Dodano: 06.07.13 - 8:03 | Dział: Kresy w życiu Polski i narodu polskiego

Bracia Ukraińcy


Ukraińscy przyjaciele w biedzie

Podczas II wojny ┼Ťwiatowej, w latach 1943-44 nacjonali┼Ťci ukrai┼äscy Stepana Bandery dokonali eksterminacji ludno┼Ťci polskiej zamieszkuj─ůcej Wo┼éy┼ä i Ma┼éopolsk─Ö Wschodni─ů. Do pojedynczych napad├│w oraz rzezi na masow─ů skal─Ö dosz┼éo w kilku tysi─ůcach miejscowo┼Ťci. Wed┼éug szacunk├│w historyk├│w polskich zosta┼éo zamordowanych i to zazwyczaj w strasznie brutalny spos├│b ok. 100-130 tys. os├│b.

W 2007 roku Instytut Pami─Öci Narodowej w Warszawie wyda┼é Kresow─ů ksi─Ög─Ö sprawiedliwych 1939–1945. O Ukrai┼äcach ratuj─ůcych Polak├│w poddanych eksterminacji przez OUN i UPA, kt├│r─ů opracowa┼é Romuald Niedzielko. Praca ta zosta┼éa opracowana na podstawie zachowanych relacji ┼Ťwiadk├│w z 500 miejscowo┼Ťci a terenie wojew├│dztw: wo┼éy┼äskiego, poleskiego, tarnopolskiego, lwowskiego, stanis┼éawowskiego, rzeszowskiego i lubelskiego), w kt├│rych z r─ůk OUN-UPA ponios┼éo ┼Ťmier─ç blisko 20 tysi─Öcy Polak├│w. Cz─Ö┼Ť─ç skazanych na zag┼éad─Ö polskich mieszka┼äc├│w – wg Romualda Niedzielki 2527 os├│b - otrzyma┼éa pomoc humanitarn─ů ze strony ukrai┼äskich s─ůsiad├│w, zazwyczaj cz┼éonk├│w rodzin mieszanych, krewnych lub przyjaci├│┼é, czasem nieznajomych, kieruj─ůcych si─Ö chrze┼Ťcija┼äsk─ů mi┼éo┼Ťci─ů bli┼║niego, w sporadycznych przypadkach – tak┼╝e ze strony... kat├│w (!). Ksi─ů┼╝ka wspomina o ponad 1300 takich os├│b (a by┼éo ich z pewno┼Ťci─ů du┼╝o wi─Öcej), niestety cz─Östokro─ç anonimowych, kt├│rzy – dzi─Öki swej solidarno┼Ťci ze skazanymi na okrutn─ů ┼Ťmier─ç Polakami i okazanemu im mi┼éosierdziu - zas┼éu┼╝yli na zaszczytne miano „sprawiedliwych” i na publiczne uhonorowanie, poniewa┼╝ z nara┼╝eniem ┼╝ycia, indywidualnie, a nawet ca┼éymi rodzinami, przeciwstawili si─Ö czynnie ludob├│jstwu. Ostrzegali przed napadem, udzielali schronienia, wskazywali drogi ucieczki, zaopatrywali w ┼╝ywno┼Ť─ç i ubranie, przewozili w bezpieczne miejsce, do lekarza czy szpitala, przyjmowali pod opiek─Ö, a nierzadko na d┼éugoletnie wychowanie sieroty po zamordowanych, odmawiali wykonania rozkazu zabicia cz┼éonka w┼éasnej rodziny – np. ┼╝ony lub m─Ö┼╝a – narodowo┼Ťci polskiej. Dzi─Öki aktom solidarno┼Ťci i mi┼éosierdzia ocala┼éy zar├│wno pojedyncze osoby, jak i ca┼ée wsie (┼é─ůcznie 2527 os├│b). Wed┼éug Romualda Niedzielki 384 Ukrai┼äc├│w wykonawcy „akcji antypolskiej” ukarali ┼Ťmierci─ů, uwa┼╝aj─ůc udzielanie pomocy „Lachom” za zdrad─Ö ukrai┼äskich idea┼é├│w narodowych.

Z okazji 60. rocznicy tych tragicznych wydarze┼ä w wydawanym w Sydney (Australia) „Przegl─ůdzie Katolickim” („Pomnik dla Ukrai┼äc├│w” Sierpie┼ä 2003, str. 7) napisa┼éem m.in.: „...Chc─Ö jednak w tym miejscu zaj─ů─ç si─Ö inn─ů stron─ů tej tragedii. Zbieraj─ůc i czytaj─ůc wszystko, co by┼éo dost─Öpne na ten temat zauwa┼╝y┼éem, ┼╝e opr├│cz Ukrai┼äc├│w, kt├│rzy mordowali Polak├│w, by┼éo wiele, prawdopodobnie kilka tysi─Öcy Ukrai┼äc├│w, kt├│rzy ratowali Polak├│w przed ukrai┼äskimi bandytami. Ci ludzie – dobrzy chrze┼Ťcijanie – nara┼╝ali w┼éasne ┼╝ycie, aby uratowa─ç ┼╝ycie polskiego s─ůsiada, a mo┼╝e nawet przypadkiem spotkanego Polaka, kt├│remu uda┼éo si─Ö wyrwa─ç z r─ůk siepaczy. Na pewno niejeden Ukrainiec straci┼é ┼╝ycie za pomoc udzielon─ů Polakowi czy Polakom.

Dzięki za to tym Ukraińcom-bohaterom. Stokrotne dzięki.

Ale czy tylko na podzi─Ökowaniu powinni┼Ťmy poprzesta─ç?

Uwa┼╝am, ┼╝e naszym obowi─ůzkiem powinno by─ç wzniesienie we Wroc┼éawiu, do kt├│rego wyp─Ödzono po 1945 r. Polak├│w ze Lwowa, okaza┼éego Pomnika Wdzi─Öczno┼Ťci dla tych Ukrai┼äc├│w, kt├│rzy ratowali ┼╝ycie naszym Rodakom na Wo┼éyniu i w Ma┼éopolsce Wschodniej w latach 1943-45.

Oni na to sobie na pewno zas┼éu┼╝yli”.

Statystyka ukraińskiego ludobójstwa na Wołyniu w 1943 roku

W 2013 roku obchodzi si─Ö w Polsce i w┼Ťr├│d Polak├│w na emigracji 70. rocznic─Ö rzezi wo┼éy┼äskiej, w wyniku kt├│rej w latach 1943-44 na terenie polskiego Wo┼éynia i Ma┼éopolski Wschodniej (dzi┼Ť Zachodnia Ukraina) bandyci z Ukrai┼äskiej Powsta┼äczej Armii (UPA) i miejscowa nacjonalistycznie nastawiona ludno┼Ť─ç ukrai┼äska wymordowa┼éa w strasznie okrutny spos├│b ponad 100 tys. Polak├│w (s─ů te┼╝ szacunki licz─ůce ok. 120-130 tys., a nawet 200 tys. ofiar), tylko dlatego ┼╝e byli Polakami. Apogeum zbrodni nast─ůpi┼éo w niedziel─Ö, 11 lipca 1943 roku. To w┼éa┼Ťnie tego dnia oddzia┼éy UPA zaatakowa┼éy jednocze┼Ťnie 99 polskich miejscowo┼Ťci na Wo┼éyniu, cz─Östo Polak├│w modl─ůcych si─Ö w ko┼Ťcio┼éach. Og├│┼éem w samym lipcu 1943 roku i tylko na Wo┼éyniu zgin─Ö┼éo ok. 10-11 tys. Polak├│w. W ┼Ťwietle definicji ludob├│jstwa Organizacji Narod├│w Zjednoczonych rze┼║ wo┼éy┼äska by┼éa ludob├│jstwem.

Oto statystyka ludob├│jstwa ukrai┼äskiego dokonanego na Polakach na terenie wojew├│dztwa wo┼éy┼äskiego wed┼éug powiat├│w. Pierwsza liczba podaje ilo┼Ť─ç miejscowo┼Ťci, w kt├│rych dokonano morderstw na Polakach, druga liczba ilo┼Ť─ç ofiar, a trzecia ilo┼Ť─ç zniszczonych (polskich) ko┼Ťcio┼é├│w katolickich (Czes┼éaw Piotrowski „Zniszczone i zapomniane osiedla polskie oraz ko┼Ťcio┼éy na Wo┼éyniu” Warszawa 2001):

Powiat dubie┼äski: 83 miejscowo┼Ťci, ok. 1700 ofiar, 17 ko┼Ťcio┼é├│w; powiat horochowski: 123 miejscowo┼Ťci, ok. 3320 ofiar, 11 ko┼Ťcio┼é├│w; powiat kostopolski: 116 miejscowo┼Ťci, ok. 4260 ofiar, 14 ko┼Ťcio┼é├│w; powiat kowelski: 45 miejscowo┼Ťci, ok. 3750 ofiar, 3 ko┼Ťcio┼éy; powiat krzemieniecki: 62 miejscowo┼Ťci, ok. 3300, 13 ko┼Ťcio┼é├│w; powiat lubomelski: 20 miejscowo┼Ťci, ok. 2300 ofiar, 8 ko┼Ťcio┼é├│w; powiat ┼éucki: 211 miejscowo┼Ťci, ok. 4550 ofiar, 14 ko┼Ťcio┼é├│w; powiat r├│wie┼äski: 88 miejscowo┼Ťci, ok. 1450 ofiar, 4 ko┼Ťcio┼éy; powiat sarne┼äski: 87 miejscowo┼Ťci, ok. 2230 ofiar, 7 ko┼Ťcio┼é├│w; powiat w┼éodzimierski: 179 miejscowo┼Ťci, ok. 7890 ofiar, 10 ko┼Ťcio┼é├│w; powiat zdo┼ébunowski: 41 miejscowo┼Ťci, ok. 1950 ofiar, 2 ko┼Ťcio┼éy.

Og├│┼éem z terenu Wo┼éynia ilo┼Ť─ç potwierdzonych ofiar wynosi 36 700 os├│b, zaatakowano Polak├│w w 1055 miejscowo┼Ťciach i zniszczono 103 ko┼Ťcio┼éy katolickie z og├│lnej liczby 163 ko┼Ťcio┼é├│w na Wo┼éyniu (diecezja ┼éucka).

Ukraińcy planowali rzeź Polaków we Lwowie w 1944 roku

We wrze┼Ťniu 1939 roku hitlerowskie Niemcy i Zwi─ůzek Sowiecki napadli na Polsk─Ö, kt├│rej obszarem si─Ö podzielono p├│┼é na p├│┼é. Niemcy nie mogli by─ç policjantem okupowanych ziem polskich, chocia┼╝by przez problemy j─Özykowe. Tote┼╝ na podstawie rozporz─ůdzenia Generalnego Gubernatora Hansa Franka z 17 grudnia 1939 roku na terenie cz─Ö┼Ťci okupowanych ziem polskich – tzw. Generalnego Gubernatorstwa utworzono Policj─Ö Polsk─ů Generalnego Gubernatorstwa (niem. Polnische Polizei im Generalgouvernement) . Pod gro┼║b─ů kary ┼Ťmierci powo┼éywano do s┼éu┼╝by przedwojennych policjant├│w polskich. 22 czerwca 1941 roku Niemcy napad┼éy zbrojnie na swego dotychczasowego najlepszego sojusznika – Zwi─ůzek Sowiecki. Do Generalnego Gubernatorstwa, czyli do okupowanej przez siebie Polski, w┼é─ůczyli ca┼é─ů Ma┼éopolsk─Ö Wschodni─ů, z kt├│rej utworzono dystrykt Galicja, z siedzib─ů w┼éadz niemieckich we Lwowie. Krain─Ö t─Ö zamieszkiwali Polacy i Ukrai┼äcy. Zgodnie ze starorzymsk─ů zasad─ů: „dziel i rz─ůd┼║” i ze wzgl─Ödu na fakt, ┼╝e Ukrai┼äcy wspierali hitlerowskie Niemcy i ich prze┼Ťladowanie Polak├│w, w czym byli ch─Ötni pomaga─ç hitlerowcom, niemieckie w┼éadze Generalnego Gubernatorstwa nie zdecydowa┼éy si─Ö na wprowadzenie w dystrykcie Galicja policji polskiej, nawet w odniesieniu do miasta Lwowa, gdzie przewa┼╝a┼éa ludno┼Ť─ç polska, tylko utworzy┼éy oddzieln─ů Ukrai┼äsk─ů Policj─Ö Pomocnicz─ů. W przedwojennej polskiej Policji Pa┼ästwowej prawie ┼╝e nie by┼éo Ukrai┼äc├│w, wi─Öc do Pukai┼äskiej Policji Pomocniczej brano byle kogo, cz─Östo osoby z kryminaln─ů przesz┼éo┼Ťci─ů, a przede wszystkim osoby ch─Ötne do zabijania ┼╗yd├│w i Polak├│w. Natomiast kierownicze stanowiska musia┼éy by─ç obsadzone przez Polak├│w i Volksdeutsch├│w (kt├│rzy znali j─Özyk polski). I tak komendantem policji ukrai┼äskiej na dystrykt Galicja by┼é Polak Stefan Halewski, a od drugiej po┼éowy 1943 roku komendantem Ukrai┼äskiej Policji Pa┼ästwowej we Lwowie by┼é tak┼╝e Polak – W┼éodzimierz Pitulej.

Adam Hempel w ksi─ů┼╝ce pt. „Pogrobowcy kl─Öski. Rzecz o policji „granatowej” w Generalnym Gubernatorstwie 1939-1945” (Warszawa 1990) pisze, ┼╝e policja ukrai┼äska (ok. 4000 w 1943 r.): „Przepojona fanatycznym, antypolskim szowinizmem, szkolona przez hitlerowc├│w w barbarzy┼äskich metodach post─Öpowania, mia┼éa reprezentowa─ç jedn─ů cech─Ö – pe┼én─ů lojalno┼Ť─ç wobec okupanta. Zgodnie z planami sta┼éa si─Ö ona, podobnie jak i inne formacje z┼éo┼╝one z Ukrai┼äc├│w, podstawowym narz─Ödziem eksterminacji ludno┼Ťci polskiej i ┼╝ydowskiej na wschodnich terenach Rzeczypospolitej. Prawdopodobnie i z tych wzgl─Öd├│w nie wprowadzono do tego dystryktu (Galicji) Policji Polskiej, kt├│ra zdoby┼éa ju┼╝ sobie reputacj─Ö fachowej, ale i politycznie niepewnej (gdy┼╝ rzadko kto z Polak├│w dobrowolnie wsp├│┼épracowa┼é z okupantem niemieckim – M.K.). Charakterystyczne jest to, ┼╝e gdy sytuacja na froncie wschodnim wyra┼║nie odmieni┼éa si─Ö na niekorzy┼Ť─ç Niemc├│w, od po┼éowy 1943 r. zacz─Ö┼éy si─Ö bunty (policyjnych) formacji ukrai┼äskich. (Po wymordowaniu przez Ukrai┼äc├│w z Niemcami ┼╗yd├│w w dystrykcie Galicja) Ostrze nienawi┼Ťci skierowane zosta┼éo g┼é├│wnie przeciwko Polakom. Zgodnie z dyrektywami o┼Ťrodk├│w decyzyjnych UPA (Ukrai┼äskiej Powsta┼äczej Armii – M.K.), w ramach „rozwi─ůzania kwestii polskiej” we w┼éasnym zakresie, dochodzi┼éo do zab├│jstw i masowych mord├│w dokonywanych na polskiej ludno┼Ťci cywilnej przez zbuntowane oddzia┼éy ukrai┼äskie przy czynnym wsp├│┼édzia┼éaniu z nimi jednostek policji ukrai┼äskiej. Przedstawiaj─ůc t─Ö sytuacj─Ö, (polska) Rada G┼é├│wna Opieku┼äcza z dn. 7 III 1944 r. z┼éo┼╝y┼éa centralnym w┼éadzom GG (Generalnej Guberni – M.K.) memoria┼é, w kt├│rym m.in. za┼╝─ůda┼éa rozwi─ůzania tej policji i przekazania spraw bezpiecze┼ästwa polskiej s┼éu┼╝bie policyjnej. Pozosta┼é on jednak bet odzewu. Jedynie miesi─ůc p├│┼║niej, w zwi─ůzku z koncentracj─ů band UPA w rejonie Lwowa, kt├│re przygotowywa┼éy si─Ö do opanowania miasta przed przybyciem wojsk radzieckich, co grozi┼éo wymordowaniem ludno┼Ťci polskiej, (niemiecki) starosta lwowski Hoeller, w porozumieniu z gubernatorem i miejscowym Dow├│dc─ů SS i Policji, podj─ů┼é inicjatyw─Ö utworzenia polskiej Lwowskiej Stra┼╝y Obywatelskiej, kt├│ra mia┼éa by─ç jednak podporz─ůdkowana policji ukrai┼äskiej. Ju┼╝ w├│wczas Polacy odm├│wili wsp├│┼épracy”.

Do planowanej rzezi ludno┼Ťci we Lwowie nie dosz┼éo, gdy┼╝ Ukrai┼äcy zrozumieli, ┼╝e ich zamach na Lw├│w si─Ö nie uda, ┼╝e tylko zostan─ů zdziesi─ůtkowani przez oddzia┼éy niemieckie i nie b─Ödzie mia┼é kto oczyszcza─ç ziemi─Ö lwowsk─ů z Polak├│w, co by┼éo ich najg┼é├│wniejszym celem.

Rzezie Ormian i Polak├│w

Angielski BBC News z 25 kwietnia 2009 poda┼éo wiadomo┼Ť─ç, ┼╝e prezydent USA Barack Obama uczci┼é kolejn─ů rocznic─Ö (obchodzon─ů zawsze 25 kwietnia) wymordowania przez Turk├│w w 1915 roku wielkiej masy Ormian we wschodniej Turcji, tylko dlatego, ┼╝e byli Ormianami. W ┼Ťlady Turk├│w poszli nacjonali┼Ťci ukrai┼äscy, kt├│rzy w latach 1943-45 wymordowali od 100 do 130 tysi─Öcy Polak├│w na Wo┼éyniu i Ma┼éopolsce Wschodniej. Jednak podczas gdy Armenia od lat domaga si─Ö uznania zbrodni tureckiej na Ormianach za ludob├│jstwo i ┼╝─ůda oficjalnych przeprosin rz─ůdu tureckiego i wci─ůgn─Ö┼éa do tej akcji rz─ůdy wielu pa┼ästw europejskich i jak wida─ç tak┼╝e prezydenta Obam─Ö, to nie tylko w┼éadcy PRL, ale r├│wnie┼╝ wszystkie rz─ůdy polskie po 1989 roku w imi─Ö najpierw przyja┼║ni z ZSRR, a potem budowania przyja┼║ni polsko-ukrai┼äskiej – tzw. strategicznego partnerstwa polsko-ukrai┼äskiego staraj─ů si─Ö i minimalizowa─ç zbrodnie ukrai┼äskie na Polakach (rz─ůdy „polskie” – tu nale┼╝y splun─ů─ç! - same dobrowolnie odcinaj─ů si─Ö od nazwania rzezi Polak├│w na Wo┼éyniu i w Ma┼éopolsce Wschodniej ludob├│jstwem, chocia┼╝ w ┼Ťwietle definicji ludob├│jstwa Organizacji Narod├│w Zjednoczonych rze┼║ ta by┼éa ludob├│jstwem!!!) i wr─Öcz przemilcza─ç je, zapominaj─ůc, ┼╝e nikt przez fa┼észowanie lub przemilczanie tragicznych wydarze┼ä historycznych nie zbudowa┼é przyja┼║ni mi─Ödzy katem a ofiar─ů czy mi─Ödzy pa┼ästwami. Najlepszym dowodem na to by┼éo budowanie przez re┼╝ym PRL przez 45 lat tzw. przyja┼║ni polsko-radzieckiej, kt├│rej nie zbudowano, bo by┼éa przys┼éowiowym budowaniem zamku na piasku – na fikcji, przemilczaniu niewygodnych temat├│w i k┼éamstwie. Obecni politycy polscy i episkopat polski (zob. Jan Niewi┼äski „List otwarty do Arcybiskupa J├│zefa Michalika” Kresy.pl 2.7.2013) nie tylko nie buduj─ů ┼╝adnej przyja┼║ni polsko-ukrai┼äskiej, ale nara┼╝aj─ů si─Ö na surowy os─ůd swojej dzia┼éalno┼Ťci przez HISTORI─ś.

Rektorzy Uniwersytetu Jagiellońskiego rodem ze Lwowa

We Lwowie urodzili si─Ö nast─Öpuj─ůcy uczeni polscy - rektorzy najstarszego uniwersytetu w Polsce - Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie (za┼é. 1364 r.): Tadeusz Browicz (1847 – 1928), lekarz anatomo-patolog, rektor 1894-95; Stanis┼éaw Smolka (1854 – 1924), historyk, wsp├│┼étw├│rca i przedstawiciel krakowskiej szko┼éy historycznej, rektor 1895-96; W┼éadys┼éaw Szajnocha (1857 – 1928), geolog, paleontolog, rektor 1911-12 i 1916-17; i Edmund Za┼é─Öski (1863 – 1932), chemik, agrotechnik, hodowca ro┼Ťlin, rektor 1930-31.

Honorowi Obywatele Miasta Lwowa

Honorowe obywatelstwo danego miasta to szczeg├│lny tytu┼é nadawany osobie o wielkich zas┼éugach dla danego miasta, regionu lub kraju, za promowanie miasta czy regionu, wielkie zas┼éugi, ogromny autorytet moralny czy trwa┼éy ┼Ťlad w historii. Tytu┼é ten (Honorowy Obywatel Miasta) nadaj─ů miasta – rada miejska lub prezydent miasta na wniosek najcz─Ö┼Ťciej kapitu┼éy honorowej. Tytu┼é Honorowego Obywatela Miasta Lwowa otrzyma┼éo ┼é─ůcznie 43 Polak├│w, obok kt├│rych tytu┼é ten przyznano 19 osobom innej narodowo┼Ťci (g┼é├│wnie Austriacy i Czesi i to z okresu, kiedy oni do 1866 r. – jako okupanci - sprawowali pe┼éni─Ö w┼éadzy w mie┼Ťcie), w tym p├│┼║niejszemu prezydentowi USA Herbertowi Hooverowi (w 1919 r.). Nale┼╝y zwr├│ci─ç uwag─Ö na to, ┼╝e do 1939 roku ┼╝aden Rusin czy Ukrainiec nie otrzyma┼é tytu┼éu Honorowego Obywatela Miasta Lwowa. Po prostu miasto by┼éo polskie, a z nielicznych Ukrai┼äc├│w w mie┼Ťcie po prostu ┼╝aden nie zas┼éu┼╝y┼é sobie na ten honorowy tytu┼é (i taka jest prawda; za nacjonalizm ukrai┼äski i polako┼╝erstwo miasta polskie nie przyznawa┼éy i nie musi┼éy przyznawa─ç tego honorowego tytu┼éu).
Tytu┼é Honorowego Obywatela Miasta Lwowa otrzymali nast─Öpuj─ůcy Polacy do 1939 roku (tradycja ta si─Öga we Lwowie pocz─ůtk├│w XIX w.): Miko┼éaj Napadiewicz-Wi─Öckowski – rektor Uniwersytetu Lwowskiego: w 1823 r.; Aleksander Fredro – najwi─Ökszy komediopisarz polski: w 1839 r.; hr. Agenor Go┼éuchowski – namiestnik Galicji: w 1850 r.; ┼üukasz Baraniecki – katolicki arcybiskup lwowski w 1856 r.; Leon Sapieha – marsza┼éek Sejmu Galicyjskiego we Lwowie: w 1857 r.; Franciszek Smolka – polityk, tw├│rca Kopca Unii Lubelskiej we Lwowie: w 1861 r.; Micha┼é Tustanowski – senior adwokat├│w lwowskich: w 1863 r.; Antoni Monastyrski – rektor Uniwersytetu Lwowskiego, biskup przemyski: w 1863 r.; J├│zef Ignacy Kraszewski – wielki powie┼Ťciopisarz polski: w 1867 r.; Micha┼é Gnoi┼äski – zas┼éu┼╝ony prezydent Lwowa: w 1869 r.; Jan Matejko – wielki malarz polski: w 1869 r.; Marceli Madeyski – znany adwokat, wiceprezydent Lwowa: w 1871 r.; Kasper Boczkowski – d┼éugoletni radny miejski, filantrop: w 1872 r.; Moj┼╝esz Beiser – zas┼éu┼╝ony lekarz, cz┼éonek rady miejskiej, filantrop: w 1876 r.; W┼éodzimierz Dzieduszycki – mecenas nauki polskiej: w 1877 r.; J├│zef Supi┼äski – wybitny naukowiec i ekonomista: w 1877 r.; Otto Hausner - historyk sztuki, polityk, pisarz polski: w 1878 r.; Aleksander Jasi┼äski – polityk, wiceprezydent Lwowa: w 1880 r.; J├│zef Kazimierz Malinowski – adwokat, dzia┼éacz spo┼éeczny, filantrop lwowski: w 1881 r.; Euzebiusz Czerkawski – rektor Uniwersytetu Lwowskiego: w 1885 r.; Oktaw Pietruski – prawnik, wicemarsza┼éek Sejmu Galicyjskiego we Lwowie: w 1886 r.; Wac┼éaw D─ůbrowski – prezydent Lwowa: w 1886 r.; Miko┼éaj Zyblikiewicz – zas┼éu┼╝ony prezydent Krakowa i marsza┼éek Sejmu Galicyjskiego we Lwowie: w 1886 r.; Apolinary Jaworski – minister do spraw Galicji: w 1890 r.; Franciszek Zima – dyrektor Galicyjskiej Kasy Oszcz─Ödno┼Ťci we Lwowie: w 1891 r.; Antoni Ma┼éecki – polityk, rektor Uniwersytetu Lwowskiego – przyczyni┼é si─Ö do jego polonizacji: w 1892 r.; Izaak Miko┼éaj Isakowicz – polski arcybiskup lwowski obrz─ůdku ormia┼äskiego: w 1892 r.; Adam Stanis┼éaw Sapieha – ksi─ů┼╝─Ö, zas┼éu┼╝ony polityk: w 1894 r.; Stanis┼éaw Marcin Badeni – marsza┼éek krajowy Galicji: w 1894 r.; Zdzis┼éaw Marchwicki – polityk, wiceprezydent Lwowa: w 1894 r.; Kazimierz Badeni – polityk polski, premier Austrii: w 1895 r.; Bronis┼éaw Radziszewski – rektor Uniwersytetu Lwowskiego: w 1897 r.; Leon Pini┼äski – namiestnik Galicji, rektor Uniwersytetu Lwowskiego: mi─Ödzy 1897 a 1902; Heneryk Sienkiewicz – popularny powie┼Ťciopisarz: 1902 r.; W┼éadys┼éaw ┼üozi┼äski – wybitny badacz przesz┼éo┼Ťci kultury polskiej: w 1907 r.; Ignacy Jan Paderewski - wielki pianista, p├│┼║niejszy premier Polski: 1912 r.; Boles┼éaw Orzechowicz – mecenas kultury i sztuki, filantrop: w 1923 r.; J├│zef Teodorowicz – polski arcybiskup lwowski obrz─ůdku ormia┼äskiego, wielki patriota polski: w 1927 r.; Oswald Balzer – wybitny historyk, profesor Uniwersytetu Lwowskiego: w 1929 r.; Benedykt Dybowski – wielki przyrodnik polski, badacz Syberii, profesor Uniwersytetu Lwowskiego: w 1929 r.; Ludwik Finkel – historyk, rektor Uniwersytetu Lwowskiego: w 1929 r.; J├│zef Pi┼ésudski – marsza┼éek Polski, Naczelnik Pa┼ästwa Polskiego, premier: 1935 r.; Ignacy Mo┼Ťcicki – prezydent Polski 1926-39: w 1936 r.

Grabie┼╝ bibliotek katolickich we Lwowie

Po zaj─Öciu Lwowa we wrze┼Ťniu 1939 roku okupant sowiecki dokona┼é grabie┼╝y m.in. szeregu bibliotek katolickich. Z kr├│tkiej monografii Jana Trzynadlowskiego „Zak┼éad Narodowy imienia Ossoli┼äskich 1817 – 1967” (Wroc┼éaw 1967) dowiadujemy si─Ö, ┼╝e w├│wczas do arcypolskiego Ossolineum, z kt├│rego okupant uczyni┼é fili─Ö Biblioteki Ukrai┼äskiej Akademii Nauk, w┼é─ůczono bezprawnie przej─Öt─ů bibliotek─Ö zamkni─Ötego przez okupanta Rzymskokatolickiego Seminarium Duchownego we Lwowie (25 000 tom├│w) oraz bibliotek─Ö polskiego arcybiskupa obrz─ůdku ormia┼äskiego we Lwowie J├│zefa Teodorowicza (15 000 tom├│w).

Nosorożec ze Staruni w Małopolsce Wschodniej w Krakowie

W Muzeum Przyrodniczym Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierz─ůt Polskiej Akademii Nauk w Krakowie znajduje si─Ö bezcenny okaz - spreparowany, zachowany w idealnym stanie (nie tylko szkielet, ale tak┼╝e wn─Ötrzno┼Ťci, mi─Ö┼Ťnie i sk├│ra) prehistoryczny nosoro┼╝ec w┼éochaty (Coelodonta antiquitatis (Blumenbach) ), unikatowy, gdy┼╝ jedyny na ┼Ťwiecie zachowany w ca┼éo┼Ťci okaz tego wymar┼éego ponad 12 tys. lat temu zwierz─Öcia, kt├│ry ┼╝y┼é w epoce plejstocenu – w okresie od 23 do 36 lat temu. Zosta┼é odkryty w pok┼éadzie ozokerytu (wosk ziemny). I to w┼éa┼Ťnie t┼éumaczy jego unikaln─ů fosylizacj─Ö: ozokeryt ma w┼éa┼Ťciwo┼Ťci konserwuj─ůce. W nauce znany jako tzw. drugi nosoro┼╝ec ze Staruni.

Starunia to wie┼Ť ko┼éo Bohorodczan w przedwojennym powiecie nadw├│rnia┼äskim w wojew├│dztwie stanis┼éawowskim (obecnie Ukraina), w kt├│rej na pocz─ůtku XX w. uruchomiono kilka kopal┼ä ozokerytu, kt├│rego pok┼éady na Podkarpaciu w Ma┼éopolsce Wschodniej s─ů najbogatsze na ┼Ťwiecie. Jesieni─ů 1907 roku Starunia sta┼éa si─Ö g┼éo┼Ťna w ┼Ťwiecie naukowym. W kopalniach staru┼äskich wydobyto w pa┼║dzierniku i listopadzie du┼╝e fragmenty szkieletu i cz─Ö┼Ťci mi─Ökkich mamuta i przedni─ů cz─Ö┼Ť─ç cia┼éa nosoro┼╝ca w┼éochatego (p├│┼║niej nazwany pierwszym nosoro┼╝cem staru┼äskim). Oba okazy trafi┼éy w 1908 roku do polskiego Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie, kt├│rego eksponaty przyw┼éaszczy┼é sobie okupant sowiecki w 1945 roku i obecnie znajduj─ů si─Ö w ukrai┼äskim Lwowie.
Odkrycia z 1907 wskazywa┼éy, ┼╝e kopalnia w Staruni jest perspektywicznym obszarem dla pozyskania dobrze zachowanych innych zwierz─ůt i okaz├│w plejstocenu, a jednocze┼Ťnie odkrycia te pozostawi┼éy szereg niewyja┼Ťnionych kwestii co do geologicznej pozycji znalezisk, co wykaza┼éy przeprowadzone po I wojnie ┼Ťwiatowej badania okaz├│w staru┼äskich. Polska Akademia Umiej─Ötno┼Ťci (PAU) z siedzib─ů w Krakowie postanowi┼éa przeprowadzi─ç w Staruni nowe poszukiwania i badania na du┼╝a skal─Ö, uzyskuj─ůc na ten projekt w 1929 roku poka┼║ne ┼Ťrodki finansowe z Funduszu Kultury Narodowej. Kierownikiem zespo┼éu poszukiwawczego zosta┼é geolog z krakowskiej Akademii G├│rniczej i jednocze┼Ťnie kustosz dzia┼éu geologicznego Muzeum Fizjograficznego PAU Eugeniusz Panow (1890 – 1958). Jego wyb├│r okaza┼é si─Ö niezwykle trafny, by─ç mo┼╝e nawet decyduj─ůcy o powodzeniu ca┼éego przedsi─Öwzi─Öcia. Po przybyciu ekipy do Staruni reaktywowano opuszczony szyb z 1907 roku i zbudowano nowy szyb badawczy wraz ze sztolni─ů ┼é─ůcz─ůc─ů oba te szyby i w lipcu 1929 roku rozpocz─Öto wykopaliska. To wielkie odkrycie na kt├│re liczono nast─ůpi┼éo 23 pa┼║dziernika 1929 roku. W odleg┼éo┼Ťci 3.3 m od szybu "Mamut" (w kt├│rym w 1907 r. znaleziono mamuta) znaleziono dobrze zachowan─ů - ze sk├│r─ů i mi─Ö┼Ťniami samic─Ö nosoro┼╝ca w┼éochatego, a potem jeszcze dwa inne, ale ju┼╝ niekompletne nosoro┼╝ce w┼éochate. W celu wydobycia okazu wydr─ů┼╝ono specjalny szyb transportowy, co by┼éo mo┼╝liwe dzi─Öki pomocy Wojska Polskiego – 28 ┼╝o┼énierzy z plutonu pionier├│w 48 Pu┼éku Piechoty ze Stanis┼éawowa pod kierunkiem porucznika A. Dube┼äskiego. Nosoro┼╝ca wydobyto 17 grudnia 1929 roku, a 22 grudnia przewieziono go i inne znaleziska do Krakowa. Prace terenowe w Staruni by┼éy prowadzone do 1934 roku, jednak nie odkryto nowych cia┼é du┼╝ych kr─Ögowc├│w; uzyskano jedynie bardzo liczne i dobrze zachowane owady, ┼╝yj─ůce wsp├│┼écze┼Ťnie z nosoro┼╝cem. W Krakowie preparacji i konserwacji nosoro┼╝ca w┼éochatego dokona┼é do┼Ťwiadczony specjalista, rze┼║biarz z wykszta┼écenia (Wiede┼ä), a preparator z zawodu, Franciszek Kalkus, kt├│ry w tym czasie prowadzi┼é artystyczn─ů pracowni─Ö zoologiczno-dermoplastyczn─ů we Lwowie. Jednocze┼Ťnie od razu przyst─ůpiono do prowadzenia intensywnych bada┼ä naukowych, zar├│wno samego nosoro┼╝ca, jak i skamienia┼éo┼Ťci towarzysz─ůcych oraz geologicznego kontekstu. Wst─Öpne wyniki opublikowa┼éa Polska Akademia Umiej─Ötno┼Ťci w 1930 roku w monografii Drugi nosoro┼╝ec z warstw dyluwjalnych Staruni oraz charakter jego otoczenia; wydano tak┼╝e wyniki prac po angielsku. Celem dalszych publikacji materia┼é├│w ze Staruni, za┼éo┼╝ono pierwsze w Polsce w 1934 roku czasopismo paleontologiczne pt. „Starunia”. 7 czerwca 1930 roku "sala staru┼äska" w Muzeum Fizjograficznym PAU zosta┼éa przygotowana do publicznej ekspozycji. Znalezienie i wydobycie ca┼éego, wyj─ůtkowo dobrze zachowanego nosoro┼╝ca plejstoce┼äskiego by┼éo nie lada sensacj─ů w ┼Ťwiecie naukowym i nie tylko naukowym, relacjonowan─ů wielokrotnie zar├│wno w prasie polskiej, jak i za granic─ů (np. prasa wiede┼äska „Interessantes Blatt”, „Neuer Wiener Tageblat”, angielski „Manchester Guardian”, ameryka┼äskiej „Daily Science News Bulletin”, „Science News-Letters”). W 2004 roku wysz┼éa praca Stefana Witolda Alexandrowicza pt. „Starunia i badania czwartorz─Ödu w tradycji i inicjatywach Polskiej Akademii Umiej─Ötno┼Ťci” (Krak├│w 2004).

Obchody wo┼éy┼äskie ku czci ┼Ťw. Jozafata Kuncewicza w 1923 roku

Z inicjatywy i pod patronatem katolickiego biskupa ┼éucko-┼╝ytomierskiego, kt├│ry od 1919 roku rezydowa┼é w ┼üucku na Wo┼éyniu, ks. Ignacego Dub-Dubowskiego w dniu 14 listopada 1923 roku odby┼éy si─Ö we W┼éodziemierzu Wo┼éy┼äskim og├│lnopolskie uroczysto┼Ťci 300-letniej rocznicy ┼Ťmierci ┼Ťwi─Ötego polskiego i ruskiego Jozafata Kuncewicza, zamordowanego przez mot┼éoch prawos┼éawny unickiego biskupa m─Öczennika, jednego z patron├│w polskich (jego kult do XX wieku mia┼é oblicze wybitnie polskie, kt├│re a┼╝ do po┼éowy XIX w. posiada┼éa tak┼╝e Cerkiew unicka), kt├│ry urodzi┼é si─Ö we W┼éodzimierzu Wo┼éy┼äskim w 1580 roku. W uroczysto┼Ťciach tych wzi─Ö┼éo udzia┼é 9 biskup├│w polskich, ponad 150 ksi─Ö┼╝y i ponad 20 tysi─Öcy wiernych przyby┼éych z ca┼éego kraju. Biskup Dub-Dubowski wyda┼é z tej okazji 14 listopada 1923 roku List pasterski, a drukarnia katolicka w ┼üucku prac─Ö ks. S. Durzy┼äskiego „Za prawd─Ö jednego Ko┼Ťcio┼éa Rzymsko-Katolickiego. W 300-letni─ů rocznic─Ö m─Öcze┼äskiej ┼Ťmierci ┼Ťw. J. Kuncewicza” (1923).

Kresowy film „Pan Tadeusz”

Nie┼Ťmiertelny poemat „Pan Tadeusz”, dzie┼éo Adama Mickiewicza z 1834 roku, jest polsk─ů epopej─ů narodow─ů, kt├│rej akcja rozgrywa si─Ö na ziemi rodzinnej jego autora – na tak bardzo polskiej Nowogr├│dczy┼║nie, kt├│r─ů Stalin oderwa┼é od Polski w 1945 roku.
W 1928 roku znany re┼╝yser Ryszard Ordy┼äski nakr─Öci┼é film „Pan Tadeusz”, kt├│ry by┼é polsk─ů superprodukcj─ů lat dwudziestych XX wieku – film rocznicowy, zrealizowany na dziesi─Öciolecie niepodleg┼éo┼Ťci Polski. By┼é to oczywi┼Ťcie film niemy, jak wszystkie inne ├│wczesne filmy. Re┼╝yser pokaza┼é w nim najwa┼╝niejsze i najefektowniejsze sceny poematu, zrealizowane w ci─ůg ┼╝ywych obraz├│w w stylu rysunk├│w Micha┼éa Elwiro Andriollego, autora 60 ilustracji „Pana Tadeusza” (wydanych w roku 1881 we Lwowie nak┼éadem Ksi─Ögarni F. H. Richtera), przetykanych obficie napisami - fragmentami literackiego orygina┼éu. Ordy┼äski i scenarzy┼Ťci Andrzej Strug i Ferdynand Goetel zadbali o odpowiednie realia: zdj─Öcia plenerowe kr─Öcono na polskiej w├│wczas Nowogr├│dczy┼║nie - w maj─ůtku Czombr├│w niedaleko ┼Üwitezi, gdzie Mickiewicz by┼é za m┼éodu cz─Östym go┼Ťciem. Zdaniem badaczy to w┼éa┼Ťnie Czombr├│w by┼é pierwowzorem mickiewiczowskiego Soplicowa. I to dzisiaj, po utracie przez Polsk─Ö tych ziem w 1945 roku, jest najcenniejsz─ů rzecz─ů w tym filmie. Nad wystrojem wn─Ötrz, kostiumami i rekwizytami czuwa┼é sztab konsultant├│w, a w scenach batalistycznych wzi─ů┼é udzia┼é I Pu┼ék Szwole┼╝er├│w im. Marsza┼éka J├│zefa Pi┼ésudskiego oraz 4 Pu┼ék U┼éan├│w Zanieme┼äskich z Wilna. Na ekranie przewin─Ö┼éa si─Ö czo┼é├│wka ├│wczesnych gwiazd kina polskiego: Leon ┼üuszczewski (Tadeusz Soplica), Zofia Zaj─ůczkowska (Zosia), Jan Szyma┼äski (Jacek Spolica - Ksi─ůdz Robak), Stanis┼éaw Knake-Zawadzki (S─Ödzia), Mariusz Maszy┼äski (Hrabia), Helena Sulima (Telimena), Pawe┼é Ower┼é┼éo (Podkomorzy), Wies┼éaw Gawlikowski (Wojski), Marian Jednowski (Gerwazy). Nawet do r├│l epizodycznych zaanga┼╝owano wybitne si┼éy aktorskie. Plakat do filmu zaprojektowa┼é wybitny malarz - Wojciech Kossak. Uroczysta premiera „Pana Tadeusza” odby┼éa si─Ö 9 listopada 1928 roku w sali Filharmonii w Warszawie, z udzia┼éem prezydenta Ignacego Mo┼Ťcickiego z ma┼é┼╝onk─ů i marsza┼éka J├│zefa Pi┼ésudskiego z rodzin─ů, cz┼éonk├│w Rady Ministr├│w, innych dostojnik├│w oraz Korpusu Dyplomatycznego. S┼éowo wst─Öpne wyg┼éosi┼é pisarz Juliusz Kaden-Bandrowski. Film by┼é przyj─Öty entuzjastycznie nie tylko w Warszawie, ale w ca┼éej Polsce, a szczeg├│lnie w Wilnie i na Nowogr├│dczy┼║nie.
Film wy┼Ťwietlany w ca┼éej Polsce na du┼╝ym ekranie do 1939 roku podczas II wojnie ┼Ťwiatowej zagin─ů┼é i uwa┼╝ano go za stracony. W latach 50. w polskich zbiorach uda┼éo si─Ö odnale┼║─ç tylko jego dwa fragmenty licz─ůce 1220 metr├│w czyli zaledwie czterdziestokilkuminutowy fragment filmu, kt├│rym w PRL nikt si─Ö nie zainteresowa┼é; trafi┼é do archiwum Filmoteki Narodowej. W 2006 roku mieszkanka Wroc┼éawia Agata Szkar┼éat przekaza┼éa specjalistom puszk─Ö z ta┼Ťm─ů filmu „Pan Tadeusz”, kt├│r─ů jej dziadek uciekaj─ůc z Wilna przed ponownym wej┼Ťciem do miasta Armii Czerwonej i bandyt├│w z NKWD latem 1944 roku, zabra┼é film ze sob─ů, kt├│ry przez lata spoczywa┼é w rodzinnym archiwum. Film by┼é bardzo zniszczony, ale okaza┼éo, ┼╝e jest to najwi─Öksza, najbardziej pe┼éna kopia pierwszego „Pana Tadeusza“. Postanowiono go zrekonstruowa─ç, wykorzystuj─ůc do tego najnowsze techniki. Specjalistom Filmoteki Narodowej uda┼éo si─Ö to i z trzech fragment├│w kopii odtworzono prawie pe┼ény film. Mo┼╝na by rzec, ┼╝e polskie Wilno (wygnaniec z Wilna) uratowa┼éo filmowego „Pana tadeusza” z 1928 roku. Wyj─ůtkowa re-premiera odtworzonego tego filmu pod patronatem Prezydenta RP Bronis┼éawa Komorowskiego (kt├│rego rodzina pochodzi z Litwy) odby┼éa si─Ö jednocze┼Ťnie w Warszawie i Wilnie 9 listopada 2012 roku.

Polskie zamki kr├│lewskie w Grodnie

W Grodnie s─ů dwa polskie zamki kr├│lewskie, kt├│re odegra┼éy znacz─ůc─ů rol─Ö w dziejach Polski – Stary i Nowy Zamek.

Stary Zamek – czyli zamek kr├│lewski w Grodnie wzni├│s┼é w 1398 roku ├│wczesny namiestnik na Litwie kr├│la polskiego W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼éy, ksi─ů┼╝─Ö Witold. Obiekt ten w g┼é├│wnym zr─Öbie zachowa┼é si─Ö do dnia dzisiejszego, chocia┼╝ zosta┼é zniszczony najpierw przez Moskali w 1655 roku, a nast─Öpnie Szwed├│w w 1708 roku i nigdy ju┼╝ nie powr├│ci┼é do dawnej ┼Ťwietno┼Ťci. Zamek Witoldowy przebudowa┼é cz─Ö┼Ťciowo najpierw kr├│l Kazimierz Jagiello┼äczyk, a ok. 1580 roku w stylu renesansowym kr├│l Polski Stefan Batory. Natomiast zniszczony przez Rosjan w 1655/56 roku zamek odbudowa┼é kanclerz wielki litewski i starosta grodzie┼äski Krzysztof Zygmunt Pac. Zamku zniszczonego przez Szwed├│w podczas wojny p├│┼énocnej kr├│l August III postanowi┼é nie odbudowywa─ç. Podczas zaboru okupant rosyjski przebudowa┼é Stary Zamek na koszary wojskowe (pocz. XIX w.), niszcz─ůc przy tym sal─Ö sejmow─ů i izb─Ö poselsk─ů. Po odzyskaniu przez Polsk─Ö niepodleg┼éo┼Ťci, w granicach kt├│rej znalaz┼éo si─Ö tak┼╝e Grodno (1919 r.), dzi─Öki staraniom historyka grodzie┼äskiego J├│zefa Jodkowskiego, w Starym Zamku zosta┼éo utworzone muzeum. Podczas wojny opiekowa┼é si─Ö nim Bronis┼éaw Szuszkiewicz, kt├│ry jednak zosta┼é wywieziony przez Niemc├│w do obozu koncentracyjnego w Stuthofie, gdzie zmar┼é. W├│wczas zosta┼éy w wi─Ökszo┼Ťci rozgrabione zbiory muzeum. Zachowa┼é si─Ö jednak m.in. oryginalny testament Tadeusza Ko┼Ťciuszki z 1817 roku, prezentowany w muzeum.

W Starym Zamku w Grodnie mia┼éy miejsce wa┼╝ne wydarzenia w dziejach Polski. I tak w 1445 roku wielki ksi─ů┼╝─Ö litewski Kazimierz Jagiello┼äczyk przyj─ů┼é tu poselstwo koronne, oferuj─ůce mu koron─Ö Kr├│lestwa Polskiego. Powsta┼é tu w├│wczas Dom Kr├│lewski (tzw. Domus Regia), w kt├│rym w 1492 roku zmar┼é kr├│l Kazimierz Jagiello┼äczyk. Wcze┼Ťniej, bo w 1484 roku mieszka┼é tu i skona┼é na r─Ökach biskupa krakowskiego Jana Rzeszowskiego jego syn, kr├│lewicz Kazimierz, dzisiaj bardziej znany jako ┼Ťw. Kazimierz. Grodno i jego Stary Zamek bardzo polubi┼é kr├│l Stefan Batory i cz─Östo w nim przebywa┼é, i go przebudowa┼é. Kr├│l w trakcie wojen z Moskw─ů w latach 1576-82 uczyni┼é z zamku swoj─ů g┼é├│wn─ů rezydencj─Ö. Tutaj Batory tak┼╝e zmar┼é 12 grudnia w 1586 roku. Po Unii Lubelskiej 1569 roku Stary Zamek w Grodnie by┼é miejscem obrad Sejmu; od 1673 roku mia┼é si─Ö tu odbywa─ç co trzeci sejm zwyczajny Rzeczypospolitej. Na Starym Zamku w 1678 roku zosta┼é podpisany sojusz polsko-rosyjski, skierowany przeciw Turcji.

Zniszczonego przez Szwed├│w w 1708 roku Zamku Starego kr├│l August III postanowi┼é nie odbudowywa─ç, tylko obok niego wznie┼Ť─ç okaza┼éy Nowy Zamek (budowany 1734-51), jako letni─ů rezydencj─Ö kr├│l├│w Polski i wielkich ksi─ů┼╝─ůt litewskich (jedna po┼éowa) oraz miejsce sejm├│w Rzeczypospolitej (druga po┼éowa). Niestety, zamek ten odegra┼é ponur─ů rol─Ö w dziejach Polski. Tutaj pod lask─ů marsza┼éka Stanis┼éawa Kostki Bieli┼äskiego obradowa┼é od 17 czerwca do 23 listopada 1793 ostatni Sejm Rzeczypospolitej Obojga Narod├│w i jeden z najbardziej burzliwych sejm├│w – sejm rozbiorowy. Zatwierdzi┼é on bowiem traktaty rozbiorowe: 17 sierpnia z Rosj─ů i 23 listopada z Prusami, a wszystko to pod presj─ů bagnet├│w rosyjskich. Tutaj tak┼╝e 25 czerwca 1795 roku abdykowa┼é kr├│l Stanis┼éaw August Poniatowski – ostatni kr├│l polski. Po abdykacji mieszka┼é w grodnie┼äskim Nowym Zamku do 1797 roku.

Podczas zaboru Rosjanie zamienili Nowy Zamek na szpital i koszary. Po zniszczeniach kt├│rych zamek dozna┼é podczas walk w czerwcu 1941 roku (niespodziewany napad Niemiec hitlerowskich na ich wiernego sojusznika Zwi─ůzek Sowiecki), Nowy Zamek zosta┼é odbudowany w 1952 roku i przy tym zeszpecony socrealistycznymi przybud├│wkami. Obecnie mie┼Ťci si─Ö w nim bia┼éoruskie muzeum historyczne. W 1994 roku na zamku umieszczono tablice ku czci Tadeusza Ko┼Ťciuszki, a w 2013 roku przywr├│cili na frontonie kartusz herbowy Rzeczypospolitej Obojga Narod├│w z czas├│w Augusta III, kt├│ry Bia┼éorusinom b─Ödzie przypomina┼é, ┼╝e tutaj by┼éa Polska, ┼╝e Grodno do 1945 roku by┼éo bardzo polskim miastem, kt├│re narodowi polskiemu ukrad┼é Stalin – jeden z najwi─Ökszych potwor├│w i zbrodniarzy w dziejach ludzko┼Ťci!

Poleska Stacja Hydrobiologiczna

W 1936 roku warszawski Instytut Biologii Do┼Ťwiadczalnej za┼éo┼╝y┼é w Pi┼äsku Polesk─ů Stacj─Ö Hydrobiologiczn─ů, kt├│rej organizatorem i kierownikiem w latach 1937-39 by┼é znany zoolog i limnolog polski, wybitny znawca wrotk├│w Jerzy Wiszniewski (1908 - 1944), kt├│ry poprzednio pracowa┼é naukowo w stacji hydrobiologicznej nad jeziorem Wigry (1930-35) i od 1935 roku by┼é asystentem katedry zoologii Szko┼éy G┼é├│wnej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie oraz prowadzi┼é wycieczki naukowe po Polesiu. Stacja zajmowa┼éa si─Ö badaniem w├│d zbiornik├│w poleskich: ich warunk├│w fizycznych, chemicznych, biologicznych i ekologicznych. Wiszniewski w jeziorze Wo┼é┼éosowo na Polesiu odkry┼é 3 reliktowe gatunki skorupiak├│w (Pantoporeia affinis, Mysis oculata relicta i Calanus macrurus), co sta┼éo si─Ö rewelacj─ů w ┼Ťwiecie naukowym.

Wilno: tu nast─ůpi┼éo odrodzenie polskiej astronomii w XVIII w.

Po upadku astronomii w Polsce, tj. w Krakowie i Gda┼äsku, w 1. po┼éowie XVIII w., odrodzenie jej nast─ůpi┼éo w Wilnie. Tutaj matematyk, jezuita Tomasz ┼╗ebrowski (1714-1758), korzystaj─ůc z pomocy materialnej El┼╝biety z Ogi┼äskich Puzyniny w1753 roku rozpocz─ů┼é budow─Ö obserwatorium astronomicznego Akademii Wile┼äskiej, dla kt├│rego Miko┼éaj Radziwi┼é┼é i biskup koadiutor wile┼äski J├│zef Sapieha ofiarowali sprowadzony z Niemiec teleskopy o ┼Ťrednicy 13.5 centymetra i 10 centymetr├│w. Jego nast─Öpca od 1764 roku, jezuita Marcin Poczobutt-Odlaniecki (1728 – 1810) doko┼äczy┼é budow─Ö obserwatorium, a dzi─Öki hojnemu zapisowi tej┼╝e Puzyniny z 1767 roku rozbudowa┼é i udoskonali┼é je (1770-72), sprowadzaj─ůc z zagranicy nowoczesne przyrz─ůdy astronomiczne oraz uzyska┼é dla┼ä od kr├│la polskiego Stanis┼éawa Augusta Poniatowskiego tytu┼é obserwatorium kr├│lewskiego. Obserwatorium wile┼äskie sta┼éo si─Ö znane w ca┼éej Europie. Poczobutt-Odlaniecki prowadzi┼é regularne obserwacje astronomiczne, z kt├│rych najwa┼╝niejsze (m.in. 60 wyznacze┼ä pozycji Merkurego) wykorzysta┼é francuski matematyk i astronom Jerome Lalande (zm. 1807) do obliczenia orbit i stworzenia tablic ruchu planet. W 1777 roku Poczobutt-Odlaniecki wyda┼é prac─Ö Cahiers des observations astronomiques faites à l’observatoire royal de Vilna en 1773, w kt├│rej og┼éosi┼é o odkryciu nowej konstelacji gwiezdnej w p├│┼énocno-wschodniej cz─Ö┼Ťci gwiazdozbioru W─Ö┼╝ownika, kt├│r─ů nazwa┼é na cze┼Ť─ç kr├│la Stania┼éawa Augusta Poniatowskiego Cio┼ékiem Poniatowskiego (Byk Poniatowskiego – ┼éac. Taurus Poniatovii) . Poczobutt-Odlanicki zajmowa┼é si─Ö tak┼╝e pomiarem szeroko┼Ťci i d┼éugo┼Ťci geograficznej miast na podstawie za─çmie┼ä S┼éo┼äca i Ksi─Ö┼╝yca. Asystentem Poczobutta-Odlanieckiego w obserwatorium wile┼äskim by┼é ks. Andrzej Strzecki. Z kolei ks. J├│zef Mickiewicz zorganizowa┼é w 1775 roku gabinet fizyczny i katedr─Ö przy obserwatorium wile┼äskim. Na cze┼Ť─ç Marcina Poczobutta-Odlanieckiego nazwany zosta┼é jeden z krater├│w uderzeniowych na niewidocznej z Ziemi stronie Ksi─Ö┼╝yca – krater Poczobutt o ┼Ťrednicy 195 km (szeroko┼Ť─ç selen. 57┬░ 6' N, d┼éugo┼Ť─ç selen. 98┬░ 48' W). Po odrodzeniu si─Ö polskiego uniwersytetu w Wilnie w 1919 roku, imieniem Poczobutta nazwano jeden z jego dziedzi┼äc├│w. W latach 1806-25 profesorem astronomii na Uniwersytecie Wile┼äskim (1807-15 rektor uczelni) i dyrektorem jego obserwatorium astronomicznego by┼é Jan ┼Üniadecki, jeden z najwybitniejszych uczonych polskiego o┼Ťwiecenia, o kt├│rym m├│wiono, i┼╝ jest: „arcykap┼éanem umiej─Ötno┼Ťci na ca┼é─ů Polsk─Ö i Litw─Ö” i kt├│ry w 1792 roku by┼é organizatorem i do 1803 roku dyrektorem obserwatorium astronomicznego w Krakowie. W obserwatorium wile┼äskim prowadzi┼é w┼éasne badania naukowe; w wyniku obserwacji planetoid – nowo odkrytych w├│wczas cia┼é niebieskich, odkry┼é, niezale┼╝nie od astronoma niemieckiego H.W. Olbersa, planetoid─Ö Pallas, dokona┼é licznych obserwacji S┼éo┼äca, Ksi─Ö┼╝yca, planet oraz za─çmie┼ä i zakry─ç gwiazd przez Ksi─Ö┼╝yc. Na jego cze┼Ť─ç zosta┼éa nazwana odkryta w 1933 roku planetoida (1262) Sniadeckia z pasa g┼é├│wnego asteroid okr─ů┼╝aj─ůca S┼éo┼äce w ci─ůgu 5 lat i 77 dni w ┼Ťredniej odleg┼éo┼Ťci 3 j.a. oraz w 1970 roku krater (┼Üniadecki) na Ksi─Ö┼╝ycu o ┼Ťrednicy 43 km, po┼éo┼╝ony na 22,5┬░ szeroko┼Ťci po┼éudniowej i 168,9┬░ d┼éugo┼Ťci wschodniej. Po ┼Üniadeckim katedr─Ö astronomii obj─ů┼é jego ucze┼ä Piotr S┼éawi┼äski, kt├│ry w 1823 roku obj─ů┼é tak┼╝e prowadzenie obserwatorium, a w 1826 roku wyda┼é polski podr─Öcznik akademicki „Elementy Astronomii Teoretycznej”. Okupant rosyjski zamkn─ů┼é Uniwersytet Wile┼äski w 1831 roku.

Muzyk wileński Władysław Kalinowski

Muzyk polski W┼éadys┼éaw Kalinowski, urodzony w Wilnie w 1880 roku i zmar┼éy w ┼üom┼╝y w 1951 roku, absolwent Szko┼éy Muzyki Ko┼Ťcielnej w Ratyzbonie (Niemcy), w latach 1912-46 by┼é organist─ů i dyrygentem ch├│ru katedralnego w bazylice wile┼äskiej. W ci─ůgu 35-letniej dzia┼éalno┼Ťci w Wilnie zas┼éu┼╝y┼é si─Ö tak┼╝e dla rozwoju polskiej kultury ┼Ťpiewaczej tego miasta. By┼é d┼éugoletnim dyrektorem polskiego Zwi─ůzku Ch├│r├│w w Wilnie. Ponadto po┼Ťwi─Öca┼é si─Ö pracy pedagogicznej, od 1919 roku jako wyk┼éadowca, a nast─Öpnie dyrektor Szko┼éy Organistowskiej im. J. Montwi┼é┼éa, 1926-35 jako kierownik klasy organowej i wyk┼éadowca przedmiot├│w teoretycznych w Konserwatorium Wile┼äskim. Wielokrotnie koncertowa┼é jako organista w Polskim Radiu w Wilnie, gdzie te┼╝ wyst─Öpowa┼é ze swymi ch├│rami. 1939-45 pracowa┼é w Szkole Muzycznej i Konserwatorium w Wilnie. W 1946 roku zosta┼é wraz z innymi Polakami wyp─Ödzony z rodzinnego Wilna przez okupanta sowieckiego, kt├│ry to tak bardzo polskie miasto oderwa┼é do polski i w┼é─ůczy┼é do Sowieckiej Litwy, wchodz─ůcej w sk┼éad Zwi─ůzku Sowieckiego. Osiad┼é najpierw w Bia┼éymstoku, a p├│┼║niej wyjecha┼é do ┼üom┼╝y gdzie zosta┼é organist─ů w miejscowej katedrze.

Kresy w dziejach operetki polskiej

W komunistycznej Polsce (1945-89) sprawy kresowe – powi─ůzania Kres├│w z Polsk─ů i narodem polskim by┼éy albo fa┼észowane, albo przemilczane. St─ůd wiele fakt├│w jest po prostu zapomnianych – trzeba je na nowo odkrywa─ç w archiwach, starych publikacjach ksi─ů┼╝kowych czy w rocznikach prasy sprzed 1939 roku.
Operetka (z w┼éoskiego operetta) to lekki utw├│r sceniczno-muzyczny o charakterze rozrywkowym. Od opery r├│┼╝ni si─Ö scenami m├│wionymi z dialogami m├│wionymi, przeplatanymi ┼Ťpiewem i muzyk─ů. Za tw├│rc─Ö operetki uchodzi francuski kompozytor Jakub Offenbach, kiedy 5 lipca 1855 roku otworzy┼é w Pary┼╝u sw├│j teatrzyk Les Bouffes Parisiens, w kt├│rym wystawi┼é dwie jednoakt├│wki muzyczno-sceniczne „La nuit blanche” i „Les deux aveugles”.
W polskiej „Wikipedii” pod has┼éem „Operetka” czytamy: „W Polsce operetka pojawi┼éa si─Ö 20 marca 1859 roku. Na scenach Teatru Wielkiego w Warszawie wystawiono operetk─Ö Jakuba Offenbacha pt. „Ma┼é┼╝e┼ästwo przy latarniach” w re┼╝yserii Leopolda Matuszy┼äskiego”.
We Lwowie w 1. po┼éowie XIX w. dzia┼éa┼é J├│zef Baschny albo Baszny (zm. 1844), pochodz─ůcy z Czech polski (uleg┼é ca┼ékowitej polonizacji) kompozytor, kapelmistrz katedry katolickiej we Lwowie i drugi dyrektor Towarzystwa Muzycznego. Napisa┼é on muzyk─Ö do wodewilu „Skalmierzanki czyli Koniki zwierzynieckie” (s┼éowa Jan Nepomucen Kami┼äski), kt├│ry wystawiony na scenie teatru polskiej we Lwowie 5 grudnia 1828 roku jest uwa┼╝any przez niekt├│rych muzykolog├│w (dla kt├│rych wodewil, opera komiczna i operetka to to samo) za operetk─Ö. Nie by┼éaby to jednak pierwsza operetka wystawiona w Polsce. Palm─Ö pierwsze┼ästwa mia┼éy by w├│wczas opery komiczne „ Opuszczone dzieci” i „Filozof zmieniony” – obie hetmana i kompozytora Micha┼éa Kazimierza Ogi┼äskiego, kt├│ry w swoim g┼éo┼Ťnym ├│wcze┼Ťnie teatrze operowym w S┼éonimiu (woj. nowogr├│dzkie, ob. Bia┼éoru┼Ť) wystawi┼é ok. 1771 roku. Posz┼éy one jednak w zapomnienie. Natomiast opera komiczna Wojciecha Bogus┼éawskiego „Cud mniemany, czyli Krakowiacy i G├│rale” z muzyk─ů J. Stefaniego, kt├│rej premiera odby┼éa si─Ö 1 marca 1794 w Teatrze Wielkim w Warszawie sta┼éa si─Ö nie┼Ťmiertelna. Wznowiona w teatrze lwowskim w 1796 roku, grywana by┼éa w ca┼éej Polsce do po┼é. XIX wieku. Imitatorsk─ů wersj─ů „Cudu mniemanego” W. Bogus┼éawskiego by┼éa i jest inna opera komiczna „Zabobon, czyli Krakowiacy i G├│rale” urodzonego w Kutkorzu w Ma┼éopolsce Wschodniej i zmar┼éego we Lwowie Jana Nepomucena Kami┼äskiego (1777 – 1855), z muzyk─ů Karola Kurpi┼äskiego, wystawiona 16 kwietnia 1816 roku w Warszawie i 22 pa┼║dziernika 1816 roku we Lwowie; we Lwowie zosta┼éa tak┼╝e wydana w 1821 roku.
Je┼Ťli Teatr Wielki w Warszawie dzier┼╝y palm─Ö pierwsze┼ästwa w historii operetki polskiej, to autorem pierwszych polskich operetek by┼é urodzony we Lwowie kompozytor i kapelmistrz teatru lwowskiego Stanis┼éaw Duniecki (1839 – 1870). 18 maja 1859 roku, a wi─Öc mniej ni┼╝ dwa miesi─ůce od wystawienia pierwszej w Polsce operetki przez Teatr Wielki w Warszawie (Francuza Jakuba Offenbacha pt. „Ma┼é┼╝e┼ästwo przy latarniach”) w teatrze polskim we Lwowie odby┼éa si─Ö prapremiera operetki Dunieckiego „Korylla”, a w 16 grudnia 1864 roku jego najbardziej znanej i wystawianej po dzi┼Ť dzie┼ä (np. Teatr Muzyczny w Gdyni) operetki „Paziowie kr├│lowej Madagaskaru”, kt├│r─ů grano tak┼╝e w Krakowie i Wiedniu w 1865 roku. Duniecki w 1866 roku przeni├│s┼é si─Ö do Krakowa, gdzie przygotowa┼é m.in. roku pierwsze w tym mie┼Ťcie wystawienie oper „Halka” (29 XI 1866) i „Verbum nobile” (18 I 1867) Stanis┼éawa Moniuszki (1819 – 1872), rodem z Ubiela ko┼éo Mi┼äska na Bia┼éorusi.
Moniuszko z operetek skomponowa┼é: „Nocleg w Apeninach” (1839, libertto Aleksander Fredro – lwowianin, prapremiera w teatrze polskim w Wilnie jesieni─ů 1839 r.), „Karmaniol czyli Francuzi lubi─ů ┼╝artowa─ç” (prapremiera Wilno 1840), „Idea┼é czyli nowa Precjoza” (prapremiera Wilno 1840), „Nowy Don Kichot czyli Sto szale┼ästw” (1841, bibretto A. Fredro), „┼╗├│┼éta szlafmyca” (1841) „Loteria” (prapremiera tetar polski w Mi┼äsku XI 1843), „Woda cudowna” (1843), „Jawnuta czyli Cyganie (1850-52), „Betty” (1852) – wszystkie skomponowane w Wilnie oraz i „Beata” (1872). Operetka „Nocleg w Apeninach”, po bodaj dw├│ch inscenizacjach ( Wilno 1839 i Lw├│w 1841), posz┼éa na d┼éugie lata w zapomnienie. Powr├│ci┼éa triumfalnie na sceny w latach powojennych, a w pe┼énym brzmieniu przypomniano j─ů dopiero w 1969 roku w Teatrze Muzycznym w Gdyni, odtwarzaj─ůc z partytury przywiezionej z teatru lwowskiego przez Mieczys┼éawa Krzy┼äskiego.
W 1872 w polskim Teatrze Skarbkowskim (Teatrze Miejskim) we Lwowie za┼éo┼╝ona zosta┼éa sta┼éa scena opery i operetki, w├│wczas jedyna w Galicji (koncertowali tu m.in. Ferenc Liszt i Niccolo Paganini). Odgrywa┼éa ona do 1939 roku najwi─Öksz─ů po Warszawie rol─Ö w dziejach opery i operetki polskiej. Dyrektorem artystycznym lwowskiej opery i operetki by┼é m.in. bardzo znany kompozytor i dyrygent Stanis┼éaw Niewiadomski, kt├│ry w 1918/19 zorganizowa┼é tu cykl przedstawie┼ä Moniuszkowskich. Na jej scenie odby┼éy si─Ö premiery polskie szeregu operetek, m.in. Florimonda Rongera Hervego „Ma┼éy Faust” (3 XII 1890), Victora Herberta „Czarodziej znad Nilu” (V 1897), polskich kompozytor├│w Andy Kitschman „Pa┼║ z┼éotow┼éosy” (1912) i Artur Tadeusz M├╝ller „Kr├│l kawy” (1927, g┼éo┼Ťna w okresie mi─Ödzywojennym). W operetce lwowskiej ┼Ťpiewa┼éy m.in. takie pi─Ökne g┼éosy jak Helena Mi┼éowska (1898-1914 i 1920-30), Lucyna Messal (1925 i 1928) oraz Wiktoria Kawecka (1927-28). Szczeg├│lnie Mi┼éowska z ┼éadnym i rozleg┼éym sopranem cieszy┼éa si─Ö du┼╝─ů popularno┼Ťci─ů. ┼Üpiewa┼éa m.in. partie: Ksi─Öcia Golesco („Zemsta nietoperza”, Helen─Ö („Pi─Ökna Helena”), Eurydyk─Ö („Orfeusz w piekle”), Hrabiank─Ö („Sztygar”), Hann─Ö „(Weso┼éa wd├│wka”), Zuzann─Ö („Cnotliwa Zuzanna), Sylvi─Ö Varescu („Ksi─Ö┼╝niczka czardasza”), Mari─Ö Ann─Ö El┼╝biet─Ö („Paganini”). Kazimierz Schleyen w swoich „Lwowskich gaw─Ödy” (Londyn b.r.w.) pisze, ┼╝e znawcy twierdzili, ┼╝e operetk─Ö wiede┼äsk─ů lepiej grali we Lwowie ni┼╝ w Wiedniu i nie zamieniliby Heleny Mi┼éowskiej na ┼╝adn─ů gwiazd─Ö naddunajsk─ů.
W Operze Warszawskiej nie brak by┼éo tak┼╝e powi─ůza┼ä operetkowych z Kresami. Np. libretto operetki Leo Falla „Madame Pompadour” tutaj wystawionej przed wojn─ů t┼éumaczy┼é Kazimierz Wierzy┼äski rodem z Drohobycza (woj. lwowskie, ob. Ukraina). Z kolei urodzony we Lwowie jeden z najpopularniejszych aktor├│w rewiowych i kabaretowych przedwojennej Warszawy oraz re┼╝yser Ludwik Lawi┼äski (1887 – 1971) by┼é r├│wnie┼╝ re┼╝yserem przedstawie┼ä operetkowych (Kuzynki z Honolulu, Krysia le┼Ťniczanka, Ksi─Ö┼╝niczka czardasza, Kr├│lowa tanga, Gwiazda filmu (z w┼éasn─ů scenografi─ů i choreografi─ů).
Poza Lwowem r├│wnie┼╝ kresowe Wilno odegra┼éo du┼╝─ů rol─Ö z historii polskiego teatru i muzyki, a tym samym w historii polskiej operetki. Kto wie czy nie wi─Öksz─ů od Lwowa. Jak pisa┼é Micha┼é K. Pawlikowski, osoba bardzo zwi─ůzana z ┼╝yciem polskiego przedwojennego Wilna, w swej publikacji „Sumienie Polski. Rzecz o Wilnie i Kraju Wile┼äskim” (Londyn 1946): „Obok teatru (dramatycznego) na Pohulance ma (przedwojenne) Wilno teatr muzyczny „Lutni─Ö”. Operetka zepchni─Öta w wolnej Warszawie przez teatrzyki kabaretowe do roli kopciuszka, odradza si─Ö i kwitnie w Wilnie. Kwitnie przy tym o w┼éasnych si┼éach – bez subsydi├│w”. A to dlatego, ┼╝e wspania┼éa pod ka┼╝dym wzgl─Ödem wile┼äska operetka masowo przyci─ůga┼éa widz├│w. W 1936 roku Warszawa mia┼éa 1,2 mln mieszka┼äc├│w, a Wilno od niej sze┼Ť─ç razy mniej mieszka┼äc├│w, czyli 200 tysi─Öcy. Tymczasem podczas gdy w stolicy w 1936 roku sprzedano 1 818 000 bilet├│w teatralnych , to w Wilnie w tym┼╝e roku sprzedano ich a┼╝ 624 000, a w rekordowym 1935 roku nawet 719 000 bilet├│w.

O polskiej operetce w Wilnie mo┼╝na napisa─ç grub─ů monografi─Ö. W teatrze „Lutnia”, kt├│ry dzia┼éa┼é od 1905 roku, wyst─Öpowali m.in. tacy znani aktorzy i ┼Ťpiewacy operetkowi jak: legendarna Kazimiera Niewiarowska (zmar┼éa w Wilnie 1 VII 1927), r├│wnie legendarna Hanka Ordon├│wna, wspania┼éa Wiktoria Kawecka (1924-25), Wanda Hendrich (go┼Ťcinnie 1922-39), a tak┼╝e ca┼éa plejada artyst├│w, kt├│rzy byli znani tak┼╝e w powojennej Polsce, jak np.: Tadeusz Bia┼éoszczy┼äski (1930), Eugeniusz Bodo, Kazimierz Brusikiewicz, J├│zef Czerniawski (1935-41 i 1944-45), Janusz Dziewo┼äski, Edmund Grajewski, Zenon Jurga, Zygmunt K─Östowicz, Stefan Martyka, Witold Rychter (1937-40 i 1944-45), Ludwik Sempoli┼äski, Monika Snarska-K─Öcka, W┼éadys┼éaw Szczawi┼äski (1932-38). Z teatrem „Lutnia” wsp├│┼épracowa┼é kompozytor operetek Jerzy Lawina-┼Üwi─Ötochowski (1906 – 1946). Prac─Ö kompozytorsk─ů rozpocz─ů┼é w Wilnie, gdzie w „Lutni” wystawiono pierwsz─ů jego komedi─Ö muzyczn─ů „Rajski ptak” (najbardziej znana „Panna Wodna”). W latach 1929–31 by┼é autorem w „Rewii Wile┼äskiej” - napisa┼é m. in. s┼éowa i muzyk─Ö do rewii „Z┼éote Wilno”. W roku 1925 zorganizowa┼é w Wilnie w┼éasny zesp├│┼é operetkowy warszawiak J├│zef Stanis┼éaw Redo (1872 – 1942), ┼Ťpiewak i aktor operetkowy (baryton) oraz re┼╝yser teatralny, jednak jeszcze tego samego roku zosta┼é jednym z trzech dyrektor├│w operetki wile┼äskiej.

W 1945 roku Stalin przy┼é─ůczy┼é Wilno do Zwi─ůzku Sowieckiego (do Sowieckiej Litwy) i przyst─ůpi┼é do wyp─Ödzenia Polak├│w z miasta. I w┼éa┼Ťnie ten fakt zapocz─ůtkowa┼é nowy okres w dziejach wile┼äskiego teatru muzycznego „Lutnia” – jego histori─Ö w Polsce bez Wilna. Wszystkich wyp─Ödzanych aktor├│w i ┼Ťpiewak├│w polskich z Wilna oraz s┼éuchaczy podziemnego studia teatralnego wsadzono do tych samych wagon├│w i skierowano do Torunia, aby zasilili otwarty na nowo tamtejszy Teatr Ziemi Pomorskiej, kt├│rego dyrekcj─Ö obj─ů┼é lwowianin Wilam Horzyca, przed wojn─ů dyrektor Teatr├│w Miejskich we Lwowie. Transport z aktorami przyby┼é do Torunia w po┼éowie maja 1945 roku. Aktorzy dramatycznego Teatru Polskiego na Pohulance Wilnie utworzyli pierwszy zesp├│┼é aktorski Teatru Ziemi Pomorskiej. Niestety, dla przyby┼éego z nimi zespo┼éu wile┼äskiego Teatru Komedii Muzycznej „Lutnia” nie by┼éo ju┼╝ w Toruniu miejsca. Udali si─Ö wi─Öc do ┼üodzi, gdzie stali si─Ö za┼éo┼╝ycielami w 1945 roku Operetki ┼ü├│dzkiej, kt├│rej dyrektorem zosta┼é przyby┼éy tak┼╝e z Wilna W┼éadys┼éaw Szczawi┼äski (do 1950 r.). By┼é to przez pewien czas jedyny operetkowy teatr w powojennej Polsce. Pierwsza premiera wile┼äskiej „Lutni” w ┼üodzi - komedia muzyczna A. Grunna pt. Podw├│jna buchalteria - odby┼éa si─Ö 3 listopada 1945 roku w poniemieckim ko┼Ťciele baptyst├│w przy ul. Nawrot.

Teatr Muzyczny w ┼üodzi bez w─ůtpienia kontynuuje tradycje muzyczne Wilna, a przede wszystkim wile┼äskiego teatru „Lutnia”. W 2007 roku ukaza┼éa si─Ö praca zbiorowa pod redakcj─ů Krystyny Juszy┼äskiej pt. „Operetka i Teatr Muzyczny w ┼üodzi”, w kt├│rej czytamy: „Interesuj─ůca historia Teatru Muzycznego w ┼üodzi rozpocz─Ö┼éa si─Ö w Wilnie w 1905 r., gdzie powsta┼é i dzia┼éa┼é polski Teatr Muzyczny Lutnia. Po II wojnie ┼Ťwiatowej, gdy zmieniono granice Polski i Wilno znalaz┼éo si─Ö na terytorium ZSRR, wile┼äski polski zesp├│┼é operetkowy wiosn─ů 1945 r. przyjecha┼é do ┼üodzi i tutaj kontynuowa┼é sw─ů dzia┼éalno┼Ť─ç. ┼Ümia┼éo mo┼╝na wi─Öc powiedzie─ç, wliczaj─ůc okres wile┼äski, ┼╝e Teatr Muzyczny w ┼üodzi ma ju┼╝ 100 lat!... Celem niniejszej publikacji jest przede wszystkim ukazanie genezy i dzia┼éalno┼Ťci polskiego Teatru Muzycznego Lutnia w Wilnie w latach 1905 - 1941 oraz dalszej jego historii i osi─ůgni─Ö─ç artystycznych w ┼üodzi od roku 1945. Dzieje operetki, osi─ůgni─Öcia artystyczne i sylwetki solist├│w ┼é├│dzkiej sceny zosta┼éy ukazane w ┼Ťwietle opinii krytyk├│w muzycznych oraz zachowanej dokumentacji.[...]”.
Z Kres├│w pochodzi┼éo lub pochodzi lub zwi─ůzanych by┼é z nimi szereg tw├│rc├│w polskich operetek, jak np. J├│zef Damse (1789 Soko┼é├│w k. Stryja, woj. stanis┼éawowskie, ob. Ukraina – 1852), autor operetki „Klarynecik megnetyczny” 1820); Konstanty Krum┼éowski (1872 Ko┼éomyja, woj. stanis┼éawowskie, ob. Ukraina), autor m.in. wodewilu „Kr├│lowa przedmie┼Ťcia” (1898), kt├│ry przyni├│s┼é mu niekwestionowan─ů s┼éaw─Ö przed wojn─ů; Tadeusz Dobrza┼äski (1916 Sambor, woj. lwowskie, ob. Ukraina - 1996), kompozytor m.in. operetek, z kt├│rych najbardziej znana „Lo┼╝a kr├│lewska” (Krak├│w 1965); Tadeusz Kierski (1917 – 1980), kompozytor wielu musicali operetkowych, kt├│ry studia muzyczne rozpocz─ů┼é w polskim Lwowie; Jerzy Derfel ur. 1941 w Lidzie, woj. nowogr├│dzkie, ob. Bia┼éoru┼Ť), kompozytor operetek: „Majcher Lady” (1972), „Klub kawaler├│w” (1979) i „Weso┼éego powszedniego dnia” (1980, prapremiera Teatr Muzyczny w Gdyni 1981). Mo┼╝na tu wspomnie─ç tak┼╝e kompozytora polskiego Augustyna Blocha (1929 – 2006), kt├│ry uczy┼é si─Ö kompozycji u lwowianina Tadeusza Szeligowskiego, skomponowa┼é operetk─Ö (musical) „Pan Zag┼éoba” (prapremiera w Teatrze Muzycznym w Gdyni w 1972), kt├│rej libretto oparte jest na motywach kresowej powie┼Ťci Henryka Sienkiewicza „Ogniem i mieczem”.

Polskie prace o piłkalniach litewskich

Pi┼ékalniami nazywane s─ů wczesno┼Ťredniowieczne grodziska litewskie, czyli miejsca po grodzie z pozosta┼éo┼Ťciami obwarowa┼ä i innych urz─ůdze┼ä obronnych, wyr├│┼╝niaj─ůce si─Ö w terenie zr├│┼╝nicowaniem powierzchni. W latach 1386 – 1918 Polska i Litwa stanowi┼éy jednolity obszar historyczno-polityczny. Sprawy litewskie by┼éy traktowane przez polskich uczonych na r├│wni z polskimi i uwa┼╝ane jako sprawy polskie. St─ůd Polacy zajmowali si─Ö i zajmuj─ů tak┼╝e m.in. pi┼ékalniami litewskimi. Jednym z pierwszych i bardzo zas┼éu┼╝onych naukowych badaczy pi┼ékalni (g┼é├│wnie w latach 1902-12) by┼é pochodz─ůcy z P┼éocka polski przedstawiciel my┼Ťli spo┼éecznej i archeolog Ludwik Krzywicki (1859 – 1941). Wyrazem uznania nauki litewskiej dla Krzywickiego – jego bada┼ä archeologicznych na Litwie by┼éo nadanie mu w 1940 r. doktoratu honorowego przez Wydzia┼é Humanistyczny Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Wilnie (PSB t. XV). Krzywicki doktoratu tego nie przyj─ů┼é, protestuj─ůc w ten spos├│b przeciwko zamkni─Öciu przez Litwin├│w polskiego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.
Oto polska bibliografia prac o pi┼ékalniach litewskich: M. Bali┼äski „Staro┼╝ytna Polska” Warszawa t. III, 1850; A. Budzi┼äski „Poszukiwania archeologiczne w gubernii Augustowskiej” w: Biblioteka Warszawska. Warszawa. T. 1, 1871; H. Cehak-Ho┼éubowiczowa „Zabytki archeologiczne wojew├│dztwa Wile┼äskiego i Nowogr├│dzkiego”, Wilno 1936; T. Dowgird „O dw├│ch mogi┼éach ksi─ů┼╝─Öcych z czas├│w przedhistorycznych na ┼╗mujdzi” w: Wis┼éa, t. III, 1889; T. Dowgird „Pami─ůtki z czas├│w przedhistorycznych na ┼╗mujdzi. Opi┼Ť cmentarzyska i pi┼ékalnia w Imbarach oraz rob├│t, dokonanych w roku 1885 i 1886” w: Pami─Ötnik fizyograficzny, Warszawa, t. IX, 1889; T. Dowgird „Mapka archeologiczna okolicy nad dubiskiej od miasteczka Betygo┼éy do okolicy Surwi┼é┼éy” w: Przegl─ůd historyczny, Warszawa. t. VIII, 1909; M. Dowojna-Sylwestrowicz „Pilekalnis w ┼üygmianach” w: Wis┼éa, Warszawa, t. IV, 1890; W. Ho┼éubowicz „Krzywy gr├│d z XIV w. na g├│rze Bekieszowej w Wilnie” w: „Wilno”, Wilno, Nr. 1, 1939; J. Jodkowski „Poszukiwania archeologiczne w Bere┼╝anach, pow. Augustowsk, i w Liszkowie, pow. Sejne┼äski” w: ┼Üwiatowit, Warszawa, t. VIII, 1908; L. Krzywicki „Pi┼ékalnie” w: Wis┼éa, Warszawa, t. V, 1891; L. Krzywicki „┼╗mud┼║ staro┼╝ytna. Dawni ┼╗mudzini i ich warownie”, Warszawa 1906 (przet┼éumaczona na litewski w 1928); L. Krzywicki „W poszukiwaniu grodu Mendoga” w: Przegl─ůd Historyczny, Warszawa, t. VIII, z. 1, 1909; L. Krzywicki „Grodzisko Derbuckie na ┼╗mudzi” w: Pami─Ötnik Fizyograficzny, Warszawa, t. XXI, 1913; L. Krzywicki „Grodzisko g├│rno-litewskie. I. Grodzisko w Duksztach. II. Grodzisko w Warancach” w: Pami─Ötnik Fizyograficzny, Warszawa, t. XXII, 1914; L. Krzywicki „Pi┼ékalnia pod wsi─ů Petraszunami” w: Rocznik Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk w Wilnie, Wilno, t. V, 1914; L. Krzywicki „Grodziska g├│rno-litewskie. Grodzisko na G├│rze Oscikowej pod Rakiszkami” w: Pami─Ötnik Fizyograficzny, Warszawa, t. XXIV, 1917 (przet┼éumaczona na litewski w 2000); L. Krzywicki „Dodatek. Uzupe┼énienia do pracy M. Ma┼éatk├│wny: ┼Üredniowieczne szcz─ůtki ro┼Ťlinne ze ┼╗mudzi” w: Acta Societatis Botanicorum Poloniae, Warszawa, t. 3., Nr. 2, 1925; L. Krzywicki „Pi┼ékalnie na Litwie” w: Studia staropolskie. Ksi─Öga ku czci Aleksandra Br├╝knera. Krak├│w, 1928; L. Krzywicki „Pi┼ékalnia w Gabryeliszkach” w: Ksi─Öga pami─ůtkowa celem 250-ej rocznicy za┼éo┼╝enia uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie”, Warszawa, 1931; L. Krzywicki „Na ┼╗mudzi” w: „Wspomnienia”, Warszawa. t. I, 1957; L. Krzywicki, J.Szaulys „Pilekalnie litewskie” w: Przegl─ůd Polski rozwoju przemys┼éu, handlu i rolnictwa, Warszawa, Nr. 1, 1902; A. Osipowicz „Pobie┼╝ny rzut oka na niekt├│re zamczyska i t. zw. g├│ry sypane od okolicy Suwa┼ék” w: Tygodnik Ilustrowany, R. XV, Nr. 384 i Nr. 385, 1867; A. Po┼éujanski „W─Ödr├│wka po gubernii augustowskiej w celu naukowym odbyte”, Warszawa 1989; B. Przybylski „Notatki archeologiczne ze ┼╗mudzi” w: Z otch┼éani wiek├│w, Krak├│w, z. 1, 1932; L. Sagan „Materia┼éy osteologiczne z pi┼ékal┼ä ┼╗mudzkich” w: Wiadomo┼Ťci archeologiczne, Warszawa, t. XIV, 1936; W. Syrokomla „Wycieczki po Litwie. Wilna”, t. 1. 1857; W. Soko┼éowski „Do poszukiwaniu o pi┼ékalniach” w: Wis┼éa, Warszawa, t. IV, 1890; M. Stryjkowski „Kronika Polska, Litewska, ┼╗mudzka i wszystkej Rusi”, Warszawa, t. 1, 1846; W. Szukiewicz „Niekt├│re zabytki przedhistoryczne w pow. Lidzkim” w: Ksi─Öga pami─ůtkowa ku uczczeniu setnej rocznicy urodzin A. Mickiewicza, Warszawa, t. II, 1898; W. Szukiewicz „Poszukiwania archeologiczne w powiatach Lidzkim i Trockim (gub. Wile┼äska)” w: ┼Üwiatowit, Warszawa, t. III, 1901; K. Tyszkiewicz „Wiadomo┼Ť─ç historyczna o zamkach, horodyszczych i okopiskach staro┼╝ytnych na Litwie i Rusi litewskiej” Wilno 1859; W. Wejtko „Do poszukiwaniu o pi┼ékalniach” w: Wis┼éa. T. III, 1889; F. Wilczy┼äski „W─Ödr├│wka do g├│r Utenesa, xi─ů┼╝─Öcia Litwy za┼éo┼╝yciela Uciany” w: Tygodnik Peterburgski, Sankt Peterburg, t. XIV. Nr. 93, 1836.

Marian Kałuski