Poniedzia┼éek 24 Czerwca 2024r. - 176 dz. roku,  Imieniny: Danuty, Jana, Janiny

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 23.09.23 - 20:54     Czytano: [537]

Polacy w Zagrzebiu, Helsinkach, Nowym Delhi i Budapeszcie



Polacy w Chorwacji: w Zagrzebiu



Stolica Chorwacji Zagrzeb - Zagreb zaistnia┼éa w historii Polski pod rokiem 1412 w zwi─ůzku z zawarciem tu 8 listopada tego roku umowy zwanej w historii "zastawem spiskim". By┼éa to umowa mi─Ödzy kr├│lem w─Ögierskim i niemieckim Zygmuntem Luksemburskim a kr├│lem Polski W┼éadys┼éawem Jagie┼é┼é─ů, zgodnie z kt├│r─ů Jagie┼é┼éo po┼╝ycza┼é Zygmuntowi 37 000 kop groszy praskich (7,5 t czystego srebra), za co otrzyma┼é w zastaw 13 miast spiskich, kt├│re niewykupione pozostawa┼éy przy Polsce do 1769 roku, kiedy zagrabi┼éa je Austria. Polacy zacz─Öli osiedla─ç si─Ö w Zagrzebiu po 1890 i w 1938 roku mieszka┼éo ich tu 600. Polonia zagrzebska odgrywa┼éa przoduj─ůc─ů rol─Ö w ┼╝yciu Polak├│w w Jugos┼éawii. Od 1929 roku dzia┼éa┼éo tu Ognisko Polskie, kt├│re wraz z Ogniskiem Polskim w Belgradzie utworzy┼éo w 1938 roku Zwi─ůzek Polak├│w w Kr├│lestwie Jugos┼éawii (504 cz┼éonk├│w) z siedzib─ů zarz─ůdu w Zagrzebiu; by┼éo tu Ko┼éo M┼éodzie┼╝y i Klub Polsko-Jugos┼éowia┼äski. W Zagrzebiu by┼é ju┼╝ od grudnia 1918 roku polski konsulat. Po kampanii wrze┼Ťniowej 1939 roku Polacy w Zagrzebiu wraz z konsulatem prowadzi┼éy na wielk─ů skal─Ö przerzut ┼╝o┼énierzy polskich z W─Ögier i Rumunii do tworz─ůcego si─Ö Wojska Polskiego we Francji. W 1946 roku wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w repatriowa┼éa si─Ö do Polski, nie chc─ůc ┼╝y─ç w komunistycznej Jugos┼éawii. Pojedynczy Polacy zacz─Öli si─Ö osiedla─ç w Zagrzebiu ponownie od 1970 roku. Od 1990 roku dzia┼éa tu Polskie Towarzystwo Kulturalne "Miko┼éaj Kopernik" w Zagrzebiu (ok. 130 cz┼éonk├│w) i od 2007 Polskie Towarzystwo O┼Ťwiatowe w Zagrzebiu (ok. 30 cz┼éonk├│w), a przy PTK "M. Kopernik" istnieje ch├│r "Wis┼éa". Jedynym czasopismem Polonii chorwackiej jest ukazuj─ůcy si─Ö w Zagrzebiu kwartalnik "Biuletyn Informacyjny Kopernik" redagowany przez PTK "M. Kopernik". W Zagrzebiu funkcjonuje tak┼╝e Szkolny Punkt Konsultacyjny przy Ambasadzie RP w Zagrzebiu (53 dzieci). Stosunki dyplomatyczne mi─Ödzy Polsk─ů i Chorwacj─ů zosta┼éy nawi─ůzane w 1992 roku i w Zagrzebiu jest Ambasada RP. - Szereg Chorwat├│w pochodzenia polskiego odegra┼éo du┼╝─ů rol─Ö w ┼╝yciu kulturalnym, gospodarczym, politycznym i naukowym Zagrzebia, jak np.: potomek konfederata barskiego Adolf Moszy┼äski/Mo┼íinsky, kt├│ry w latach 1892-1904 by┼é prezydentem Zagrzebia, a za jego rz─ůd├│w zbudowano Chorwacki Teatr Narodowy, budynek Muzeum Mimara, Pawilon Sztuki oraz nowoczesny system kanalizacyjny; syn polskiego ma┼é┼╝e┼ästwa Franciszka i Marii P─Öka┼é├│w - Eduard Slavoljub Penkala (zm. 1922) by┼é in┼╝ynierem, wynalazc─ů (np. pierwszy na ┼Ťwiecie mechaniczny o┼é├│wek) i konstruktorem, autorem pierwszego chorwackiego projektu samolotu oraz jednym z tw├│rc├│w przemys┼éu w Zagrzebiu (wielka fabryka pi├│r i o┼é├│wk├│w Penkala-Moster); Emil Laszowski (1868-1949) by┼é wsp├│┼éza┼éo┼╝ycielem i d┼éugoletnim Wielkim Mistrzem Bractwa Chorwackiego Smoka, dyrektorem Chorwackiego Archiwum Pa┼ästwowego, Muzeum Miasta Zagrzebia, Archiwum Miasta Zagrzebia, Biblioteki Miasta Zagrzebia, cz┼éonkiem korespondentem dzisiejszej Chorwackiej Akademii Nauki i Sztuki; Vanda Kochansky-Devid├ę (1915-1990), by┼éa wybitnym paleontologiem, profesorem Uniwersytetu Zagrzebskiego. - W czerwcu 1993 arcybiskup Zagrzebia, kard. Franciszek Kuhari─ç erygowa┼é w dzielnicy Trnov─Źica parafi─Ö pw. Matki Ko┼Ťcio┼éa i ┼Ťw. Maksymiliana Kolbego i powierzy┼é j─ů polskim sercanom. Polskie nabo┼╝e┼ästwa s─ů odprawiane w ko┼Ťciele ┼Ťw. Katarzyny. - "Polski" papie┼╝ Jan Pawe┼é II odby┼é trzy podr├│┼╝e apostolskie do Zagrzebia: we wrze┼Ťniu 1994, pa┼║dzierniku 1998 i czerwcu 2003 roku. W okresie mi─Ödzywojennym profesorowie Uniwersytetu Zagrzebskiego: Ferdo Sisi─ç i Vale Wouk byli cz┼éonkami Polskiej Akademii Umiej─Ötno┼Ťci, a przy Towarzystwie Chorwackich Literat├│w istnia┼éo Ko┼éo Polskie. - Na Uniwersytecie Zagrzebskim jest katedra polonistyki. - Polski pisarz i slawista Bronis┼éaw T. Grabowski (zm. 1900) utrzymywa┼é ┼╝ywe zwi─ůzki ze ┼Ťrodowiskiem literackim Zagrzebia. Wydawany w Zagrzebiu od 1969 roku kwartalnik literacki "Knji┼żevna smotra" zamie┼Ťci┼é wiele artyku┼é├│w o literaturze polskiej. - W Galerii Nowoczesnej w Zagrzebiu jest obraz Jana Matejki ┼Ümier─ç Przemys┼éawa w Rogo┼║nie (1875). - Na odbytej tu w 1987 roku letniej Uniwersjadzie (akademickie mistrzostwa ┼Ťwiata) zawodnicy polscy zdobyli 3 z┼éote, 1 srebrne i 2 br─ůzowe medale. Podczas odbytych tu w 1999 roku II ┼Üwiatowych Wojskowych Igrzysk Sportowych polscy wojskowi lekkoatleci zdobyli 5 z┼éotych, 3 srebrne i 4 br─ůzowe medale. W Mistrzostwach ┼Üwiata w Pi┼éce R─Öcznej M─Ö┼╝czyzn 2009 roku dru┼╝yna polska w rozegranym tu zwyci─Öskim meczu z dru┼╝yn─ů du┼äsk─ů o trzecie miejsce zdoby┼éa br─ůzowy medal. Podczas Szermierczych Mistrzostw Europy w Zagrzebiu w 2013 roku polscy zawodnicy zdobyli 1 srebrny i 3 br─ůzowe medale. - Miastem partnerskim Zagrzebia jest Krak├│w.

Z wielu istniej─ůcych tu polonik├│w wymieni─Ö tutaj jedynie te, kt├│re sam zauwa┼╝y┼éem lub o kt├│rych wiem. Ot├│┼╝ na zwiedzanym Starym Mie┼Ťcie, zwanym Gradecem, a wi─Öc w samym sercu miasta, zauwa┼╝y┼éem w Donij Grad (Dolnym Mie┼Ťcie) ulic─Ö: Varsavska - Warszawsk─ů, mi─Ödzy ulicami Frankopansk─ů i Gunduliceva. Dowiedzia┼éem si─Ö tak┼╝e, ┼╝e Zagrzeb i Krak├│w s─ů miastami partnerskimi. Na bodaj┼╝e najg┼é├│wniejszym placu miasta, Placu bana Jelacica, rozdawano ulotki zapowiadaj─ůce na 29 pa┼║dziernika koncert chopinowski (zamieszczono wizerunek Chopina) z udzia┼éem student├│w Akademii Muzycznej w Zagrzebiu oraz "gosca iz Poljske" (go┼Ťcia z Polski) Aleksandry Jab┼éo┼äskiej (w ulotce z polskimi znakami diakrytycznymi!). W Galerii Strossmayera przy Chorwackiej Akademii Nauki i Sztuki na ulicy Zrinjevac 11 znajduje si─Ö kilka obraz├│w mistrz├│w polskich: Jana Matejki i Henryka Siemiradzkiego.

Patronem katedry w Zagrzebiu jest ┼Ťw. Stefan. ┼Üw. Stefan I (ok. 975-1038) by┼é synem ksi─Öcia W─Ögier Gejzy, kt├│ry wed┼éug starodawnej "Kroniki W─Ögiersko-Polskiej" - je┼Ťli mo┼╝na jej zaufa─ç - mia┼é po┼Ťlubi─ç ksi─Ö┼╝niczk─Ö polsk─ů Adelajd─Ö, siostr─Ö ksi─Öcia Polski Mieszka I. Je┼Ťli to prawda, to matk─ů ┼Ťw. Stefana by┼éa Polka. Sam ┼Ťw. Stefan I, kt├│ry wprowadzi┼é chrze┼Ťcija┼ästwo na W─Ögrzech, w okresie os┼éabienia Polski za kr├│la Mieszka II (1025-34) odebra┼é Polsce S┼éowacj─Ö, przy┼é─ůczaj─ůc j─ů do W─Ögier, a tym samym opar┼é granic─Ö polsko-w─Ögiersk─ů o Karpaty; przetrwa┼éa ona bez zmian a┼╝ do 1918 roku i by┼éa najspokojniejsz─ů ze wszystkich granic Polski. W bocznym o┼étarzu katedry, po lewej stronie od g┼é├│wnego o┼étarza, jest obraz pokazuj─ůcy ┼Ťw. Stefana i ┼Ťw. W┼éadys┼éawa (1040-1095), kr├│la w─Ögierskiego od 1077 roku, kt├│ry wychowywa┼é si─Ö na dworze polskim i obj─ů┼é tron przy pomocy kr├│la polskiego Boles┼éawa ┼Ümia┼éego. ┼Üw. W┼éadys┼éaw I przy┼é─ůczy┼é Chorwacj─Ö do W─Ögier w 1091 roku i za┼éo┼╝y┼é biskupstwo w Zagrzebiu w 1091 roku. W katedrze, po prawej stronie od g┼é├│wnego wej┼Ťcia, jest wmurowana tablica upami─Ötniaj─ůca wizyt─Ö w niej 10 wrze┼Ťnia 1994 roku papie┼╝a Jana Paw┼éa II. Natomiast za g┼é├│wnym o┼étarzem jest pomnik-mauzoleum b┼é. kardyna┼éa Alojzego Stepinaca (1898-1960), wi─Özionego i m─Öczonego przez komunist├│w. Beatyfikowa┼é go papie┼╝ Jan Pawe┼é II w Zagrzebiu 3 pa┼║dziernika 1998 roku.


Polacy w Finlandii: w Helsinkach



Helsinki to stolica Finlandii. Kraju raczej dalekiego od Polski - szczeg├│lnie w dawnych wiekach, a na dok┼éadk─Ö znajduj─ůcego si─Ö najpierw pod panowaniem Szwecji, a w latach 1809 - 1917 rosyjsk─ů. Pomimo tego nie zabrak┼éo w Finlandii tak┼╝e Polak├│w i powi─ůza┼ä polsko-fi┼äskich. Za Rosji carskiej w┼Ťr├│d ┼╝o┼énierzy tutejszej twierdzy Suomenlinna/Sveaborg by┼éo du┼╝o Polak├│w-katolik├│w. Dzi─Öki staraniom ┼╝o┼énierzy i kapelana, ks. Ignacego Gorbackiego w 1860 roku zosta┼é otwarty dla nich ko┼Ťci├│┼é garnizonowy pw. ┼Ťw. Henryka Bpa - jedyna po dzi┼Ť dzie┼ä ┼Ťwi─ůtynia katolicka w stolicy kraju, nazywana do niedawna "polskim ko┼Ťcio┼éem". W okresie mi─Ödzywojennym jego ostatnim polskim proboszczem by┼é ks. Seweryn Turosi┼äski. Ko┼Ťci├│┼é w 1955 roku zosta┼é katedr─ů diecezji helsi┼äskiej i w latach 2000-08 biskupem tej diecezji by┼é polski duchowny J├│zef Wr├│bel. W lewej nawie wisi tablica upami─Ötniaj─ůca papie┼╝a Jana Paw┼éa II, kt├│ry odprawi┼é msz─Ö w katedrze w 1989 roku podczas pielgrzymki do kraj├│w skandynawskich. Od ko┼äca lat 70. XX w. katedra sta┼éa si─Ö o┼Ťrodkiem integruj─ůcym Poloni─Ö helsi┼äsk─ů; raz w miesi─ůcu odprawiane s─ů msze w j─Özyku polskim. Od 1976 roku pracuj─ů tu polskie siostry urszulanki oraz sercanie, kt├│rzy prowadz─ů polsk─ů dzia┼éalno┼Ť─ç duszpastersk─ů. Po upadku caratu w 1917 roku w Helsinkach i okolicy by┼éo ok. 2000 Polak├│w - do tej pory ┼╝o┼énierzy armii rosyjskiej. Utworzyli oni dwie polskie formacje wojskowe: Oddzia┼é Polskiej Konfederacji w Helsingforsie (├│wczesna nazwa Helsinek) i Polski Dywizjon Artylerii Ci─Ö┼╝kiej oraz 3 kwietnia 1917 roku jedn─ů du┼╝─ů organizacj─Ö spo┼éeczno-socjaln─ů i kulturaln─ů Zjednoczenie Polskie, do kt├│rego zapisa┼éo si─Ö ponad 1000 os├│b i kt├│re przetrwa┼éo po dzi┼Ť dzie┼ä: po powrotach Polak├│w do wolnej Polski w 1919 roku mia┼éo 500 cz┼éonk├│w w 1974 roku mia┼éo 18 cz┼éonk├│w, 1984 roku - 120 i w 1998 roku - ok. 200 cz┼éonk├│w. Z braku nap┼éywu emigrant├│w polskich liczba Polak├│w mieszkaj─ůcych w Helsinkach spad┼éa do 40 os├│b w 1965 roku, wzros┼éa jednak do 400 os├│b w 2000 roku, gdy┼╝ po 1975 roku w Finlandii osiedli┼éo si─Ö kilkuset Polak├│w przyby┼éych z Polski. W 1919 roku Polska i Finlandia nawi─ůza┼éy stosunki dyplomatyczne na szczeblu poselstw, a po wojnie ambasad z siedzib─ů Ambasady RP w Helsinkach. 7 - 10 lipca 1935 roku mia┼éa miejsce kurtuazyjna wizyta polskich niszczycieli "Burzy" i "Wichra" w Helsinkach. - Profesorem uniwersytetu w Helsinkach by┼é Stefan Baranowski (zm. 1893), polski orientalista, geograf i wynalazca. - Wyk┼éadowc─ů na uniwersytecie w Helsinkach by┼é profesor Witold Czach├│rski - prawnik z Uniwersytetu Warszawskiego, Polski prawnik i dyplomata, profesor Uniwersytetu Warszawskiego Manfred Lachs oraz socjolog, profesor Polskiej Akademii Nauk Magdalena Soko┼éowska zostali uhonorowani tytu┼éem doktora honoris causa Uniwersytetu w Helsinkach. Natomiast geomorfolog, prof. Polskiej Akademii Nauk Leszek Starkel otrzyma┼é Br─ůzowy Medal Uniwersytetu w Helsinkach. Geograf, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu zosta┼é w 1974 roku cz┼éonkiem Fi┼äskiego Towarzystwa Geograficznego w Helsinkach. Uniwersytet w Helsinkach ju┼╝ od 1895 roku prowadzi badania polonistyczne. J─Özyk polski i literatura s─ů wyk┼éadane w Katedrze Filologii S┼éowia┼äskich na Uniwersytecie w Helsinkach. Pierwszym profesorem w latach 1900-34 by┼é wybitny slawista Jooseppi Julius Mikkola. Du┼╝y wk┼éad w rozw├│j studi├│w polonistycznych wnios┼éa tak┼╝e jego ┼╝ona, Maila Talvio, zas┼éu┼╝ona t┼éumaczka literatury polskiej. Jednym z bardzo dobrych jego nast─Öpc├│w by┼é prof. Mikkoli by┼é Eino Nieminen (1952-60), badaj─ůcy g┼é├│wnie gramatyk─Ö historyczn─ů i dialektologi─Ö j─Özyka polskiego. W Helsinkach wydano w przek┼éadzie na j─Özyk fi┼äski m.in. Wielk─ů improwizacj─Ö z Dziad├│w cz. III w przek┼éadzie wybitnego poety O. Manninena (1900), Pana Tadeusza (1921), Gra┼╝yn─Ö (1930) i Konrada Wallenroda (1930) Adama Mickiewicza, Nie-Bosk─ů komedi─Ö (1909) Z. Krasi┼äskiego, T─ů trzeci─ů (1911), W pustyni i w puszczy (1914, nast─Öpne wydania: 1922, 1947, 1953, 1965, 1969, 1975), Potop (1926), Krzy┼╝ak├│w (1936, 1961), Pana Wo┼éodyjowskiego (1940, 1941) Henryka Sienkiewicza, wszystkie w t┼éumaczeniu Reino Silvanto, Sezonow─ů mi┼éo┼Ť─ç (1930) Gabrieli Zapolskiej, Ziemi─Ö obiecan─ů (1936) i Ch┼éop├│w (1949) W┼éadys┼éawa Reymonta w t┼éumaczeniu Reino Silvanto, Bia┼éych braci (1938) Micha┼éa Choroma┼äskiego, Cudzoziemk─Ö (1950) Marii Kuncewiczowej, Szkic o Mickiewiczu (1955) Mieczys┼éawa Jastruna, T─Öcz─Ö Wandy Wasilewskiej, przed wojn─ů tak┼╝e utwory Zofii Kossak-Szczuckiej, Ferdynada Ossendowskiego, a po 1975 roku szereg utwor├│w wsp├│┼éczesnych polskich pisarzy. W latach 1917-50 dyrektorem Fi┼äskiego Teatru Narodowego - Kansallisteateri by┼é Eino Kalima, kt├│ry wystawi┼é (cz─Ö┼Ťciowo we w┼éasnym przek┼éadzie) komedie Fredry i szereg cennych pozycji dramaturgii M┼éodej Polski i 20-lecia mi─Ödzywojennego, kt├│re wysoko ocenia┼é. Tak┼╝e po jego ┼Ťmierci w teatrze wystawiono szereg polskich utwor├│w, jak np. w 1954 roku G. Zapolskiej Moralno┼Ť─ç pani Dulskiej, w 1968 roku S. Wyspia┼äskiego Wesele, w 1969 roku A. Fredry Damy i huzary i w 1973 roku M─Ö┼╝a i ┼╝on─Ö, a tak┼╝e utwory S. Mro┼╝ka i W. Gombrowicza, dramaty T. R├│┼╝ewicza i S.I. Witkiewicza. W Helsinkach od czas├│w przedwojennych wyst─Öpowali na festiwalach i r├│┼╝nych innych imprezach muzycznych polscy ┼Ťpiewacy i kompozytorzy, m.in.: ┼Ťpiewaczka operowa , primadonna Opery Warszawskie Wanda Wermi┼äska (przed wojn─ů), ┼Ťpiewaczka Ewa Demarczyk (1977), pianistka Barbara Hesse-Bukowska (cz┼éonek-za┼éo┼╝yciel Towarzystwa Przyja┼║ni Polsko-Fi┼äskiej), wiolonczelista Roman Jab┼éo┼äski (1977), muzyk (klawesyn) W┼éadys┼éaw K┼éosiewicz, ┼Ťpiewak operowy (tenor) Tadeusz Kopacki, pianista Janusz Olejniczak, ┼Ťpiewak operowy (tenor) Bogdan Paprocki, pianista Maciej Piotrowski, Pianista, profesor Akademii Muzycznej w Krakowie od 1962 roku Jan Hoffman prowadzi┼é w Helsinkach kursy letnie dla pianist├│w fi┼äskich. Natomiast pianistka i tak┼╝e profesorka Akademii Muzycznej w Krakowie Regina Smendzianka wprowadzi┼éa wyk┼éady i kursy interpretacji w Helsinkach, a kompozytor Witold Szalonek w 1980 roku prowadzi┼é wyk┼éady go┼Ťcinne i seminaria na Uniwersytecie Helsi┼äskim. Najwybitniejszy wsp├│┼éczesny kompozytor polski Krzysztof Penderecki w Helsinkach w 1983 roku Nagrod─ů im. Sibeliusa. W mi─Ödzynarodowych wystawach sztuki urz─ůdzanych w Helsinkach brali udzia┼é Polacy: malarz Tadeusz Dominik (1972), rze┼║biarz W┼éadys┼éaw Hasior, malarz Aleksandra Jachmota (1972), malarz Aleksander Kozyrski (1972), malarz Wies┼éaw Kruczkowski (1972), plastyk Lilla Kulka (1979), Tadeusz ┼üakomski (1952), rze┼║biarz Ewa Olszewska-Borys (1973), Polsi projektant graficzny Tadeusz Piskorski wyk┼éada┼é na fi┼äskich uczelniach artystycznych, w tym w Helsinkach i wsp├│┼épracowa┼é z agencjami reklamowymi w Helsinkach. Jerzy Ginalski, projektant form przemys┼éowych, zosta┼é w 1975 roku wsp├│┼épracownikiem International Council of Societies of Industrial Design w Helsinkach, a architekt wn─Ötrz Jan Karol Kosi┼äski wykona┼é polichromie w polskich pawilonach na helsi┼äskich mi─Ödzynarodowych targach w 1968 roku. - W Helsinkach w 1928 roku powsta┼éo Towarzystwo Polsko-Fi┼äskie, utworzone przez przyjaci├│┼é Polski i narodu polskiego: slawist├│w, ludzi literatury, teatru oraz student├│w. Pierwszym jego prezesem by┼é prof. Jooseppi Julius Mikkola. W roku 1937 roku Towarzystwo liczy┼éo 137 cz┼éonk├│w, w┼Ťr├│d kt├│rych znajdowali si─Ö m. in. prezydent Ky├Âsti Kallio i premier A. K. Cajander. Stopniowano na terenie Finlandii powstawa┼éy nowe Towarzystwa Finlandia-Polska. W celu usprawnienia ich wsp├│┼épracy w 1977 roku utworzono Zwi─ůzek Towarzystw Finlandia-Polska z siedzib─ů w┼éadz w Helsinkach. Do organizacji tej nale┼╝y obecnie ok. 2000 cz┼éonk├│w, skupionych w 23 towarzystwach, m. in. w Helsinkach, Lahti, Pori, Mikkeli, Turku, Vantaa, Tampere, Porvoo, Tuusula, Valkeakoski. Podstawowym zadaniem Zwi─ůzku jest dzia┼éanie na rzecz rozwoju stosunk├│w polsko-fi┼äskich i propagowanie w Finlandii wiedzy o Polsce. Najbardziej znanym i najbogatszym Polakiem w Helsinkach i ca┼éej Finlandii jest mieszkaj─ůcy w Helsinkach od 1966 roku Stefan Widomski (ur. 1943 w Warszawie), przedsi─Öbiorca, t┼éumacz, negocjator i dyplomata, t┼éumacz przysi─Ög┼éy prezydenta Finlandii Urho Kekkonena (rosyjski, polski), by┼éy wiceprezes (Senior Vice President) koncernu telekomunikacyjnego Noki, od 1993 konsul honorowy RP w Espoo k. Helsinek, 2006-08 doradca ds. Rosji w SITRA, Narodowym Funduszu Niepodleg┼éo┼Ťci Finlandii. - Na cmentarzu Hietaniemi wiele polskich grob├│w i nagrobk├│w. - W kwietniu 1937 roku zosta┼éa uruchomiona przez Polskie Linie Lotnicze LOT linia lotnicza Warszawa - Helsinki. Dzisiaj r├│wnie┼╝ kursuj─ů regularnie promy pasa┼╝erskie na linii Gdynia-Helsinki. - Jest tu siedziba fi┼äskiego towarzystwa chopinowskiego - Chopin Society of Finland. - Na XV Igrzyskach Olimpijskich w Helsinkach w 1952 roku dru┼╝yna polska zdoby┼éa 1 z┼éoty medal, 2 srebrne i 1 br─ůzowy medal. - Na odbywaj─ůcych si─Ö tu mistrzostwach ┼Ťwiata w lekkoatletyce reprezentacja Polski w 1983 roku zdoby┼éa 2 z┼éote, 1 srebrny i 1 br─ůzowy medal, a w 2005 roku - 1 z┼éoty i 1 srebrny medal. Natomiast na odbytych tu mistrzostwach Europy w lekkoatletyce zawodnicy polscy zdobyli w 1971 roku - 1 z┼éoty, 3 srebrne i 5 br─ůzowych medali, w 1983 roku - 2 z┼éote, 1 srebrny i 1 br─ůzowy, w 1994 roku - 1 srebrny i 1 br─ůzowy medal, w 2005 roku - 2 srebrne i w 2012 - 1 z┼éoty i 3 br─ůzowe medale. W 1. Mistrzostwach ┼Üwiata w Lekkoatletyce w Helsinkach w 1983 roku polscy sportowcy zdobyli 2 z┼éote, 1 srebrny i 1 br─ůzowy medal. - Miastami partnerskimi Helsinek s─ů Warszawa i Szczecin. Z miastem sto┼éecznym Helsinki graniczy bezpo┼Ťrednio miasto Espoo, kt├│re wraz z miastami Helsinki, Vantaa i Kauniainen tworzy zesp├│┼é miejski Helsinek. Ciekawostk─ů dla Polak├│w mo┼╝e by─ç wkomponowane w krajobraz naturalny osiedle mieszkaniowe, zaprojektowane przez polskich architekt├│w: J. Chmielewskiego, J. Kazubi┼äskiego i K. Kurasia. Dzia┼éa tu r├│wnie┼╝ polski konsulat honorowy kierowany przez by┼éego wiceprezesa Nokii, Stefana Widomskiego. - W Helsinkach urodzi┼é si─Ö znany polski architekt i urbanista, profesor Politechniki Warszawskiej Oskar Hansen (1922-2005).

Polacy w Indiach: w Nowym Delhi



NOWE DELHI (ang. New Delhi), stolica Indii, na terenie terytorium sto┼éecznego Delhi. - Po przybyciu do Indii kilku tysi─Öcy polskich sierot i p├│┼ésierot wyprowadzonych ze Zwi─ůzku Sowieckiego w 1942 wraz z armi─ů gen. W┼éadys┼éawa Andersa, w Delhi powo┼éany zosta┼é Komitet Pomocy Dzieciom Polskim, w sk┼éad kt├│rego weszli m.in. przedstawiciel rz─ůdu indyjskiego, wiceminister Archibald Webb, przedstawiciele Izby Ksi─ů┼╝─ůt Indyjskich, katolicki arcybiskup Bombaju Thomas Roberts, a stron─Ö polsk─ů reprezentowa┼é konsul Eugeniusz Banasi┼äski z Bombaju. Otwarto konto bankowe pod nazw─ů "The Polish Childrens Account", na kt├│rym zdeponowano wyj┼Ťciow─ů dotacj─Ö w wysoko┼Ťci 50 tysi─Öcy rupii. Indyjski Czerwony Krzy┼╝ zebra┼é 8500 rupii na polskie sieroty. - 30 III 1954 Polska nawi─ůza┼éa stosunki dyplomatyczne z Indiami; Ambasada RP jest w dzielnicy Chanakyapuri; przy Ambasadzie dzia┼éa Instytut Polski propaguj─ůcy kultur─Ö polsk─ů w Indiach. - Po nawi─ůzaniu stosunk├│w dyplomatycznych polsko-indyjskich powsta┼éo w Delhi Towarzystwo Przyjaci├│┼é Polski, grupuj─ůce dzia┼éaczy Indyjskiego Kongresu Narodowego. - W 1968 otwarto w Delhi Polski O┼Ťrodek Informacyjny. Obecnie przy ambasadzie Polski dzia┼éa specjalny Polish Institute New Delhi, kt├│ry w┼Ťr├│d mieszka┼äc├│w miasta promuje polsk─ů kultur─Ö, a tak┼╝e organizuje liczne akcje miejskie z elementem polskim. - 12 XI 1979 odby┼é si─Ö "Dzie┼ä Polski" na wielkich targach "Indfair" w Delhi. Jest tu biuro Indyjsko-Polskiej Izby Gospodarczej. - 3 XI 1984 w Delhi w uroczysto┼Ťciach pogrzebowych Indiry Gandhi uczestniczy┼éa delegacja polska z Henrykiem Jab┼éo┼äskim. - 24 X 1985 zainaugurowano regularn─ů komunikacj─Ö lotnicz─ů mi─Ödzy Warszaw─ů a Delhi. - W Zak┼éadzie Studi├│w S┼éowia┼äskich i Ugrofi┼äskich (SFUS) na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Delhijskiego od 1958 jest wyk┼éadany j─Özyk polski i s─ů prowadzone badania dotycz─ůce literatury polskiej. - W latach 1985-86 stypendyst─ů Uniwersytetu New Delhi Krzysztof D─Öbnicki, znany dzisiaj indolog polski. - W 1995-2000 by┼é tu wyk┼éadowc─ů Uniwersytetu New Delhi dr Piotr Rudzki, wsp├│┼éautor pierwszego podr─Öcznika nauki j─Özyka polskiego dla Hindus├│w. - Doktorem honoris causa Uniwersytetu New Delhi zosta┼é polski prawnik i dyplomata ┼Ťwiatowej s┼éawy, s─Ödzia i przewodnicz─ůcy Mi─Ödzynarodowego Trybuna┼éu Sprawiedliwo┼Ťci w Hadze Manfred Lachs (1914-1993). - Podczas pielgrzymki do Indii papie┼╝ Jan Pawe┼é II przebywa┼é w Delhi 1-3 lutego 1986; na lotnisku powita┼é papie┼╝a prezydent kraju Zail Singh i premier Rajiv Gandhi oraz przedstawiciele Ko┼Ťcio┼éa w Indiach; "polski" odprawi┼é msz─Ö z udzia┼éem 25 tysi─Öcy wiernych na delhijskim stadionie Indiry Gandhi. Jan Pawe┼é II ponownie by┼é Nowym Delhi w dniach 5-8 listopada 1999. 6 listopada o godz. 9 odby┼éa si─Ö oficjalna uroczysto┼Ť─ç powitania Ojca ┼Üwi─Ötego przez prezydenta Indii Kocherila Ramana Narayanana. Po rozmowie z prezydentem, kt├│ra trwa┼éa ok. 30 min., Ojciec ┼Üwi─Öty przejecha┼é samochodem do Hyderabad House, gdzie spotka┼é si─Ö z wiceprezydentem Indii Shri Krishan Kantem i z premierem Shri Atal Bihari Vajpayee, nast─Öpnie papie┼╝ Jan Pawe┼é II nawiedzi┼é Raj Ghat - mauzoleum Mahatmy Gandhi, po po┼éudniu zamkn─ů┼é w katedrze Specjalne Zgromadzenie Synodu Biskup├│w po┼Ťwi─Öcone Azji. 7 listopada na stadionie im. Jawaharlala Nehru Ojciec ┼Üwi─Öty odprawi┼é msz─Ö ┼Ťw. z udzia┼éem kilkudziesi─Öciu tysi─Öcy wiernych, a po po┼éudniu w o┼Ťrodku konferencyjnym Vigyan Bhawan spotka┼é si─Ö z przedstawicielami innych wyzna┼ä i religii Indii - hinduizmu, islamu, religii sikh├│w, d┼╝ainizmu, buddyzmu, zaratusztrianizmu, judaizmu i bahaizmu. - Od 2013 jest tu misjonarzem polski pastor Ko┼Ťcio┼éa Zielono┼Ťwi─ůtkowc├│w Leszek Mocha. - Na tutejszym Brytyjskim Cmentarzu Wojennym jest gr├│b polskiego pilota w szeregach RAF Ryszarda Idriana (zm. 21 V 1946). - Polacy w Nowym Delhi przebywaj─ů zwykle czasowo. Pracuj─ů na terminowych kontraktach. Chocia┼╝ nie brak tu Polak├│w mieszkaj─ůcych na sta┼ée. - Minister Spraw Zagranicznych Polski Rados┼éaw Sikorski w dniach od 10 do 14 listopada 2013 bra┼é udzia┼é w 11. szczycie ministr├│w spraw zagranicznych kraj├│w ASEM (Asia - Europe Meetings) w Nowym Delhi. W 25 rocznic─Ö pierwszej pielgrzymki Jana Paw┼éa II w Indiach, w Delhi ods┼éoni─Öte zosta┼éy dwa pomniki Jana Paw┼éa II. Oba pomniki wykonane z br─ůzu s─ů dzie┼éem rze┼║biarza Armando Benato i powsta┼éy w Tajlandii. W ods┼éoni─Öciu pomnik├│w Jana Paw┼éa II w nuncjaturze apostolskiej w Delhi oraz przed katedr─ů Naj┼Ťwi─Ötszego Serca Pana Jezusa w stolicy Indii uczestniczy┼é specjalny delegat Benedykta XVI na te obchody - kard. Cormac Murphy-O Connor. W uroczysto┼Ťci w nuncjaturze udzia┼é wzi─Öli m.in. minister stanu dr Karan Singh, kt├│ry reprezentowa┼é rz─ůd Indii, nuncjusz apostolski abp Salvatore Pennacchio, cz┼éonkowie episkopatu Indii, liczni duchowni i dyplomacja. Podkre┼Ťlano historyczne znaczenie wizyty Jana Paw┼éa II w Indiach oraz fakt, i┼╝ jego nauczanie pozostaje w ┼╝ywej pami─Öci indyjskich chrze┼Ťcijan. Nuncjusz zauwa┼╝y┼é: "Jan Pawe┼é II podkre┼Ťla┼é wag─Ö dialogu mi─Ödzy religijnego, wolno┼Ťci religijnej i dzia┼éalno┼Ťci na rzecz pokoju". Ods┼éoni─Öciu pomnika w delhijskiej nuncjaturze towarzyszy┼éa promocja ksi─ů┼╝ki upami─Ötniaj─ůcej wydarzenia sprzed ─çwier─çwiecza.

Polacy na W─Ögrzech: w Budapeszcie



Budapeszt jest stolic─ů W─Ögier, kt├│re przez 800 lat - do I rozbioru Polski w 1772 roku i w latach 1938-39 by┼éy naszym s─ůsiadem. St─ůd by┼éy i s─ů bardzo o┼╝ywione stosunki polsko-w─Ögierskie, a przez to samo nie brak powi─ůza┼ä Budapesztu z Polsk─ů i Polakami. I tak pierwszy kr├│l W─Ögier (od 1001 r.) Stefan I ┼Üwi─Öty wspar┼é militarnie Boles┼éawa Chrobrego podczas jego wyprawy przeciwko Rusi Kijowskiej. Kr├│l W─Ögier w latach 1342-82 i jednocze┼Ťnie kr├│l Polski w latach 1370-82 Ludwik W─Ögierski by┼é synem kr├│la W─Ögier Karola Roberta i El┼╝biety ┼üokietk├│wny, c├│rki kr├│la Polski W┼éadys┼éawa I ┼üokietka i siostry Kazimierza III Wielkiego, st─ůd na mocy uk┼éad├│w mi─Ödzy W─Ögrami i Polsk─ů, dynastia andegawe┼äska mia┼éa prawo przej─ů─ç tron polski. El┼╝bieta ┼üokietk├│wna by┼éy ┼╝on─ů Karola Roberta od 1320 roku. Wcze┼Ťniej, bo w latach 1306-17 jego ┼╝on─ů by┼éa Maria, c├│rka piastowskiego ksi─Öcia Kazimierza bytomskiego. W Budapeszcie urodzi┼éa si─Ö Jadwiga Andegawe┼äska (r├│wnie┼╝ kr├│lowa Jadwiga; 1373 lub 1374 - 1399 Krak├│w, kr├│lowa Polski z dynastii Andegawen├│w, c├│rka Ludwika W─Ögierskiego i El┼╝biety Bo┼Ťniaczki - c├│rki El┼╝biety kujawskiej, c├│rki Kazimierza III, ksi─Öcia gniewkowskiego, w 1384 roku koronowana na kr├│la Polski, pierwsza ┼╝ona W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼éy, aposto┼éka Litwy, ┼Ťwi─Öta Ko┼Ťcio┼éa katolickiego i patronka Polski. Kr├│l Polski W┼éadys┼éaw III (Warne┼äczyk) 8 marca 1440 roku z wyboru sejmu w─Ögierskiego zosta┼é jednocze┼Ťnie kr├│lem W─Ögier. Nie uzna┼éa tego faktu ┼╝ona zmar┼éego kr├│la Albrechta Habsburba - El┼╝bieta i koronowa┼éa na kr├│la W─Ögier swego kilkumiesi─Öcznego syna W┼éadys┼éawa IV Pogrobowca. W├│wczas oddzia┼éy polskie zaj─Ö┼éy zbrojnie Bud─Ö (Budapeszt), aby utrwali─ç w┼éadz─Ö W┼éadys┼éawa III na W─Ögrzech. Za panowania Jagiellon├│w (1490-1526) Budapeszt nale┼╝a┼é do najwi─Ökszych miast Europy; miasto by┼éo znacz─ůcym o┼Ťrodkiem handlu byd┼éem i winem. Urodzony w Budapeszcie Jan Zygmunt (1540-1571) pierwszy ksi─ů┼╝─Ö Siedmiogrodu, antykr├│l W─Ögier w latach 1559-71 by┼é synem kr├│la w─Ögierskiego, Jana Zapolyi oraz Izabeli Jagiellonki, c├│rki kr├│la Polski Zygmunta I Starego. W okresie wyprawy wiede┼äskiej w 1683 roku kr├│l Jan II1 Sobieski tak┼╝e tu gromi Turk├│w. Z okresu przedrozbiorowego Polski mo┼╝na wspomnie─ç, ┼╝e Ja n Radlica - p├│┼║niejszy biskup krakowski by┼é zaufanym lekarzem kr├│la w─Ögierskiego Ludwika W─Ögierskiego, a Marcin Kr├│l z ┼╗├│rawicy lekarzem s┼éawnego wodza w─Ögierskiego Janosa Hunyadyego, ┼╝e Marcin Bylica z Olkusza by┼é nadwornym astrologiem kr├│la W─Ögier Macieja Korwina i ┼╝e w ┼Ťredniowieczu na Akademii Krakowskiej studiowa┼éo wielu W─Ögr├│w, w tym pochodz─ůcych z Budapesztu.

Po agresji III Rzeszy i ZSRR na Polsk─Ö we wrze┼Ťniu 1939 znalaz┼é si─Ö na W─Ögrzech/w Budapeszcie Henryk S┼éawik (1894-1944), polski dziennikarz, powstaniec ┼Ťl─ůski, pose┼é na Sejm ┼Ül─ůski w Katowicach. Na W─Ögrzech sta┼é si─Ö jednym z organizator├│w pomocy polskim uchod┼║com (w tym ┼╗ydom), kt├│rzy znale┼║li si─Ö na W─Ögrzech. We wsp├│┼épracy z delegatem w─Ögierskiego rz─ůdu J├│zsefem Antallem wystawia┼é uchod┼║com dokumenty, kt├│re wielu z nich - zw┼éaszcza uciekaj─ůcym z Polski ┼╗ydom - uratowa┼éy ┼╝ycie. Szacuje si─Ö, ┼╝e Henryk S┼éawik uratowa┼é ┼╝ycie prawie 30 000 polskim uchod┼║com, w┼Ťr├│d kt├│rych by┼éo ok. 5000 ┼╗yd├│w. Aresztowany przez Niemc├│w i zamordowany w obozie koncentracyjnym w Gusen I (Mauthausen). Po┼Ťmiertnie w 1990 roku uhonorowany tytu┼éem Sprawiedliwego w┼Ťr├│d Narod├│w ┼Üwiata przez izraelski Instytut Jad Waszem, a w 2010 roku odznaczony Orderem Or┼éa Bia┼éego. W Budapeszcie jest Pomnik Henryka S┼éawika i J├│zsefa Antalla.

Europejska Wiosna Lud├│w 1848 roku i rewolucja na W─Ögrzech 1848-49 oraz upadek Powstania Styczniowego 1863-64 przynios┼éy tu fale polskiej emigracji politycznej, a tak┼╝e polskich uczestnik├│w walk niepodleg┼éo┼Ťciowych na W─Ögrzech, kt├│re tak jak polska Galicja by┼éy pod zaborem austriackim. W 2 po┼é. XIX w. powsta┼éa polska kolonia r├│wnie┼╝ emigrant├│w zarobkowych na K├Âb├ínya (obecnie X dzielnica Budapesztu), w kt├│rej w 1905 roku mieszka┼éo 4255 Polak├│w, z kt├│rych 1167 uzyska┼éo prawo sta┼éego pobytu. W latach 1874-91 dzia┼éa┼éo w Budapeszcie Stowarzyszenie Bratniej Pomocy, kt├│re by┼éo organizacj─ů kulturalno-spo┼éeczn─ů emigracji polskiej na W─Ögrzech. Budapeszt w latach 1926-44 by┼é siedzib─ů centralnej organizacji polonijnej na W─Ögrzech - Stowarzyszenia Polak├│w na W─Ögrzech; reaktywowane 1947-50, g┼é├│wnie w celach repatriacyjnych. Polacy na W─Ögrzech s─ů uznawani za mniejszo┼Ť─ç narodow─ů i s─ů zorganizowani w samorz─ůdy mniejszo┼Ťci narodowych. Polacy w Budapeszcie - w liczbie oko┼éo 5000 os├│b posiadaj─ů sw├│j samorz─ůd w 16 dzielnicach miasta. Obok samorz─ůd├│w mniejszo┼Ťci polskiej w Budapeszcie dzia┼éaj─ů tak┼╝e inne organizacje polonijne. Od 1958 roku dzia┼éa tu Polskie Stowarzyszenie Kulturalne im. J. Bema na W─Ögrzech, b─Öd─ůce naczeln─ů organizacj─ů polsk─ů na W─Ögrzech (posiada sze┼Ť─ç oddzia┼é├│w terenowych), od 1993 roku Stowarzyszenie Katolik├│w Polskich na W─Ögrzech p.w. ┼Üw. Wojciecha (posiadaj─ůce dwa oddzia┼éy terenowe na W─Ögrzech), kt├│re jest prawnym opiekunem wzniesionego w 1927 roku Domu Polskiego przy ko┼Ťciele polskim (w latach 1950-98 by┼é zaj─Öty przez pa┼ästwo), Stowarzyszenie Grupa Rekonstrukcji Historycznej Legionu Wysockiego na W─Ögrzech, Stowarzyszenie Polonia Nova, Muzeum i Archiwum W─Ögierskiej Polonii (od 1998) oraz kluby przyja┼║ni polsko-w─Ögierskiej m.in. w IV, VIII, XVII dzielnicach miasta. Dzia┼éaj─ů tak┼╝e: Grupa Teatralna "Dom otwarty", zesp├│┼é taneczny "Polonez", zesp├│┼é muzyczny "Wis┼éa", ch├│r pw. ┼Üw. Kingi oraz od 1996 roku Forum Tw├│rc├│w Polonijnych i Zrzeszenie Ochrony Interes├│w Gospodarczych Polak├│w na W─Ögrzech "Polonia-Hungaria". Przy Ambasadzie RP funkcjonuje Szkolny Punkt Konsultacyjny im. S├índora Pet┼Ĺfiego, kt├│ry realizuje polski (krajowy) program edukacyjny i jest jedyn─ů polsk─ů plac├│wk─ů o┼Ťwiatow─ů na W─Ögrzech. Od 2005 roku istnieje Szko┼éa nauczania j─Özyka polskiego, prowadzona przez Og├│lnopolski Samorz─ůd Mniejszo┼Ťci Polskiej i podleg┼éa w─Ögierskiemu Ministerstwu O┼Ťwiaty. Pierwsze polskie pismo pt. "Nouvelles de Pologne" ukazywa┼éo si─Ö w Budapeszcie (Peszcie) w 1871 roku, a po nim m.in.: "Tygodnik Polski na W─Ögierskiej Ziemi" w 1872 roku; "Tygodnik Polski. Po kampanii wrze┼Ťniowej 1939 roku i przybyciu na W─ůgry ponad 100 tys. polskich uchod┼║c├│w redagowano pismo "Wie┼Ťci Polskie", ukazuj─ůce si─Ö do momentu zaj─Öcia Budapesztu przez Niemc├│w 15 marca 1944 roku. Materia┼éy Obozowe" 1943-44 - organ Polskiego Komitetu Obywatelskiego do Spraw Opieki nad Uchod┼║cami na W─Ögrzech. Obecnie dzia┼éaj─ů media polonijne: miesi─Öcznik "Polonia W─Ögierska" (od 1995), wydawany przez Og├│lnokrajowy Samorz─ůd Mniejszo┼Ťci Polskiej oraz kwartalniki: Polskiego Stowarzyszenia Kulturalnego im. gen. J.Bema - "G┼éos Polonii" (od 1987) i parafialny "Quo Vadis" (od 2003). Od 1998 roku dzia┼éa Redakcja Polska Radia W─Ögierskiego/Magyar R├ídi├│, a MTV - (Magyar TV) nadaje 2 razy w miesi─ůcu magazyn mniejszo┼Ťciowy pt. Rondo zajmuj─ůcy si─Ö tematyk─ů polonijn─ů. Jest tak┼╝e strona internetowa w─Ögierskiej Polonii.

Stosunki dyplomatyczne mi─Ödzy Polsk─ů a W─Ögrami zosta┼éy nawi─ůzane 19 wrze┼Ťnia 1919 roku, czyli po powstaniu w 1918 roku pa┼ästwa polskiego i pa┼ästwa w─Ögierskiego. W latach 1921-40 (do ko┼äca tego roku) by┼éo w Budapeszcie poselstwo polskie. Mie┼Ťci┼éo si─Ö na Wzg├│rzu Zamkowym, w barokowej kamienicy z ko┼äca XVIII wieku przy Orsz├ígh├íz utca 13. Dopiero naciski hitlerowskich Niemiec doprowadzi┼éy do zamkni─Öcia Poselstwa RP. Ostatnim urz─Öduj─ůcym polskim pos┼éem by┼é Leon Or┼éowski. Gdy podczas ostatniego, po┼╝egnalnego spotkania z premierem W─Ögier P├ílem Telekim wyrazi┼é obaw─Ö o dalszy los tysi─Öcy polskich uchod┼║c├│w, w─Ögierski premier uspokoi┼é dyplomat─Ö, m├│wi─ůc w├│wczas znamienne s┼éowa: "od tej chwili ambasadorem ich interes├│w b─Öd─Ö ja sam!". P├íl Teleki udowodni┼é swoj─ů przyja┼║┼ä wobec Polski ju┼╝ wcze┼Ťniej, w 1939 roku, gdy odm├│wi┼é zgody na przemarsz przez terytorium W─Ögier wojsk III Rzeszy maj─ůcych zaatakowa─ç nasz kraj. (Przez kilka miesi─Öcy - od marca do wrze┼Ťnia 1939 - po rozbiorze Czechos┼éowacji i zaj─Öciu przez W─Ögry Rusi Zakarpackiej Polska i W─Ögry posiada┼éy wsp├│ln─ů granic─Ö). Po zako┼äczeniu II wojny ┼Ťwiatowej 28 sierpnia 1945 roku Polska i W─Ögry ponownie nawi─ůza┼éy stosunki dyplomatyczne na szczeblu poselstw, a 13 lutego 1954 roku wzajemne przedstawicielstwa podniesiono do rangi ambasad (gov.pl).

Specjalne miejsce w dziejach Polak├│w w Budapeszcie zajmuje bez w─ůtpienia r├│wnie┼╝ Instytut Polski prowadzony przez polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Jego historia rozpocz─Ö┼éa si─Ö 21 pa┼║dziernika 1934 roku, kiedy podpisana zosta┼éa w Warszawie, z okazji wizyty w─Ögierskiego premiera, umowa o wsp├│┼épracy kulturalnej pomi─Ödzy Polska i W─Ögrami. Cztery lata po podpisaniu umowy, 31 pa┼║dziernika 1938 roku, lektor j─Özyka polskiego w Uniwersytecie Kr├│lewskim im. P├ętera P├ízm├ínya w Budapeszcie mianowany zosta┼é na stanowisko dyrektora Instytutu Polskiego. Instytut rozpocz─ů┼é dzia┼éalno┼Ť─ç w styczniu 1939 roku, za┼Ť oficjalne otwarcie, w obecno┼Ťci przedstawicieli polskich i w─Ögierskich w┼éadz pa┼ästwowych, nast─ůpi┼éo 24 maja 1939 roku. Do wybuchu II wojny Instytut zajmowa┼é si─Ö przede wszystkim propagowaniem polskiej nauki, kultury i j─Özyka. Wszystko to, co nast─ůpi┼éo po 1 wrze┼Ťnia, a zw┼éaszcza fala uchod┼║c├│w polskich przyby┼éych na W─Ögry, na┼éo┼╝y┼éo na Instytut nowe zadania. Instytut pomaga┼é w przygotowywaniu m┼éodych uchod┼║c├│w do egzamin├│w na studia. Brak ksi─ů┼╝ek zmusza┼é do wydawania wybitnych dzie┼é literatury polskiej. Dzie┼éa Mickiewicza, S┼éowackiego, ┼╗eromskiego, Wyspia┼äskiego i innych ukaza┼éy si─Ö w serii wydawniczej Instytutu pn. Biblioteka Polska, licz─ůcej ponad 80 tom├│w. Instytut sta┼é si─Ö nieoficjaln─ů redakcj─ů podr─Öcznik├│w do nauki j─Özyka polskiego, redagowano tutaj czasopismo "Rocznik Polski" oraz prowadzono Wy┼╝sze Studium dla Uchod┼║c├│w. W ramach tego studium wyk┼éada┼é tak┼╝e wybitny polski pisarz i eseista Stanis┼éaw Vincenz. Instytut Polski w Budapeszcie by┼é jedyn─ů tego typu instytucj─ů dzia┼éaj─ůc─ů w tym czasie w Europie i w dodatku w pa┼ästwie, pozostaj─ůcym w sojuszu z Niemcami. Niemieckie w┼éadze wielokrotnie sprzeciwia┼éy si─Ö dzia┼éalno┼Ťci Instytutu. Dzi─Öki zrozumieniu w┼éadz w─Ögierskich Instytut Polski dzia┼éa┼é nieprzerwanie do 19 marca 1944 roku i by┼é bezpiecznym miejscem spotka┼ä duchowych przyw├│dc├│w emigracji polskiej, wybitnych przedstawicieli polskiej literatury, kultury i sztuki. W obecnej siedzibie, u zbiegu ulicy Nagymez┼Ĺ i Al. Andr├íssy Instytut prowadzi dzia┼éalno┼Ť─ç od 1964 roku. Pocz─ůtkowo dzia┼éa┼é jako Czytelnia Polska, nast─Öpnie O┼Ťrodek Informacji i Kultury Polskiej - a w 1994 roku przyj─ů┼é obecn─ů nazw─Ö Instytut Polski w Budapeszcie. B─Öd─ůc jednym z najstarszych Instytut├│w Polskich na ┼Ťwiecie, oraz jedn─ů z najstarszych dzia┼éaj─ůcych za granic─ů polskich instytucji kulturalnych, Instytut Polski w Budapeszcie jest zaanga┼╝owany obecnie w organizacj─Ö ok. 150 r├│┼╝norodnych program├│w z dziedziny kultury, o┼Ťwiaty i nauki rocznie. Jego podwoje przekracza tym samym rocznie ponad 30 tys. os├│b, a wielokrotno┼Ť─ç tej liczby bierze udzia┼é w programach organizowanych przez Instytut poza w┼éasn─ů siedzib─ů, w tym w ramach takich przedsi─Öwzi─Ö─ç, jak Budapesti Tavaszi Fesztiv├íl, Budapest Cafe (dawniej: ┼Észi) Fesztiv├íl, Sziget Fesztiv├íl, Mediawave, Cinefest, Titanic, itd. (Instytut Polski w Budapeszcie).

W 1905 roku g┼éosi┼é dla polskich katolik├│w w Budapeszcie rekolekcje arcybiskup lwowski (dzisiaj ┼Ťwi─Öty) J├│zef Bilczewskiego. Widz─ůc tak liczne rzesze rodak├│w uzna┼é za konieczne przys┼éanie im polskiego ksi─Ödza i wybudowanie polskiego ko┼Ťcio┼éa. Jesieni─ů 1908 roku przyjecha┼é do Budapesztu do pracy w┼Ťr├│d Polak├│w ks. Wincenty Danek, kap┼éan archidiecezji lwowskiej. On sta┼é si─Ö motorem budowy nowej polskiej ┼Ťwi─ůtyni. Powsta┼é komitet budowy ko┼Ťcio┼éa, w kt├│rego sk┼éad Plan jej budowy ukonkretnia┼é si─Ö z ka┼╝dym rokiem. Powo┼éane zosta┼éo nawet stowarzyszenie do jego realizacji i komitet budowy. W jego sk┼éad weszli m.in. prymas W─Ögier kard. Kolos Vaszaty oraz burmistrz Budapesztu dr Istvan Barczy, abp J├│zef Teodorowicz - metropolita lwowski obrz─ůdku ormia┼äskiego, bp W┼éadys┼éaw Bandurski - sufragan lwowski i bp J├│zef Pelczar - ordynariusz przemyski. I wojna ┼Ťwiatowa i n─Ödza zaistnia┼éa po niej sprawi┼éy, ┼╝e murowany ko┼Ťci├│┼é pw. MB Nieustaj─ůcej Pomocy zosta┼é zbudowany dopiero w 1930 roku, a jego konsekracji dokona┼é prymas Polski, kard. Augustyn Hlond. Przy polskim ko┼Ťciele na K┼Ĺb├ínyi rozwin─Ö┼éy tak┼╝e swoj─ů dzia┼éalno┼Ť─ç m.in. Katolickie Stowarzyszenie M┼éodzie┼╝y ┼╗e┼äskiej, harcerstwo polskie, organizacje: "St├│┼é Polski" i "Ranna Jutrzenka" oraz Zwi─ůzek Robotnik├│w Polskich. W latach 1932-52 pracowa┼éy tu polskie siostry el┼╝bietanki z Poznania. Przy ko┼Ťciele zosta┼é wybudowany w latach 1925-27 staraniem tutejszych Polak├│w Dom Polski, kt├│ry sta┼é si─Ö szybko o┼Ťrodkiem polsko┼Ťci, miejscem wszelkich spotka┼ä, zabaw i odczyt├│w oraz siedzib─ů szko┼éy polskiej, kt├│r─ů prowadzi┼éy siostry zakonne. W czasach II wojny ┼Ťwiatowej Polonia w─Ögierska nios┼éa pomoc uchod┼║com z kraju. Niejednokrotnie udziela┼éa im schronienia i pomocy. Ko┼Ťci├│┼é polski sta┼é si─Ö w├│wczas centrum ┼╝ycia patriotycznego na W─Ögrzech, miejscem wielu uroczysto┼Ťci oraz oparciem i nadziej─ů tysi─Öcznej rzeszy wychod┼║stwa wojennego. Ko┼Ťci├│┼é by┼é tak┼╝e skupiskiem legalnej opozycji w─Ögierskiej, kt├│ra manifestowa┼éa swoj─ů solidarno┼Ť─ç z Polakami oraz przeciw w┼éasnemu rz─ůdowi i Niemcom. S┼éu┼╝y┼é te┼╝ jako punkt kontaktowy, na terenie kt├│rego dzia┼éa┼éa tajna radiostacja a┼╝ do zaj─Öcia W─Ögier przez wojska niemieckie w 1944 roku. Po wojnie komunistyczne prze┼Ťladowania dotkn─Ö┼éy tak┼╝e polski ko┼Ťci├│┼é w Budapeszcie. W roku 1950 roku nale┼╝─ůce do kompleksu ko┼Ťcielnego nieruchomo┼Ťci upa┼ästwowiono. Wzniesiono ponadto mur oddzielaj─ůcy ko┼Ťci├│┼é od reszty budynk├│w, a pobliski Dom Polski zamieniono na przytu┼éek dla starc├│w (odzyskany w 1998 r.). Z braku polskiego kap┼éana w ko┼Ťciele pracowali ksi─Ö┼╝a w─Ögierscy. Wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç Polak├│w przesta┼éa uczestniczy─ç w ┼╝yciu ko┼Ťcielnym. Tak by┼éo do upadku w┼éadzy komunistycznej w Polsce i na W─Ögrzech w 1989 roku. W 1990 roku ┼Ťwi─ůtynia sta┼éa si─Ö ponownie ko┼Ťcio┼éem polskim, kiedy za zgod─ů prymasa Polski kard. J├│zefa Glempa, opiek─Ö nad nim obj─Öli ksi─Ö┼╝a chrystusowcy z Poznania. W listopadzie roku nast─Öpnego prymas W─Ögier Laszlo Paskai ustanowi┼é tam polsk─ů parafi─Ö personaln─ů. Tak jest do dzi┼Ť. W okaza┼éej bazylice ┼Ťw. Stefana obraz Matki Boskiej Cz─Östochowskiej z tablic─ů pami─ůtkow─ů. W dniach 16-20 wrze┼Ťnia 1991 roku przebywa┼é na W─Ögrzech/Budapeszcie z wizyt─ů apostolsk─ů "polski" papie┼╝ Jan Pawe┼é II. Dzisiaj przy ko┼Ťciele ┼Ťw. Teresy jest pomnik Jana Paw┼éa II.

Na Uniwersytecie Budapeszte┼äskim studia polonistyczne posiadaj─ů od 1979 roku samodzieln─ů katedr─Ö filologii polskiej (68 student├│w w 2013 r.). - Cz┼éonkami zagranicznymi Polskiej Akademii Umiej─Ötno┼Ťci byli przed wojn─ů nast─Öpuj─ůcy profesorowie Uniwersytetu Budapeszte┼äskiego: historyk kultury Sandor Domanovszky, historyk Europy Wschodniej Imre Lukinich i filologii s┼éowia┼äskie Janos Melich. - Absolwent Uniwersytetu Budapeszte┼äskiego Adorj├ín Div├ęky (1880-1965 Budapeszt), w─Ögierski historyk literatury, j─Özykoznawca, badacz historycznych zwi─ůzk├│w w─Ögiersko-polskich, uko┼äczy┼é studia specjalne na Uniwersytecie Jagiello┼äskim 1909-1911, w 1921 roku habilitowa┼é si─Ö na Uniwersytecie w Budapeszcie i zosta┼é docentem historii Polski ze szczeg├│lnym uwzgl─Ödnieniem stosunk├│w polsko-w─Ögierskich, w 1928 roku zosta┼é przeniesiony na Uniwersytet Warszawski, kt├│rego by┼é docentem w latach 1929-39 oraz dyrektorem Instytutu W─Ögierskiego w Warszawie 1935-39, doktor honoris causa polskiego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.

W Budapeszcie ma swoj─ů siedzib─Ö w─Ögierskie towarzystwo chopinowskie - Gyoegy Ferenczy Foundation. W muzeach i galeriach jest troch─Ö polonik├│w, m.in. w W─Ögierskim Muzeum Narodowym do lutego 2021 roku by┼éa dzieci─Öca zbroja kr├│la Polski Zygmunta Augusta, kt├│r─ů ofiarowa┼é Polsce jako dar narodu w─Ögierskiego premier w─Ögierski Victor Orban; w Muzeum Sztuk Pi─Öknych jest obraz "Polonia" (1863) Artura Grottgera. - W roku 1896 Panorama Rac┼éawicka zosta┼éa przewieziona i wystawiona w Budapeszcie, gdzie cieszy┼éa si─Ö ogromnym powodzeniem. Udost─Öpniona by┼éa publiczno┼Ťci przez rok; obejrza┼éo j─ů ok. 800 000 W─Ögr├│w. Z tej okazji wydano tak┼╝e ilustrowany album z w─Ögierskim tekstem pt. Lengyel k├Ârk├ęp - Koscziusk├│ Thaddaeus gy┼Ĺzelme az oroszok f├Âl├Âtt, Raczlawicz├ín├íl 1794... - Jest tu postawiony w 1929 roku okaza┼éy pomnik polskiego i w─Ögierskiego bohatera narodowego z 1848-49, gen. J├│zefa Bema (przy Mo┼Ťcie Ma┼égorzaty) i jego towarzysza broni gen. J├│zefa Wysockiego (przy W─Ögierskim Muzeum Narodowym) oraz dwuj─Özyczna tablica w─Ögiersko-polska na budynku, w kt├│rym Bem mieszka┼é w Budapeszcie w 1848 roku, a poza tym w Budapeszcie znajduje si─Ö 14 plac├│w oraz ulic nosz─ůcych imi─Ö Bema. Jako patrona przyj─Ö┼éo J├│zefa Bema Polskie Stowarzyszenie Kulturalne im. J├│zefa Bema na W─Ögrzech, a tradycj─ů tego stowarzyszenia s─ů doroczne obchody jego urodzin obok jego pomnika w Budapeszcie. Jest tu tak┼╝e w dzielnicy III w parku M─Öczennik├│w Katynia u zbiegu ulic Nagyszombat, Sz┼Ĺl┼Ĺ i B├ęcsi jest Pomnik M─Öczennik├│w Katynia, parku otaczaj─ůcym W─Ögierskie Muzeum Narodowe, w kt├│rym znajduje si─Ö wiele pomnik├│w ku czci os├│b zas┼éu┼╝onych dla kultury w─Ögierskiej, jest ods┼éoni─Öty 1977 roku pomnik genera┼éa J├│zefa Wysockiego z napisem: "Ku pami─Öci J├│zefa Wysockiego (1809-1874), genera┼éa wojsk polskich, kt├│ry w latach 1848-49, jako dow├│dca Legionu Polskiego walczy┼é o wolno┼Ť─ç W─Ögier", w dzielnicy I znajduje si─Ö pomnik Jadwigi Andegawe┼äskiej i W┼éadys┼éawa II Jagie┼é┼éy, r├│wnie┼╝ przy Mo┼Ťcie Ma┼égorzaty Pomnik Obro┼äc├│w Przemy┼Ťla, a w dzielnicy XII w parku Gesztenyes znajduje si─Ö popiersie marsza┼éka J├│zefa Pi┼ésudskiego. S─ů tu polskie ulice: Ko┼Ťciuszki ko┼éo Dworca Po┼éudniowego, Jana Sobieskiego ko┼éo stacji metra Nagyv├írad t├ęr, Dembi┼äskiego ko┼éo parku V├írosliget i w Pest├║jhely, Jab┼éonka (wie┼Ť na polskiej Orawie) - mi─Ödzy g├│r─ů H├írmashat├ír a al. B├ęcsi, pl. Limanowski(ego) w Herminamez┼Ĺ (XIV dz.) oraz Nabrze┼╝e Bema (Bem rakp├írt) po stronie buda┼äskiej mi─Ödzy Mostem Ma┼égorzaty a ┼üa┼äcuchowym. Na cmentarzu miejskim jest polska kwatera wojenna. - W ramach przyja┼║ni polsko-w─Ögierskiej 15 marca 2016 roku a┼╝ kilka tysi─Öcy Polak├│w przyby┼éych z Polski z polskimi flagami uczestniczy┼éo w ┼Üwi─Öcie Narodowym W─Ögier. Doktorem honoris causa Uniwersytetu Budapeszta┼äskiego by┼é polski prawnik i dyplomata, s─Ödzia Mi─Ödzynarodowego Trybuna┼éu Sprawiedliwo┼Ťci w Hadze, profesor Uniwersytetu Warszawskiego Manfred Lachs, a doktorem honoris causa budapeszta┼äskiego Uniwersytetu Technicznego profesor Politechniki Warszawskiej Ignacy Malecki. Budapeszt od ponad stu lat jest wielkim o┼Ťrodkiem wsp├│┼épracy kulturalnej polsko-w─Ögierskiej (m.in. wyst─Öpy polskich muzyk├│w, wystawy sztuki polskiej). - W Budapeszcie w 1930 roku w III Mistrzostwach Europy w Boksie (m─Ö┼╝czyzn) startowa┼éo 64 uczestnik├│w z 11 pa┼ästw, w tym o┼Ťmiu reprezentant├│w Polski, kt├│rzy zdobyli 2 srebrne medale, a w IV Mistrzostwach Europy w Boksie (m─Ö┼╝czyzn) w 1934 roku w Budapeszcie startowa┼éo 74 uczestnik├│w z 13 pa┼ästw, w tym o┼Ťmiu reprezentant├│w Polski, kt├│rzy wywalczyli 2 srebrne i 3 br─ůzowe medale. Na odbytych tu w 1935 roku lekkoatletycznych Akademickich Mistrzostwach ┼Üwiata reprezentanci Polski zdobyli 3 z┼éote, 4 srebrne i 2 br─ůzowe medale. Natomiast na odbytej tu w 1965 roku letniej Uniwersjadzie (akademickie mistrzostwa ┼Ťwiata) zawodnicy polscy zdobyli 4 z┼éote, 4 srebrne i 4 br─ůzowe medale. Z kolei na odbytych tu mistrzostwach Europy w lekkoatletyce zawodnicy polscy zdobyli w 1966 roku - 7 z┼éotych, 5 srebrnych i 3 br─ůzowe medale, a w 1998 roku - 3 z┼éote, 4 srebrne i 1 br─ůzowy medal, a na halowych mistrzostwach Europy w Budapeszcie sportowcy polscy zdobyli w 1983 roku - 1 br─ůzowy medal, a w 1988 roku - 1 z┼éoty i 1 br─ůzowy medal. - Miastami partnerskimi Budapesztu s─ů polskie miasta: Krak├│w, Warszawa, Lublin, Kielce i Ustro┼ä.

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

24 Czerwca 1812 roku
Napoleon rozpocz─ů┼é wojn─Ö przeciw Rosji.


24 Czerwca 1941 roku
Niemieckie U-booty na Atlantyku zatopi┼éy 6 brytyjskich statk├│w o ┼é─ůcznym tona┼╝u 38 269 BRT.


Zobacz wi─Öcej