Wtorek 28 Listopada 2023r. - 332 dz. roku,  Imieniny: Jakuba, Stefana, Romy

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 23.09.23 - 20:54     Czytano: [366]

Polacy w Zagrzebiu, Helsinkach, Nowym Delhi i Budapeszcie



Polacy w Chorwacji: w Zagrzebiu



Stolica Chorwacji Zagrzeb - Zagreb zaistnia┼éa w historii Polski pod rokiem 1412 w zwi─ůzku z zawarciem tu 8 listopada tego roku umowy zwanej w historii "zastawem spiskim". By┼éa to umowa mi─Ödzy kr├│lem w─Ögierskim i niemieckim Zygmuntem Luksemburskim a kr├│lem Polski W┼éadys┼éawem Jagie┼é┼é─ů, zgodnie z kt├│r─ů Jagie┼é┼éo po┼╝ycza┼é Zygmuntowi 37 000 kop groszy praskich (7,5 t czystego srebra), za co otrzyma┼é w zastaw 13 miast spiskich, kt├│re niewykupione pozostawa┼éy przy Polsce do 1769 roku, kiedy zagrabi┼éa je Austria. Polacy zacz─Öli osiedla─ç si─Ö w Zagrzebiu po 1890 i w 1938 roku mieszka┼éo ich tu 600. Polonia zagrzebska odgrywa┼éa przoduj─ůc─ů rol─Ö w ┼╝yciu Polak├│w w Jugos┼éawii. Od 1929 roku dzia┼éa┼éo tu Ognisko Polskie, kt├│re wraz z Ogniskiem Polskim w Belgradzie utworzy┼éo w 1938 roku Zwi─ůzek Polak├│w w Kr├│lestwie Jugos┼éawii (504 cz┼éonk├│w) z siedzib─ů zarz─ůdu w Zagrzebiu; by┼éo tu Ko┼éo M┼éodzie┼╝y i Klub Polsko-Jugos┼éowia┼äski. W Zagrzebiu by┼é ju┼╝ od grudnia 1918 roku polski konsulat. Po kampanii wrze┼Ťniowej 1939 roku Polacy w Zagrzebiu wraz z konsulatem prowadzi┼éy na wielk─ů skal─Ö przerzut ┼╝o┼énierzy polskich z W─Ögier i Rumunii do tworz─ůcego si─Ö Wojska Polskiego we Francji. W 1946 roku wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w repatriowa┼éa si─Ö do Polski, nie chc─ůc ┼╝y─ç w komunistycznej Jugos┼éawii. Pojedynczy Polacy zacz─Öli si─Ö osiedla─ç w Zagrzebiu ponownie od 1970 roku. Od 1990 roku dzia┼éa tu Polskie Towarzystwo Kulturalne "Miko┼éaj Kopernik" w Zagrzebiu (ok. 130 cz┼éonk├│w) i od 2007 Polskie Towarzystwo O┼Ťwiatowe w Zagrzebiu (ok. 30 cz┼éonk├│w), a przy PTK "M. Kopernik" istnieje ch├│r "Wis┼éa". Jedynym czasopismem Polonii chorwackiej jest ukazuj─ůcy si─Ö w Zagrzebiu kwartalnik "Biuletyn Informacyjny Kopernik" redagowany przez PTK "M. Kopernik". W Zagrzebiu funkcjonuje tak┼╝e Szkolny Punkt Konsultacyjny przy Ambasadzie RP w Zagrzebiu (53 dzieci). Stosunki dyplomatyczne mi─Ödzy Polsk─ů i Chorwacj─ů zosta┼éy nawi─ůzane w 1992 roku i w Zagrzebiu jest Ambasada RP. - Szereg Chorwat├│w pochodzenia polskiego odegra┼éo du┼╝─ů rol─Ö w ┼╝yciu kulturalnym, gospodarczym, politycznym i naukowym Zagrzebia, jak np.: potomek konfederata barskiego Adolf Moszy┼äski/Mo┼íinsky, kt├│ry w latach 1892-1904 by┼é prezydentem Zagrzebia, a za jego rz─ůd├│w zbudowano Chorwacki Teatr Narodowy, budynek Muzeum Mimara, Pawilon Sztuki oraz nowoczesny system kanalizacyjny; syn polskiego ma┼é┼╝e┼ästwa Franciszka i Marii P─Öka┼é├│w - Eduard Slavoljub Penkala (zm. 1922) by┼é in┼╝ynierem, wynalazc─ů (np. pierwszy na ┼Ťwiecie mechaniczny o┼é├│wek) i konstruktorem, autorem pierwszego chorwackiego projektu samolotu oraz jednym z tw├│rc├│w przemys┼éu w Zagrzebiu (wielka fabryka pi├│r i o┼é├│wk├│w Penkala-Moster); Emil Laszowski (1868-1949) by┼é wsp├│┼éza┼éo┼╝ycielem i d┼éugoletnim Wielkim Mistrzem Bractwa Chorwackiego Smoka, dyrektorem Chorwackiego Archiwum Pa┼ästwowego, Muzeum Miasta Zagrzebia, Archiwum Miasta Zagrzebia, Biblioteki Miasta Zagrzebia, cz┼éonkiem korespondentem dzisiejszej Chorwackiej Akademii Nauki i Sztuki; Vanda Kochansky-Devid├ę (1915-1990), by┼éa wybitnym paleontologiem, profesorem Uniwersytetu Zagrzebskiego. - W czerwcu 1993 arcybiskup Zagrzebia, kard. Franciszek Kuhari─ç erygowa┼é w dzielnicy Trnov─Źica parafi─Ö pw. Matki Ko┼Ťcio┼éa i ┼Ťw. Maksymiliana Kolbego i powierzy┼é j─ů polskim sercanom. Polskie nabo┼╝e┼ästwa s─ů odprawiane w ko┼Ťciele ┼Ťw. Katarzyny. - "Polski" papie┼╝ Jan Pawe┼é II odby┼é trzy podr├│┼╝e apostolskie do Zagrzebia: we wrze┼Ťniu 1994, pa┼║dzierniku 1998 i czerwcu 2003 roku. W okresie mi─Ödzywojennym profesorowie Uniwersytetu Zagrzebskiego: Ferdo Sisi─ç i Vale Wouk byli cz┼éonkami Polskiej Akademii Umiej─Ötno┼Ťci, a przy Towarzystwie Chorwackich Literat├│w istnia┼éo Ko┼éo Polskie. - Na Uniwersytecie Zagrzebskim jest katedra polonistyki. - Polski pisarz i slawista Bronis┼éaw T. Grabowski (zm. 1900) utrzymywa┼é ┼╝ywe zwi─ůzki ze ┼Ťrodowiskiem literackim Zagrzebia. Wydawany w Zagrzebiu od 1969 roku kwartalnik literacki "Knji┼żevna smotra" zamie┼Ťci┼é wiele artyku┼é├│w o literaturze polskiej. - W Galerii Nowoczesnej w Zagrzebiu jest obraz Jana Matejki ┼Ümier─ç Przemys┼éawa w Rogo┼║nie (1875). - Na odbytej tu w 1987 roku letniej Uniwersjadzie (akademickie mistrzostwa ┼Ťwiata) zawodnicy polscy zdobyli 3 z┼éote, 1 srebrne i 2 br─ůzowe medale. Podczas odbytych tu w 1999 roku II ┼Üwiatowych Wojskowych Igrzysk Sportowych polscy wojskowi lekkoatleci zdobyli 5 z┼éotych, 3 srebrne i 4 br─ůzowe medale. W Mistrzostwach ┼Üwiata w Pi┼éce R─Öcznej M─Ö┼╝czyzn 2009 roku dru┼╝yna polska w rozegranym tu zwyci─Öskim meczu z dru┼╝yn─ů du┼äsk─ů o trzecie miejsce zdoby┼éa br─ůzowy medal. Podczas Szermierczych Mistrzostw Europy w Zagrzebiu w 2013 roku polscy zawodnicy zdobyli 1 srebrny i 3 br─ůzowe medale. - Miastem partnerskim Zagrzebia jest Krak├│w.

Z wielu istniej─ůcych tu polonik├│w wymieni─Ö tutaj jedynie te, kt├│re sam zauwa┼╝y┼éem lub o kt├│rych wiem. Ot├│┼╝ na zwiedzanym Starym Mie┼Ťcie, zwanym Gradecem, a wi─Öc w samym sercu miasta, zauwa┼╝y┼éem w Donij Grad (Dolnym Mie┼Ťcie) ulic─Ö: Varsavska - Warszawsk─ů, mi─Ödzy ulicami Frankopansk─ů i Gunduliceva. Dowiedzia┼éem si─Ö tak┼╝e, ┼╝e Zagrzeb i Krak├│w s─ů miastami partnerskimi. Na bodaj┼╝e najg┼é├│wniejszym placu miasta, Placu bana Jelacica, rozdawano ulotki zapowiadaj─ůce na 29 pa┼║dziernika koncert chopinowski (zamieszczono wizerunek Chopina) z udzia┼éem student├│w Akademii Muzycznej w Zagrzebiu oraz "gosca iz Poljske" (go┼Ťcia z Polski) Aleksandry Jab┼éo┼äskiej (w ulotce z polskimi znakami diakrytycznymi!). W Galerii Strossmayera przy Chorwackiej Akademii Nauki i Sztuki na ulicy Zrinjevac 11 znajduje si─Ö kilka obraz├│w mistrz├│w polskich: Jana Matejki i Henryka Siemiradzkiego.

Patronem katedry w Zagrzebiu jest ┼Ťw. Stefan. ┼Üw. Stefan I (ok. 975-1038) by┼é synem ksi─Öcia W─Ögier Gejzy, kt├│ry wed┼éug starodawnej "Kroniki W─Ögiersko-Polskiej" - je┼Ťli mo┼╝na jej zaufa─ç - mia┼é po┼Ťlubi─ç ksi─Ö┼╝niczk─Ö polsk─ů Adelajd─Ö, siostr─Ö ksi─Öcia Polski Mieszka I. Je┼Ťli to prawda, to matk─ů ┼Ťw. Stefana by┼éa Polka. Sam ┼Ťw. Stefan I, kt├│ry wprowadzi┼é chrze┼Ťcija┼ästwo na W─Ögrzech, w okresie os┼éabienia Polski za kr├│la Mieszka II (1025-34) odebra┼é Polsce S┼éowacj─Ö, przy┼é─ůczaj─ůc j─ů do W─Ögier, a tym samym opar┼é granic─Ö polsko-w─Ögiersk─ů o Karpaty; przetrwa┼éa ona bez zmian a┼╝ do 1918 roku i by┼éa najspokojniejsz─ů ze wszystkich granic Polski. W bocznym o┼étarzu katedry, po lewej stronie od g┼é├│wnego o┼étarza, jest obraz pokazuj─ůcy ┼Ťw. Stefana i ┼Ťw. W┼éadys┼éawa (1040-1095), kr├│la w─Ögierskiego od 1077 roku, kt├│ry wychowywa┼é si─Ö na dworze polskim i obj─ů┼é tron przy pomocy kr├│la polskiego Boles┼éawa ┼Ümia┼éego. ┼Üw. W┼éadys┼éaw I przy┼é─ůczy┼é Chorwacj─Ö do W─Ögier w 1091 roku i za┼éo┼╝y┼é biskupstwo w Zagrzebiu w 1091 roku. W katedrze, po prawej stronie od g┼é├│wnego wej┼Ťcia, jest wmurowana tablica upami─Ötniaj─ůca wizyt─Ö w niej 10 wrze┼Ťnia 1994 roku papie┼╝a Jana Paw┼éa II. Natomiast za g┼é├│wnym o┼étarzem jest pomnik-mauzoleum b┼é. kardyna┼éa Alojzego Stepinaca (1898-1960), wi─Özionego i m─Öczonego przez komunist├│w. Beatyfikowa┼é go papie┼╝ Jan Pawe┼é II w Zagrzebiu 3 pa┼║dziernika 1998 roku.


Polacy w Finlandii: w Helsinkach



Helsinki to stolica Finlandii. Kraju raczej dalekiego od Polski - szczeg├│lnie w dawnych wiekach, a na dok┼éadk─Ö znajduj─ůcego si─Ö najpierw pod panowaniem Szwecji, a w latach 1809 - 1917 rosyjsk─ů. Pomimo tego nie zabrak┼éo w Finlandii tak┼╝e Polak├│w i powi─ůza┼ä polsko-fi┼äskich. Za Rosji carskiej w┼Ťr├│d ┼╝o┼énierzy tutejszej twierdzy Suomenlinna/Sveaborg by┼éo du┼╝o Polak├│w-katolik├│w. Dzi─Öki staraniom ┼╝o┼énierzy i kapelana, ks. Ignacego Gorbackiego w 1860 roku zosta┼é otwarty dla nich ko┼Ťci├│┼é garnizonowy pw. ┼Ťw. Henryka Bpa - jedyna po dzi┼Ť dzie┼ä ┼Ťwi─ůtynia katolicka w stolicy kraju, nazywana do niedawna "polskim ko┼Ťcio┼éem". W okresie mi─Ödzywojennym jego ostatnim polskim proboszczem by┼é ks. Seweryn Turosi┼äski. Ko┼Ťci├│┼é w 1955 roku zosta┼é katedr─ů diecezji helsi┼äskiej i w latach 2000-08 biskupem tej diecezji by┼é polski duchowny J├│zef Wr├│bel. W lewej nawie wisi tablica upami─Ötniaj─ůca papie┼╝a Jana Paw┼éa II, kt├│ry odprawi┼é msz─Ö w katedrze w 1989 roku podczas pielgrzymki do kraj├│w skandynawskich. Od ko┼äca lat 70. XX w. katedra sta┼éa si─Ö o┼Ťrodkiem integruj─ůcym Poloni─Ö helsi┼äsk─ů; raz w miesi─ůcu odprawiane s─ů msze w j─Özyku polskim. Od 1976 roku pracuj─ů tu polskie siostry urszulanki oraz sercanie, kt├│rzy prowadz─ů polsk─ů dzia┼éalno┼Ť─ç duszpastersk─ů. Po upadku caratu w 1917 roku w Helsinkach i okolicy by┼éo ok. 2000 Polak├│w - do tej pory ┼╝o┼énierzy armii rosyjskiej. Utworzyli oni dwie polskie formacje wojskowe: Oddzia┼é Polskiej Konfederacji w Helsingforsie (├│wczesna nazwa Helsinek) i Polski Dywizjon Artylerii Ci─Ö┼╝kiej oraz 3 kwietnia 1917 roku jedn─ů du┼╝─ů organizacj─Ö spo┼éeczno-socjaln─ů i kulturaln─ů Zjednoczenie Polskie, do kt├│rego zapisa┼éo si─Ö ponad 1000 os├│b i kt├│re przetrwa┼éo po dzi┼Ť dzie┼ä: po powrotach Polak├│w do wolnej Polski w 1919 roku mia┼éo 500 cz┼éonk├│w w 1974 roku mia┼éo 18 cz┼éonk├│w, 1984 roku - 120 i w 1998 roku - ok. 200 cz┼éonk├│w. Z braku nap┼éywu emigrant├│w polskich liczba Polak├│w mieszkaj─ůcych w Helsinkach spad┼éa do 40 os├│b w 1965 roku, wzros┼éa jednak do 400 os├│b w 2000 roku, gdy┼╝ po 1975 roku w Finlandii osiedli┼éo si─Ö kilkuset Polak├│w przyby┼éych z Polski. W 1919 roku Polska i Finlandia nawi─ůza┼éy stosunki dyplomatyczne na szczeblu poselstw, a po wojnie ambasad z siedzib─ů Ambasady RP w Helsinkach. 7 - 10 lipca 1935 roku mia┼éa miejsce kurtuazyjna wizyta polskich niszczycieli "Burzy" i "Wichra" w Helsinkach. - Profesorem uniwersytetu w Helsinkach by┼é Stefan Baranowski (zm. 1893), polski orientalista, geograf i wynalazca. - Wyk┼éadowc─ů na uniwersytecie w Helsinkach by┼é profesor Witold Czach├│rski - prawnik z Uniwersytetu Warszawskiego, Polski prawnik i dyplomata, profesor Uniwersytetu Warszawskiego Manfred Lachs oraz socjolog, profesor Polskiej Akademii Nauk Magdalena Soko┼éowska zostali uhonorowani tytu┼éem doktora honoris causa Uniwersytetu w Helsinkach. Natomiast geomorfolog, prof. Polskiej Akademii Nauk Leszek Starkel otrzyma┼é Br─ůzowy Medal Uniwersytetu w Helsinkach. Geograf, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu zosta┼é w 1974 roku cz┼éonkiem Fi┼äskiego Towarzystwa Geograficznego w Helsinkach. Uniwersytet w Helsinkach ju┼╝ od 1895 roku prowadzi badania polonistyczne. J─Özyk polski i literatura s─ů wyk┼éadane w Katedrze Filologii S┼éowia┼äskich na Uniwersytecie w Helsinkach. Pierwszym profesorem w latach 1900-34 by┼é wybitny slawista Jooseppi Julius Mikkola. Du┼╝y wk┼éad w rozw├│j studi├│w polonistycznych wnios┼éa tak┼╝e jego ┼╝ona, Maila Talvio, zas┼éu┼╝ona t┼éumaczka literatury polskiej. Jednym z bardzo dobrych jego nast─Öpc├│w by┼é prof. Mikkoli by┼é Eino Nieminen (1952-60), badaj─ůcy g┼é├│wnie gramatyk─Ö historyczn─ů i dialektologi─Ö j─Özyka polskiego. W Helsinkach wydano w przek┼éadzie na j─Özyk fi┼äski m.in. Wielk─ů improwizacj─Ö z Dziad├│w cz. III w przek┼éadzie wybitnego poety O. Manninena (1900), Pana Tadeusza (1921), Gra┼╝yn─Ö (1930) i Konrada Wallenroda (1930) Adama Mickiewicza, Nie-Bosk─ů komedi─Ö (1909) Z. Krasi┼äskiego, T─ů trzeci─ů (1911), W pustyni i w puszczy (1914, nast─Öpne wydania: 1922, 1947, 1953, 1965, 1969, 1975), Potop (1926), Krzy┼╝ak├│w (1936, 1961), Pana Wo┼éodyjowskiego (1940, 1941) Henryka Sienkiewicza, wszystkie w t┼éumaczeniu Reino Silvanto, Sezonow─ů mi┼éo┼Ť─ç (1930) Gabrieli Zapolskiej, Ziemi─Ö obiecan─ů (1936) i Ch┼éop├│w (1949) W┼éadys┼éawa Reymonta w t┼éumaczeniu Reino Silvanto, Bia┼éych braci (1938) Micha┼éa Choroma┼äskiego, Cudzoziemk─Ö (1950) Marii Kuncewiczowej, Szkic o Mickiewiczu (1955) Mieczys┼éawa Jastruna, T─Öcz─Ö Wandy Wasilewskiej, przed wojn─ů tak┼╝e utwory Zofii Kossak-Szczuckiej, Ferdynada Ossendowskiego, a po 1975 roku szereg utwor├│w wsp├│┼éczesnych polskich pisarzy. W latach 1917-50 dyrektorem Fi┼äskiego Teatru Narodowego - Kansallisteateri by┼é Eino Kalima, kt├│ry wystawi┼é (cz─Ö┼Ťciowo we w┼éasnym przek┼éadzie) komedie Fredry i szereg cennych pozycji dramaturgii M┼éodej Polski i 20-lecia mi─Ödzywojennego, kt├│re wysoko ocenia┼é. Tak┼╝e po jego ┼Ťmierci w teatrze wystawiono szereg polskich utwor├│w, jak np. w 1954 roku G. Zapolskiej Moralno┼Ť─ç pani Dulskiej, w 1968 roku S. Wyspia┼äskiego Wesele, w 1969 roku A. Fredry Damy i huzary i w 1973 roku M─Ö┼╝a i ┼╝on─Ö, a tak┼╝e utwory S. Mro┼╝ka i W. Gombrowicza, dramaty T. R├│┼╝ewicza i S.I. Witkiewicza. W Helsinkach od czas├│w przedwojennych wyst─Öpowali na festiwalach i r├│┼╝nych innych imprezach muzycznych polscy ┼Ťpiewacy i kompozytorzy, m.in.: ┼Ťpiewaczka operowa , primadonna Opery Warszawskie Wanda Wermi┼äska (przed wojn─ů), ┼Ťpiewaczka Ewa Demarczyk (1977), pianistka Barbara Hesse-Bukowska (cz┼éonek-za┼éo┼╝yciel Towarzystwa Przyja┼║ni Polsko-Fi┼äskiej), wiolonczelista Roman Jab┼éo┼äski (1977), muzyk (klawesyn) W┼éadys┼éaw K┼éosiewicz, ┼Ťpiewak operowy (tenor) Tadeusz Kopacki, pianista Janusz Olejniczak, ┼Ťpiewak operowy (tenor) Bogdan Paprocki, pianista Maciej Piotrowski, Pianista, profesor Akademii Muzycznej w Krakowie od 1962 roku Jan Hoffman prowadzi┼é w Helsinkach kursy letnie dla pianist├│w fi┼äskich. Natomiast pianistka i tak┼╝e profesorka Akademii Muzycznej w Krakowie Regina Smendzianka wprowadzi┼éa wyk┼éady i kursy interpretacji w Helsinkach, a kompozytor Witold Szalonek w 1980 roku prowadzi┼é wyk┼éady go┼Ťcinne i seminaria na Uniwersytecie Helsi┼äskim. Najwybitniejszy wsp├│┼éczesny kompozytor polski Krzysztof Penderecki w Helsinkach w 1983 roku Nagrod─ů im. Sibeliusa. W mi─Ödzynarodowych wystawach sztuki urz─ůdzanych w Helsinkach brali udzia┼é Polacy: malarz Tadeusz Dominik (1972), rze┼║biarz W┼éadys┼éaw Hasior, malarz Aleksandra Jachmota (1972), malarz Aleksander Kozyrski (1972), malarz Wies┼éaw Kruczkowski (1972), plastyk Lilla Kulka (1979), Tadeusz ┼üakomski (1952), rze┼║biarz Ewa Olszewska-Borys (1973), Polsi projektant graficzny Tadeusz Piskorski wyk┼éada┼é na fi┼äskich uczelniach artystycznych, w tym w Helsinkach i wsp├│┼épracowa┼é z agencjami reklamowymi w Helsinkach. Jerzy Ginalski, projektant form przemys┼éowych, zosta┼é w 1975 roku wsp├│┼épracownikiem International Council of Societies of Industrial Design w Helsinkach, a architekt wn─Ötrz Jan Karol Kosi┼äski wykona┼é polichromie w polskich pawilonach na helsi┼äskich mi─Ödzynarodowych targach w 1968 roku. - W Helsinkach w 1928 roku powsta┼éo Towarzystwo Polsko-Fi┼äskie, utworzone przez przyjaci├│┼é Polski i narodu polskiego: slawist├│w, ludzi literatury, teatru oraz student├│w. Pierwszym jego prezesem by┼é prof. Jooseppi Julius Mikkola. W roku 1937 roku Towarzystwo liczy┼éo 137 cz┼éonk├│w, w┼Ťr├│d kt├│rych znajdowali si─Ö m. in. prezydent Ky├Âsti Kallio i premier A. K. Cajander. Stopniowano na terenie Finlandii powstawa┼éy nowe Towarzystwa Finlandia-Polska. W celu usprawnienia ich wsp├│┼épracy w 1977 roku utworzono Zwi─ůzek Towarzystw Finlandia-Polska z siedzib─ů w┼éadz w Helsinkach. Do organizacji tej nale┼╝y obecnie ok. 2000 cz┼éonk├│w, skupionych w 23 towarzystwach, m. in. w Helsinkach, Lahti, Pori, Mikkeli, Turku, Vantaa, Tampere, Porvoo, Tuusula, Valkeakoski. Podstawowym zadaniem Zwi─ůzku jest dzia┼éanie na rzecz rozwoju stosunk├│w polsko-fi┼äskich i propagowanie w Finlandii wiedzy o Polsce. Najbardziej znanym i najbogatszym Polakiem w Helsinkach i ca┼éej Finlandii jest mieszkaj─ůcy w Helsinkach od 1966 roku Stefan Widomski (ur. 1943 w Warszawie), przedsi─Öbiorca, t┼éumacz, negocjator i dyplomata, t┼éumacz przysi─Ög┼éy prezydenta Finlandii Urho Kekkonena (rosyjski, polski), by┼éy wiceprezes (Senior Vice President) koncernu telekomunikacyjnego Noki, od 1993 konsul honorowy RP w Espoo k. Helsinek, 2006-08 doradca ds. Rosji w SITRA, Narodowym Funduszu Niepodleg┼éo┼Ťci Finlandii. - Na cmentarzu Hietaniemi wiele polskich grob├│w i nagrobk├│w. - W kwietniu 1937 roku zosta┼éa uruchomiona przez Polskie Linie Lotnicze LOT linia lotnicza Warszawa - Helsinki. Dzisiaj r├│wnie┼╝ kursuj─ů regularnie promy pasa┼╝erskie na linii Gdynia-Helsinki. - Jest tu siedziba fi┼äskiego towarzystwa chopinowskiego - Chopin Society of Finland. - Na XV Igrzyskach Olimpijskich w Helsinkach w 1952 roku dru┼╝yna polska zdoby┼éa 1 z┼éoty medal, 2 srebrne i 1 br─ůzowy medal. - Na odbywaj─ůcych si─Ö tu mistrzostwach ┼Ťwiata w lekkoatletyce reprezentacja Polski w 1983 roku zdoby┼éa 2 z┼éote, 1 srebrny i 1 br─ůzowy medal, a w 2005 roku - 1 z┼éoty i 1 srebrny medal. Natomiast na odbytych tu mistrzostwach Europy w lekkoatletyce zawodnicy polscy zdobyli w 1971 roku - 1 z┼éoty, 3 srebrne i 5 br─ůzowych medali, w 1983 roku - 2 z┼éote, 1 srebrny i 1 br─ůzowy, w 1994 roku - 1 srebrny i 1 br─ůzowy medal, w 2005 roku - 2 srebrne i w 2012 - 1 z┼éoty i 3 br─ůzowe medale. W 1. Mistrzostwach ┼Üwiata w Lekkoatletyce w Helsinkach w 1983 roku polscy sportowcy zdobyli 2 z┼éote, 1 srebrny i 1 br─ůzowy medal. - Miastami partnerskimi Helsinek s─ů Warszawa i Szczecin. Z miastem sto┼éecznym Helsinki graniczy bezpo┼Ťrednio miasto Espoo, kt├│re wraz z miastami Helsinki, Vantaa i Kauniainen tworzy zesp├│┼é miejski Helsinek. Ciekawostk─ů dla Polak├│w mo┼╝e by─ç wkomponowane w krajobraz naturalny osiedle mieszkaniowe, zaprojektowane przez polskich architekt├│w: J. Chmielewskiego, J. Kazubi┼äskiego i K. Kurasia. Dzia┼éa tu r├│wnie┼╝ polski konsulat honorowy kierowany przez by┼éego wiceprezesa Nokii, Stefana Widomskiego. - W Helsinkach urodzi┼é si─Ö znany polski architekt i urbanista, profesor Politechniki Warszawskiej Oskar Hansen (1922-2005).

Polacy w Indiach: w Nowym Delhi



NOWE DELHI (ang. New Delhi), stolica Indii, na terenie terytorium sto┼éecznego Delhi. - Po przybyciu do Indii kilku tysi─Öcy polskich sierot i p├│┼ésierot wyprowadzonych ze Zwi─ůzku Sowieckiego w 1942 wraz z armi─ů gen. W┼éadys┼éawa Andersa, w Delhi powo┼éany zosta┼é Komitet Pomocy Dzieciom Polskim, w sk┼éad kt├│rego weszli m.in. przedstawiciel rz─ůdu indyjskiego, wiceminister Archibald Webb, przedstawiciele Izby Ksi─ů┼╝─ůt Indyjskich, katolicki arcybiskup Bombaju Thomas Roberts, a stron─Ö polsk─ů reprezentowa┼é konsul Eugeniusz Banasi┼äski z Bombaju. Otwarto konto bankowe pod nazw─ů "The Polish Childrens Account", na kt├│rym zdeponowano wyj┼Ťciow─ů dotacj─Ö w wysoko┼Ťci 50 tysi─Öcy rupii. Indyjski Czerwony Krzy┼╝ zebra┼é 8500 rupii na polskie sieroty. - 30 III 1954 Polska nawi─ůza┼éa stosunki dyplomatyczne z Indiami; Ambasada RP jest w dzielnicy Chanakyapuri; przy Ambasadzie dzia┼éa Instytut Polski propaguj─ůcy kultur─Ö polsk─ů w Indiach. - Po nawi─ůzaniu stosunk├│w dyplomatycznych polsko-indyjskich powsta┼éo w Delhi Towarzystwo Przyjaci├│┼é Polski, grupuj─ůce dzia┼éaczy Indyjskiego Kongresu Narodowego. - W 1968 otwarto w Delhi Polski O┼Ťrodek Informacyjny. Obecnie przy ambasadzie Polski dzia┼éa specjalny Polish Institute New Delhi, kt├│ry w┼Ťr├│d mieszka┼äc├│w miasta promuje polsk─ů kultur─Ö, a tak┼╝e organizuje liczne akcje miejskie z elementem polskim. - 12 XI 1979 odby┼é si─Ö "Dzie┼ä Polski" na wielkich targach "Indfair" w Delhi. Jest tu biuro Indyjsko-Polskiej Izby Gospodarczej. - 3 XI 1984 w Delhi w uroczysto┼Ťciach pogrzebowych Indiry Gandhi uczestniczy┼éa delegacja polska z Henrykiem Jab┼éo┼äskim. - 24 X 1985 zainaugurowano regularn─ů komunikacj─Ö lotnicz─ů mi─Ödzy Warszaw─ů a Delhi. - W Zak┼éadzie Studi├│w S┼éowia┼äskich i Ugrofi┼äskich (SFUS) na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Delhijskiego od 1958 jest wyk┼éadany j─Özyk polski i s─ů prowadzone badania dotycz─ůce literatury polskiej. - W latach 1985-86 stypendyst─ů Uniwersytetu New Delhi Krzysztof D─Öbnicki, znany dzisiaj indolog polski. - W 1995-2000 by┼é tu wyk┼éadowc─ů Uniwersytetu New Delhi dr Piotr Rudzki, wsp├│┼éautor pierwszego podr─Öcznika nauki j─Özyka polskiego dla Hindus├│w. - Doktorem honoris causa Uniwersytetu New Delhi zosta┼é polski prawnik i dyplomata ┼Ťwiatowej s┼éawy, s─Ödzia i przewodnicz─ůcy Mi─Ödzynarodowego Trybuna┼éu Sprawiedliwo┼Ťci w Hadze Manfred Lachs (1914-1993). - Podczas pielgrzymki do Indii papie┼╝ Jan Pawe┼é II przebywa┼é w Delhi 1-3 lutego 1986; na lotnisku powita┼é papie┼╝a prezydent kraju Zail Singh i premier Rajiv Gandhi oraz przedstawiciele Ko┼Ťcio┼éa w Indiach; "polski" odprawi┼é msz─Ö z udzia┼éem 25 tysi─Öcy wiernych na delhijskim stadionie Indiry Gandhi. Jan Pawe┼é II ponownie by┼é Nowym Delhi w dniach 5-8 listopada 1999. 6 listopada o godz. 9 odby┼éa si─Ö oficjalna uroczysto┼Ť─ç powitania Ojca ┼Üwi─Ötego przez prezydenta Indii Kocherila Ramana Narayanana. Po rozmowie z prezydentem, kt├│ra trwa┼éa ok. 30 min., Ojciec ┼Üwi─Öty przejecha┼é samochodem do Hyderabad House, gdzie spotka┼é si─Ö z wiceprezydentem Indii Shri Krishan Kantem i z premierem Shri Atal Bihari Vajpayee, nast─Öpnie papie┼╝ Jan Pawe┼é II nawiedzi┼é Raj Ghat - mauzoleum Mahatmy Gandhi, po po┼éudniu zamkn─ů┼é w katedrze Specjalne Zgromadzenie Synodu Biskup├│w po┼Ťwi─Öcone Azji. 7 listopada na stadionie im. Jawaharlala Nehru Ojciec ┼Üwi─Öty odprawi┼é msz─Ö ┼Ťw. z udzia┼éem kilkudziesi─Öciu tysi─Öcy wiernych, a po po┼éudniu w o┼Ťrodku konferencyjnym Vigyan Bhawan spotka┼é si─Ö z przedstawicielami innych wyzna┼ä i religii Indii - hinduizmu, islamu, religii sikh├│w, d┼╝ainizmu, buddyzmu, zaratusztrianizmu, judaizmu i bahaizmu. - Od 2013 jest tu misjonarzem polski pastor Ko┼Ťcio┼éa Zielono┼Ťwi─ůtkowc├│w Leszek Mocha. - Na tutejszym Brytyjskim Cmentarzu Wojennym jest gr├│b polskiego pilota w szeregach RAF Ryszarda Idriana (zm. 21 V 1946). - Polacy w Nowym Delhi przebywaj─ů zwykle czasowo. Pracuj─ů na terminowych kontraktach. Chocia┼╝ nie brak tu Polak├│w mieszkaj─ůcych na sta┼ée. - Minister Spraw Zagranicznych Polski Rados┼éaw Sikorski w dniach od 10 do 14 listopada 2013 bra┼é udzia┼é w 11. szczycie ministr├│w spraw zagranicznych kraj├│w ASEM (Asia - Europe Meetings) w Nowym Delhi. W 25 rocznic─Ö pierwszej pielgrzymki Jana Paw┼éa II w Indiach, w Delhi ods┼éoni─Öte zosta┼éy dwa pomniki Jana Paw┼éa II. Oba pomniki wykonane z br─ůzu s─ů dzie┼éem rze┼║biarza Armando Benato i powsta┼éy w Tajlandii. W ods┼éoni─Öciu pomnik├│w Jana Paw┼éa II w nuncjaturze apostolskiej w Delhi oraz przed katedr─ů Naj┼Ťwi─Ötszego Serca Pana Jezusa w stolicy Indii uczestniczy┼é specjalny delegat Benedykta XVI na te obchody - kard. Cormac Murphy-O Connor. W uroczysto┼Ťci w nuncjaturze udzia┼é wzi─Öli m.in. minister stanu dr Karan Singh, kt├│ry reprezentowa┼é rz─ůd Indii, nuncjusz apostolski abp Salvatore Pennacchio, cz┼éonkowie episkopatu Indii, liczni duchowni i dyplomacja. Podkre┼Ťlano historyczne znaczenie wizyty Jana Paw┼éa II w Indiach oraz fakt, i┼╝ jego nauczanie pozostaje w ┼╝ywej pami─Öci indyjskich chrze┼Ťcijan. Nuncjusz zauwa┼╝y┼é: "Jan Pawe┼é II podkre┼Ťla┼é wag─Ö dialogu mi─Ödzy religijnego, wolno┼Ťci religijnej i dzia┼éalno┼Ťci na rzecz pokoju". Ods┼éoni─Öciu pomnika w delhijskiej nuncjaturze towarzyszy┼éa promocja ksi─ů┼╝ki upami─Ötniaj─ůcej wydarzenia sprzed ─çwier─çwiecza.

Polacy na W─Ögrzech: w Budapeszcie



Budapeszt jest stolic─ů W─Ögier, kt├│re przez 800 lat - do I rozbioru Polski w 1772 roku i w latach 1938-39 by┼éy naszym s─ůsiadem. St─ůd by┼éy i s─ů bardzo o┼╝ywione stosunki polsko-w─Ögierskie, a przez to samo nie brak powi─ůza┼ä Budapesztu z Polsk─ů i Polakami. I tak pierwszy kr├│l W─Ögier (od 1001 r.) Stefan I ┼Üwi─Öty wspar┼é militarnie Boles┼éawa Chrobrego podczas jego wyprawy przeciwko Rusi Kijowskiej. Kr├│l W─Ögier w latach 1342-82 i jednocze┼Ťnie kr├│l Polski w latach 1370-82 Ludwik W─Ögierski by┼é synem kr├│la W─Ögier Karola Roberta i El┼╝biety ┼üokietk├│wny, c├│rki kr├│la Polski W┼éadys┼éawa I ┼üokietka i siostry Kazimierza III Wielkiego, st─ůd na mocy uk┼éad├│w mi─Ödzy W─Ögrami i Polsk─ů, dynastia andegawe┼äska mia┼éa prawo przej─ů─ç tron polski. El┼╝bieta ┼üokietk├│wna by┼éy ┼╝on─ů Karola Roberta od 1320 roku. Wcze┼Ťniej, bo w latach 1306-17 jego ┼╝on─ů by┼éa Maria, c├│rka piastowskiego ksi─Öcia Kazimierza bytomskiego. W Budapeszcie urodzi┼éa si─Ö Jadwiga Andegawe┼äska (r├│wnie┼╝ kr├│lowa Jadwiga; 1373 lub 1374 - 1399 Krak├│w, kr├│lowa Polski z dynastii Andegawen├│w, c├│rka Ludwika W─Ögierskiego i El┼╝biety Bo┼Ťniaczki - c├│rki El┼╝biety kujawskiej, c├│rki Kazimierza III, ksi─Öcia gniewkowskiego, w 1384 roku koronowana na kr├│la Polski, pierwsza ┼╝ona W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼éy, aposto┼éka Litwy, ┼Ťwi─Öta Ko┼Ťcio┼éa katolickiego i patronka Polski. Kr├│l Polski W┼éadys┼éaw III (Warne┼äczyk) 8 marca 1440 roku z wyboru sejmu w─Ögierskiego zosta┼é jednocze┼Ťnie kr├│lem W─Ögier. Nie uzna┼éa tego faktu ┼╝ona zmar┼éego kr├│la Albrechta Habsburba - El┼╝bieta i koronowa┼éa na kr├│la W─Ögier swego kilkumiesi─Öcznego syna W┼éadys┼éawa IV Pogrobowca. W├│wczas oddzia┼éy polskie zaj─Ö┼éy zbrojnie Bud─Ö (Budapeszt), aby utrwali─ç w┼éadz─Ö W┼éadys┼éawa III na W─Ögrzech. Za panowania Jagiellon├│w (1490-1526) Budapeszt nale┼╝a┼é do najwi─Ökszych miast Europy; miasto by┼éo znacz─ůcym o┼Ťrodkiem handlu byd┼éem i winem. Urodzony w Budapeszcie Jan Zygmunt (1540-1571) pierwszy ksi─ů┼╝─Ö Siedmiogrodu, antykr├│l W─Ögier w latach 1559-71 by┼é synem kr├│la w─Ögierskiego, Jana Zapolyi oraz Izabeli Jagiellonki, c├│rki kr├│la Polski Zygmunta I Starego. W okresie wyprawy wiede┼äskiej w 1683 roku kr├│l Jan II1 Sobieski tak┼╝e tu gromi Turk├│w. Z okresu przedrozbiorowego Polski mo┼╝na wspomnie─ç, ┼╝e Ja n Radlica - p├│┼║niejszy biskup krakowski by┼é zaufanym lekarzem kr├│la w─Ögierskiego Ludwika W─Ögierskiego, a Marcin Kr├│l z ┼╗├│rawicy lekarzem s┼éawnego wodza w─Ögierskiego Janosa Hunyadyego, ┼╝e Marcin Bylica z Olkusza by┼é nadwornym astrologiem kr├│la W─Ögier Macieja Korwina i ┼╝e w ┼Ťredniowieczu na Akademii Krakowskiej studiowa┼éo wielu W─Ögr├│w, w tym pochodz─ůcych z Budapesztu.

Po agresji III Rzeszy i ZSRR na Polsk─Ö we wrze┼Ťniu 1939 znalaz┼é si─Ö na W─Ögrzech/w Budapeszcie Henryk S┼éawik (1894-1944), polski dziennikarz, powstaniec ┼Ťl─ůski, pose┼é na Sejm ┼Ül─ůski w Katowicach. Na W─Ögrzech sta┼é si─Ö jednym z organizator├│w pomocy polskim uchod┼║com (w tym ┼╗ydom), kt├│rzy znale┼║li si─Ö na W─Ögrzech. We wsp├│┼épracy z delegatem w─Ögierskiego rz─ůdu J├│zsefem Antallem wystawia┼é uchod┼║com dokumenty, kt├│re wielu z nich - zw┼éaszcza uciekaj─ůcym z Polski ┼╗ydom - uratowa┼éy ┼╝ycie. Szacuje si─Ö, ┼╝e Henryk S┼éawik uratowa┼é ┼╝ycie prawie 30 000 polskim uchod┼║com, w┼Ťr├│d kt├│rych by┼éo ok. 5000 ┼╗yd├│w. Aresztowany przez Niemc├│w i zamordowany w obozie koncentracyjnym w Gusen I (Mauthausen). Po┼Ťmiertnie w 1990 roku uhonorowany tytu┼éem Sprawiedliwego w┼Ťr├│d Narod├│w ┼Üwiata przez izraelski Instytut Jad Waszem, a w 2010 roku odznaczony Orderem Or┼éa Bia┼éego. W Budapeszcie jest Pomnik Henryka S┼éawika i J├│zsefa Antalla.

Europejska Wiosna Lud├│w 1848 roku i rewolucja na W─Ögrzech 1848-49 oraz upadek Powstania Styczniowego 1863-64 przynios┼éy tu fale polskiej emigracji politycznej, a tak┼╝e polskich uczestnik├│w walk niepodleg┼éo┼Ťciowych na W─Ögrzech, kt├│re tak jak polska Galicja by┼éy pod zaborem austriackim. W 2 po┼é. XIX w. powsta┼éa polska kolonia r├│wnie┼╝ emigrant├│w zarobkowych na K├Âb├ínya (obecnie X dzielnica Budapesztu), w kt├│rej w 1905 roku mieszka┼éo 4255 Polak├│w, z kt├│rych 1167 uzyska┼éo prawo sta┼éego pobytu. W latach 1874-91 dzia┼éa┼éo w Budapeszcie Stowarzyszenie Bratniej Pomocy, kt├│re by┼éo organizacj─ů kulturalno-spo┼éeczn─ů emigracji polskiej na W─Ögrzech. Budapeszt w latach 1926-44 by┼é siedzib─ů centralnej organizacji polonijnej na W─Ögrzech - Stowarzyszenia Polak├│w na W─Ögrzech; reaktywowane 1947-50, g┼é├│wnie w celach repatriacyjnych. Polacy na W─Ögrzech s─ů uznawani za mniejszo┼Ť─ç narodow─ů i s─ů zorganizowani w samorz─ůdy mniejszo┼Ťci narodowych. Polacy w Budapeszcie - w liczbie oko┼éo 5000 os├│b posiadaj─ů sw├│j samorz─ůd w 16 dzielnicach miasta. Obok samorz─ůd├│w mniejszo┼Ťci polskiej w Budapeszcie dzia┼éaj─ů tak┼╝e inne organizacje polonijne. Od 1958 roku dzia┼éa tu Polskie Stowarzyszenie Kulturalne im. J. Bema na W─Ögrzech, b─Öd─ůce naczeln─ů organizacj─ů polsk─ů na W─Ögrzech (posiada sze┼Ť─ç oddzia┼é├│w terenowych), od 1993 roku Stowarzyszenie Katolik├│w Polskich na W─Ögrzech p.w. ┼Üw. Wojciecha (posiadaj─ůce dwa oddzia┼éy terenowe na W─Ögrzech), kt├│re jest prawnym opiekunem wzniesionego w 1927 roku Domu Polskiego przy ko┼Ťciele polskim (w latach 1950-98 by┼é zaj─Öty przez pa┼ästwo), Stowarzyszenie Grupa Rekonstrukcji Historycznej Legionu Wysockiego na W─Ögrzech, Stowarzyszenie Polonia Nova, Muzeum i Archiwum W─Ögierskiej Polonii (od 1998) oraz kluby przyja┼║ni polsko-w─Ögierskiej m.in. w IV, VIII, XVII dzielnicach miasta. Dzia┼éaj─ů tak┼╝e: Grupa Teatralna "Dom otwarty", zesp├│┼é taneczny "Polonez", zesp├│┼é muzyczny "Wis┼éa", ch├│r pw. ┼Üw. Kingi oraz od 1996 roku Forum Tw├│rc├│w Polonijnych i Zrzeszenie Ochrony Interes├│w Gospodarczych Polak├│w na W─Ögrzech "Polonia-Hungaria". Przy Ambasadzie RP funkcjonuje Szkolny Punkt Konsultacyjny im. S├índora Pet┼Ĺfiego, kt├│ry realizuje polski (krajowy) program edukacyjny i jest jedyn─ů polsk─ů plac├│wk─ů o┼Ťwiatow─ů na W─Ögrzech. Od 2005 roku istnieje Szko┼éa nauczania j─Özyka polskiego, prowadzona przez Og├│lnopolski Samorz─ůd Mniejszo┼Ťci Polskiej i podleg┼éa w─Ögierskiemu Ministerstwu O┼Ťwiaty. Pierwsze polskie pismo pt. "Nouvelles de Pologne" ukazywa┼éo si─Ö w Budapeszcie (Peszcie) w 1871 roku, a po nim m.in.: "Tygodnik Polski na W─Ögierskiej Ziemi" w 1872 roku; "Tygodnik Polski. Po kampanii wrze┼Ťniowej 1939 roku i przybyciu na W─ůgry ponad 100 tys. polskich uchod┼║c├│w redagowano pismo "Wie┼Ťci Polskie", ukazuj─ůce si─Ö do momentu zaj─Öcia Budapesztu przez Niemc├│w 15 marca 1944 roku. Materia┼éy Obozowe" 1943-44 - organ Polskiego Komitetu Obywatelskiego do Spraw Opieki nad Uchod┼║cami na W─Ögrzech. Obecnie dzia┼éaj─ů media polonijne: miesi─Öcznik "Polonia W─Ögierska" (od 1995), wydawany przez Og├│lnokrajowy Samorz─ůd Mniejszo┼Ťci Polskiej oraz kwartalniki: Polskiego Stowarzyszenia Kulturalnego im. gen. J.Bema - "G┼éos Polonii" (od 1987) i parafialny "Quo Vadis" (od 2003). Od 1998 roku dzia┼éa Redakcja Polska Radia W─Ögierskiego/Magyar R├ídi├│, a MTV - (Magyar TV) nadaje 2 razy w miesi─ůcu magazyn mniejszo┼Ťciowy pt. Rondo zajmuj─ůcy si─Ö tematyk─ů polonijn─ů. Jest tak┼╝e strona internetowa w─Ögierskiej Polonii.

Stosunki dyplomatyczne mi─Ödzy Polsk─ů a W─Ögrami zosta┼éy nawi─ůzane 19 wrze┼Ťnia 1919 roku, czyli po powstaniu w 1918 roku pa┼ästwa polskiego i pa┼ästwa w─Ögierskiego. W latach 1921-40 (do ko┼äca tego roku) by┼éo w Budapeszcie poselstwo polskie. Mie┼Ťci┼éo si─Ö na Wzg├│rzu Zamkowym, w barokowej kamienicy z ko┼äca XVIII wieku przy Orsz├ígh├íz utca 13. Dopiero naciski hitlerowskich Niemiec doprowadzi┼éy do zamkni─Öcia Poselstwa RP. Ostatnim urz─Öduj─ůcym polskim pos┼éem by┼é Leon Or┼éowski. Gdy podczas ostatniego, po┼╝egnalnego spotkania z premierem W─Ögier P├ílem Telekim wyrazi┼é obaw─Ö o dalszy los tysi─Öcy polskich uchod┼║c├│w, w─Ögierski premier uspokoi┼é dyplomat─Ö, m├│wi─ůc w├│wczas znamienne s┼éowa: "od tej chwili ambasadorem ich interes├│w b─Öd─Ö ja sam!". P├íl Teleki udowodni┼é swoj─ů przyja┼║┼ä wobec Polski ju┼╝ wcze┼Ťniej, w 1939 roku, gdy odm├│wi┼é zgody na przemarsz przez terytorium W─Ögier wojsk III Rzeszy maj─ůcych zaatakowa─ç nasz kraj. (Przez kilka miesi─Öcy - od marca do wrze┼Ťnia 1939 - po rozbiorze Czechos┼éowacji i zaj─Öciu przez W─Ögry Rusi Zakarpackiej Polska i W─Ögry posiada┼éy wsp├│ln─ů granic─Ö). Po zako┼äczeniu II wojny ┼Ťwiatowej 28 sierpnia 1945 roku Polska i W─Ögry ponownie nawi─ůza┼éy stosunki dyplomatyczne na szczeblu poselstw, a 13 lutego 1954 roku wzajemne przedstawicielstwa podniesiono do rangi ambasad (gov.pl).

Specjalne miejsce w dziejach Polak├│w w Budapeszcie zajmuje bez w─ůtpienia r├│wnie┼╝ Instytut Polski prowadzony przez polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Jego historia rozpocz─Ö┼éa si─Ö 21 pa┼║dziernika 1934 roku, kiedy podpisana zosta┼éa w Warszawie, z okazji wizyty w─Ögierskiego premiera, umowa o wsp├│┼épracy kulturalnej pomi─Ödzy Polska i W─Ögrami. Cztery lata po podpisaniu umowy, 31 pa┼║dziernika 1938 roku, lektor j─Özyka polskiego w Uniwersytecie Kr├│lewskim im. P├ętera P├ízm├ínya w Budapeszcie mianowany zosta┼é na stanowisko dyrektora Instytutu Polskiego. Instytut rozpocz─ů┼é dzia┼éalno┼Ť─ç w styczniu 1939 roku, za┼Ť oficjalne otwarcie, w obecno┼Ťci przedstawicieli polskich i w─Ögierskich w┼éadz pa┼ästwowych, nast─ůpi┼éo 24 maja 1939 roku. Do wybuchu II wojny Instytut zajmowa┼é si─Ö przede wszystkim propagowaniem polskiej nauki, kultury i j─Özyka. Wszystko to, co nast─ůpi┼éo po 1 wrze┼Ťnia, a zw┼éaszcza fala uchod┼║c├│w polskich przyby┼éych na W─Ögry, na┼éo┼╝y┼éo na Instytut nowe zadania. Instytut pomaga┼é w przygotowywaniu m┼éodych uchod┼║c├│w do egzamin├│w na studia. Brak ksi─ů┼╝ek zmusza┼é do wydawania wybitnych dzie┼é literatury polskiej. Dzie┼éa Mickiewicza, S┼éowackiego, ┼╗eromskiego, Wyspia┼äskiego i innych ukaza┼éy si─Ö w serii wydawniczej Instytutu pn. Biblioteka Polska, licz─ůcej ponad 80 tom├│w. Instytut sta┼é si─Ö nieoficjaln─ů redakcj─ů podr─Öcznik├│w do nauki j─Özyka polskiego, redagowano tutaj czasopismo "Rocznik Polski" oraz prowadzono Wy┼╝sze Studium dla Uchod┼║c├│w. W ramach tego studium wyk┼éada┼é tak┼╝e wybitny polski pisarz i eseista Stanis┼éaw Vincenz. Instytut Polski w Budapeszcie by┼é jedyn─ů tego typu instytucj─ů dzia┼éaj─ůc─ů w tym czasie w Europie i w dodatku w pa┼ästwie, pozostaj─ůcym w sojuszu z Niemcami. Niemieckie w┼éadze wielokrotnie sprzeciwia┼éy si─Ö dzia┼éalno┼Ťci Instytutu. Dzi─Öki zrozumieniu w┼éadz w─Ögierskich Instytut Polski dzia┼éa┼é nieprzerwanie do 19 marca 1944 roku i by┼é bezpiecznym miejscem spotka┼ä duchowych przyw├│dc├│w emigracji polskiej, wybitnych przedstawicieli polskiej literatury, kultury i sztuki. W obecnej siedzibie, u zbiegu ulicy Nagymez┼Ĺ i Al. Andr├íssy Instytut prowadzi dzia┼éalno┼Ť─ç od 1964 roku. Pocz─ůtkowo dzia┼éa┼é jako Czytelnia Polska, nast─Öpnie O┼Ťrodek Informacji i Kultury Polskiej - a w 1994 roku przyj─ů┼é obecn─ů nazw─Ö Instytut Polski w Budapeszcie. B─Öd─ůc jednym z najstarszych Instytut├│w Polskich na ┼Ťwiecie, oraz jedn─ů z najstarszych dzia┼éaj─ůcych za granic─ů polskich instytucji kulturalnych, Instytut Polski w Budapeszcie jest zaanga┼╝owany obecnie w organizacj─Ö ok. 150 r├│┼╝norodnych program├│w z dziedziny kultury, o┼Ťwiaty i nauki rocznie. Jego podwoje przekracza tym samym rocznie ponad 30 tys. os├│b, a wielokrotno┼Ť─ç tej liczby bierze udzia┼é w programach organizowanych przez Instytut poza w┼éasn─ů siedzib─ů, w tym w ramach takich przedsi─Öwzi─Ö─ç, jak Budapesti Tavaszi Fesztiv├íl, Budapest Cafe (dawniej: ┼Észi) Fesztiv├íl, Sziget Fesztiv├íl, Mediawave, Cinefest, Titanic, itd. (Instytut Polski w Budapeszcie).

W 1905 roku g┼éosi┼é dla polskich katolik├│w w Budapeszcie rekolekcje arcybiskup lwowski (dzisiaj ┼Ťwi─Öty) J├│zef Bilczewskiego. Widz─ůc tak liczne rzesze rodak├│w uzna┼é za konieczne przys┼éanie im polskiego ksi─Ödza i wybudowanie polskiego ko┼Ťcio┼éa. Jesieni─ů 1908 roku przyjecha┼é do Budapesztu do pracy w┼Ťr├│d Polak├│w ks. Wincenty Danek, kap┼éan archidiecezji lwowskiej. On sta┼é si─Ö motorem budowy nowej polskiej ┼Ťwi─ůtyni. Powsta┼é komitet budowy ko┼Ťcio┼éa, w kt├│rego sk┼éad Plan jej budowy ukonkretnia┼é si─Ö z ka┼╝dym rokiem. Powo┼éane zosta┼éo nawet stowarzyszenie do jego realizacji i komitet budowy. W jego sk┼éad weszli m.in. prymas W─Ögier kard. Kolos Vaszaty oraz burmistrz Budapesztu dr Istvan Barczy, abp J├│zef Teodorowicz - metropolita lwowski obrz─ůdku ormia┼äskiego, bp W┼éadys┼éaw Bandurski - sufragan lwowski i bp J├│zef Pelczar - ordynariusz przemyski. I wojna ┼Ťwiatowa i n─Ödza zaistnia┼éa po niej sprawi┼éy, ┼╝e murowany ko┼Ťci├│┼é pw. MB Nieustaj─ůcej Pomocy zosta┼é zbudowany dopiero w 1930 roku, a jego konsekracji dokona┼é prymas Polski, kard. Augustyn Hlond. Przy polskim ko┼Ťciele na K┼Ĺb├ínyi rozwin─Ö┼éy tak┼╝e swoj─ů dzia┼éalno┼Ť─ç m.in. Katolickie Stowarzyszenie M┼éodzie┼╝y ┼╗e┼äskiej, harcerstwo polskie, organizacje: "St├│┼é Polski" i "Ranna Jutrzenka" oraz Zwi─ůzek Robotnik├│w Polskich. W latach 1932-52 pracowa┼éy tu polskie siostry el┼╝bietanki z Poznania. Przy ko┼Ťciele zosta┼é wybudowany w latach 1925-27 staraniem tutejszych Polak├│w Dom Polski, kt├│ry sta┼é si─Ö szybko o┼Ťrodkiem polsko┼Ťci, miejscem wszelkich spotka┼ä, zabaw i odczyt├│w oraz siedzib─ů szko┼éy polskiej, kt├│r─ů prowadzi┼éy siostry zakonne. W czasach II wojny ┼Ťwiatowej Polonia w─Ögierska nios┼éa pomoc uchod┼║com z kraju. Niejednokrotnie udziela┼éa im schronienia i pomocy. Ko┼Ťci├│┼é polski sta┼é si─Ö w├│wczas centrum ┼╝ycia patriotycznego na W─Ögrzech, miejscem wielu uroczysto┼Ťci oraz oparciem i nadziej─ů tysi─Öcznej rzeszy wychod┼║stwa wojennego. Ko┼Ťci├│┼é by┼é tak┼╝e skupiskiem legalnej opozycji w─Ögierskiej, kt├│ra manifestowa┼éa swoj─ů solidarno┼Ť─ç z Polakami oraz przeciw w┼éasnemu rz─ůdowi i Niemcom. S┼éu┼╝y┼é te┼╝ jako punkt kontaktowy, na terenie kt├│rego dzia┼éa┼éa tajna radiostacja a┼╝ do zaj─Öcia W─Ögier przez wojska niemieckie w 1944 roku. Po wojnie komunistyczne prze┼Ťladowania dotkn─Ö┼éy tak┼╝e polski ko┼Ťci├│┼é w Budapeszcie. W roku 1950 roku nale┼╝─ůce do kompleksu ko┼Ťcielnego nieruchomo┼Ťci upa┼ästwowiono. Wzniesiono ponadto mur oddzielaj─ůcy ko┼Ťci├│┼é od reszty budynk├│w, a pobliski Dom Polski zamieniono na przytu┼éek dla starc├│w (odzyskany w 1998 r.). Z braku polskiego kap┼éana w ko┼Ťciele pracowali ksi─Ö┼╝a w─Ögierscy. Wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç Polak├│w przesta┼éa uczestniczy─ç w ┼╝yciu ko┼Ťcielnym. Tak by┼éo do upadku w┼éadzy komunistycznej w Polsce i na W─Ögrzech w 1989 roku. W 1990 roku ┼Ťwi─ůtynia sta┼éa si─Ö ponownie ko┼Ťcio┼éem polskim, kiedy za zgod─ů prymasa Polski kard. J├│zefa Glempa, opiek─Ö nad nim obj─Öli ksi─Ö┼╝a chrystusowcy z Poznania. W listopadzie roku nast─Öpnego prymas W─Ögier Laszlo Paskai ustanowi┼é tam polsk─ů parafi─Ö personaln─ů. Tak jest do dzi┼Ť. W okaza┼éej bazylice ┼Ťw. Stefana obraz Matki Boskiej Cz─Östochowskiej z tablic─ů pami─ůtkow─ů. W dniach 16-20 wrze┼Ťnia 1991 roku przebywa┼é na W─Ögrzech/Budapeszcie z wizyt─ů apostolsk─ů "polski" papie┼╝ Jan Pawe┼é II. Dzisiaj przy ko┼Ťciele ┼Ťw. Teresy jest pomnik Jana Paw┼éa II.

Na Uniwersytecie Budapeszte┼äskim studia polonistyczne posiadaj─ů od 1979 roku samodzieln─ů katedr─Ö filologii polskiej (68 student├│w w 2013 r.). - Cz┼éonkami zagranicznymi Polskiej Akademii Umiej─Ötno┼Ťci byli przed wojn─ů nast─Öpuj─ůcy profesorowie Uniwersytetu Budapeszte┼äskiego: historyk kultury Sandor Domanovszky, historyk Europy Wschodniej Imre Lukinich i filologii s┼éowia┼äskie Janos Melich. - Absolwent Uniwersytetu Budapeszte┼äskiego Adorj├ín Div├ęky (1880-1965 Budapeszt), w─Ögierski historyk literatury, j─Özykoznawca, badacz historycznych zwi─ůzk├│w w─Ögiersko-polskich, uko┼äczy┼é studia specjalne na Uniwersytecie Jagiello┼äskim 1909-1911, w 1921 roku habilitowa┼é si─Ö na Uniwersytecie w Budapeszcie i zosta┼é docentem historii Polski ze szczeg├│lnym uwzgl─Ödnieniem stosunk├│w polsko-w─Ögierskich, w 1928 roku zosta┼é przeniesiony na Uniwersytet Warszawski, kt├│rego by┼é docentem w latach 1929-39 oraz dyrektorem Instytutu W─Ögierskiego w Warszawie 1935-39, doktor honoris causa polskiego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.

W Budapeszcie ma swoj─ů siedzib─Ö w─Ögierskie towarzystwo chopinowskie - Gyoegy Ferenczy Foundation. W muzeach i galeriach jest troch─Ö polonik├│w, m.in. w W─Ögierskim Muzeum Narodowym do lutego 2021 roku by┼éa dzieci─Öca zbroja kr├│la Polski Zygmunta Augusta, kt├│r─ů ofiarowa┼é Polsce jako dar narodu w─Ögierskiego premier w─Ögierski Victor Orban; w Muzeum Sztuk Pi─Öknych jest obraz "Polonia" (1863) Artura Grottgera. - W roku 1896 Panorama Rac┼éawicka zosta┼éa przewieziona i wystawiona w Budapeszcie, gdzie cieszy┼éa si─Ö ogromnym powodzeniem. Udost─Öpniona by┼éa publiczno┼Ťci przez rok; obejrza┼éo j─ů ok. 800 000 W─Ögr├│w. Z tej okazji wydano tak┼╝e ilustrowany album z w─Ögierskim tekstem pt. Lengyel k├Ârk├ęp - Koscziusk├│ Thaddaeus gy┼Ĺzelme az oroszok f├Âl├Âtt, Raczlawicz├ín├íl 1794... - Jest tu postawiony w 1929 roku okaza┼éy pomnik polskiego i w─Ögierskiego bohatera narodowego z 1848-49, gen. J├│zefa Bema (przy Mo┼Ťcie Ma┼égorzaty) i jego towarzysza broni gen. J├│zefa Wysockiego (przy W─Ögierskim Muzeum Narodowym) oraz dwuj─Özyczna tablica w─Ögiersko-polska na budynku, w kt├│rym Bem mieszka┼é w Budapeszcie w 1848 roku, a poza tym w Budapeszcie znajduje si─Ö 14 plac├│w oraz ulic nosz─ůcych imi─Ö Bema. Jako patrona przyj─Ö┼éo J├│zefa Bema Polskie Stowarzyszenie Kulturalne im. J├│zefa Bema na W─Ögrzech, a tradycj─ů tego stowarzyszenia s─ů doroczne obchody jego urodzin obok jego pomnika w Budapeszcie. Jest tu tak┼╝e w dzielnicy III w parku M─Öczennik├│w Katynia u zbiegu ulic Nagyszombat, Sz┼Ĺl┼Ĺ i B├ęcsi jest Pomnik M─Öczennik├│w Katynia, parku otaczaj─ůcym W─Ögierskie Muzeum Narodowe, w kt├│rym znajduje si─Ö wiele pomnik├│w ku czci os├│b zas┼éu┼╝onych dla kultury w─Ögierskiej, jest ods┼éoni─Öty 1977 roku pomnik genera┼éa J├│zefa Wysockiego z napisem: "Ku pami─Öci J├│zefa Wysockiego (1809-1874), genera┼éa wojsk polskich, kt├│ry w latach 1848-49, jako dow├│dca Legionu Polskiego walczy┼é o wolno┼Ť─ç W─Ögier", w dzielnicy I znajduje si─Ö pomnik Jadwigi Andegawe┼äskiej i W┼éadys┼éawa II Jagie┼é┼éy, r├│wnie┼╝ przy Mo┼Ťcie Ma┼égorzaty Pomnik Obro┼äc├│w Przemy┼Ťla, a w dzielnicy XII w parku Gesztenyes znajduje si─Ö popiersie marsza┼éka J├│zefa Pi┼ésudskiego. S─ů tu polskie ulice: Ko┼Ťciuszki ko┼éo Dworca Po┼éudniowego, Jana Sobieskiego ko┼éo stacji metra Nagyv├írad t├ęr, Dembi┼äskiego ko┼éo parku V├írosliget i w Pest├║jhely, Jab┼éonka (wie┼Ť na polskiej Orawie) - mi─Ödzy g├│r─ů H├írmashat├ír a al. B├ęcsi, pl. Limanowski(ego) w Herminamez┼Ĺ (XIV dz.) oraz Nabrze┼╝e Bema (Bem rakp├írt) po stronie buda┼äskiej mi─Ödzy Mostem Ma┼égorzaty a ┼üa┼äcuchowym. Na cmentarzu miejskim jest polska kwatera wojenna. - W ramach przyja┼║ni polsko-w─Ögierskiej 15 marca 2016 roku a┼╝ kilka tysi─Öcy Polak├│w przyby┼éych z Polski z polskimi flagami uczestniczy┼éo w ┼Üwi─Öcie Narodowym W─Ögier. Doktorem honoris causa Uniwersytetu Budapeszta┼äskiego by┼é polski prawnik i dyplomata, s─Ödzia Mi─Ödzynarodowego Trybuna┼éu Sprawiedliwo┼Ťci w Hadze, profesor Uniwersytetu Warszawskiego Manfred Lachs, a doktorem honoris causa budapeszta┼äskiego Uniwersytetu Technicznego profesor Politechniki Warszawskiej Ignacy Malecki. Budapeszt od ponad stu lat jest wielkim o┼Ťrodkiem wsp├│┼épracy kulturalnej polsko-w─Ögierskiej (m.in. wyst─Öpy polskich muzyk├│w, wystawy sztuki polskiej). - W Budapeszcie w 1930 roku w III Mistrzostwach Europy w Boksie (m─Ö┼╝czyzn) startowa┼éo 64 uczestnik├│w z 11 pa┼ästw, w tym o┼Ťmiu reprezentant├│w Polski, kt├│rzy zdobyli 2 srebrne medale, a w IV Mistrzostwach Europy w Boksie (m─Ö┼╝czyzn) w 1934 roku w Budapeszcie startowa┼éo 74 uczestnik├│w z 13 pa┼ästw, w tym o┼Ťmiu reprezentant├│w Polski, kt├│rzy wywalczyli 2 srebrne i 3 br─ůzowe medale. Na odbytych tu w 1935 roku lekkoatletycznych Akademickich Mistrzostwach ┼Üwiata reprezentanci Polski zdobyli 3 z┼éote, 4 srebrne i 2 br─ůzowe medale. Natomiast na odbytej tu w 1965 roku letniej Uniwersjadzie (akademickie mistrzostwa ┼Ťwiata) zawodnicy polscy zdobyli 4 z┼éote, 4 srebrne i 4 br─ůzowe medale. Z kolei na odbytych tu mistrzostwach Europy w lekkoatletyce zawodnicy polscy zdobyli w 1966 roku - 7 z┼éotych, 5 srebrnych i 3 br─ůzowe medale, a w 1998 roku - 3 z┼éote, 4 srebrne i 1 br─ůzowy medal, a na halowych mistrzostwach Europy w Budapeszcie sportowcy polscy zdobyli w 1983 roku - 1 br─ůzowy medal, a w 1988 roku - 1 z┼éoty i 1 br─ůzowy medal. - Miastami partnerskimi Budapesztu s─ů polskie miasta: Krak├│w, Warszawa, Lublin, Kielce i Ustro┼ä.

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

28 Listopada 1907 roku
Zmarł Stanisław Wyspiański, dramaturg, poeta, malarz (ur. 1869)


28 Listopada 1943 roku
Rozpoczęła się Konferencja wielkiej trójki w Teheranie, udział w niej wzięli: Churchill, Roosevelt i Stalin.


Zobacz wi─Öcej