Dodano: 07.05.22 - 19:12 | Dział: FAKTY CIEKAWE LECZ MAŁO ZNANE - Marian Kałuski

Polacy w Australii


Australi─Ö odkryli dla Europy podr├│┼╝nicy holenderscy Willem Janszoon (Jansz) w 1606 roku i Abel Tasman w 1642 roku. Niestety, ich odkryciami nie zainteresowa┼éa si─Ö Holandia ani ┼╝adne inne pa┼ästwo europejskie. W 1770 roku wielki ┼╝eglarz angielski James Cook odkry┼é Australi─Ö dla Anglii, a od 1788 roku Anglicy zacz─Öli zasiedla─ç pi─ůty kontynent, kt├│ry zosta┼é im podporz─ůdkowany.

Odleg┼éo┼Ť─ç, jaka dzieli Polsk─Ö od Australii sprawi┼éa, ┼╝e Polacy - jako osadnicy - docieraj─ů na pi─ůty kontynent p├│┼║no i niezbyt licznie. Jednak pojedynczy Polacy trafiali lub przybywali na pi─ůty kontynent ju┼╝ pod koniec XVIII w. Najbardziej znanym Polakiem w Australii by┼é i jest Pawe┼é Edmund Strzelecki, kt├│ry w 1840 roku zdoby┼é i nazwa┼é najwy┼╝szy szczyt Australii G├│r─ů Ko┼Ťciuszki (Mt. Kosciuszko); jego pi─Ökny, monumentalny pomnik stoi od 1988 roku w miejscowo┼Ťci Jinabyne, u podn├│┼╝a Alp Australijskich. Jedyna osada polska w Australii - Polish Hill River (ko┼éo Sevenhill) powsta┼éa ok. 140 lat temu w stanie Po┼éudniowa Australia; za┼éo┼╝yli j─ů polscy osadnicy z zaboru pruskiego. Pami─ůtk─ů po tych osadnikach jest wzniesiony przez nich ko┼Ťci├│┼éek ┼Ťw. Stanis┼éawa, w kt├│rym obecnie mie┼Ťci si─Ö muzeum polskie.

Krak├│w jest nie tylko w Polsce, ale tak┼╝e w Australii. Cracow (Krak├│w) to ma┼ée miasteczko w Australii, w stanie Queensland, w hrabstwie (powiecie) Banana (Banana Shire), 570 km na p┼én.-zach. od Brisbane - stolicy stanu Queensland. Ukazuj─ůcy si─Ö w stolicy stanu Queensland dziennik "The Brisbane Courier Mail" z 22 stycznia 1936 roku w serii artyku┼é├│w o toponomastyce stanu Queensland poda┼é nast─Öpuj─ůc─ů informacj─Ö: "Cracow: miasteczko g├│rnicze odleg┼ée o 72 mile od Eidsvold. Pok┼éady z┼éota zosta┼éy tu odkryte w 1932 roku przez Lamberta Reynoldsa. Posiad┼éo┼Ť─ç ziemska Cracow, na kt├│rej za┼éo┼╝ono miasteczko, zosta┼éa nazwana przez w┼éa┼Ťciciela dla uczczenia polskiego miasta Krakowa, kt├│re w owym czasie stan─Ö┼éo bohatersko do walki o niepodleg┼éo┼Ť─ç" (mowa tu oczywi┼Ťcie o powstaniu krakowskim w 1846 roku). Potwierdza t─Ö wersj─Ö to, ┼╝e posiad┼éo┼Ť─ç ziemska Cracow ju┼╝ w 1851 roku sk┼éada┼éa si─Ö z czterech dzier┼╝aw: Cracow (25 mil kw.), Silesia - czyli ┼Ül─ůsk (28 mil kw.), Dresden (28 mil kw.) i Dundarra (25 mil kw.). Ze ┼Ül─ůska pochodzi┼éa ┼╝ona w┼éa┼Ťciciela posiad┼éo┼Ťci ziemskiej.

Przed wybuchem II wojny ┼Ťwiatowej, w 1939 roku, mieszka┼éo w Australii tylko oko┼éo 3,5 tys. os├│b urodzonych w Polsce. Dopiero w wyniku II wojny ┼Ťwiatowej (1939-45) nast─ůpi┼é du┼╝y nap┼éyw Polak├│w do Australii. W 1947 roku mieszka┼éo w Australii ju┼╝ 6.573 osoby urodzone w Polsce, a w latach 1947-54 przyjecha┼éo tutaj z oboz├│w DP w Niemczech oko┼éo 71.000 by┼éych obywateli polskich. W latach 1955-80 osiedli┼éo si─Ö w Australii dalszych 20.000 os├│b urodzonych w Polsce, a w latach 80. XX wieku Australia przyj─Ö┼éa oko┼éo 25.000 uchod┼║c├│w z Polski Ludowej (tzw. emigracja postsolidarno┼Ťciowa). Wed┼éug spisu ludno┼Ťci, w roku 1976 mieszka┼éo w Australii 56.051 os├│b urodzonych w Polsce. 25 lat p├│┼║niej, w 2001 roku, kolejny spis ludno┼Ťci wykaza┼é, ┼╝e w Australii w tym┼╝e roku mieszka┼éo 58.110 os├│b urodzonych w Polsce i 59.056 os├│b m├│wi─ůcych na co dzie┼ä po polsku, z kt├│rych 20% stanowi─ů przedstawiciele drugiego pokolenia (dla przyk┼éadu: 51% Australijczyk├│w greckiego pochodzenia w drugim pokoleniu m├│wi na co dzie┼ä po grecku).

Chocia┼╝ niekt├│re ┼║r├│d┼éa polonijne i krajowe podaj─ů, ┼╝e skupisko polskie w Australii liczy obecnie ok. 130-150 tys. os├│b, faktyczna liczba Polak├│w w tym kraju jest trudna do obliczenia, gdy┼╝ w australijskich formularzach spis├│w ludno┼Ťci nie ma rubryki narodowo┼Ť─ç, a tylko "miejsce urodzenia" (kt├│re o niczym nie ┼Ťwiadczy; jest na pewno mniej dok┼éadne od pytania o narodowo┼Ť─ç, na co najlepszym dowodem jest to, ┼╝e w Australii wi─Öcej ludzi m├│wi na co dzie┼ä po polsku ni┼╝ pochodzi z Polski) i "j─Özyk, kt├│rym si─Ö dana osoba pos┼éuguje". Podczas ostatniego spisu ludno┼Ťci, przeprowadzonego w 2001 roku, po raz pierwszy mo┼╝na by┼éo poda─ç pochodzenie etniczne. 150 900 os├│b poda┼éo polskie pochodzenie etniczne. Jednak tak┼╝e do tej liczby nale┼╝y podej┼Ť─ç bardzo ostro┼╝nie, gdy┼╝ w ┼╝aden spos├│b nie koresponduje ona z liczb─ů etnicznych Polak├│w, przyby┼éych kiedykolwiek do Australii; nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e ta liczba obejmuje tak┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç polskich ┼╗yd├│w.

Wed┼éug danych opracowanych w Studium Historii Polonii Australijskiej, z siedzib─ů w Melbourne, liczba Polak├│w w pierwszym i drugim pokoleniu mieszkaj─ůcych w tym kraju zapewne nie przekracza 80-90 tys. os├│b. Potwierdzaj─ů to dane statystyczne. Spo┼Ťr├│d 60.000 os├│b narodowo┼Ťci polskiej (w tym ok. 10.000 dzieci z polskich rodzin, kt├│re urodzi┼éy si─Ö zaraz po wojnie w Niemczech, a kt├│re statystyka australijska podaje jako Niemc├│w), kt├│rzy przybyli tu po wojnie z oboz├│w w Niemczech, oko┼éo 10.000 stanowili nie-Polacy, g┼é├│wnie Ukrai┼äcy, Bia┼éorusini i Rosjanie (4100 grekokatolik├│w i 3600 prawos┼éawnych) oraz Niemcy (1500 ewangelik├│w). Przyby┼éo tu tak┼╝e po kilka tysi─Öcy ┼╗yd├│w polskich z Izraela i Szanghaju (z japo┼äskiego obozu dla uchod┼║c├│w ┼╝ydowskich z Europy) oraz z Polski, kt├│rzy wed┼éug spisu ludno┼Ťci z 1971 roku stanowili oko┼éo 20% (12.000) os├│b urodzonych w Polsce, a mieszkaj─ůcych na sta┼ée w Australii.

Natomiast z liczby 37.986 dzieci urodzonych w Australii do 1971 roku z ojc├│w pochodzenia polskiego, tylko 18.766 mia┼éo tak┼╝e matk─Ö pochodzenia polskiego. Tote┼╝ trudno wi─Ökszo┼Ť─ç z pozosta┼éych 19.220 dzieci z ma┼é┼╝e┼ästw mieszanych zalicza─ç do Polak├│w, je┼╝eli przez urodzenie si─Ö w Australii automatycznie maj─ů obywatelstwo australijskie, zazwyczaj wychowywane s─ů przez swe matki w innej kulturze, tradycji, wierze (kilka tysi─Öcy os├│b urodzonych w Polsce jako katolicy zmieni┼éo w Australii religi─Ö) i nie znaj─ů j─Özyka swego ojca, a co najwa┼╝niejsze, jako doros┼ée ju┼╝ osoby wcale nie uwa┼╝aj─ů si─Ö za Polak├│w.

W 1976 roku najwi─Öcej os├│b, kt├│re urodzi┼éy si─Ö w Polsce mieszka┼éo w stanach: Wiktoria - ok. 22.500, Nowa Po┼éudniowa Walia - ok. 17.000 i Po┼éudniowa Australia - ok. 7000. Natomiast wed┼éug powszechnego spisu ludno┼Ťci z 2001 roku w Wiktorii mieszka┼éo 20.400 os├│b urodzonych w Polsce, w Nowej Po┼éudniowej Walii 16.904, w Po┼éudniowej Australii 6958, Zachodniej Australii 6411, Queensland 5209, Kanberze (ACT) 1238, na Tasmanii 862 i na Terytorium P├│┼énocnym 108 Polak├│w.

Wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w mieszka w miastach, w tym w Melbourne 19.500 w 1976 i 18.533 w 2001 roku, w Sydney odpowiednio 12.500 i 13.690, w Adelaide 6100 i 6555, w Perth 3150 i 5689, w Brisbane 2650 i 3325.

W ┼╝adnym z tych miast nie ma getta polskiego. Jedynie w Melbourne w osiedlu Ardeer w latach 50. XX w. na kilku ulicach osiedli┼éo si─Ö a┼╝ ok. 200 rodzin polskich. Wznie┼Ťli oni ┼éadny Dom Polski i w pobli┼╝u fili─Ö ko┼Ťcio┼éa parafialnego, w kt├│rej odprawiane s─ů msze polskie, a za┼éo┼╝ona przez nich szko┼éa sobotnia by┼éa swego czasu najwi─Öksz─ů szko┼é─ů polsk─ů w Melbourne. Dzisiaj mieszka tam jeszcze ok. 40 rodzin polskich, zazwyczaj ludzi w podesz┼éym wieku.

Spo┼Ťr├│d 24.850 zatrudnionych w Australii Polak├│w w 1976 roku 15.100 pracowa┼éo w przemy┼Ťle, 2170 by┼éo na w┼éasnym utrzymaniu, 1793 pracowa┼éo w wolnych zawodach, 1454 w transporcie, 1209 w us┼éugach, 946 w handlu, 756 w administracji, 544 w rolnictwie i 216 w g├│rnictwie.

Powojenne polskie ┼╝ycie narodowo-spo┼éeczne zacz─Ö┼éo si─Ö rozwija─ç od 1949 roku, z chwil─ů powstawania wi─Ökszych skupisk polskich w obozach dla imigrant├│w i w du┼╝ych miastach australijskich, jak np. Sydney, Melbourne i Adelaide. Ju┼╝ w 1950 roku zosta┼éa powo┼éana Rada Naczelna Polskich Organizacji w Australii, kt├│ra w 2000 roku zrzesza┼éa 25 centralnych organizacji polskich, jak np. Federacj─Ö Polskich Organizacji w Wiktorii, Federacj─Ö Polskich Organizacji w Nowej Po┼éudniowej Walii, Federacj─Ö Polskich Organizacji w Australii Po┼éudniowej, Stowarzyszenie Polak├│w w Queensland "Polonia", Rad─Ö Koordynacyjn─ů Polskich Organizacji w Australii Zachodniej, Rad─Ö Organizacji Polskich w Australijskim Terytorium Sto┼éecznym, Zwi─ůzek Polak├│w w Hobart oraz takie organizacje jak Stowarzyszenie Polskich Kombatant├│w w Australii, Zjednoczenie Polek w Australii i Nowej Zelandii, Zwi─ůzek Harcerstwa Polskiego w Australii czy Komisja O┼Ťwiatowa Polonii Australijskiej.

Wed┼éug "Informatora Polskiego w Australii" (Melbourne 1977) w ca┼éej Australii by┼éo w├│wczas 31 Dom├│w Polskich, 6 o┼Ťrodk├│w kolonijno-wakacyjnych i dzia┼éa┼éo a┼╝ 151 r├│┼╝nych organizacji polonijnych. Wydawanych by┼éo kilka pism polskich, m.in. tygodniki "Wiadomo┼Ťci Polskie" (Sydney), "Tygodnik Polski" (Melbourne) oraz miesi─Öcznik "Przegl─ůd Katolicki". Natomiast wed┼éug "Informatora 2000 Tygodnika Polskiego" w 2000 roku w ca┼éej Australii by┼éo 35 Dom├│w Polskich lub klub├│w, 6 o┼Ťrodk├│w kolonijno-wakacyjnych i dzia┼éa┼éo 196 r├│┼╝nych polskich organizacji, klub├│w, stowarzysze┼ä, instytucji i szk├│┼é polonijnych. Ukazywa┼éo si─Ö tak┼╝e kilka pism polskich, m.in. tygodniki "Tygodnik Polski" (Melbourne), "Express Wieczorny" (Sydney), nadal "Przegl─ůd Katolicki" oraz regionalne pisemka jak np. "S┼éowo Polskie" w Adelajdzie czy "Kronika Polonii" w Kanberze. W du┼╝ych skupiskach polskich s─ů nadawane polskie programy radiowe; z radiostacji pa┼ästwowej SBS codzienne godzinne audycje polskie.

Wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w, kt├│rzy przybyli do Australii po II wojnie ┼Ťwiatowej by┼éo m┼éodymi lud┼║mi - dwudziesto- i trzydziestolatkami. St─ůd w┼Ťr├│d Polak├│w jest dzisiaj wyj─ůtkowo wysoki procent ludzi w starszym wieku. Od 20-15 lat najliczniejszymi i najwi─Ökszymi organizacjami polskimi w Australii s─ů Kluby Seniora. Np. w Melbourne w 2000 roku dzia┼éa┼éy a┼╝ 24 polskie Kluby Seniora. Zjawisko to jest o tyle ciekawe, ┼╝e nigdy nie by┼éo a┼╝ tylu polskich terytorialnych organizacji spo┼éecznych na terenie Melbourne, ┼╝e zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç cz┼éonk├│w polskich klub├│w seniora nigdy nie nale┼╝a┼éa do jakichkolwiek polskich organizacji. Osamotnieni na stare lata Polacy zacz─Öli szuka─ç kontaktu z innymi Polakami, zacz─Öli si─Ö organizowa─ç, stanowi─ůc dzisiaj istotny element polskiego ┼╝ycia emigracyjnego.

Podobnie jak w innych krajach, wa┼╝n─ů rol─Ö w ┼╝yciu Polonii australijskiej i piel─Ögnowaniu polsko┼Ťci odgrywa┼éo i odgrywa duchowie┼ästwo katolickie. Og├│┼éem pracuje tu 44 ksi─Ö┼╝y polskich (g┼é├│wnie chrystusowcy i jezuici; w 1977 r. w┼Ťr├│d Polak├│w pracowa┼éo 29 ksi─Ö┼╝y), kt├│rzy obs┼éuguj─ů ok. 70 o┼Ťrodk├│w duszpasterskich. Jednak w polskich mszach uczestniczy zapewne mniej ni┼╝ 50% katolik├│w polskich w Australii. W Sydney, Melbourne, Canberze i Perth s─ů polskie ko┼Ťcio┼éy, a w Adelaide i Brisbane s─ů "polskie" ko┼Ťcio┼éy parafialne. Polskie siostry Nazaretanki maj─ů swoje domy w Sydney, Brisbane i Perth, a siostry Zmartwychwstanki w Melbourne i Adelaide. W Canberze jest Dom Prowincjonalny Ksi─Ö┼╝y Zgromadzenia Chrystusowego. Rektorem Polskiej Misji Katolickiej jest od 2000 r. o. Wies┼éaw S┼éowik TJ. Poza tym w duszpasterstwie australijskim pracuje ponad 50 polskich ksi─Ö┼╝y, przyby┼éych tu z Polski. W Australii jest najwi─Öksze poza Polsk─ů skupisko polskich adwentyst├│w, kt├│rzy skupieni s─ů w polskich zborach w Melbourne (4 zbory, najwi─Öksze skupisko adwentyst├│w polskich na ┼Ťwiecie!), Adeleide, Newcastle, Canberze i Sydney.

Niestety, procesy asymilacyjne w┼Ťr├│d Polak├│w w Australii s─ů daleko posuni─Öte i to z wielu powod├│w. Wydawany przez d┼éugie lata przez Wojciecha Ga┼é─ůsk─Ö "Biuletyn Polak├│w w Geelong" odnotowa┼é fakt, ┼╝e ju┼╝ w latach 70. XX w. ok. 85% m┼éodych Polak├│w i Polek w Geelong (du┼╝e miasto przemys┼éowe na po┼éudnie od Melbourne, w kt├│rym mieszka ok. 1000 Polak├│w) zawiera┼éo ma┼é┼╝e┼ästwa z nie-Polakiem lub nie-Polk─ů. Do polskich szk├│┼é sobotnich ucz─Öszcza┼éo w 1977 roku zaledwie ok. 1200, a obecnie jeszcze mniej, gdy┼╝ ok. 1000 dzieci. Dodatkowo w du┼╝ych miastach Australii s─ů rz─ůdowe ┼Ťrednie szko┼éy j─Özyk├│w obcych. W niekt├│rych z nich, g┼é├│wnie w Melbourne i Sydney, nauk─Ö pobiera kilkaset polskich uczni├│w i uczennic. Na poziomie uniwersyteckim j─Özyk polski jest wyk┼éadany w Melbourne i Sydney. Pras─Ö polsk─ů czyta najwy┼╝ej 10 tysi─Öcy os├│b, a chocia┼╝ w Australii dzia┼éa┼éo w 1977 roku ok. 151 organizacji polskich, a obecnie ok. 200, to tylko najwy┼╝ej 10-15% Polak├│w bierze wi─Ökszy lub mniejszy udzia┼é w ┼╝yciu polonijno-spo┼éecznym.

Pomimo tego Polonia australijska poszczyci─ç si─Ö mo┼╝e wieloma osi─ůgni─Öciami, czy to zbiorowymi czy indywidualnymi. Na plus mo┼╝na zapisa─ç obchody milenijne (1966) czy kopernikowskie (1973), organizowane od 1975 roku wspania┼ée festiwale POLART, jak r├│wnie┼╝ ufundowanie ksi─Ögozbioru polskiego dla biblioteki Australijskiego Uniwersytetu Narodowego w Canberze.

Du┼╝y jest wk┼éad Polak├│w w australijskie ┼╝ycie sportowe (liczne polskie kluby sportowe, wyniki indywidualnych sportowc├│w, z kt├│rych na czo┼éo wybi┼é si─Ö p┼éywak Micha┼é Klim, pochodz─ůcy z Gdyni, rekordzista ┼Ťwiata i zdobywca medali na olimpiadzie w Sydney w 2000 r.) czy nawet w ┼╝ycie muzyczne (np. prof. Kalecki, W┼éodzimierz Kamirski - od 1984 dyrygent Opery Australijskiej, Towarzystwo Muzyczne im. F. Chopina) oraz artystyczne (liczna plejada polskich artyst├│w na czele ze Stanis┼éawem Ostoj─ů-Kotkowskim); prof. Jerzy Toeplitz by┼é przez kilka lat dyrektorem Australijskiej Szko┼éy Filmowej. Na polu naukowym wybili si─Ö prof. Jerzy Zubrzycki, prof. Jan Srzednicki, prof. Jerzy Smolicz i dr Jerzy Krupi┼äski. Poloni─ů australijsk─ů i jej histori─ů zajmowali si─Ö lub zajmuj─ů Lech Paszkowski, Marian Szczepanowski i Marian Ka┼éuski, kt├│rzy og┼éosili na jej temat szereg prac.

O du┼╝ym wk┼éadzie Polak├│w w ┼╝ycie Polonii australijskiej i Australii m├│wi─ů dwie publikacje: Stanley Robe "The Poles and Australia. A Bibliographical Record 1775-1980" Melbourne 1986 i Agata i Zbigniew Judyccy "Polonia. S┼éownik biograficzny" Warszawa 2000.

Wk┼éad Polak├│w w rozw├│j Australii uczci┼éa w 1983 roku Poczta Australijska (Australia Post), kt├│ra wyda┼éa, dzi─Öki dwuletnim staraniom Studium Historii Polonii Australijskiej i Mariana Ka┼éuskiego, znaczek z podobizn─ů Paw┼éa Edmunda Strzeleckiego.

© Marian Ka┼éuski