťwi─Ötej w La Paz przypomnia┼é o wielkim dziedzictwie Boliwii - sanktuarium Copacabana, nad brzegami jeziora Titicaca, gdzie wierni modl─ů si─Ö do Boga za wstawiennictwem Matki Bo┼╝ej Gromnicznej. Nast─Öpnego dnia, 11 maja, Jan Pawe┼é II uda┼é si─Ö do miasta Oruro - centrum g├│rnictwa boliwijskiego, le┼╝─ůcego ok. 200 km od La Paz. Spotkanie po┼Ťwi─Öcone by┼éo zagadnieniom pracy, uczciwego wynagrodzenia oraz godno┼Ťci cz┼éowieka. W miejscu, gdzie 11 maja 1988 roku zbudowano o┼étarz, dzi┼Ť znajduje si─Ö pomnik: Jan Pawe┼é II z pastora┼éem stoi na p├│┼ékuli po┼éudniowej, symbolizuj─ůcej otwarto┼Ť─ç i wdzi─Öczno┼Ť─ç narod├│w Ameryki Po┼éudniowej za papieskie pielgrzymki. T┼éumnie na spotkanie z papie┼╝em przyby┼éy ca┼ée rodziny z g├│rniczych rejon├│w Oruro oraz Potos├ş. W sumie oblicza si─Ö, ┼╝e w spotkaniu uczestniczy┼éo ponad 300 tys. os├│b. Papie┼╝ przypomnia┼é m.in. misyjne zaanga┼╝owanie znanych Boliwijczyk├│w: ks. Wincentego Bernedo oraz matki Nazarii Ignacji, za┼éo┼╝ycielki Zgromadzenia Si├│str Misjonarek Krzy┼╝owych Ko┼Ťcio┼éa. Matka Nazaria, beatyfikowana przez Jana Paw┼éa II w 1992 roku, w Oruro ┼Ťwiadczy┼éa pomoc najubo┼╝szym z tej diecezji. Do dzisiaj wielu ubogich korzysta z za┼éo┼╝onej przez ni─ů jad┼éodajni, a dzieci znajduj─ů schronienie i mi┼éo┼Ť─ç w sieroci┼äcu. Kolejny dzie┼ä pielgrzymki przypada┼é w mie┼Ťcie Cochabamba, okr─Ögu g├│rniczo-rolniczym po┼éo┼╝onym w ┼Ťrodkowej cz─Ö┼Ťci Boliwii. Odprawi┼é tu msz─Ö ┼Ťw. z udzia┼éem wielu tysi─Öcy wiernych, a wieczorem, na stadionie sportowym Ojciec ┼Üwi─Öty spotka┼é si─Ö z 30 tys. m┼éodzie┼╝y. Kolejnym miejscem wizyty Jana Paw┼éa II by┼éa stolica Boliwii - Sucre. 12 maja 1988 roku na Estadio Patria Jan Pawe┼é II celebrowa┼é msz─Ö ┼Ťwi─Öt─ů z okazji 450-lecia ewangelizacji kraju. Mia┼éo tu miejsce spotkanie z kard. Jos├ę Clemente Maurerem, emerytowanym arcybiskupem Sucre, zas┼éu┼╝onym w d┼éugiej i owocnej pracy dla Ko┼Ťcio┼éa i narodu boliwijskiego. Ojciec ┼Üwi─Öty szczeg├│lnie podzi─Ökowa┼é pasterzowi archidiecezji oraz biskupom pomocniczymi za prac─Ö duszpastersk─ů, sk┼éadaj─ůc s┼éowa podzi─Ökowania na r─Öce biskupa Edmundo Abastoflor Montera, przewodnicz─ůcego Episkopatu Boliwii. Podczas homilii w katedrze papie┼╝ m.in. nawi─ůza┼é do bogactw kultury andyjskiej. Tego samego dnia Jan Pawe┼é II uda┼é si─Ö do miasta Santa Cruz, gdzie mieszka┼é do ko┼äca pielgrzymki, a sk─ůd codziennie z lotniska Viru Viru odlatywa┼é na spotkania organizowane w innych cz─Ö┼Ťciach Boliwii. W Santa Cruz Ojciec ┼Üwi─Öty spotka┼é si─Ö z przedstawicielami ┼Ťwiata kultury, intelektualistami oraz przedstawicielami klasy rz─ůdz─ůcej. O nawr├│ceniu i wewn─Ötrznej przemianie Jan Pawe┼é II m├│wi┼é 13 maja do mieszka┼äc├│w Santa Cruz zgromadzonych w liczbie ok. 250 tys. podczas mszy ┼Ťwi─Ötej. Papie┼╝ wzywa┼é ich do budowy nowego spo┼éecze┼ästwa i oparcie tej budowli na Bogu. Gwarancj─ů spo┼éecze┼ästwa jest B├│g. Tego dnia mia┼éo r├│wnie┼╝ miejsce spotkanie Jana Paw┼éa II z misjonarzami i misjonarkami z Polski. Poniewa┼╝ pielgrzymka papieska zosta┼éa pomy┼Ťlana jako czas spotkania ze wszystkimi grupami spo┼éecznymi, nie zabrak┼éo r├│wnie┼╝ spotkania Jana Paw┼éa II z dzie─çmi. Zorganizowano je na lotnisku miasta Tarija 13 maja 1988 roku. spotkanie z dzie─çmi. Przyby┼éo na nie ponad 200 tys. Boliwijczyk├│w. Papie┼╝ skierowa┼é do dzieci s┼éowa o warto┼Ťci nauki, potrzebie poznawania w┼éasnej kultury, wierno┼Ťci tradycji, na kt├│rej oparty jest ca┼éy porz─ůdek spo┼éeczny. Ostatnim z odwiedzanych miast by┼é Trynidad. W spotkaniu wzi─Ö┼éo udzia┼é ponad 30 grup etnicznych - Indian ┼╝yj─ůcych na tych terenach. Ojciec ┼Üwi─Öty wezwa┼é ich do pe┼éniejszego prze┼╝ywania warto┼Ťci chrze┼Ťcija┼äskich. Opuszczaj─ůc Boliwi─Ö na pok┼éadzie samolotu, Ojciec ┼Üwi─Öty po┼Ťwi─Öci┼é ten kraj Matce Bo┼╝ej z Copacabana.
...
Przed przybyciem Europejczyk├│w terytorium Boliwii wchodzi┼éo w sk┼éad cesarstwa Ink├│w. Sztuka Ink├│w - rozwija┼éa si─Ö od XI wieku do po┼éowy XVI wieku. Powsta┼éa nad brzegami jeziora Titicaca, obj─Ö┼éa swoim zasi─Ögiem p┼éaskowy┼╝ boliwijski oraz p├│┼énocne regiony Chile i Argentyny. W Boliwii, nad jeziorem Titicaca, zachowa┼éy si─Ö pozosta┼éo┼Ťci budowli inkaskich. Na Wyspie Ksi─Ö┼╝yca znajduje si─Ö niewielki czworok─ůtny pa┼éac Pilcocaina, a na Wyspie S┼éo┼äca podobna budowla, zwana Chincana, oraz ruiny ┼Üwi─ůtyni S┼éo┼äca i ┼Üwi─ůtyni Dziewic. Najwa┼╝niejsz─ů budowl─ů pozostawion─ů przez Ink├│w terenach Boliwii jest cytadela Incallacta. Zabudowania zaplanowano pomi─Ödzy dwiema rzekami a od p├│┼énocy wzniesiono z─Öbaty mur. G┼é├│wny budynek cytadeli zbudowany zosta┼é na planie prostok─ůta o wymiarach 78 x 25 m. Dlatego Ameryka Po┼éudniowa nale┼╝y do ch─Ötnie eksplorowanych teren├│w przez polskich archeolog├│w. O obecno┼Ťci naszych badaczy na tym kontynencie mo┼╝na m├│wi─ç ju┼╝ od XIX wieku. Polscy archeolodzy pracuj─ůcy w Boliwii odnosz─ů dzi┼Ť sukcesy w dziedzinie bada┼ä prekolumbijskich.
Ameryka Po┼éudniowa nale┼╝y do ch─Ötnie eksplorowanych teren├│w przez polskich archeolog├│w. O obecno┼Ťci naszych badaczy na tym kontynencie mo┼╝na m├│wi─ç ju┼╝ od XIX wieku. Obecnie na Uniwersytecie Warszawskim dzia┼éa Centrum Bada┼ä Andyjskich, kt├│rym kieruje prof. Mariusz Zi├│┼ékowski. Poza Warszaw─ů w badaniach prekolumbijskich w Andach uczestnicz─ů archeolodzy z Krakowa, Poznania i Wroc┼éawia, a znakiem czasu jest wsp├│┼édzia┼éanie uczelni krajowych i zagranicznych w tej dziedzinie. Przyk┼éadem mi─Ödzynarodowej aktywno┼Ťci jest niezwykle wa┼╝ny dla polskiej archeologii, rozpocz─Öty w latach 1985-86, projekt NASCA W┼éoskiej Misji Archeologicznej, kierowanej przez profesora Giuseppe Oreficiego, w kt├│rym Polacy uczestniczyli w pracach badawczych w Cahuachi i Pueblo Viejo na pustyni Nazca w Peru. W projekcie wzi─Ö┼éo udzia┼é oko┼éo siedemdziesi─Öciu polskich badaczy i student├│w. P├│┼║niej badania prowadzono w Arequipie oraz w Parku Narodowym Machu Picchu - tak┼╝e na terenie Peru. Ukoronowaniem nawi─ůzanych relacji by┼éo powo┼éanie w 2011 roku Centrum Bada┼ä Andyjskich Uniwersytetu Warszawskiego w Cusco, jedynej polskiej plac├│wki naukowo-badawczej na terenie Ameryki Po┼éudniowej. Dzi─Öki trwaj─ůcej do dzi┼Ť wsp├│┼épracy, ostatnio prowadzone s─ů m.in. dzia┼éania w Boliwii, kt├│rymi koordynuje Centrum Bada┼ä Andyjskich Uniwersytetu Warszawskiego w Cusco. Polscy badacze prekolumbijscy obecnie du┼╝y nacisk k┼éad─ů na archeometri─Ö, czyli wszystko, co jest zwi─ůzane z dokumentacj─ů, z zaawansowanymi technikami pomiarowymi. Przyk┼éadowo projekt Samaipata (Boliwia) na stanowisku wpisanym na list─Ö UNESCO, jest realizowany przez Uniwersytet Warszawski z Politechnik─ů Wroc┼éawsk─ů - z Laboratorium Skanowania i Modelowania 3D, kierowanym przez profesora Jacka Ko┼Ťciuka. Dlatego za znak firmowy polskich badaczy prekolumbijskich mo┼╝na dzi┼Ť uzna─ç zaawansowane techniki skanowania laserowego i dokumentacji zabytk├│w z Listy ┼Üwiatowego Dziedzictwa. Na terenie Ameryki Po┼éudniowej Polacy opracowali ju┼╝ w ten spos├│b cztery stanowiska. Bran┼╝owy portal archeologia.com.pl opublikowa┼é list─Ö 10 najwa┼╝niejszych zagranicznych odkry─ç polskich archeolog├│w w roku 2018. W tym gronie znalaz┼éy si─Ö badania architektoniczne i kompleksowa dokumentacja stanowiska Samaipata w Boliwii, kt├│rego g┼é├│wn─ů cz─Ö┼Ťci─ů jest ska┼éa o wymiarach 240x60x18 metr├│w, kt├│r─ů w ca┼éo┼Ťci pokrywaj─ů ryty naskalne - najstarsze z nich pochodz─ů jeszcze z czas├│w preinkaskich. Obecny kszta┼ét nadali jej Inkowie, kt├│rzy nie tylko j─ů przekszta┼écili wed┼éug w┼éasnych potrzeb, ale tak┼╝e u jej po┼éudniowego zbocza wznie┼Ťli monumentalne centrum administracyjno-ceremonialne. Dzi┼Ť czynniki atmosferyczno-klimatyczne powoduj─ů szybk─ů erozj─Ö ska┼éy. W jej wyniku petroglify (ryty naskalne) ulegaj─ů stopniowemu zatarciu. Dlatego tak istotna sta┼éa si─Ö inwentaryzacja tego, co jeszcze si─Ö zachowa┼éo, i to przy u┼╝yciu najnowszych technik. - W tym celu ekipa dr hab. Jacka Ko┼Ťciuka wykona┼éa skanowanie laserowe 3D ca┼éego obiektu i skanowanie najcenniejszych petroglif├│w za pomoc─ů skanera ┼Ťwiat┼éa strukturalnego oraz wykona┼éa tak┼╝e dokumentacj─Ö fotogrametryczn─ů w ┼Ťwietle widzialnym oraz z u┼╝yciem kamery multispektralnej i rejestratora podczerwieni. W sumie eksperci wykonali ponad 50 tysi─Öcy zdj─Ö─ç o wysokiej rozdzielczo┼Ťci. W latach 2016-17 przeprowadzono dwa sezony bada┼ä terenowych, a w pa┼║dzierniku 2018 roku zorganizowano ca┼éodniow─ů sesj─Ö naukow─ů w Samaipacie po┼Ťwi─Öcon─ů om├│wieniu wst─Öpnych wynik├│w. By┼éy one tak┼╝e prezentowane na wystawie "Against the Sands of Time" w siedzibie UNESCO w Pary┼╝u. W opracowaniu wynik├│w bada┼ä uczestniczy┼é multidyscyplinarny zesp├│┼é specjalist├│w z W┼éoch, Niemiec i Polski, w tym z Uniwersytetu Wroc┼éawskiego, Uniwersytetu Przyrodniczego we Wroc┼éawiu, Politechniki Krakowskiej i O┼Ťrodka Bada┼ä Prekolumbijskich Uniwersytetu Warszawskiego, kt├│rego kierownik - prof. Mariusz Zi├│┼ékowski - pe┼éni┼é te┼╝ funkcj─Ö koordynatora i kierownika prac terenowych.
Wyniki bada┼ä, poza warto┼Ťci─ů dokumentacyjn─ů, b─Öd─ů mia┼éy tak┼╝e istotne znaczenie dla opracowania strategii ochrony i konserwacji tego unikalnego na skal─Ö ┼Ťwiatow─ů miejsca (Polskie Radio.pl 19.07.2021). "Wykonana dokumentacja 3D z submilimetrow─ů precyzj─ů ma kluczowe znaczenie dla monitorowania erozji ska┼é i wdra┼╝ania program├│w konserwatorsko-zabezpieczaj─ůcych" - powiedzia┼é PAP kierownik Centrum Bada┼ä Andyjskich UW w Cuzco (CEAC), prof. Mariusz Zi├│┼ékowski, kt├│ry przekaza┼é j─ů w formie cyfrowej boliwijskiemu resortowi kultury (Dziedzictwo kulturowe 1.11.2018).
Jednak przed projektem Samaipata, w 2007 roku rozpocz─Ö┼éy si─Ö polskie badania nad kultur─ů Tiwanaku w ramach polsko-w┼éosko-boliwijskiego projektu wykopaliskowego w dotychczas nie przebadanej ┼Ťwi─ůtyni zwanej Kantatallita. Prowadzone obecnie polskie badania genetyczne rzucaj─ů nowe ┼Ťwiat┼éo na przedinkask─ů cywilizacj─Ö Tiwanaku w Boliwii, kt├│r─ů na pocz─ůtku XX w. bada┼é wspomniany wy┼╝ej Artur Poznansky.
Jedna z najpot─Ö┼╝niejszych cywilizacji preinkaskich Ameryki Po┼éudniowej - Tiwanaku - by┼éa zdecydowanie bardziej jednorodna pod wzgl─Ödem genetycznym, ni┼╝ uwa┼╝ano do tej pory - wynika z bada┼ä genetycznych, kt├│re przeprowadzi┼é zesp├│┼é polskich naukowc├│w. Cywilizacja Tiwanaku istnia┼éa od VI - a┼╝ zapewne do pocz─ůtk├│w XII w. Zasi─Ögiem obejmowa┼éa tereny dzisiejszego Peru, Boliwii i Chile. Nazw─Ö zawdzi─Öcza o┼Ťrodkowi po┼éo┼╝onemu obok jeziora Titicaca. W Tiwanaku do dzi┼Ť zachowa┼éy si─Ö pozosta┼éo┼Ťci monumentalnych kamiennych ┼Ťwi─ůty┼ä i budowli, ┼Ťwiadcz─ůcych o dawnej pot─Ödze tej cywilizacji. Jej pocz─ůtki i kres s─ů dla archeolog├│w nadal zagadkowe. "Z naszych najnowszych bada┼ä genetycznych wynika, ┼╝e wbrew wcze┼Ťniejszym pogl─ůdom przedstawiciele cywilizacji Tiwanaku byli zdecydowanie bardziej jednorodni pod wzgl─Ödem genetycznym, ni┼╝ uwa┼╝ano do tej pory" - powiedzia┼é PAP prof. Zi├│┼ékowski. Taki wniosek to efekt wsp├│┼épracy jego zespo┼éu z paleogenetykami z Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego (CENT) oraz z grup─ů badaczy zagranicznych. Artyku┼é na ten temat ukaza┼é si─Ö w┼éa┼Ťnie w "Science Advances" (DOI:10.1126/sciadv.abg7261). Naukowcy na podstawie bada┼ä genetycznych uznali, ┼╝e zasadnicza cz─Ö┼Ť─ç wiejskiej ludno┼Ťci zamieszkuj─ůcej tereny wok├│┼é jeziora Titicaca przez kilkaset lat nie podlega┼éa wp┼éywom ┼╝adnych wi─Ökszych migracji z zewn─ůtrz. Inaczej - zdaniem badaczy - wygl─ůda┼éo to w samej metropolii (Tiwanaku), kt├│ra by┼éa o┼Ťrodkiem religijnym, miejscem pielgrzymek, gdzie spotykali si─Ö ludzie z bardzo wielu obszar├│w po┼éudniowych And├│w w ramach ceremonii religijnych, po czym wracali do macierzystych osad. Jednak nie wszyscy. "Stwierdzili┼Ťmy obecno┼Ť─ç przybysz├│w z po┼éudniowego Peru, a nawet jednego osobnika pochodz─ůcego z dalekiej Amazonii. By┼é on z┼éo┼╝ony w ofierze" - wskaza┼éa genetyk z CENT, dr Danijela Popovi─ç. Jak doda┼éa, z bada┼ä szcz─ůtk├│w dw├│ch os├│b wynika, ┼╝e mia┼éy tak┼╝e niedalekich przodk├│w pochodz─ůcych z obszaru Amazonii opr├│cz tych z rejonu jeziora Titicaca. "Jest to ciekawa informacja, poniewa┼╝ do tej pory nie by┼éo wiadomo, czy znajdowane na stanowisku artefakty wi─ůzane z rejonem amazo┼äskim, takie jak naszyjnik z z─Öb├│w jaguara, wskazuj─ů jedynie na wymian─Ö handlow─ů - czy te┼╝ na obecno┼Ť─ç ludno┼Ťci z obszaru Amazonii" - podkre┼Ťli┼é prof. Zi├│┼ékowski. Kopalny DNA - czyli DNA, kt├│ry zachowuje si─Ö w szcz─ůtkach ludzkich po ┼Ťmierci organizmu - jest nara┼╝ony na dzia┼éanie ┼Ťrodowiska, w kt├│rym znajduj─ů si─Ö szcz─ůtki, co powoduje jego degradacj─Ö i fragmentacj─Ö. By┼éo to spore utrudnienie w najnowszych badaniach. Z blisko stu pobranych pr├│bek zadowalaj─ůce informacje uda┼éo si─Ö pozyska─ç z ok. 20. "Mimo trudno┼Ťci, stosuj─ůc najnowocze┼Ťniejsze techniki, podwoili┼Ťmy liczb─Ö znanych danych genomowych dost─Öpnych dla przedkolumbijskich populacji z terenu Boliwii" - zaznaczy┼éa dr Popovi─çc. Poza ni─ů, analiz─Ö paleogenetyczn─ů przeprowadzili dr Martyna Molak i dr Mateusz Baca, w Laboratorium Paleogenetyki i Genetyki Konserwatorskiej w Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego. By┼éo to mo┼╝liwe dzi─Öki ┼Ťrodkom z NCN. Pobrane do bada┼ä genetycznych pr├│bki ze szcz─ůtk├│w ludzkich s─ů r├│wnie┼╝ bardzo precyzyjnie datowane metod─ů w─Ögla radioaktywnego 14C w technice AMS, przez laboratoria w Poznaniu i Waikato (Nowa Zelandia). Dlatego badacze s─ů w stanie znacznie precyzyjniej rekonstruowa─ç badane zjawiska i umieszcza─ç je na osi czasu, bo do tej pory wiek szcz─ůtk├│w okre┼Ťlano na podstawie towarzysz─ůcych im zabytkom. "Okaza┼éo si─Ö na przyk┼éad, ┼╝e osoby, kt├│re z┼éo┼╝ono w ofierze w okresie schy┼ékowym Tiwanaku oko┼éo po┼éowy X wieku, pochodzi┼éy z rejonu jeziora Titicaca i nie mia┼éy obcych +domieszek+. Mo┼╝e to ┼Ťwiadczy─ç o zaw─Ö┼╝eniu zakresu oddzia┼éywania tego organizmu politycznego w tym okresie" - wskaza┼é prof. Zi├│┼ékowski. Nadal nie jest jasne, co spowodowa┼éo upadek pa┼ästwa Tiwanaku. S─ůdzono na przyk┼éad, ┼╝e mog┼éy si─Ö do tego przyczyni─ç trwaj─ůce kilkadziesi─ůt lat susze, kt├│re zniszczy┼éy system upraw zalewowych p├│l. Jednak z nowszych bada┼ä wynika, ┼╝e pola nadal by┼éy uprawiane. By─ç mo┼╝e dosz┼éo do jakiego┼Ť buntu spo┼éecznego - cho─ç nie jest jasny jego pow├│d - o czym ┼Ťwiadczy─ç mog─ů intencjonalne zniszczenia cz─Ö┼Ťci ┼Ťwi─ůty┼ä - podkre┼Ťli┼é prof. Zi├│┼ékowski. Zaznaczy┼é, ┼╝e badania genetyczne by┼éy mo┼╝liwe dzi─Öki pomocy boliwijskich oraz ameryka┼äskich i polskich badaczy, kt├│rzy udost─Öpnili materia┼éy pozyskane w trakcie wcze┼Ťniejszych prac wykopaliskowych zar├│wno w samym Tiwanaku, jak i w stanowiskach satelitarnych. "Szczeg├│lnie wart odnotowania jest wk┼éad wsp├│┼épracuj─ůcego z nami ameryka┼äskiego archeologa dr Alexeia Vranicha - odkrywcy jednej z g┼é├│wnych ofiar ludzkich w Tiwanaku" - powiedzia┼é prof. Zi├│┼ékowski.
4 grudnia 2004 roku w Pa┼ästwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarto wystaw─Ö "25 lat polskich bada┼ä archeologicznych i antropologicznych w Ameryce ┼üaci┼äskiej", prezentuj─ůc─ů dorobek o┼Ťrodk├│w naukowych z Krakowa, Warszawy, Poznania i Szczecina. Polacy prowadzili prace archeologiczne, antropologiczne, geograficzne i ekologiczne na rozleg┼éych obszarach Ameryki ┼üaci┼äskiej, m.in. i w Boliwii.
...
R├│wnie┼╝ od XX wieku nast─ůpi┼é rozw├│j wsp├│┼épracy kulturalnej polsko-boliwijskiej.
I tak dla przyk┼éadu, na Mi─Ödzynarodowym Festiwalu Muzyki Renesansu i Baroku Ameryka┼äskiego "Misiones de Chiquitos" w Boliwii w 2006 roku po raz pierwszy wyst─ůpi┼é polski ch├│r - Ch├│r Kameralny Uniwersytetu Adama Mickiewicza z Poznania, pod dyrekcj─ů Krzysztofa Szydzisza, odbywaj─ůcy tourn├ęe w Peru, Boliwii i Ekwadorze. Osob─ů odpowiedzialn─ů za powstanie i ide─Ö tego festiwalu jest Polak - polski misjonarz w Boliwii, ks. prof. Piotr Nawrot z La Paz, muzykolog i dyrygent, kt├│ry od ponad dwudziestu lat bada i propaguje kultur─Ö muzyczn─ů Indian po┼éudniowoameryka┼äskich. Rewelacyjne przyj─Öcie wyst─Öp├│w ch├│ru zar├│wno przez miejscowych Indian, jak i notabli w wi─Ökszych miastach i uznanie recenzent├│w, sprawi┼éo m.in. przyznanie wszystkim cz┼éonkom ch├│ru tytu┼éu honorowego obywatela miejscowo┼Ťci Ascensi├│n de Guarayos. By┼éa to sz├│sta edycja festiwalu, kt├│ry odbywa si─Ö co dwa lata na prze┼éomie kwietnia i maja w XVII-wiecznych misjach jezuickich Indian Moxos i Chiquitos oraz w Santa Cruz. Ko┼Ťcio┼éy, w kt├│rych koncertuj─ů ch├│ry, wpisane s─ů na list─Ö dziedzictwa ┼Ťwiatowego UNESCO. Podczas odbudowy tych misji odnaleziono kilka tysi─Öcy zapis├│w nutowych muzyki sakralnej, spisanych przed kilku wiekami zar├│wno przez Europejczyk├│w, jak i lokalnych kompozytor├│w. Jest to barokowa muzyka ewangelizacyjna, kt├│ra by┼éa grana w tych miejscach codziennie a┼╝ do po┼éowy XIX wieku. Do dzi┼Ť w┼Ťr├│d Indian zamieszkuj─ůcych tereny misji przetrwa┼éa ta oryginalna kultura muzyczna bez ┼╝adnych europejskich nalecia┼éo┼Ťci i zmian stylistycznych. Na pierwszym festiwalu w 1994 roku wyst─Öpowa┼éy tylko misyjne ch├│ry boliwijskie, dwa lata p├│┼║niej go┼Ťci┼éy zespo┼éy z o┼Ťmiu kraj├│w. Dzisiaj jest to festiwal przeznaczony wy┼é─ůcznie dla ch├│r├│w zawodowych, a zyska┼é tak─ů rang─Ö, ┼╝e wykonawcy specjalizuj─ůcy si─Ö w muzyce baroku wr─Öcz zabiegaj─ů o udzia┼é w nim. W tegorocznej edycji wyst─ůpi┼éo oko┼éo 29 zespo┼é├│w z ca┼éego ┼Ťwiata, w tym tak znane, jak: Ensemble Organum z Francji, Florilegium z Wielkiej Brytanii i Alia Musica z Hiszpanii. Koncerty w misjach Santa Ana, San Ignacio de Velasco, San Julian i Ascensi├│n de Guarayos. Ostatni koncert w ramach festiwalu odby┼é si─Ö w Santa Cruz w ko┼Ťciele San Roque. Ch├│r Kameralny UAM przygotowa┼é repertuar polskiego renesansu i baroku, kt├│ry nigdy przedtem nie by┼é na festiwalu prezentowany: utwory Miko┼éaja Gom├│┼éki, Wac┼éawa z Szamotu┼é, Miko┼éaja Ziele┼äskiego, Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego, Bart┼éomieja P─Ökiela oraz - jak ka┼╝dy zesp├│┼é - jeden utw├│r z obszaru Ameryki Po┼éudniowej (Natalia Budzy┼äska "Owacje od Indian" Przewodnik Katolicki 24/2006).
Z kolei w dniach 20 kwietnia do 1 maja 2022 roku w kolejnym Mi─Ödzynarodowym Festiwalu Muzyki Renesansu i Baroku Ameryka┼äskiego "Misiones de Chiquitos" w Santa Cruz ma wzi─ů─ç udzia┼é polski Ch├│r Dziewcz─Öcy "Skowronki" z Poznania. Ch├│r ten o 72-letniej historii bezsprzecznie nale┼╝y do czo┼é├│wki europejskich ch├│r├│w dziewcz─Öcych. Jest on laureatem g┼é├│wnych nagr├│d w a┼╝ dziewi─Ötnastu europejskich konkursach ch├│ralnych, najwa┼╝niejsze z nich to Grand Prix Og├│lnopolskiego Turnieju LEGNICA CANTAT (2007), Grand Prix Mi─Ödzynarodowego Konkursu w Ochrydzie w Macedonii (2011), Grand Prix w Mi─Ödzynarodowym Konkursie Ch├│ralnym w Freamunde w Portugalii (2016), Grand Prix Konkursu "InCanto Mediterraneo" w Milazzo na Sycylii (2017). 16 grudnia 2015 roku Skowronki - jako drugi polski ch├│r w historii - da┼éy koncert w nowojorskiej Carnegie Hall. Spot ch├│ru zosta┼é prezentowany w TV boliwijskiej.
Fliharmonia Pozna┼äska 29 wrze┼Ťnia 2018 roku w ko┼Ťciele pw. NMP i ┼Ťw. Miko┼éaja L─ůd nad Wart─ů da┼éa koncert zatytu┼éowany "Jeden wiecz├│r - trzy koncerty", w kt├│rym wyst─ůpili: Bomsori Kim - skrzypce, Zuzanna Szambelan - wiolonczela, El┼╝bieta Turczy┼äska-Drobnik - flet, Jakub Chrenowicz - dyrygent oraz Orkiestra Filharmonii Pozna┼äskiej, kt├│ra wykona┼éa utw├│r Anonima z Boliwii "Concierto Pizzicato na flet i orkiestr─Ö". By┼éo to pierwsze wykonanie tego utworu w Europie, ze zbior├│w opracowanych przez ks. prof. Piotra Nawrota.
W dniach 21-27 pa┼║dziernika 2019 roku, na zaproszenie werbist├│w z Polskiej Prowincji SVD, go┼Ťci┼é w Polsce ch├│r i orkiestra Palmarito & Urubich├í z Boliwii pod dyrekcj─ů o. prof. Piotra Nawrota SVD. Okazj─ů do pojawienia si─Ö w Polsce tego ch├│ru i orkiestry by┼éy obchody Nadzwyczajnego Miesi─ůca Misyjnego 2019. Arty┼Ťci zaprezentowali muzyk─Ö baroku misyjnego Ameryki Po┼éudniowej. Koncerty, kt├│re cieszy┼éy si─Ö sporym zainteresowaniem, odby┼éy si─Ö w Warszawie, Micha┼éowicach ko┼éo Warszawy, Jastrz─Öbiu Zdroju i Nysie.
...
Dzisiaj coraz wi─Öcej polskich turyst├│w - tych goni─ůcych za egzotyk─ů - przyje┼╝d┼╝a do Boliwii. Dziel─ů si─Ö p├│┼║niej wra┼╝eniami z podr├│┼╝y na swoich stronach internetowych (np. www.bartpogoda.net Krzysztofa Ko┼Ťcielniaka). Z kolei strona internetowa Marka Cichomskiego podaje nam w formie s┼éownikowej szczeg├│┼éowe informacje o Indianach boliwijskich.
Jak bardzo przybliżyła się do Polski nawet tak daleka Boliwia.

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

03 Lipca 1988 roku
Ameryka┼äski kr─ů┼╝ownik zestrzeli┼é ira┼äski samolot pasa┼╝erski.


03 Lipca 1899 roku
Zmarł Johann Strauss (syn), austriacki kompozytor (ur. 1825)


Zobacz wi─Öcej