Czwartek 11 Sierpnia 2022r. - 223 dz. roku,  Imieniny: Luizy, W┼éodzmierza

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 30.07.22 - 11:58     Czytano: [143]

Polacy w Rumunii

Polacy w Rumunii: w Bukareszcie i na Bukowinie

BUKARESZT
- Bucuresti jest stolic─ů Rumunii. Sporo Polak├│w mieszka┼éo w Bukareszcie przed 1939 rokiem. Pierwsi osiedlili si─Ö tu uczestnicy Powstania Listopadowego 1830-31, a nast─Öpnie Powstania Styczniowego 1863, kt├│rzy za┼éo┼╝yli tu nawet czytelni─Ö polsk─ů. Poloni─Ö bukareszte┼äsk─ů stanowi┼éa g┼é├│wnie inteligencja (in┼╝ynierowie, lekarze). Np. dr Gluck by┼é dyrektorem szpitala Brancovanu i komisarzem zdrowia na okr─Ög stolicy, a organizatorem Centralnego Urz─Ödu Agronomicznego by┼é in┼╝. Kami┼äski. W 1888 powsta┼éo tu Towarzystwo Wzajemnej Pomocy Polak├│w oraz Ko┼éo Polskie. W 1891 j─Özyk polski sta┼é si─Ö pierwszym j─Özykiem s┼éowia┼äskim wyk┼éadanym na uniwersytecie w Bukareszcie (silny o┼Ťrodek polonistyki). 1894-95 ukazywa┼éo si─Ö tu polskie pismo "Wiarus". Po odrodzeniu si─Ö pa┼ästwa polskie, w III 1919 w Bukareszcie utworzono poselstwo polskie (od 1938 ambasada). - Po napadzie Niemiec hitlerowskich na Polsk─Ö 1 wrze┼Ťnia 1939 250 najcenniejszych polskich skarb├│w narodowych z Wawelu (w tym bezcenne arrasy - 136 sztuk, zakupionych przez kr├│la Zygmunta Augusta, najcenniejsza pami─ůtka narodowa - miecz koronacyjny kr├│l├│w polskich "Szczerbiec", koronacyjny miecz i ┼éa┼äcuch kr├│la Stanis┼éawa Augusta Poniatowskiego, chor─ůgwie or─Ö┼╝a polskiego, zbroje husarskie, hetma┼äskie bu┼éawy, insygnia kr├│lewskie, drogocenne eksponaty z┼éotnicze; w sumie 21 skrzy┼ä z dzie┼éami sztuki, 7 rulon├│w z arrasami i 1 rulon z chor─ůgwiami), jak r├│wnie┼╝ najcenniejsze zabytki polskiego pi┼Ťmiennictwa z Biblioteki Narodowej w Warszawie (36 oryginalnych dzie┼é Chopina, Psa┼éterz Floria┼äski, Kazania ┼Üwi─Ötokrzyskie, Objawienia ┼Ťw. Brygidy, Rocznik ┼Üwi─Ötokrzyski, modlitewnik kr├│lowej Bony, szachy kr├│la Zygmunta III Wazy i osiemna┼Ťcie innych bezcennych, najstarszych polskich r─Ökopis├│w oraz Biblia Gutenberga z Pelplina) postanowiono ewakuowa─ç przez Rumuni─Ö do Francji. 18 wrze┼Ťnia 1939 polski skarb narodowy przekroczy┼é granic─Ö polsko-rumu┼äsk─ů i zosta┼é przewieziony do Ambasady Polskiej w Bukareszcie i by┼é przechowywany na terenie Ambasady Brytyjskiej. Niemcy naciska┼éy rz─ůd rumu┼äski do zasekwestrowania skarbu. Ambasada RP poprosi┼éa o pomoc papieskiego nuncjusza w Bukareszcie; Watykan odm├│wi┼é jednak udzielenia pomocy w ratowaniu polskich skarb├│w, t┼éumacz─ůc to tym, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç przedmiot├│w nie ma charakteru religijnego (to w takim razie, dlaczego w Muzeum Watyka┼äskim jest przechowywanych i pokazywanych wiele tysi─Öcy ┼Ťwieckich eksponat├│w?!); papie┼╝ Pius XII by┼é proniemiecki. Tymczasem we Francji zainstalowa┼é si─Ö rz─ůd polski i do tego kraju postanowiono przetransportowa─ç ten polski skarb narodowy. Z pomoc─ů Francji i Anglii po trzech miesi─ůcach przebywania skarbu w Bukareszcie, uda┼éo si─Ö wreszcie przewie┼Ť─ç go do portu w Konstancy i za┼éadowa─ç na statek rumu┼äski M/S Ardeal, kt├│ry pop┼éyn─ů┼é do Pireusu w Grecji, sk─ůd, eskortowany przez brytyjski niszczyciel przez Smyrn─Ö (Turcja), Malt─Ö, Palermo i Genu─Ö wp┼éyn─ů┼é do francuskiego portu Marsylia 7 stycznia 1940. Skarb znalaz┼é si─Ö pod ochron─ů polskiego rz─ůdu. - Po napadzie Zwi─ůzku Sowieckiego na wschodni─ů Polsk─Ö 17 wrze┼Ťnia 1939, ok. 25 tys. cywili polskich przekroczy┼éo granic─Ö Rumuni. M.in. w Bukareszcie powsta┼éo du┼╝e skupisko polskich uchod┼║c├│w. Powsta┼é tu Polski Obywatelski Komitet Pomocy i Opieki nad Uchod┼║cami w Rumunii, polska szko┼éa podstawowa i gimnazjum z pe┼énymi prawami szk├│┼é publicznych (do 1945), du┼╝y o┼Ťrodek harcerski i polski o┼Ťrodek duszpasterski. 5 VI 1944 zmar┼é tu J├│zef Beck, polski minister spraw zagranicznych 1932-39. Na cmentarzu Bello jest gr├│b dziadk├│w i pradziadk├│w Lecha Kaczy┼äskiego, prezydenta Polski w latach 2005-2010. Po wojnie wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w wr├│ci┼éa do kraju. Dzisiaj wsp├│lnota polska w stolicy Rumunii liczy 500 os├│b. Ma tu siedzib─Ö Zwi─ůzek Polak├│w w Rumunii, Tow. Przyja┼║ni Polsko-Rumu┼äskiej, dzia┼éa Dom Polski, redagowane jest pismo elektroniczne "Wiarus". W 2001 zosta┼é za┼éo┼╝ony Instytut Polski, kt├│ry jest prowadzony przez polski MSZ, a kt├│rego celem jest szerzenie kultury polskiej w Rumunii. Na odbytej tu w 1981 letniej Uniwersjadzie (akademickie mistrzostwa ┼Ťwiata) reprezentanci Polski zdobyli 1 z┼éoty i 4 br─ůzowe medale. W Bukareszcie odby┼éo si─Ö i odbywa wiele imprez polskich (wymiana kulturalna i naukowa polsko-rumu┼äska).

BUKOWINA RUMUŃSKA

Rumunia jest pa┼ästwem w po┼éudniowo-wschodniej Europie o powierzchni 237 500 km2. Graniczy od p┼éd.-wsch. i p├│┼énocy z Ukrain─ů, od wschodu z Mo┼édawi─ů, od p┼én.-zach. z W─Ögrami i p┼éd.-zach. z Serbi─ů i od po┼éudnia z Bu┼égari─ů. Kraj ma ok. 21,5 miliona mieszka┼äc├│w, z kt├│rych ok. 90% stanowi─ů Rumuni, ok. 7% W─Ögrzy (w Siedmiogrodzie) i ok. 2,5% Romowie (Cyganie). Wi─Ökszo┼Ť─ç Rumun├│w jest wyznania prawos┼éawnego, katolik├│w i protestant├│w jest po ponad 5% og├│┼éu ludno┼Ťci. Stolic─ů Rumunii jest Bukareszt. Kraj jest rolniczo-przemys┼éowy.

Od V w. p.n.Chr. tereny dzisiejszej Rumunii zacz─Öli przenika─ç S┼éowianie i w VII-IX w. panowali tu Bu┼égarzy. Ludno┼Ť─ç osiad┼é─ů stanowili w├│wczas S┼éowianie. Nap┼éyw z p┼éd.-zach. i z Siedmiogrodu ludno┼Ťci roma┼äskiej (Wo┼éosi) spowodowa┼é, ┼╝e w pierwszych wiekach drugiego tysi─ůclecia ludno┼Ť─ç ta uzyska┼éa przewag─Ö nad ludno┼Ťci─ů s┼éowia┼äsk─ů. Z po┼é─ůczenia tych dw├│ch grup ludno┼Ťci powsta┼é nar├│d rumu┼äski. W XIV w. powsta┼éy dwa ksi─Östwa rumu┼äskie: Wo┼éoszczyzna i Mo┼édawia, kt├│re wkr├│tce musia┼éy uzna─ç zwierzchnictwo W─Ögier. W 1411 roku Wo┼éoszczyzna i pod koniec XV w. Mo┼édawia zosta┼éy zmuszone uzna─ç zwierzchnictwo Turcji. Kraje te, coraz bardziej podporz─ůdkowywane Wielkiej Porcie, by┼éy pod panowaniem tureckim do 1812 roku, a nast─Öpnie do czasu wojny krymskiej (1853-56, by┼éa to wojna Rosji z Turcj─ů, Angli─ů i Francj─ů), chocia┼╝ formalnie pod zwierzchnictwem Turcji, pod faktyczn─ů kontrol─ů Rosji. Kl─Öska Rosji w tej wojnie stworzy┼éa mo┼╝liwo┼Ť─ç powstania w 1858 roku Zjednoczonego Ksi─Östwa Mo┼édawii i Wo┼éoszczyzny. 11 grudnia 1861 roku nast─ůpi┼éo formalne po┼é─ůczenie Mo┼édawii i Wo┼éoszczyzny i wkr├│tce potem utworzenie narodowego pa┼ästwa rumu┼äskiego pod zwierzchnictwem Turcji. 8 maja 1877 roku wybuch┼éa wojna rosyjsko-turecka, a nast─Öpnego dnia parlament rumu┼äski uchwali┼é deklaracj─Ö niepodleg┼éo┼Ťci i wypowiedzia┼é Turcji wojn─Ö. Po przegranej przez Turcj─Ö wojnie na mocy pokoju w San Stefano (02.03.1878) pa┼ästwo to uzna┼éo pe┼én─ů niepodleg┼éo┼Ť─ç Rumunii, kt├│ra w 1881 roku og┼éoszona zosta┼éa kr├│lestwem (do 1947 r.). Po kl─Ösce Austro-W─Ögier w I wojnie ┼Ťwiatowej (1914-18) Rumunia powi─Ökszy┼éa si─Ö o w─Ögierski Siedmiogr├│d, austriack─ů Bukowin─Ö i znajduj─ůc─ů si─Ö od 1812 roku pod rosyjsk─ů okupacj─ů wschodni─ů Mo┼édawi─Ö (Besarabi─Ö ze stolic─ů w Kiszyniowie). Imperializm Zwi─ůzku Sowieckiego sprawi┼é, ┼╝e Rumunia ostatecznie po II wojnie ┼Ťwiatowej utraci┼éa p├│┼énocn─ů Bukowin─Ö (Czerniowce) i wschodni─ů Mo┼édawi─Ö (Kiszyni├│w). W latach 1945-89 Rumunia by┼éa pa┼ästwem komunistycznym.

...

Zaj─Öcie przez Rumuni─Ö w pa┼║dzierniku 1918 roku dotychczas austriackiej Bukowiny (do 1775 roku by┼éa ona cz─Ö┼Ťci─ů historycznej Mo┼édawii) i jednoczesne odrodzenie si─Ö pa┼ästwa polskiego w listopadzie 1918 roku sprawi┼éo, ┼╝e Polska i Rumunia w latach 1919-39 mia┼éy wsp├│ln─ů granic─Ö pa┼ästwow─ů; bieg┼éa ona prawie na ca┼éym odcinku wzd┼éu┼╝ rzek Czeremosz i Dniestr. W okresie mi─Ödzywojennym Polska i Rumunia mia┼éy dobre stosunki polityczne.

Jednak historia stosunk├│w polsko-rumu┼äskich (polsko-mo┼édawskich i polsko-wo┼éoskich) oraz Polak├│w na terenie dzisiejszej Rumunii nie rozpocz─Ö┼éa si─Ö dopiero w okresie mi─Ödzywojennym. Stosunki polityczne z Mo┼édawi─ů (Rumuni─ů) zapocz─ůtkowa┼éo przy┼é─ůczenie do Polski przez kr├│la Kazimierza Wielkiego w 1340 roku Ksi─Östwa Halicko-Wo┼éy┼äskiego, z Wo┼éoszczyzn─ů nawi─ůzali┼Ťmy je w 1390 roku, a r├│┼╝nego rodzaju stosunki z nale┼╝─ůcym do W─Ögier do 1918 roku Siedmiogrodem datuj─ů si─Ö r├│wnie┼╝ od XIII wieku.

Dzieje Polak├│w w Rumunii, aby by┼éy bardziej czytelne, nale┼╝y podzieli─ç na dzieje Polak├│w w Mo┼édawii i Wo┼éoszczy┼║nie, kt├│re to krainy stanowi─ů kolebk─Ö narodu i pa┼ästwa rumu┼äskiego, oraz osobno na dzieje Polak├│w w Siedmiogrodzie, na historycznej Bukowinie i w dzisiejszym pa┼ästwa Mo┼édawia (Mo┼édowa).

Wschodnia Mo┼édawia, le┼╝─ůca na wsch├│d od rzeki Prut, by┼éa integraln─ů cz─Ö┼Ťci─ů historycznej Mo┼édawii a┼╝ do 1812 roku, a po┼éudniowa jej cz─Ö┼Ť─ç nad Morzem Czarnym (powiat Izmai┼é) nale┼╝a┼é do Rumunii do 1878 roku. Oderwa┼é te ziemie od historycznej Mo┼édawii-Rumunii imperializm carskiej Rosji. Z powodu upadku Rosji carskiej w listopadzie 1917 roku w styczniu 1918 roku ca┼éa wschodnia Mo┼édawia powr├│ci┼éa do Rumunii, do kt├│rej nale┼╝a┼éa do 1940 roku i w latach 1941-44. Odebra┼é j─ů ponownie Rumunii tym razem imperializm Zwi─ůzku Sowieckiego. Utworzono z niej sowieck─ů Republik─Ö Mo┼édawsk─ů, a powiat izmai┼éski w┼é─ůczono do Republiki Ukrai┼äskiej. Mo┼édawia by┼éa i jest bowiem zamieszkiwana g┼é├│wnie przez Rumun├│w, kt├│rzy tylko ze wzgl─Öd├│w politycznych nie s─ů dzisiaj nazywani Rumunami, a Mo┼édawianami. Po upadku Zwi─ůzku Sowieckiego w 1991 roku z powod├│w g┼é├│wnie natury politycznej Republika Mo┼édawska nie przy┼é─ůczy┼éa si─Ö do Rumunii; powsta┼éo pa┼ästwo Mo┼édawia (Mo┼édowa) ze stolic─ů w Kiszyniowie. Dzieje Polak├│w w pa┼ästwie mo┼édawskim nale┼╝y wi─Öc traktowa─ç osobno, a do historii Polak├│w w Rumunii zaliczy─ç tylko okresy, kiedy Mo┼édawia nale┼╝a┼éa do ksi─Östwa (hospodarstwa) mo┼édawskiego i Rumunii.

Podobne do los├│w wschodniej Mo┼édawii s─ů dzieje Bukowiny (rum. Bucovina). Kraj ten od XIV wieku nale┼╝a┼é do niezale┼╝nej Mo┼édawii, nast─Öpnie od 1538 roku do uzale┼╝nionej od Turcji Mo┼édawii, w 1774/75-1918 do Austrii (Austro-W─Ögry), 1918-40 i 1941-44 do Rumunii i 1940-41 i od 1944 roku do Zwi─ůzku Sowieckiego, a po jego upadku w 1991 roku do Ukrainy. Dlatego dzieje Polak├│w na terenach rumu┼äskich dzisiejszej Ukrainy nale┼╝y traktowa─ç jako dzieje Polak├│w w Rumunii w okresie rumu┼äskiego i austriackiego tam panowania i jednocze┼Ťnie jako dzieje Polak├│w na terytorium dzisiejszej Ukrainy.

...

Bukowina rumuńska to piękny kraj, położony w Karpatach Wschodnich na północno-wschodnich krańcach Rumunii.

Zacznijmy od tego, ┼╝e "Bukowina" jako nazwa w┼éasna po raz pierwszy zosta┼éa u┼╝yta w 1412 roku w tek┼Ťcie traktatu mi─Ödzy kr├│lem polskim W┼éadys┼éawem Jagie┼é┼é─ů a Zygmuntem W─Ögierskim i ┼╝e ┼║r├│d┼éos┼é├│w tego wyrazu jest polski; Niemcy pisz─ů tak┼╝e z polska "Bukowina", a Rumuni "Bucovina".

Dzieje Polak├│w na terenie rumu┼äskiej Bukowiny by┼éy ┼Ťci┼Ťle zwi─ůzane z dziejami stosunk├│w polsko-mo┼édawskich i Polak├│w w Mo┼édawii. Jak ju┼╝ wspomnia┼éem, rozpocz─Ö┼éy si─Ö one ju┼╝ w XIV wieku, konkretnie po wcieleniu do Polski w 1340 roku ruskiego Ksi─Östwa Halicko-Wo┼éy┼äskiego, kt├│re graniczy┼éo z powsta┼éym w 1359 roku pa┼ästwem (hospodarstwem) mo┼édawskim, kt├│rego w┼éadc─ů zosta┼é hospodar (ksi─ů┼╝─Ö) Bogdan. Pisz─ůc tu dzieje Polak├│w na rumu┼äskiej Bukowinie ograniczam si─Ö wi─Öc w ich opisie tylko do tego obszaru, konkretnie do obszaru historycznej Mo┼édawii, kt├│ry do 1918 roku nale┼╝a┼é do Austro-W─Ögier, do prowincji austriackiej Bukowina, a od tej pory nale┼╝y do Rumunii.

Od 2. po┼é. XIV w. do 1564 roku stolic─ů Mo┼édawii by┼éa Suczawa (rum. Suceava), kt├│ra le┼╝y na rumu┼äskiej Bukowinie. Miasto to, jak zobaczymy, odegra┼éo znaczn─ů rol─Ö w dziejach stosunk├│w polsko-mo┼édawskich (rumu┼äskich) i Polak├│w na rumu┼äskiej Bukowinie.

Wsp├│lna granica Polski z Mo┼édawi─ů oraz dobre stosunki polsko-mo┼édawskie przez pierwszych 150 lat, a potem zmienne - raz dobre, raz z┼ée, wp┼éyn─Ö┼éy na wsp├│┼éprac─Ö polityczn─ů polsko-mo┼édawsk─ů, handel mi─Ödzy obu krajami oraz inn─ů dzia┼éalno┼Ť─ç Polak├│w w Mo┼édawii. Dzisiaj w Muzeum Narodowym w Suczawie znajduj─ů si─Ö m.in. dokumenty poselstw i korespondencji polskich kr├│l├│w z w┼éadcami mo┼édawskimi oraz inne materia┼éy, odnosz─ůce si─Ö do historii wszechstronnych stosunk├│w polsko-mo┼édawskich i Polak├│w na rumu┼äskiej Bukowinie.

Zwi─ůzki polityczne Mo┼édawii z Polsk─ů datuj─ů si─Ö od 1365 roku, kiedy nast─Öpca hospodara Bogdana - hospodar Laczko, szukaj─ůc w Polsce oparcia przeciwko W─Ögrom, uzna┼é nad sob─ů zwierzchnictwo kr├│la polskiego Kazimierza Wielkiego. Od tego czasu wp┼éywy polskie przenika┼éy do Mo┼édawii, a wraz z nimi przybyli tu pierwsi Polacy. Potwierdza to dzia┼éalno┼Ť─ç w tym czasie w Mo┼édawii polskich misjonarzy katolickich oraz pierwszych kupc├│w (Zdzis┼éaw Spieralski "Awantury mo┼édawskie" Warszawa 1967).

Mo┼édawia by┼éa krajem prawos┼éawnym i Kazimierz Wielki, a nast─Öpnie jego nast─Öpca kr├│l W─Ögier i Polski (1370-82) Ludwik W─Ögierski, postanowili szerzy─ç w niej katolicyzm. Prac─Ö misyjn─ů prowadzili tu franciszkanie krakowscy i dominikanie. Mieli oni swoje klasztory od ok. 1355 roku w Serecie na terenie Mo┼édawii, nale┼╝─ůce do drugiej po Gnie┼║nie polskiej metropolii w Haliczu. Z inicjatywy Kazimierza Wielkiego, popartej przez Ludwika W─Ögierskiego, papie┼╝ Urban V w 1370 roku erygowa┼é diecezj─Ö katolick─ů w Serecie, mie┼Ťcie le┼╝─ůcym dzi┼Ť na obszarze rumu┼äskiej Bukowiny. Pierwszym biskupem diecezji sereckiej zosta┼é franciszkanin Andrzej z Krakowa (1371-86), p├│┼║niejszy spowiednik kr├│lowej W─Ögier El┼╝biety ┼üokietk├│wny (1305-1380) - c├│rki kr├│la polskiego W┼éadys┼éawa ┼üokietka i matki kr├│la Ludwika W─Ögierskiego. Diecezja pocz─ůtkowo zosta┼éa w┼é─ůczona do w─Ögierskiej metropolii w Kalosca, jednak zale┼╝na de facto od Polski - od polskiego Ko┼Ťcio┼éa - zosta┼éa w 1412 roku w┼é─ůczona do nowopowsta┼éej polskiej metropolii katolickiej we Lwowie. Dzia┼éalno┼Ť─ç misyjna przynios┼éa jednak skromne wyniki, a podporz─ůdkowanie Mo┼édawii Turcji w XVI w. przyczyni┼éo si─Ö do upadku diecezji. Ostatnim biskupem sereckim by┼é Micha┼é Marynowski (1510-15). W 1585 roku liczb─Ö katolik├│w w Mo┼édawii szacowano na ok. 15 000. Aby zapewni─ç opiek─Ö duchow─ů nam nimi papie┼╝ Grzegorz XIV reaktywowa┼é w 1591 roku diecezj─Ö sereck─ů jako diecezj─Ö bakowsk─ů, gdy┼╝ siedzib─ů biskupa zosta┼éo miasto Bak├│w (rum. Bacau) w ┼Ťrodkowej Mo┼édawii; diecezja istnia┼éa do 1818 roku i prawie wszyscy jej biskupi byli Polakami.

Je┼Ťli chodzi o powi─ůzania Polski z hospodarami (ksi─ů┼╝─Ötami) z okresu, kiedy bukowi┼äska Suczawa by┼éa stolic─ů Mo┼édawii, to hospodar Piotr I Musat uniezale┼╝ni┼é si─Ö od W─Ögier i we Lwowie 26 wrze┼Ťnia 1387 roku z┼éo┼╝y┼é ho┼éd kr├│lowi polskiemu W┼éadys┼éawowi Jagielle. Od tej pory do 1497 roku Mo┼édawia by┼éa lennem Polski. Hospodar Stefan I (1394-99) obj─ů┼é tron mo┼édawski z poparciem Polski. Jego nast─Öpca Aleksander Dobry (1400-32) w 1410 roku prawdopodobnie wys┼éa┼é posi┼éki mo┼édawskie, kt├│re wspar┼éy stron─Ö polsko-litewsk─ů w bitwie z Krzy┼╝akami pod Grunwaldem, a na pewno rycerstwo mo┼édawskie bra┼éo udzia┼é w wojnie polsko-krzy┼╝ackiej w 1422 roku. Najwybitniejszy z w┼éadc├│w Mo┼édawii, Stefan Wielki (1457-1504), spodziewaj─ůc si─Ö wi─Ökszego wsparcia Polski w jego konflikcie z Turcj─ů, w 1485 roku z┼éo┼╝y┼é ho┼éd kr├│lowi Kazimierzowi Jagiello┼äczykowi. Sojusz polsko-mo┼édawski mia┼éy wzmacnia─ç ma┼é┼╝e┼ästwa hospodar├│w mo┼édawskich z ksi─Ö┼╝niczkami pochodz─ůcymi z Polski. I tak trzeci─ů ┼╝on─ů Aleksandra Dobrego zosta┼éa w 1419 roku spokrewniona z kr├│lem W┼éadys┼éawem Jagie┼é┼é─ů ksi─Ö┼╝niczka Rynga┼é┼éa Anna; hospodar zapisa┼é jej Seret wraz z wsi─ů Wo┼éowcem. ┼╗on─ů syna Aleksandra Dobrego - hospodara Eliasza I (1432-34) by┼éa Maria, c├│rka ksi─Öcia Andrzeja Holsza┼äskiego, a siostra Zofii, kolejnej ┼╝ony kr├│la W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼éy. Z kolei pierwsz─ů ┼╝on─ů hospodara Stefana Wielkiego by┼éa Eudoksja, c├│rka ksi─Öcia Semena Olelkowicza, ksi─Öcia pi┼äskiego i namiestnika kr├│lewskiego w Kijowie.

Przez rumu┼äsk─ů Bukowin─Ö pod─ů┼╝y┼é do Krakowa w kwietniu 1576 roku wybrany na kr├│la Polski ksi─ů┼╝─Ö siedmiogrodzki Stefan Batory.

Wsp├│lna polsko-mo┼édawska granica przyczyni┼éa si─Ö do rozwoju handlu nie tylko mi─Ödzy Polsk─ů a Mo┼édawi─ů, ale tak┼╝e, poprzez Mo┼édawi─Ö, z krajami nad brzegami Morza Czarnego, g┼é├│wnie jednak z Turcj─ů, jak r├│wnie┼╝ z krajami Lewantu. W taki spos├│b powsta┼é "Mo┼édawski szlak handlowy", biegn─ůcy z polskiego Lwowa przez Bukowin─Ö-Mo┼édawi─Ö do Bia┼égorodu nad Morzem Czarnym, a st─ůd do Turcji i Lewantu. Do Polski przywo┼╝ono t─Ödy ze Wschodu jedwab, adamaszek, korzenie (zw┼éaszcza pieprz), wino greckie, orientalne wyroby artystyczne (m.in. dywany), z Siedmiogrodu konie i srebro, z Mo┼édawii p─Ödzono t─Ödy konie i byd┼éo oraz przywo┼╝ono sk├│ry, suszone ryby, wosk, a od XVI w. tak┼╝e i wino. Natomiast z Polski wywo┼╝ono t─Ödy na Mo┼édawi─Ö i dalej sukno i p┼é├│tno lniane, czapki i ubrania, wyroby metalowe, bro┼ä (miecze), przedmioty zbytku. W 1408 roku hospodar Aleksander Dobry wyda┼é w Suczawie przywilej dla kupc├│w z polskiego Lwowa. W latach 1409-60 mieli oni w Suczawie sw├│j dom-faktori─Ö. Swoje domy i sk┼éady mieli inni kupcy polscy, g┼é├│wnie krakowscy. Z Suczawy towary by┼éy wo┼╝one do Lwowa, a z Lwowa do Krakowa, a z ├│wczesnej stolicy Polski do Europy Zachodniej, szczeg├│lnie gdy w p├│┼║nym ┼Ťredniowieczu Turcy zamkn─Öli drogi handlu lewanty┼äskiego tam prowadz─ůce. Po podporz─ůdkowaniu sobie Mo┼édawii Turcy zastosowali ograniczenia r├│wnie┼╝ wobec kupc├│w polskich, opr├│cz jednak Ormian lwowskich i kupc├│w mo┼édawskich, kt├│rym strona polska da┼éa przywilej w 1499 roku. St─ůd w Suczawie by┼éo zawsze du┼╝o ormia┼äskich kupc├│w ze Lwowa, a we Lwowie du┼╝o kupc├│w mo┼édawskich, posiadaj─ůcych odr─Öbn─ů gmin─Ö w tym mie┼Ťcie (Henryk Ruci┼äski). W po┼éowie XVI wieku hospodar mo┼édawski Aleksander Lapusneanu (┼üopuszanin; 1552-61 i 1564-68) ufundowa┼é dla nich we Lwowie pi─Ökn─ů cerkiew Wo┼éosk─ů. Od XVI do XVIII wieku tradycyjne towary wschodnie kupcy ormia┼äscy wie┼║li z Suczawy do polskiego Kamie┼äca Podolskiego, natomiast du┼╝e stada wo┼é├│w p─Ödzono z Suczawy przez Lw├│w, Przemy┼Ťl, Krak├│w i dalej na ┼Ül─ůsk, a w Jaros┼éawiu nad Sanem odbywa┼éy si─Ö najwi─Öksze i s┼éynne jarmarki na byd┼éo, gnane tu z Bukowiny (EHGP).

Wszechstronne powi─ůzania polsko-mo┼édawskie, szczeg├│lnie na terenie rumu┼äskiej Bukowiny, musia┼éy by─ç znaczne, skoro w cerkwi ┼Ťw. Jana Chrzciciela w Arbore (na pn.-zach. od Suczawy), zbudowanej w 1503 roku, baldachim nagrobka jej fundatora - kasztelana Suczawy Luca Arbore (z herbem rodzinnym Arbore) - jest wzorowany na nagrobku kr├│la Kazimierza Jagiello┼äczyka z katedry na Wawelu, wykonanym przez Wita Stwosza, a w monastyrze w Suczewica z 1581 roku, ufundowanym przez ksi─ů┼╝─Öcy r├│d Mohy┼é├│w (Movilesti), kanony sztuki mo┼édawskiej wi─ů┼╝─ů si─Ö z elementami polskimi i siedmiogrodzkimi.

...

Tereny rumu┼äskiej Bukowiny by┼éy cz─Östo teatrem dzia┼éa┼ä wojennych polsko-mo┼édawskich lub p├│┼║niej polsko-tureckich albo przemarszu w g┼é─ůb Mo┼édawii polskiego rycerstwa. Do 1497 roku stosunki polityczne polsko-mo┼édawskie uk┼éada┼éy si─Ö na og├│┼é poprawnie. Popsu┼éy si─Ö wyra┼║nie za hospodara Stefana Wielkiego (1457-1504), bardzo ambitnego w┼éadcy, kt├│ry nie tylko chcia┼é przesta─ç by─ç lennikiem Polski, ale tak┼╝e wysun─ů┼é bezzasadne pretensje terytorialne do polskiego Pokucia (1468 r.). Stefan Wielki po uzale┼╝nieniu Wo┼éoszczyzny przez Turcj─Ö musia┼é stawi─ç czo┼éo najazdowi tureckiemu. W walce z Turkami szcz─Ö┼Ťcie mia┼é zmienne. Jednak najwi─Ökszym ciosem dla Mo┼édawii by┼éo zdobycie przez Turk├│w w 1484 roku jedynych port├│w mo┼édawskich nad Morzem Czarnym - Kilii i Bia┼éogrodu. Zwr├│ci┼é si─Ö wi─Öc ku Polsce, szukaj─ůc w niej oparcia przeciw Turcji. 15 wrze┼Ťnia 1485 roku z┼éo┼╝y┼é ho┼éd kr├│lowi Kazimierzowi Jagiello┼äczykowi w Ko┼éomyi. Kr├│l nie udzieli┼é jednak hospodarowi tak du┼╝ej pomocy, jakiej hospodar oczekiwa┼é (kr├│l skierowa┼é do Mo┼édawii zaledwie 3000 zaci─Ö┼╝nych pod dow├│dztwem Jana Karnkowskiego). Niezadowolony Stefan Wielki zawar┼é w 1486 roku pok├│j z Turcj─ů, zgadzaj─ůc si─Ö p┼éaci─ç haracz su┼étanowi. W 1490 i 1491 roku hospodar dopu┼Ťci┼é si─Ö prowokacji wobec Polski, wyprawiaj─ůc w granice Polski oddzia┼é swego wojska.

Do wyprawy polskiej przeciw Turcji w celu odzyskania port├│w w Kilii i Bia┼éogrodzie, co odrodzi┼éoby polski handel z Lewantem, jak i przerwania l─ůdowej ┼é─ůczno┼Ťci Krymu z Turcj─ů, dosz┼éo dopiero w 1497 roku, za panowania kr├│la Jana Olbrachta. Kr├│l polski mia┼é r├│wnie┼╝ i trzeci pow├│d do marszu do Mo┼édawii. Jan Olbracht postanowi┼é osadzi─ç na tronie mo┼édawskim swego m┼éodszego brata Zygmunta (p├│┼║niejszego kr├│la Polski Zygmunta Starego). Stefan Wielki, dowiedziawszy si─Ö o tym, zmieni┼é orientacj─Ö. Obr├│ci┼é si─Ö w├│wczas przeciwko Polsce, zacie┼Ťniaj─ůc stosunki z Turcj─ů (kt├│r─ů zawiadomi┼é o planie polskiego marszu na Kili─Ö i Bia┼éogr├│d), Moskw─ů i Krymem. W ko┼äcu lipca 1497 roku wojsko polskie w sile pono─ç a┼╝ 80 000 ludzi ruszy┼éo na Suczaw─Ö, kt├│r─ů oblegano bezskutecznie od 24 wrze┼Ťnia do 18 pa┼║dziernika. 26 pa┼║dziernika, w lesie, pod wsi─ů Ko─çminem na p├│┼énocnej Bukowinie, powracaj─ůce wojska polskie odnios┼éy dotkliw─ů kl─Ösk─Ö po ataku z zasadzki oddzia┼é├│w tureckich, tatarskich i wo┼éoskich. P├│┼║niejsza legenda, i┼╝ "za kr├│la Olbrachta wygin─Ö┼éa szlachta", wyolbrzymia┼éa jednak rozmiary kl─Öski (MEW).

Od tej pory do ko┼äca XVII wieku Mo┼édawia sta┼éa si─Ö terenem ┼Ťcierania si─Ö wp┼éyw├│w polsko-tureckich; w XV wieku i w 1. po┼é. XVII w. Mo┼édawia, a wi─Öc tak┼╝e i Bukowina, faktycznie sta┼éa si─Ö rodzajem kondominium polsko-tureckim. Jednocze┼Ťnie sta┼éa si─Ö ona terenem obj─Ötym penetracj─ů magnat├│w polskich, osadzaj─ůcych wielokrotnie na tronie hospodarskim swych kandydat├│w (Jan Sobolewski).

Po kl─Ösce 1497 roku Polska zrezygnowa┼éa ostatecznie ze swych aspiracji czarnomorskich, na drodze kt├│rych stan─Ö┼éa pot─Öga Turcji. Nie podoba┼éo si─Ö to dw├│m hospodarom mo┼édawskim: Bohdanowi III (1504-17) i Piotrowi IV Rareszowi (1527-38 i 1541-46), kt├│rzy odnowili niczym nieuzasadnione pretensje Mo┼édawii do polskiego Pokucia. W 1509 roku hospodar Bohdan po raz kolejny najecha┼é Pokucie. W odpowiedzi polska ekspedycja odwetowa pod wodz─ů hetmana Koniecpolskiego wyprawi┼éa si─Ö na Mo┼édawi─Ö. Obl─Ö┼╝enie Suczawy nie powiod┼éo si─Ö Polakom, ale zadali oni dotkliw─ů kl─Ösk─Ö wojskom mo┼édawskim nad Dniestrem 4 pa┼║dziernika tego┼╝ roku. W 1530 roku hospodar Piotr Raresz zagarn─ů┼é zbrojnie Pokucie, jednak w roku nast─Öpnym poni├│s┼é dwie bardzo dotkliwe kl─Öski: pod Gwo┼║d┼║cem (19 sierpnia) i Obertynem (22 sierpnia) na Pokuciu. Jednak w 1535, 1536 i 1537 roku Piotr Raresz ponownie naje┼╝d┼╝a┼é Pokucie. W sierpniu 1538 roku armia polska ruszy┼éa na Mo┼édawi─Ö w celach odwetowych i przyst─ůpi┼éa do obl─Ö┼╝enia Chocimia. Niespodziewanie 30 sierpnia Piotr Raresz przyby┼é do obozu polskiego, b┼éagaj─ůc o natychmiastowe zawarcie pokoju. Na mocy pokoju, zawartego jeszcze tego samego dnia, Piotr Raresz w imieniu w┼éasnym i swoich nast─Öpc├│w zrzek┼é si─Ö na zawsze pretensji do Pokucia. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e od po┼éudnia sz┼éa na podb├│j Mo┼édawii wielka armia turecka. Turcy obalili Piotra Raresza i podporz─ůdkowali Mo┼édawi─Ö Turcji, kt├│ra w ten spos├│b sta┼éa si─Ö s─ůsiadem Polski.

Mo┼édawia nie by┼éa jednak okupowana przez armi─Ö tureck─ů i zachowa┼éa do┼Ť─ç du┼╝─ů autonomi─Ö. Turcja, zaj─Öta ewentualnym podbojem Austrii Habsburg├│w (z W─Ögrami), nie chcia┼éa konflikt├│w z Polsk─ů i stosunki polsko-mo┼édawskie z pocz─ůtku uk┼éada┼éy si─Ö poprawnie. Zak┼é├│ca─ç je jednak zacz─Ö┼éy intrygi Habsburg├│w, d─ů┼╝─ůcych do sprowokowania wojny polsko-tureckiej, ambicje mo┼édawskich uchod┼║c├│w w Polsce, jak i ambicje i troska o bezpiecze┼ästwo swych latyfundi├│w polskich magnat├│w kresowych (Z. Spieralski). Magnaci, m.in. Olbracht ┼üaski, Dymitr Wi┼Ťniowiecki czy Samuel Korecki, zacz─Öli organizowa─ç cz─Östo samowolne - sprzeczne z interesem Polski - wyprawy do Mo┼édawii w celu osadzenia tam przyjaznych im i Polsce hospodar├│w. Mia┼éo to wzmacnia─ç bezpiecze┼ästwo tych kr├│lewi─ůt kresowych.

We wrze┼Ťniu 1552 roku Miko┼éaj Sieniawski, hetman polny i wojewoda ruski, bez zgody kr├│la Zygmunta Augusta wtargn─ů┼é do Mo┼édawii i osadzi┼é w Suczawie na tronie hospodarskim zamieszka┼éego dotychczas w Polsce syna hospodara Bohdana III - Aleksandra Lapusneanu. W Suczawie 1 czerwca 1553 roku Aleksander Lapusneanu na r─Öce kasztelana lwowskiego Stanis┼éawa T─Öczy┼äskiego i kasztelana be┼éskiego Piotra Boraty┼äskiego z┼éo┼╝y┼é przysi─Ög─Ö na wierno┼Ť─ç koronie polskiej.

Drugi zamach stanu w Suczawie by┼é dzie┼éem Olbrychta ┼üaskiego, syna zmar┼éego wojewody sieradzkiego Hieronima i uzurpatora greckiego Jakuba Heraklidesa, kt├│rych wspomagali Habsburgowie. W listopadzie 1561 roku dokonali oni zbrojnej wyprawy do Mo┼édawii. Po zwyci─Öskiej bitwie, stoczonej z wojskami Aleksandra Lapusneanu, wkroczyli do Suczawy i na tronie hospodarskim osadzili syna Jakuba Heraklidesa, kt├│ry przybra┼é imi─Ö Jana II (1561-64). Tymczasem na horyzoncie pokaza┼é si─Ö nowy pretendent do mo┼édawskiego tronu hospodarskiego - knia┼║ Dymitr Wi┼Ťniowiecki, w┼éa┼Ťciciel wielkich latyfundi├│w na polskiej Ukrainie. Zachcia┼éo mu si─Ö tronu mo┼édawskiego z tego powodu, ┼╝e jego stryj, Fiodor Wi┼Ťniowiecki, by┼é ┼╝onaty z c├│rk─ů hospodara mo┼édawskiego Stefana Wielkiego. Do si─Ögni─Öcia po tron pom├│g┼é mu, w lipcu 1563 roku, bunt bojar├│w mo┼édawskich przeciw Janowi II. Jego przyw├│dca, Stefan Tom┼╝a, 8 sierpnia zosta┼é og┼éoszony hospodarem. Na wie┼Ť─ç o tym Wi┼Ťniowiecki wkroczy┼é do Mo┼édawii na czele swoich prywatnych oddzia┼é├│w wojskowych. Pod Suczaw─ů spotka┼é si─Ö Wi┼Ťniowiecki z podst─Öpnym Tom┼╝─ů, kt├│ry zg┼éosi┼é gotowo┼Ť─ç zrzeczenia si─Ö tronu i po┼é─ůczenia swego wojska z dru┼╝yn─ů Wi┼Ťniowieckiego. Zaraz potem oddzia┼éy Tom┼╝y napad┼éy zdradziecko na ┼╝o┼énierzy Wi┼Ťniowieckiego, wybijaj─ůc ich do nogi. Wi┼Ťniowiecki, wzi─Öty do niewoli, zosta┼é przez Tom┼╝─Ö odes┼éany do Stambu┼éu, gdzie zgin─ů┼é m─Öcze┼äsk─ů ┼Ťmierci─ů - przez trzy dni m─Öczy┼é si─Ö powieszony na haku za ┼╝ebro, a┼╝ Turcy zastrzelili go z ┼éuku, gdy przeklina┼é Mahometa.

W styczniu 1564 roku Turcy usun─Öli z tronu Tom┼╝─Ö, wprowadzaj─ůc na┼ä ponownie Aleksandra Lapusneanu. Tom┼╝a szuka┼é schronienia w Polsce, jednak z rozkazu kr├│la Zygmunta Augusta, za spowodowanie ┼Ťmierci Wi┼Ťniowieckiego, zosta┼é ┼Ťci─Öty we Lwowie 5 maja 1564 roku. Aleksandr Lapusneanu rz─ůdzi┼é do 1568 roku, jednak ju┼╝ nie w Suczawie, ale w nowej stolicy Mo┼édawii - w Jassach. Tak wi─Öc dalsze dzieje stosunk├│w polsko-mo┼édawskich wykraczaj─ů poza granice rumu┼äskiej Bukowiny. Nale┼╝─ů ju┼╝ do historii Polak├│w w ca┼éej Mo┼édawii i Rumunii.

W 1595 roku kanclerz polski Jan Zamoyski wprowadzi┼é na tron mo┼édawski Jeremiego Mohy┼é─Ö. Aby zapewni─ç mu bezpieczne panowanie w Suczawie stacjonowa┼éy w├│wczas oddzia┼éy polskie, pod og├│lnym dow├│dztwem Stanis┼éawa Ha┼äskiego. Komendantem zamku w Suczawie by┼é Polak Trzaska. W 1600 roku w┼éadz─Ö w Mo┼édawii chcia┼é opanowa─ç zbrojnie hospodar wo┼éoski Micha┼é Waleczny. Przeszkodzi┼é temu Zamoyski, wyprawiaj─ůc si─Ö na czele wojska polskiego (20 000 ludzi) na Mo┼édawi─Ö. 16 wrze┼Ťnia stan─ů┼é pod Suczaw─ů, jednak postanowi┼é jej nie zdobywa─ç. 22 wrze┼Ťnia wyruszy┼é st─ůd na po┼éudnie, pozostawiaj─ůc tylko 300 ludzi do blokowania suczawskiej za┼éogi, a z reszt─ů wojska polskiego uda┼é si─Ö na Wo┼éoszczyzn─Ö, gdzie rozgromi┼é wojska Micha┼éa Walecznego w bitwie pod Bukowem (Bucov) 20 pa┼║dziernika 1600 roku.

Bohdan Chmielnicki walczy┼é z Polsk─ů w latach 1648-57 nie tylko o wolno┼Ť─ç dla Kozak├│w czy woln─ů Ukrain─Ö, co mo┼╝na zrozumie─ç. Trudno jednak popiera─ç czy usprawiedliwia─ç jego starania o podporz─ůdkowanie sobie si┼é─ů innego pa┼ästwa, zniewalaj─ůc przy tym inny nar├│d. Marzy┼éo mu si─Ö za┼éo┼╝enie dynastii Chmielnickich; jego syn Tymofiej mia┼é zosta─ç hospodarem mo┼édawskim przez wymuszone w perfidny spos├│b po┼Ťlubienie c├│rki aktualnie panuj─ůcego hospodara Bazylego Lupu (1634-1653) - Rozandy. Na kozackiego wata┼╝k─Ö-hospodara nie chcieli si─Ö zgodzi─ç s─ůsiedzi Mo┼édawii: Siedmiogr├│d, Wo┼éoszczyzna i Polska. Wojska tych trzech pa┼ästw 16 lipca 1653 roku obleg┼éy Suczaw─Ö, gdzie schroni┼é si─Ö Tymofiej. Po trzech miesi─ůcach obl─Ö┼╝enia Suczaw─Ö zdoby┼éy wojska polskie pod dow├│dztwem K┼éodzi┼äskiego i Kondrackiego. Podczas szturmu poleg┼é Tymofiej. Po jego ┼Ťmierci Bohdan Chmielnicki prosi┼é Turcj─Ö, aby odda┼éa mu tron mo┼édawski. Turcja odm├│wi┼éa i tak sko┼äczy┼é si─Ö sen Chmielnickiego o panowaniu r├│wnie┼╝ i w obcym kraju.

Podczas wojny polsko-tureckiej 1672-76 w pierwszym jej roku Turcy zdobyli najwi─Öksz─ů polsk─ů twierdz─Ö - Kamieniec Podolski. W 1673 roku wojsko polskie przesz┼éo do ofensywy i 11 listopada hetman Jan Sobieski odni├│s┼é pod Chocimiem ┼Ťwietne zwyci─Östwo nad armi─ů tureck─ů, dowodzon─ů przez Husejna Pasz─Ö. Nad Prutem dosz┼éa Sobieskiego wiadomo┼Ť─ç o ┼Ťmierci kr├│la Micha┼éa Wi┼Ťniowieckiego. Zarz─ůdzi┼é wi─Öc odwr├│t, obsadzaj─ůc za┼éogami polskimi kilka zamk├│w mo┼édawskich, m.in. w Suczawie; opuszczono go w styczniu 1674 roku, wobec przemo┼╝nego zagro┼╝enia ze strony Turk├│w.

Po raz ostatni wojska polskie by┼éy w Suczawie za kr├│la Jana III Sobieskiego. W czasie kolejnej wojny z Turcj─ů 1683-99 wojska polskie dokona┼éy do Mo┼édawii trzech wypraw zbrojnych, kt├│re przesz┼éy do historii pod nazw─ů "Mo┼édawskie wyprawy Sobieskiego 1685, 1686 i 1691". Wojska polskie (28 000 w 1691 roku) za ka┼╝dym razem przechodzi┼éy przez terytorium rumu┼äskiej Bukowiny. Suczaw─Ö zaj─Öli Polacy w maju 1691 roku. Zwyci─Östwa kr├│la Sobieskiego witano w Mo┼édawii z entuzjazmem. Dow├│dztwo wojsk polskich (hetman Stanis┼éaw Jab┼éonowski) ulokowa┼éo si─Ö w historycznym monastyrze ormia┼äskim "Zamca" w Suczawie. Przypominaj─ů o tym pozosta┼éo┼Ťci za┼éo┼╝onych wtedy fortyfikacji ziemnych, a tak┼╝e popularna nazwa monastyru - od polskiego wyrazu "zamek". W 1691 roku wojska polskie Jana III Sobieskiego stacjonowa┼éy r├│wnie┼╝ w ┼éadnym - cz─Östo dzi┼Ť odwiedzanym przez turyst├│w - monastyrze w Dragomirna, wzniesionym w 1609 roku przez metropolit─Ö Anastasie Crimca z pomoc─ů kanclerza Luki Stroici.

Partia propolska z Mironem Costinem na czele chciała wówczas osadzić na tronie mołdawskim syna królewskiego - Jakuba Sobieskiego, jednak do tego nie doszło.

Kiedy wojska polskie opuszcza┼éy Suczaw─Ö jej metropolita Dosyteusz wywi├│z┼é do Polski z suczawskiego monastyru p.w. ┼Ťw. Jana z Novi relikwie tego ┼Ťwi─Ötego - patrona Mo┼édawii, zmar┼éego ┼Ťmierci─ů m─Öcze┼äsk─ů w 1330 roku oraz ca┼ée archiwum metropolitalne. Relikwie i archiwum znajdowa┼éy si─Ö w klasztorze bazylian├│w w ┼╗├│┼ékwi ko┼éo Lwowa (kt├│ra nale┼╝a┼éa do Sobieskich) do 1783 roku, gdy po I rozbiorze Polski w 1772 roku, w wyniku kt├│rego po┼éudniowe obszary Polski zosta┼éy w┼é─ůczone do Austrii, cesarz J├│zef II zadecydowa┼é o ich zwrocie monastyrowi w Suczawie.

Z rumu┼äsk─ů Bukowin─ů zwi─ůzane s─ů jeszcze trzy epizody zwi─ůzane z histori─ů Polski i polskiej wojskowo┼Ťci.
Pierwszym jest dzia┼éalno┼Ť─ç wojskowa Joachima Deniski na tym terenie. Brygadier ten po upadku Powstania Ko┼Ťciuszkowskiego w 1794 roku zmuszony by┼é do przej┼Ťcia granicy tureckiej na terenie Mo┼édawii. Obok niego znalaz┼éo si─Ö tu ponad tysi─ůc innych ┼╝o┼énierzy ko┼Ťciuszkowskich. Z tej grupy Denisko zorganizowa┼é w ci─ůgu kilku lat 200-osobowy oddzia┼é dywersyjny; mia┼é on sprowokowa─ç przede wszystkim konflikt austriacko-turecki, kt├│ry umo┼╝liwi┼éby wywo┼éanie nowego powstania w Polsce - w Galicji. Jednak, po wtargni─Öciu 26 czerwca 1797 roku na rumu┼äsk─ů cz─Ö┼Ť─ç austriackiej Bukowiny, 3 dni p├│┼║niej (30 czerwca) oddzia┼é ten zosta┼é rozbity przez wojsko austriackie w bitwie pod Dobronowcami. Denisko zbieg┼é do Mo┼édawii, ale przypuszcza si─Ö, ┼╝e niekt├│rzy ┼╝o┼énierze z jego oddzia┼éu osiedlili si─Ö na Bukowinie na sta┼ée.

Podczas I wojny ┼Ťwiatowej 1914-18 Austro-W─Ögry i Rosja by┼éy po przeciwnych stronach frontu. Zaraz po wybuchu wojny Rosja planowa┼éa pokonanie Austro-W─Ögier na ich w┼éasnym terytorium. Jednak przeszkod─ů nie do pokonania do marszu w g┼é─ůb W─Ögier - w kierunku na Budapeszt i Wiede┼ä - okaza┼éy si─Ö Karpaty. Plan rosyjski przecenia┼é w┼éasne mo┼╝liwo┼Ťci. Na Karpatach stan─ů┼é front na kilka miesi─Öcy. W drugiej po┼éowie stycznia 1915 roku wojska austro-w─Ögierskie przesz┼éy do ofensywy. U boku armii austro-w─Ögierskiej walczy┼éy Legiony Polskie. Na rumu┼äskiej Bukowinie, pod Kirlibab─ů, oddzia┼éy I Brygady Legion├│w w 5-dniowej bitwie (18-22 stycznia 1915) z┼éama┼éy op├│r wojsk rosyjskich, przechodz─ůc do przeciwnatarcia w kierunku na Seret i Dniestr. Niestety, zwyci─Östwa legionist├│w polskich nie upami─Ötnia dzisiaj ┼╝aden pomnik. Jedynie na cmentarzu w Kirlibabie zachowa┼éo si─Ö do dzisiaj zaledwie 5 grob├│w polskich legionist├│w.

Ostatni kontakt ┼╝o┼énierza polskiego z rumu┼äsk─ů Bukowin─ů mia┼é miejsce we wrze┼Ťniu 1939 roku. 1 wrze┼Ťnia tego roku Niemcy napad┼éy na Polsk─Ö, a 17 wrze┼Ťnia naszej ojczy┼║nie zada┼é cios w plecy od wschodu Zwi─ůzek Sowiecki. W├│wczas, na rozkaz Naczelnego Wodza, marsz. Edwarda Rydza-┼Ümig┼éego, oddzia┼éy wojska polskiego w rejonie p┼éd.-wsch. teren├│w wojew├│dztw stanis┼éawowskiego i tarnopolskiego, zagro┼╝one wzi─Öciem do niewoli przez Armi─Ö Czerwon─ů, zacz─Ö┼éy przekracza─ç granic─Ö polsko-rumu┼äsk─ů. Og├│┼éem na terenie rumu┼äskiej Bukowiny znalaz┼éo si─Ö ok. 25 000 ┼╝o┼énierzy, w tym 25 genera┼é├│w i 2515 oficer├│w (Tadeusz Dubicki "Internowani w Rumunii" w: "Karta" Nr 10, 1993). W┼Ťr├│d nich by┼é m.in. gen. J├│zef Haller, kt├│ry w ksi─ů┼╝ce pami─ůtkowej Czytelni Polskiej w Suczawie (za┼éo┼╝onej 21 maja 1903 r.) wpisa┼é si─Ö tak─ů oto notatk─ů, datowan─ů 19 wrze┼Ťnia 1939 roku: "W ci─Ö┼╝kich czasach Dopustu Bo┼╝ego i Dziejowego Kataklizmu, zatrzymawszy si─Ö w Domu Polskim, gdzie najlepsze serca polskie otwar┼éy si─Ö na niedol─ů dotkni─Ötych Polak├│w, otwieraj─ůc zarazem go┼Ťcinne podwoje Domu Polskiego, wpisuj─Ö si─Ö z wiar─ů w przysz┼éo┼Ť─ç lepsz─ů i jasn─ů i z nadziej─ů w Bogu. B├│g zap┼éa─ç Wam, Kochani Polacy".

Oko┼éo 22 000 internowanych w Rumunii polskich ┼╝o┼énierzy wkr├│tce przedosta┼éo si─Ö do odtwarzanego Wojska Polskiego na Zachodzie (Francja, Wielka Brytania) i nast─Öpnie bra┼éo udzia┼é w walkach z Niemcami i o woln─ů Polsk─Ö na wielu frontach II wojny ┼Ťwiatowej.
Oprócz żołnierzy granicę polsko-rumuńska przeszło wiele tysięcy polskich cywili.

Do historii Polak├│w na rumu┼äskiej Bukowinie nale┼╝y 18-letni tu pobyt i zgon Jakuba Szeli, najg┼éo┼Ťniejszego przyw├│dcy tzw. rabacji galicyjskiej 1846 roku - wyst─ůpienia ch┼éop├│w przeciw szlachcie z inspiracji austriackiej - podczas kt├│rej w rejonie Tarnowa i Jas┼éa spalono kilkana┼Ťcie dwor├│w szlacheckich, morduj─ůc przy tym rodzin─Ö Bogusz├│w. W nagrod─Ö otrzyma┼é od Austriak├│w w lutym 1848 roku gospodarstwo rolne w okolicy miasteczka Solca, w kt├│rym zmar┼é w 1866 roku.

...

W 1774-75 roku os┼éabiona militarnie i politycznie Turcja po tylko co zako┼äczonej wojnie z Rosj─ů odst─ůpi┼éa Bukowin─Ö Austrii, na jej ┼╝─ůdanie, za wy┼Ťwiadczone us┼éugi mediacyjne podczas tej wojny. Po okupacji wojskowej, w 1786 roku kraj ten zosta┼é przy┼é─ůczony do Galicji, czyli ziem polskich, kt├│re Austria zaj─Ö┼éa w wyniku I rozbioru Polski w 1772 roku. W granicach Galicji pozostawa┼éa Bukowina do 1849 roku, po czym Wiede┼ä utworzy┼é z niej osobny kraj koronny (prowincj─Ö) Austrii ze stolic─ů w Czerniowcach.

W chwili zajmowania Bukowiny przez wojska austriackie w 1775 roku Bukowina by┼éa krajem s┼éabo zaludnionym, jednak o du┼╝ych mo┼╝liwo┼Ťciach rozwojowych. Wiede┼ä przyst─ůpi┼é do kolonizowania kraju. Starano si─Ö zasiedli─ç go, g┼é├│wnie przez element niemiecki (uniwersytet niemiecki w Czerniowcach od 1875 roku). Jednak na Bukowin─Ö skierowano r├│wnie┼╝ wiele tysi─Öcy Rusin├│w (Ukrai┼äc├│w) oraz Polak├│w z Galicji. W 1910 roku Bukowin─Ö, o obszarze 10 442 km2, zamieszkiwa┼éo a┼╝ 811 711 os├│b; 38% ludno┼Ťci stanowili Rusini (Ukrai┼äcy), 34% Rumuni - ludno┼Ť─ç autochtoniczna, 21% Niemcy (i niemieccy ┼╗ydzi) i 4,5% Polacy, tj. 36 210 os├│b. Stolica prowincji - Czerniowce - mia┼éa w 1910 roku 85 458 mieszka┼äc├│w, w tym 41 360 Niemc├│w i ┼╗yd├│w, 15 254 Rusin├│w (Ukrai┼äc├│w), 14 893 Polak├│w i 13 440 Rumun├│w. Rumu┼äski spis ludno┼Ťci, przeprowadzony w 1919 roku, wykaza┼é na Bukowinie 34 119 Polak├│w.

Zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w na Bukowinie mieszka┼éa w okolicach Czerniowiec, w p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci prowincji, kt├│ra od 1945 roku nale┼╝a┼éa najpierw do ZSRR, a po jego upadku od 1991 roku nale┼╝y do Ukrainy.
W po┼éudniowej cz─Ö┼Ťci Bukowiny, kt├│ra pozosta┼éa w granicach Rumunii (p┼én.-wsch. cz─Ö┼Ť─ç kraju) Polacy mieszkali i mieszkaj─ů g┼é├│wnie w nast─Öpuj─ůcych miejscowo┼Ťciach: Kaczyka (rum. Cacica), Nowy So┼éoniec (Solonetul Nou), Plesza (Plesa), Pojana Mikuli (Poiana Micului), Ruda (Viesani), Bulaj (Bulai), Michoweny (Mihoveni), Paltinoasa, Watra Dorna i Gemenea oraz w Suczawie (Suceava), Gura Humora (Gura Humorului), Kimpolung (Campulung Moldovenesc), Radowce (Radauti) i Serecie (Siret).

Kaczyka jest najstarsz─ů wsi─ů polsk─ů na terenie rumu┼äskiej Bukowiny. Tutaj Austriacy odkryli najwi─Öksze na terenie ca┼éej Bukowiny pok┼éady soli kamiennej i w 1791 roku za┼éo┼╝yli istniej─ůc─ů do dzi┼Ť kopalni─Ö soli, kt├│r─ů podporz─ůdkowano administracyjnie Dyrekcji Solnictwa we Lwowie. W 1792 roku za┼éo┼╝ono przy niej osad─Ö g├│rnicz─ů, do kt├│rej sprowadzono do pracy w kopalni 20 g├│rnik├│w wraz z rodzinami z Bochni ko┼éa Krakowa i kilka polskich rodzin g├│rniczych z Ka┼éusza (dzi┼Ť Ukraina), nadaj─ůc im wolne od czynszu grunty pod osadnictwo. Ci pionierzy polscy na wsp├│┼éczesnej rumu┼äskiej Bukowinie nadali osadzie nazw─Ö - polsk─ů nazw─Ö: Kaczyka, pono─ç od kaczek, kt├│rych du┼╝o p┼éywa┼éo tu po niewielkim jeziorku. Potem przybywali tu polscy g├│rnicy z kopalni soli w Wieliczce. Przed II wojn─ů ┼Ťwiatow─ů w Kaczyce mieszka┼éo ok. 600 Polak├│w i 300 Niemc├│w.

Szereg Polak├│w zajmowa┼éo wysokie stanowiska w Zarz─ůdzie Salinarnym w Kaczyce, jak np. Leon Cehak, kt├│ry by┼é jego naczelnikiem w latach 1897-1912. Tutejsza kopalnia soli jest, obok ko┼Ťcio┼éa katolickiego, istotn─ů pami─ůtk─ů polsk─ů w tej g├│rniczej miejscowo┼Ťci. Pracowa┼éo w niej wiele pokole┼ä polskich g├│rnik├│w i ┼Ťlady tego wida─ç w samej kopalni. Np. zachowa┼éa si─Ö w niej podziemna kaplica z wykutym w soli o┼étarzem i ambon─ů, wzorowana na kaplicy w kopalni soli w Wieliczce.

Drug─ů w porz─ůdku chronologicznym grup─ů polsk─ů na terenie rumu┼äskiej Bukowiny byli g├│rale z Ziemi Czadeckiej (obecnie S┼éowacja). W latach 1834-42 zasiedlili tereny oddalone o 6-10 km na zach├│d od Kaczyki w pa┼Ťmie wzg├│rz podkarpackich. Tak powsta┼éy trzy polskie wsie: Nowy So┼éoniec, Plesza i Pojana Mikuli. G┼é├│wnym zaj─Öciem mieszka┼äc├│w tych wsi by┼é wyr─ůb lasu i hodowla oraz uprawa roli.

Nowo za┼éo┼╝on─ů wie┼Ť Nowy So┼éoniec zasiedli┼éo 30 rodzin polskich g├│rali czadeckich w 1834 roku. W 1869 roku by┼éy tu ju┼╝ 82 gospodarstwa z 640 mieszka┼äcami, w 1880 roku 126 gospodarstw i 752 mieszka┼äc├│w, z kt├│rych 744 by┼éo rzymskokatolikami, g┼é├│wnie Polakami. W 1910 roku mieszka┼éo we wsi 813 os├│b. Natomiast Polak├│w we wsi by┼éo: w 1880 roku 648, w 1890 roku 725, w 1900 roku 871, a w 1940 roku 958. Nale┼╝y jednak zaznaczy─ç, ┼╝e - z powodu du┼╝ego przeludnienia wsi w latach 1888-89 - dwana┼Ťcie polskich rodzin wyjecha┼éo st─ůd do Brazylii, a w latach 1895-1910 czterdzie┼Ťci polskich rodzin przenios┼éo si─Ö do tak┼╝e w├│wczas austriackiej Bo┼Ťni. Z tej ostatniej emigracji powr├│ci┼éo kilka rodzin, jednak ju┼╝ nie do Nowego So┼éo┼äca, ale do pobliskiej Dumbrawy (Cornu-Luncii), gdzie za┼éo┼╝yli gospodarstwa.

Plesz─Ö zasiedli┼éo w 1835 roku najpierw 16 rodzin polskich g├│rali z Ziemi Czadeckiej, potem nast─Öpne rodziny. Przez wiele lat by┼éa to ca┼ékowicie polska wie┼Ť i nawet dzisiaj jest najbardziej polsk─ů etnicznie wsi─ů w Rumunii. W 1869 roku by┼éo tu 25 gospodarstw, w kt├│rych mieszka┼éo 190 os├│b. W 1880 roku Plesza mia┼éa 222 mieszka┼äc├│w. Natomiast Polak├│w we wsi mieszka┼éo: w 1880 roku 217, w 1890 roku 215, w 1900 roku 210 i w 1940 roku 290. Osiedli┼éo si─Ö tu 6 polskich rodzin, kt├│re przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů wyjecha┼éy do Bo┼Ťni, jednak zra┼╝one ci─Ö┼╝kimi warunkami ┼╝ycia powr├│ci┼éy na rumu┼äsk─ů Bukowin─Ö.

W nowo za┼éo┼╝onej w latach 1838-42 roku wsi Pojana Mikuli w jej g├│rnej cz─Ö┼Ťci osiedli┼éo si─Ö 40 rodzin niemieckich, a w dolnej - 40 rodzin polskich g├│rali z Ziemi Czadeckiej, ale przyby┼éych tu z p├│┼énocno-bukowi┼äskiej (dzi┼Ť ukrai┼äskiej) wsi Stara Huta Krasna, kt├│r─ů zasiedlili w 1803 roku. W 1880 roku we wsi mieszka┼éy ju┼╝ 1232 osoby, z czego 1030 by┼éo wyznania rzymskokatolickiego, z kt├│rych 643 by┼éo Polakami. W 1890 roku w Pojanie Mikuli ┼╝y┼éo 622 Polak├│w, w 1900 roku 546, a w 1940 roku 925.

Tu┼╝ obok obecnej granicy z Ukrain─ů, we wsi Ruda, w latach 50. XIX wieku osiedli┼éo si─Ö, obok Rumun├│w i Rusin├│w/Ukrai┼äc├│w, kilkadziesi─ůt rodzin polskich z okolic Tarnowa. Z kolei w latach 70. i 80. XIX w. we wsiach Bulaj i Michoweny pod Suczaw─ů osiedli┼éy si─Ö spore grupy Polak├│w z okolic Ropczyc i Kolbuszowej. Jeszcze mniejsze grupy Polak├│w osiedli┼éy si─Ö we wsiach Gemenea i Watra Dorna, gdzie w 1940 roku mieszka┼éo 40 rodzin polskich. Poza tym do┼Ť─ç sporo Polak├│w - po kilkaset os├│b - osiedli┼éo si─Ö w miastach: Suczawa (800 os├│b), Gura Humora (by┼éy tu nawet ulice polskie, czyli zamieszka┼ée g┼é├│wnie przez Polak├│w), Kimpolung i Seret.

Pojedynczych Polak├│w lub ma┼ée ich grupki mo┼╝na by┼éo jednak spotka─ç w bardzo wielu innych miejscowo┼Ťciach rumu┼äskiej dzi┼Ť Bukowiny. Dla przyk┼éadu wspomn─Ö, ┼╝e Mieczys┼éaw Or┼éowicz w swoim "Przewodniku po Alpach Rodnia┼äskich" (Lw├│w 1912), czyli po rumu┼äskiej Bukowinie, pisze, ┼╝e w rusko-rumu┼äsko-niemieckiej wsi Kirlibaba "jest te┼╝ kilka rodzin polskich (np. kowal)". Og├│┼éem w 1910 roku w powiecie Radowce by┼éo 806 Polak├│w, w powiecie Suczawa 1636, w powiecie Solka 1814 i w powiecie Gura Humora 1121.

...

Polacy na rumu┼äskiej Bukowinie, jak wszyscy inni emigranci polscy, zaraz po urz─ůdzeniu si─Ö w nowym miejscu zamieszkania starali si─Ö o sprowadzenie polskiego ksi─Ödza. To by┼éy pierwsze i najbardziej skuteczne pr├│by utrzymania wi─Öz├│w z krajem ojczystym i z polsko┼Ťci─ů w nowym, etnicznie obcym, ┼Ťrodowisku.

Pierwszym polskim duszpasterzem katolickim w Kaczyce by┼é ks. Klemens, kt├│ry przyby┼é tu prawie jednocze┼Ťnie z polskimi g├│rnikami (1794 r.). W 1799 roku przyby┼é do Kaczyki jego nast─Öpca - ks. Jakub Bogdanowicz, kt├│ry by┼é tu duszpasterzem do 1843 roku. W 1809 roku z pomoc─ů dyrekcji kopalni soli przyst─ůpi┼é on do budowy pierwszego drewnianego ko┼Ťcio┼éa p.w. Wniebowzi─Öcia Naj┼Ťwi─Ötszej Maryi Panny, kt├│ry zosta┼é po┼Ťwi─Öcony w nast─Öpnym roku, a konsekrowany w 1826 roku; ko┼Ťcio┼éem parafialnym zosta┼é w 1844 roku, a jego proboszczem by┼é ks. Jerzy Mazanek. W XIX wieku proboszczami w Kaczyce byli zazwyczaj Polacy.

Do parafii kaczyckiej w┼é─ůczono polskie wsie Nowy So┼éoniec i Plesza. W 1867 roku parafia kaczycka liczy┼éa 1356 parafian, a w 1905 roku 2387 wiernych. Ko┼Ťci├│┼é w Kaczyce by┼é pierwszym polskim ko┼Ťcio┼éem katolickim w rumu┼äskiej dzisiaj cz─Ö┼Ťci Bukowiny. Wcze┼Ťniej, bo w 1786 roku, ca┼é─ů Bukowin─Ö wcielono do polskiej archidiecezji lwowskiej. Po rozpadzie Austro-W─Ögier w 1918 roku i przy┼é─ůczeniu ca┼éej Bukowiny do Rumunii, w 1922 roku Stolica Apostolska utworzy┼éa dla Bukowiny wikariat generalny, przekszta┼écony w 1926 roku na administratur─Ö apostolsk─ů, zarz─ůdzan─ů ci─ůgle przez arcybiskupa lwowskiego (J├│zefa Bilczewskiego do 1923 r., a nast─Öpnie Boles┼éawa Twardowskiego). Dopiero po konkordacie Stolicy Apostolskiej z Rumuni─ů, zawartym w 1929 roku, w┼é─ůczono Bukowin─Ö do mo┼édawskiej diecezji Jassy. Wi─Ökszo┼Ť─ç katolik├│w w ca┼éej Bukowinie (30 parafii) stanowili Polacy. Tak wi─Öc polskie parafie katolickie na rumu┼äskiej Bukowinie a┼╝ do 1929 roku podlega┼éy polskim arcybiskupom we Lwowie.

W 1900 roku biskup sufragan lwowski J├│zef Weber za┼éatwi┼é obj─Öcie parafii w Kaczyce przez ksi─Ö┼╝y misjonarzy z Krakowa. W latach 1902-06 proboszczem by┼é tu ks. Kasper S┼éomi┼äski. Jego nast─Öpca, ks. Wojciech Grabowski dost─ůpi┼é sporego zaszczytu, gdy┼╝ w 1926 roku zosta┼é mianowany wikariuszem generalnym dla Bukowiny, czyli zwierzchnikiem wszystkich ksi─Ö┼╝y katolickich na tym terenie. Trzecim zas┼éu┼╝onym proboszczem by┼é Henryk Wochowski (1928-46). Ostatnim proboszczem w Kaczyce z krakowskiego Zgromadzenia Ksi─Ö┼╝y Misjonarzy by┼é ks. J├│zef Chachu┼éa, pochodz─ůcy z Nowego So┼éo┼äca. Wy┼Ťwi─Öcony w Krakowie w 1938 roku, by┼é proboszczem w latach 1946-67. Utrzymywa┼é istniej─ůcy dot─ůd wielonarodowy charakter sanktuarium, dbaj─ůc jednak o polskich parafian. Po nim jeszcze jeden polski ksi─ůdz kr├│tko tu pracowa┼é, po czym proboszczami kaczyckimi byli ksi─Ö┼╝a rumu┼äscy. Po nich, po upadku komunizmu w Rumunii, parafi─Ö obj─Öli franciszkanie z W┼éoch. Brak polskich kap┼éan├│w w Kaczyce nie sprzyja piel─Ögnowaniu polskich tradycji religijnych, chocia┼╝ Polacy staraj─ů si─Ö je zachowa─ç.

Biskup Weber wyda┼é r├│wnie┼╝ rozporz─ůdzenie o budowie nowego du┼╝ego i murowanego ko┼Ťcio┼éa, kt├│rego projekt wykona┼é znany architekt polski i profesor Politechniki Lwowskiej Teodor Talowski, tw├│rca m.in. pi─Öknego monumentalnego ko┼Ťcio┼éa polskich kolejarzy we Lwowie p.w. ┼Ťw. El┼╝biety. Ko┼Ťci├│┼é jest zbudowany w stylu neogotyckim i ma ┼éadny o┼étarz oraz ambon─Ö. Jest wiern─ů kopi─ů ko┼Ťcio┼éa parafialnego w Bochni - sk─ůd pochodzili pierwsi polscy mieszka┼äcy Kaczyki. Najwi─Öksze zas┼éugi przy budowie ko┼Ťcio┼éa mia┼é ├│wczesny proboszcz kaczycki ks. Kasper S┼éomi┼äski (1902-06). Konsekracji ko┼Ťcio┼éa dokona┼é 16 pa┼║dziernika 1904 roku arcybiskup lwowski ┼Ťw. J├│zef Bilczewski. Wtedy te┼╝ dokonano po┼Ťwi─Öcenia wykutej w soli kaplicy ┼Ťw. Barbary na terenie miejscowej kopalni soli. Kaplic─Ö w kopalni w Kaczyce wykonano wed┼éug projektu znakomitego mierniczego z Wieliczki, Ormianina z pochodzenia, Erazma Bar─ůcza. Pracowa┼é on w Kaczyce w latach 1903-06 jako mierniczy i kierownik ruchu kopalni. Ambona w kaplicy przypomina kszta┼étem t─Ö z wielickiej kaplicy ┼Ťw. Kingi i tak jak tamta nawi─ůzuje do mur├│w na wzg├│rzu wawelskim (Marcin Marynowski).

Ko┼Ťci├│┼é w Kaczyce je┼Ťli nie jest jedynym, to na pewno najwa┼╝niejszym sanktuarium Maryjnym w Rumunii. Ks. Bogdanowicz pozyska┼é z by┼éego ko┼Ťcio┼éa jezuit├│w w Stanis┼éawowie (kt├│ry w┼éadze austriackie zabra┼éy Polakom i odda┼éy rusi┼äskim/ukrai┼äskim grekokatolikom na cerkiew) kopi─Ö obrazu Matki Boskiej Cz─Östochowskiej, znanego dzisiaj jako MB Kaczycka lub MB Bukowi┼äska. Parafianie otoczyli go kultem i wkr├│tce zacz─Öto uwa┼╝a─ç go za cudowny. Kult ten rozprzestrzeni┼é si─Ö najpierw na ca┼é─ů Bukowin─Ö, a nast─Öpnie Rumuni─Ö. Przybywaj─ů tu nie tylko pielgrzymi polscy, ale r├│wnie┼╝ rumu┼äscy, niemieccy i ukrai┼äscy. Od 1905 roku na odpust g┼é├│wny, 15 sierpnia, ┼Ťci─ůgaj─ů do Kaczyki tysi─ůce wiernych. O licznych ┼éaskach, otrzymywanych za po┼Ťrednictwem Matki Boskiej w tym sanktuarium, ┼Ťwiadcz─ů liczne wota, umieszczone na bocznej ┼Ťcianie prezbiterium. Do Matki Boskiej Kaczyckej u┼éo┼╝ono przynajmniej dwa ┼Ťpiewy: jeden autorstwa lwowskiego dominikanina ks. Antoniego G├│rnisiewicza, a drugi ks. Rudolfa Nowowiejskiego, wikarego parafii w Suczawie, potem sekretarza arcybiskupa lwowskiego ┼Ťw. J├│zefa Bilczewskiego (kto┼Ť p├│┼║niej dokona┼é zmian w tek┼Ťcie tej pie┼Ťni). Przy sanktuarium znajduje si─Ö replika groty w Lourdes z figur─ů MB Niepokalanej, zbudowana przez ks. H. Wochowskiego. Podczas II wojny ┼Ťwiatowej, 14 wrze┼Ťnia 1944 roku Kaczyk─Ö zaj─Ö┼éa Armia Czerwona. Sowieccy ┼╝o┼énierze rozkradli w├│wczas wyposa┼╝enie ko┼Ťcio┼éa i zniszczyli organy. W 2001 roku sanktuarium Wniebowzi─Öcia NMP w Kaczyce podniesione zosta┼éo przez "polskiego" papie┼╝a Jana Paw┼éa II do rangi Bazyliki Mniejszej.

Poza Kaczyk─ů ko┼Ťcio┼éy katolickie, mo┼╝na by rzec - polskie, zosta┼éy zbudowane r├│wnie┼╝ w Nowym So┼éo┼äcu i w Pojana Mikuli.

W Nowym So┼éo┼äcu pierwszy male┼äki, drewniany ko┼Ťci├│┼é zbudowali Polacy ju┼╝ w 1849 roku. Przez d┼éugie lata by┼éa to filia parafii w Kaczyce. W 1911 roku ko┼Ťci├│┼éek zosta┼é rozbudowany, a w 1921 roku zbudowano przy nim plebani─Ö. W 1924 roku arcybiskup lwowski Boles┼éaw Twardowski ustanowi┼é w Nowym So┼éo┼äcu osobn─ů parafi─Ö, do kt├│rej przy┼é─ůczono Polak├│w ze wsi Plesza, gdzie miejscowi Polacy zbudowali sobie ko┼Ťci├│┼éek w 1904 roku; zosta┼é on ko┼Ťcio┼éem filialnym parafii so┼éonieckiej (uleg┼é zniszczeniu podczas II wojny ┼Ťwiatowej). W 1928 roku ks. Emanuel Dziewor przyst─ůpi┼é do budowy obecnego ko┼Ťcio┼éa. Uko┼äczy┼é j─ů jego nast─Öpca, ks. J├│zef Kledzik. Po┼Ťwi─Öcenie ko┼Ťcio┼éa odby┼éo si─Ö 20 pa┼║dziernika 1940 roku. Brak ksi─Ö┼╝y w komunistycznej Rumunii sprawi┼é, ┼╝e w 1968 roku parafia w Nowym So┼éo┼äcu zosta┼éa podporz─ůdkowana proboszczowi w Kaczyce.

Mieszka┼äcy Pojana Mikuli, tak Polacy jak i Niemcy, byli katolikami. Wsp├│lnym wysi┼ékiem zbudowali drewniany ko┼Ťci├│┼éek, kt├│rego administratorem zosta┼é przyby┼éy ze Lwowa ks. J├│zef Muszy┼äski. W 1887 roku na styku niemieckiej i polskiej cz─Ö┼Ťci wsi rozpocz─Öto budow─Ö nowego murowanego ko┼Ťcio┼éa (p.w. Naj┼Ťwi─Ötszego Serca Jezusa), kt├│ry zosta┼é po┼Ťwi─Öcony w 1897 roku. Kazania wyg┼éaszano na przemian po niemiecku i po polsku, w czasie mszy ┼Ťpiewano do jej po┼éowy po niemiecku, a od po┼éowy po polsku. Zmiana kolejno┼Ťci nast─Öpowa┼éa co tydzie┼ä. Od pocz─ůtku XX wieku do II wojny ┼Ťwiatowej tak┼╝e i tutaj prac─Ö duszpastersk─ů prowadzili ksi─Ö┼╝a misjonarze z Krakowa (pl.wikipedia.org./Bukowina).

Polacy w Suczawie (ok. 800 os├│b) korzystali z miejscowej parafii katolickiej, w kt├│rej niekiedy wikariuszami byli Polacy, jak np. przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů ks. Rudolf Nowowiejski. R├│wnie┼╝ Polacy w Gura Humora i Kimpolung korzystali z lokalnej parafii katolickiej, a Polacy w Serecie, Rudzie i Michowenach z ko┼Ťcio┼éa parafialnego w Serecie. W ko┼Ťciele parafialnym w Suczawie 4 sierpnia 1887 roku ochrzczony zosta┼é znany malarz polski, od 1910 roku profesor Akademii Sztuk Pi─Öknych w Krakowie, Wojciech Weiss (1875-1950).

Dzisiaj w ko┼Ťcio┼éach w Kaczyce i Nowym So┼éo┼äcu polskich nabo┼╝e┼ästw nie odprawia si─Ö ka┼╝dej niedzieli. Wyj─ůtek stanowi ko┼Ťci├│┼é w Pojana Mikuli, gdzie wszystkie nabo┼╝e┼ästwa odprawiane s─ů wy┼é─ůcznie po polsku (2002 r.).

...

Polsko┼Ť─ç w┼Ťr├│d Polak├│w na rumu┼äskiej Bukowinie piel─Ögnowa┼éy i piel─Ögnuj─ů, a cz─Östo nawet rozwija┼éy i rozwijaj─ů, opr├│cz Ko┼Ťcio┼éa, polskie szko┼éy i organizacje spo┼éeczne.

Od pocz─ůtku XIX wieku kopalnia soli w Kaczyce prowadzi┼éa szko┼é─Ö dla dzieci g├│rnik├│w, w kt├│rej uczyli nauczyciele, znaj─ůcy trzy j─Özyki, u┼╝ywane na co dzie┼ä przez tutejszych g├│rnik├│w: niemiecki, rumu┼äski i polski (od XX w. r├│wnie┼╝ i ukrai┼äski). Jej pierwszym dyrektorem by┼é ks. Jakub Bogdanowicz. W 1856 roku powsta┼éa szko┼éa niemiecko-polska w Pojana Mikuli. Pierwszym Polakiem, kt├│ry zosta┼é nauczycielem w tej szkole, by┼é ucz─ůcy w niej od 1883 roku J├│zef Grabowski. Dzi─Öki jego staraniom w 1892 roku w polskiej cz─Ö┼Ťci wsi zbudowano czteroklasow─ů czysto polsk─ů szko┼é─Ö. Zosta┼éa ona w 1911 roku przeniesiona do nowo zbudowanego Domu Polskiego. W 1931 roku miejscowi Polacy uko┼äczyli budow─Ö nowej, wi─Ökszej szko┼éy, kt├│r─ů jednak przej─Ö┼éy rumu┼äskie w┼éadze szkolne. W 1896 roku Grabowski zosta┼é kierownikiem szko┼éy polskiej w Kaczyce, a potem by┼é inspektorem polskich szk├│┼é powszechnych na po┼éudniowej Bukowinie. W Nowym So┼éo┼äcu jednoklasow─ů szko┼é─Ö polsk─ů za┼éo┼╝ono w 1870 roku, kt├│ra w nast─Öpnych latach rozbudowa┼éa si─Ö do trzyklasowej szko┼éy. Istnia┼éa ona do 1927-28 roku, kiedy to w┼éadze rumu┼äskie zlikwidowa┼éy nauczanie j─Özyka polskiego w tej szkole. Jej pierwszym nauczycielem by┼é Daniel Mielnik: pracowa┼é w niej przez 40 lat. W rozbudowanej p├│┼║niej szkole pracowali r├│wnie┼╝ cz┼éonkowie jego rodziny - c├│rki, kt├│re uko┼äczy┼éy seminarium nauczycielskie w Przemy┼Ťlu. Mimo, i┼╝ krajowy inspektor szkolny, kt├│ry by┼é Czechem, wymaga┼é uczenia z podr─Öcznik├│w w j─Özyku czeskim lub s┼éowackim, Mielnik u┼╝ywa┼é polskich elementarzy (www.rumunia.net). W 1910 roku Mielnika zast─ůpi┼é na stanowisku pryncypa┼éa szko┼éy W┼éadys┼éaw ┼Üwiderski. Jako ostatnia otwarta zosta┼éa szko┼éa polska w Pleszy, za┼éo┼╝ona w 1906 roku. Tak Daniel Mielnik w Nowym So┼éo┼äcu jak i J├│zef Grabowski w Pojana Mikuli za┼éo┼╝yli przy szkole wzorowe gospodarstwo, propaguj─ůce w┼Ťr├│d Polak├│w nowe metody uprawy ziemi, hodowli byd┼éa i w og├│le podnoszenie poziomu gospodarowania.

Szko┼éy polskie, zamkni─Öte podczas I wojny ┼Ťwiatowej (1914-18), wznowi┼éy dzia┼éalno┼Ť─ç zaraz po jej zako┼äczeniu, w nowej rzeczywisto┼Ťci politycznej - Bukowina sta┼éa si─Ö cz─Ö┼Ťci─ů Rumunii. Niestety, w┼éadze rumu┼äskie szczeg├│ln─ů niech─Ö─ç okazywa┼éy szkolnictwu narodowemu. Poczynaj─ůc od 1922 roku nast─Öpowa┼éo stopniowe ograniczanie liczby godzin nauki j─Özyka polskiego, a w 1924 roku w┼éadze pa┼ästwowe upa┼ästwowi┼éy wszystkie szko┼éy mniejszo┼Ťci narodowych; j─Özyk polski sta┼é si─Ö tylko jednym z przedmiot├│w. Nauczanie polskiego zosta┼éo w├│wczas ograniczone do 1 godziny dziennie, a w Nowym So┼éo┼äcu w 1927 roku zlikwidowano w og├│le nauczanie j─Özyka polskiego. Doprowadzi┼éo to do licznych protest├│w miejscowych Polak├│w.

Polskimi szko┼éami na rumu┼äskiej Bukowinie przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů opiekowa┼éo si─Ö Towarzystwo Szko┼éy Ludowej w Suczawie, a wspierali je zawsze polscy duszpasterze. Z kolei w okresie mi─Ödzywojennym szko┼éami polskimi na Bukowinie opiekowa┼éa si─Ö Polska Macierz Szkolna z siedzib─ů w Czerniowcach.

Przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů organizacji i instytucji polskich na rumu┼äskiej Bukowinie by┼éo jeszcze niewiele. Du┼╝o wi─Öcej by┼éo ich ju┼╝ w okresie mi─Ödzywojennym. Pierwsza organizacja polonijna powsta┼éa w Suczawie w 1903 roku. By┼éa to pocz─ůtkowo filia dzia┼éaj─ůcego w Czerniowcach (dzi┼Ť Ukraina) Towarzystwa Bratniej Pomocy oraz Czytelnia Polska. W tym samym roku, z pomoc─ů finansow─ů rodak├│w ze Lwowa i Krakowa, rozpocz─Öto w Suczawie budow─Ö Domu Polskiego, kt├│ry otwarto w 1907 roku. By┼é on centrum ┼╝ycia polonijnego na ca┼é─ů rumu┼äsk─ů Bukowin─Ö a┼╝ do 1950 roku. W okresie mi─Ödzywojennym dzia┼éa┼éy tu filie Zwi─ůzku Polak├│w z Czerniowiec oraz organizacje, wchodz─ůce w sk┼éad Zwi─ůzku Stowarzysze┼ä Polskich i Centralnej Organizacji M┼éodzie┼╝y Polskiej. W Kaczyce istnia┼é ch├│r ko┼Ťcielny i orkiestra g├│rnicza. Ks. Wojciech Grabowski w pobli┼╝u ko┼Ťcio┼éa wybudowa┼é w 1911 roku obszerny dom dla pielgrzym├│w, kt├│ry s┼éu┼╝y┼é tak┼╝e jako miejscowy dom kultury. Potem wysi┼ékiem wszystkich Polak├│w wzniesiono Dom Polski. Rozw├│j kultury polskiej w Pojana Mikuli zapewnia┼é wzniesiony w 1911 roku Dom Polski, kt├│ry ogniskowa┼é w sobie r├│wnie┼╝ polskie ┼╝ycie spo┼éeczne. W 1937 roku wybudowano w Pojanie Mikuli nowy Dom Polski z pokojami go┼Ťcinnymi, czytelni─ů i sto┼é├│wk─ů, z my┼Ťl─ů o Polakach z Polski, dla kt├│rych wybudowano r├│wnie┼╝ basen k─ůpielowy. Od tej pory, a dzi─Öki akcjom Kazimierza Grabowskiego a┼╝ do 1939 roku, kilkaset dzieci z Polski sp─Ödza┼éo tu wakacje (w 1939 roku - 550 dzieci). Jeszcze wcze┼Ťniej, bo w 1933 roku, zacz─Öto organizowa─ç zbiorowe wycieczki z Polski na Bukowin─Ö, uwzgl─Ödniaj─ůc w nich wsie polskie na po┼éudniowej Bukowinie. W Pojana Mikuli dzia┼éa┼éo tak┼╝e harcerstwo polskie, prowadzone przez p.p. Dubickich (pl.wikipedia.org/Bukowina). Dom Polski zosta┼é wzniesiony r├│wnie┼╝ w Nowym So┼éo┼äcu. W Gura Humora by┼éa czytelnia polska. Polacy brali udzia┼é w manifestacjach patriotycznych z okazji rocznic 3 maja, 11 listopada, bitwy grunwaldzkiej, ┼Üwi─Öta Morza, a szczeg├│lnie brawurowej szar┼╝y u┼éan├│w II Brygady Legion├│w Polskich pod Rokitn─ů (dzi┼Ť Bukowina ukrai┼äska) 13 czerwca 1915.

Po upadku Austro-W─Ögier w 1918 roku (przez co Bukowina przesz┼éa pod panowanie rumu┼äskie) i przez jednoczesne odrodzenie si─Ö pa┼ästwa polskiego chyba wszyscy urz─Ödnicy rz─ůdowi i samorz─ůdowi oraz r├│┼╝nych instytucji i zak┼éad├│w przemys┼éowych polskiego pochodzenia wyjechali do Polski, gdy┼╝ Rumuni wprowadzili administracj─Ö rumu┼äsk─ů. Polscy na rumu┼äskiej Bukowinie (w├│wczas ca┼éej) stracili w├│wczas bardzo du┼╝o os├│b z tzw. inteligencji. Mia┼éo to du┼╝y wp┼éyw na polskie ┼╝ycie spo┼éeczno-organizacyjne na Bukowinie. Organizacje polskie straci┼éy dawny impet i aktywno┼Ť─ç. Du┼╝e rozbicie organizacyjne, cz─Öste zmiany przyw├│dc├│w, niezdecydowanie co do profilu dzia┼éalno┼Ťci spowodowa┼éy znaczne os┼éabienie organizacyjne ┼╝ycia polskiego, do czego przyk┼éada┼éy r─Öce w┼éadze rumu┼äskie, nie tak przychylne mniejszo┼Ťciom narodowym, jak poprzedniej administracji austro-w─Ögierskiej (www.rumunia.net). Nie podlega dyskusji fakt, ┼╝e dzia┼éalno┼Ť─ç Polak├│w w Rumunii by┼éa ustawicznie kontrolowana przez w┼éadze, kt├│re d─ů┼╝y┼éy do asymilacji Polak├│w. Polacy w Rumunii, maj─ůc jednak oparcie w II Rzeczpospolitej, kt├│ra du┼╝o bardziej opiekowa┼éa si─Ö emigrantami polskimi, ni┼╝ czyni┼éa to III i obecnie budowana IV Rzeczpospolita, odwo┼éywali si─Ö o pomoc do Warszawy (Kazimierz Dopiera┼éa "Polska diaspora na Ba┼ékanach..." w: "Polska diaspora" Krak├│w 2001).

W latach mi─Ödzywojennych i zaraz po wojnie na rumu┼äskiej Bukowinie opr├│cz nacjonalizmu rumu┼äskiego czyha┼é na Polak├│w, a konkretnie na Polak├│w pochodz─ůcych z Ziemi Czadeckiej na S┼éowacji, jeszcze jeden nacjonalizm, i to daleki, innego pa┼ästwa - s┼éowacki. Chocia┼╝ by┼é z obcego pa┼ästwa - z Czechos┼éowacji - mia┼é poparcie w┼éadz rumu┼äskich. Bo chocia┼╝ stosunki polityczne polsko-rumu┼äskie w okresie mi─Ödzywojennym uk┼éada┼éy si─Ö poprawnie, Rumuni─Ö i Czechos┼éowacj─Ö ┼é─ůczy┼éo co┼Ť wi─Öcej: strach przed W─Ögrami - przed ich rewizjonizmem terytorialnym i utworzona z tego strachu w latach 1920-21 Ma┼éa Ententa, sojusz polityczno-wojskowy skierowany przeciwko W─Ögrom i ewentualnym pr├│bom odbudowy w nich monarchii Habsburg├│w. Czechos┼éowacja ba┼éa si─Ö tak┼╝e pr├│by rewizji granicy polsko-czechos┼éowackiej przez Polsk─Ö - ┼╝─ůda┼ä zwrotu teren├│w zamieszka┼éych przez Polak├│w, kt├│re zbrojnie lub podst─Öpem znalaz┼éy si─Ö w granicach Czechos┼éowacji (Zaolzie, Ziemia Czadecka, Spisz, Orawa). Czechos┼éowacja robi┼éa wszystko, aby z tamtejszych Polak├│w zrobi─ç Czech├│w lub S┼éowak├│w.

Jak wiemy, cz─Ö┼Ť─ç Polak├│w mieszkaj─ůcych na ca┼éej Bukowinie, tak┼╝e tej, kt├│ra po II wojnie ┼Ťwiatowej pozosta┼éa przy Rumunii, pochodzi┼éa z Ziemi Czadeckiej. Ludzie ci, mieszkaj─ůc na Bukowinie przez ponad 100 lat, uwa┼╝ali si─Ö za Polak├│w. I oto w latach 20. i 30. XX w., za zgod─ů w┼éadz rumu┼äskich, przybyli tutaj z Czechos┼éowacji agitatorzy s┼éowaccy, w celu przekonania g├│rali czadeckich, ┼╝e nie s─ů Polakami, tylko S┼éowakami. Agitatorzy tym biednym ludziom (wszyscy posiadali gospodarstwa "kar┼éowate" - 1-2 hektarowe) obiecywali - za podanie si─Ö za S┼éowak├│w - budow─Ö nowych szk├│┼é i fabryk. Jednocze┼Ťnie rumu┼äskie w┼éadze szkolne, kt├│re od 1922 roku utrudnia┼éy prowadzenie w szko┼éach nauki j─Özyka polskiego, ochoczo pr├│bowa┼éy wprowadzi─ç do szk├│┼é nauk─Ö j─Özyka s┼éowackiego. W wyniku tej bardzo intensywnie prowadzonej propagandy, wykorzystuj─ůcej bied─Ö ludzk─ů, prawie jedna trzecia g├│rali czadeckich zacz─Ö┼éa przyznawa─ç si─Ö do narodowo┼Ťci s┼éowackiej (www.rumunia.net). Jednak kiedy po II wojnie ┼Ťwiatowej, w latach 1946-47, trwa┼éa akcja repatriacyjna Polak├│w z rumu┼äskiej Bukowiny do Polski Ludowej i kiedy zjawi┼é si─Ö tu w├│wczas komisarz s┼éowacki i namawia┼é g├│rali czadeckich do "powrotu do s┼éowackiej macierzy", z oferty tej skorzysta┼éa tylko garstka os├│b i raczej nie dlatego, ┼╝e czuli si─Ö S┼éowakami, tylko dlatego, ┼╝e Polska (podobnie jak Rumunia) by┼éa w├│wczas komunistycznym pa┼ästwem, a Czechos┼éowacja jeszcze nie (pl.wikipedia.org./Bukowina; M.K.).

Szczeg├│lnie pi─Ökn─ů kart─Ö w dziejach polskich los├│w podczas II wojny ┼Ťwiatowej (1939-45) maj─ů Polacy z Rumunii, a przede wszystkim ci mieszkaj─ůcy na Bukowinie.

1 wrze┼Ťnia 1939 roku hitlerowskie Niemcy napad┼éy na Polsk─Ö, a 17 wrze┼Ťnia, w porozumieniu z Berlinem, cios w plecy zada┼é pa┼ästwu polskiemu Zwi─ůzek Sowiecki, naje┼╝d┼╝aj─ůc i nast─Öpnie okupuj─ůc do 1941 roku obszary wschodniej Polski - tak┼╝e ziemie przy granicy z Rumuni─ů. Granic─Ö polsko-rumu┼äsk─ů przekroczy┼éo w├│wczas ok. 25 000 polskich ┼╝o┼énierzy i wiele tysi─Öcy cywil├│w. Przez bukowi┼äskie miasta i wsie przep┼éywa┼éy tysi─ůce g┼éodnych i nieszcz─Ö┼Ťliwych ludzi, kt├│rym tamtejsi Polacy pospieszyli z natychmiastow─ů pomoc─ů. Wsz─Ödzie potworzy┼éy si─Ö Komitety Pomocy. Domy Polskie, parafie i bardzo cz─Östo domy prywatne - r├│wnie┼╝ na dzisiejszej rumu┼äskiej Bukowinie - zamieni┼éy si─Ö w kwatery, schroniska, jad┼éodajnie i szpitale. Trudno uj─ů─ç dzisiaj w cyfry te wielkie ofiary, poniesione przez Poloni─Ö rumu┼äsk─ů - raczej niezamo┼╝n─ů, ale g┼é─Öboko wsp├│┼éczuj─ůc─ů nieszcz─Ösnym wsp├│┼ébraciom. A potem wielu rumu┼äskich Polak├│w pracowa┼éo sekretnie dla sprawy polskiej. Grupa m┼éodych Polak├│w ofiarnie spe┼énia┼éa funkcje ┼é─ůcznik├│w i kurier├│w, a zim─ů i wiosn─ů 1940 roku inni m┼éodzi Polacy z Bukowiny wst─ůpili do tworzonego we Francji wojska polskiego lub do Brygady Karpackiej na Bliskim Wschodzie (Boles┼éaw Wierzbia┼äski "Polacy w ┼Ťwiecie" Londyn 1946).

II wojna ┼Ťwiatowa przynios┼éa wielkie zmiany na Bukowinie. Imperializm sowiecki (Stalina) spowodowa┼é oderwanie od niej p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci wraz z Czerniowcami, gdzie mieszka┼éa wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w na Bukowinie i przy┼é─ůczenie jej do Zwi─ůzku Sowieckiego; od upadku ZSRR w 1991 roku nale┼╝y do Ukrainy. Polakom mieszkaj─ůcym w rumu┼äskiej cz─Ö┼Ťci Bukowiny dano szans─Ö na przesiedlenie si─Ö do Polski. Akcja repatriacyjna trwa┼éa w latach 1946-47. Nie wiemy dok┼éadnie, ilu Polak├│w z rumu┼äskiej Bukowiny wyjecha┼éo do Polski. Dok┼éadne dane znalaz┼éem jedynie odno┼Ťnie Nowego So┼éo┼äca. Wyjecha┼éo z niego do Polski 165 rodzin, licz─ůcych razem 523 osoby. W So┼éo┼äcu pozosta┼éo ok. 170-180 rodzin, licz─ůcych 527 os├│b. Przypuszcza─ç nale┼╝y, ┼╝e podobna skala repatriacji (ok. 50%) by┼éa udzia┼éem pozosta┼éych skupisk polskich w rumu┼äskiej Bukowinie. Oblicza si─Ö, ┼╝e po zako┼äczeniu repatriacji w Nowym So┼éo┼äcu pozosta┼éo ok. 180 rodzin polskich, w Pojana Mikuli ok. 80 i w Pleszy ok. 50. Obecnie w Nowym So┼éo┼äcu mieszka 210 rodzin polskich (ok. 1000 os├│b) i 20 rodzin polsko-ukrai┼äskich, w Pojana Mikuli 100 rodzin polskich (ok. 500 os├│b) i 10 rodzin polsko-rumu┼äskich, w Pleszy 65 rodzin polskich (ok. 300 os├│b), a we wsi Paltynosa 30 rodzin polskich i 30 mieszanych polsko-rumu┼äskich i polsko-niemieckich. W dzisiejszej Kaczyce pozosta┼éo niewiele rodzin czysto polskich, jest natomiast du┼╝o rodzin mieszanych; polsko-rumu┼äskich, polsko-ukrai┼äskich i polsko-niemieckich. Poza tymi miejscowo┼Ťciami Polacy mieszkaj─ů w wi─Ökszej liczbie w Suczawie oraz w ma┼éych grupach w Serecie, Gura Humora, Moara, Vicsani i Radowcach. Og├│┼éem na rumu┼äskiej Bukowinie ┼╝yje ok. 2800 Polak├│w i chyba drugie tyle os├│b o polskich korzeniach.

Polak├│w, kt├│rzy nie skorzystali z okazji wyjazdu do Polski, w┼éadze komunistycznej Rumunii postanowi┼éy jak najszybciej wynarodowi─ç. Zaraz po wojnie wznowi┼éy dzia┼éalno┼Ť─ç polskie organizacje i szko┼éy, powsta┼éo Polskie Zjednoczenie Demokratyczne. Jednak wkr├│tce szko┼éy polskie zosta┼éy zlikwidowane, a w szko┼éach rumu┼äskich nauczano na bardzo niskim poziomie podstaw j─Özyka polskiego. Dbano przy tym, aby nauczycielami nie byli Polacy, kt├│rzy mogliby wszczepia─ç w uczni├│w jaki┼Ť patriotyzm; do 1978 roku nauczycielami byli wy┼é─ůcznie Rumuni i Ukrai┼äcy. Dopiero w 1978 roku rz─ůd rumu┼äski wyrazi┼é zgod─Ö na nauk─Ö j─Özyka polskiego w Nowym So┼éo┼äcu, Pojanie Mikuli i Pleszy przez dwie absolwentki Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie. W latach 1950-52 roku re┼╝im komunistyczny zlikwidowa┼é wszystkie organizacje mniejszo┼Ťci narodowych i nielegalnie przej─ů┼é ich maj─ůtek. W ten spos├│b likwidacji uleg┼éy wszystkie polonijne stowarzyszenia ze Stowarzyszeniem Dom Polski w Suczawie na czele. Dom Polski w Suczawie zamieniono na rumu┼äski Dom Kultury. Polacy w Kaczyce, aby ratowa─ç tamtejszy Dom Polski, oddali go na w┼éasno┼Ť─ç miejscowej parafii katolickiej. Dom Polski w Nowym So┼éo┼äcu zosta┼é przez w┼éadze rumu┼äskie przekszta┼écony w lokal wiejskiego kina objazdowego. Polacy nie mieli prawa jakiegokolwiek organizowania si─Ö. Jedyn─ů plac├│wk─ů polsk─ů w tym czasie na rumu┼äskiej Bukowinie by┼éa prywatna biblioteka Eugenii Balak w Pojana Mikuli. R├│wnie┼╝ przed upadkiem Ceausescu ukryt─ů dzia┼éalno┼Ť─ç patriotyczn─ů i humanitarn─ů w┼Ťr├│d Polak├│w na rumu┼äskiej Bukowinie prowadzi┼é przebywaj─ůcy tu cz─Östo ks. dr Jerzy Pawlik z Katowic. W┼éadze rumu┼äskie maksymalnie utrudnia┼éy bukowi┼äskim Polakom kontakty z Polsk─ů, a nawet z polsk─ů komunistyczn─ů ambasad─ů w Bukareszcie.

Pomimo tych wszystkich prze┼Ťladowa┼ä polsko┼Ť─ç w wi─Ökszych skupiskach polskich utrzyma┼éa si─Ö m.in. dlatego, ┼╝e - w wypadku ma┼é┼╝e┼ästw mieszanych - osoba prawos┼éawna zawsze przechodzi przed ┼Ťlubem na katolicyzm. Mniejsze o┼Ťrodki uleg┼éy asymilacji, jak np. we wsi Gemenea, gdzie ostatnie osoby, uwa┼╝aj─ůce si─Ö za Polak├│w, zmar┼éy ju┼╝ kilkana┼Ťcie lat temu.

Pod koniec lat 80. XX wieku re┼╝im Nicolae Ceausescu przyst─ůpi┼é, w ramach rzekomego post─Öpu, do likwidacji siedlisk zacofanej mentalno┼Ťci, czyli do likwidacji kilku tysi─Öcy tradycyjnych w swym charakterze wsi rumu┼äskich; ludno┼Ť─ç ich mia┼éa by─ç skomasowana w du┼╝ych blokach mieszkalnych, a z ich ziemi mia┼éy by─ç utworzone pa┼ästwowe gospodarstwa rolne. Do zag┼éady przeznaczone zosta┼éy r├│wnie┼╝ trzy polskie wsie: Nowy So┼éoniec, Pojana Mikuli i Plesza. Pod Nowym So┼éo┼äcem stan─Ö┼éy ju┼╝ olbrzymie buldo┼╝ery i koparki. Polacy modlili si─Ö ca┼é─ů noc w ko┼Ťciele w oczekiwaniu na zag┼éad─Ö wsi. Nazajutrz, tj. 17 grudnia 1989 roku, wybuch┼éa antykomunistyczna rewolucja w Timisoarze. Upad┼é nie tylko re┼╝im Ceausescu, ale w og├│le komunizm w Rumunii. Buldo┼╝ery i koparki spod Nowego So┼éo┼äca wycofano. Polskie wsie ocala┼éy.

Rumunia weszła na drogę budowy państwa demokratycznego.
Upadek komunizmu przywr├│ci┼é wolno┼Ť─ç Polakom w Rumunii. Polonia zacz─Ö┼éa si─Ö ponownie organizowa─ç. Na pocz─ůtku 1990 roku powsta┼é w Bukareszcie Zwi─ůzek Polak├│w w Rumunii "Dom Polski", jako polska organizacja spo┼éeczna o charakterze centralnym. Siedzib─Ö jej wkr├│tce przeniesiono do Suczawy z uwagi na fakt, ┼╝e na rumu┼äskiej Bukowinie ┼╝yje wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w rumu┼äskich, a poza tym tutaj dzia┼éa najwi─Öcej polskich organizacji: 12 spo┼Ťr├│d 16 zarejestrowanych w 2002 roku. Poza Zwi─ůzkiem Polak├│w w Rumunii w Suczawie do wi─Ökszych i aktywnych stowarzysze┼ä nale┼╝─ů: Stowarzyszenie Polak├│w w Kaczyce i Stowarzyszenie Polak├│w w Serecie. W latach 1994-2002 prezesem Zwi─ůzku Polak├│w w Rumunii by┼é dr Jan P. Babiasz, pose┼é do parlamentu rumu┼äskiego. Jego nast─Öpc─ů zosta┼é Gerwazy (Ghervazen) Longher, r├│wnie┼╝ pose┼é do parlamentu rumu┼äskiego. W listopadzie 1991 roku ukaza┼éo si─Ö pierwsze po 1945 roku czasopismo polskie - miesi─Öcznik "Polonus", kt├│ry od sierpnia 1993 roku wydawany jest w Suczawie (d┼éugoletni redaktor Stanis┼éawa Jakimoski) w nak┼éadzie 1000 egzemplarzy.

W 1996 roku Polacy odzyskali Dom Polski w Suczawie, kt├│ry dzi┼Ť zn├│w t─Ötni ┼╝yciem i s┼éu┼╝y Polakom z ca┼éej Rumunii. W jego murach w 2002 roku mia┼éo miejsce spotkanie regionalne przedstawicieli organizacji polonijnych kraj├│w Europy ┼Ürodkowo-Wschodniej i Po┼éudniowej pod has┼éem "Mo┼╝liwo┼Ťci integracji i wsp├│┼édzia┼éania mimo dziel─ůcych r├│┼╝nic i granic" ("Kurier Wile┼äski" 14.6.2003). We wrze┼Ťniu w stolicy rumu┼äskiej Bukowiny odbywaj─ů si─Ö bardzo atrakcyjne Dni Polskie. W Suczawie odbywa si─Ö co roku og├│lnorumu┼äski konkurs jako eliminacja do Mi─Ödzynarodowego Konkursu im. Adama Mickiewicza "Kresy" w Bia┼éymstoku. Tutaj odby┼éo si─Ö r├│wnie┼╝ w 2000 roku sympozjum historyczne na temat "Druga Wojna ┼Üwiatowa na tle stosunk├│w polsko-rumu┼äskich".
Poza Suczaw─ů Domy Polskie s─ů dzisiaj r├│wnie┼╝ w Kaczyce, Nowym So┼éo┼äcu (1995 r.), Paltinoasie (1998 r.) i Radowcach (2005 r.). Niestety, parafia katolicka w Kaczyce nie zgodzi┼éa si─Ö zwr├│ci─ç starego Domu Polskiego, przekazanego parafii tylko dlatego, aby nie zabra┼éy go w┼éadze komunistyczne, wi─Öc spo┼éeczno┼Ť─ç polska by┼éa zmuszona zbudowa─ç sobie nowy Dom Polski. Dom Polski w So┼éo┼äcu ma kuchni─Ö z jadalni─ů oraz poka┼║ny ksi─Ögozbi├│r polski. R├│wnie┼╝ w Pojana Mikuli czynna jest biblioteka polska. Polskie zespo┼éy folklorystyczne istniej─ů w Nowym So┼éo┼äcu - "So┼éonczanka" i w Pojanie Mikuli - "Ma┼éa Pojanka". Oba zespo┼éy popularyzuj─ů folklor g├│rali czadeckich i wyst─Öpowa┼éy w Polsce.

Wkr├│tce po odzyskaniu swob├│d demokratycznych Polacy na rumu┼äskiej Bukowinie przyst─ůpili do ponownego zorganizowania tu polskiego szkolnictwa. Najpierw by┼éa to nauka j─Özyka polskiego, a potem przyst─ůpiono do otwierania szk├│┼é. Z Polski przychodzi┼éy podr─Öczniki do nauki j─Özyka polskiego, pomoce naukowe, sprz─Öt RTV. Dzi─Öki polskiemu Ministerstwu Edukacji Narodowej w szkolnictwie polskim na rumu┼äskiej Bukowinie pracuje od 1990 roku 3-4 nauczycieli z Polski w miejscowo┼Ťciach: Suczawa, Moara, Kaczyka, Gura Humora, Paltinoasa. Z obecnie istniej─ůcych szk├│┼é polskich najwi─Öksza jest w Nowym So┼éo┼äcu, gdzie ponad 95% mieszka┼äc├│w stanowi─ů Polacy. Szko┼éa, nosz─ůca imi─Ö Henryka Sienkiewicza, ma dwa murowane budynki. W jej otwarciu w 1994 roku bra┼é udzia┼é prezes Stowarzyszenia "Wsp├│lnota Polska" w Warszawie, prof. Andrzej Stelmachowski, w towarzystwie ministr├│w edukacji Polski i Rumunii. P├│┼║niej otwarto szko┼é─Ö polsk─ů z o┼Ťmioma klasami w Pojana Mikuli. Szko┼éa rumu┼äska w tej miejscowo┼Ťci jest tylko 4-klasowa i dlatego dzieci rumu┼äskie ucz─ů si─Ö w wy┼╝szych klasach w szkole polskiej. W szkole w Kaczyce j─Özyka polskiego uczy 2 nauczycieli, a w samej Suczawie j─Özyk polski jest wyk┼éadany w szkole nr 1.

Nie tylko szko┼éy polskie na rumu┼äskiej Bukowinie, ale w og├│le tamtejsi Polacy otrzymuj─ů du┼╝─ů pomoc od rz─ůdu polskiego, Stowarzyszenia "Wsp├│lnota Polska" w Warszawie i Fundacji "Bukowina" z Szamotu┼é. Dzieci polskie z Bukowiny przyje┼╝d┼╝aj─ů na kolonie do Polski. Droga asfaltowa, ┼é─ůcz─ůca Nowy So┼éoniec ze ┼Ťwiatem, zosta┼éa zbudowana dzi─Öki decyzji prezydenta Polski Aleksandra Kwa┼Ťniewskiego, aby w ten spos├│b rozwi─ůza─ç kwesti─Ö dawnego zad┼éu┼╝enia pomi─Ödzy Rumuni─ů a Polsk─ů. So┼éoniec, w kt├│rym pomoc krajowa pomog┼éa zbudowa─ç nowy Dom Polski i szko┼é─Ö polsk─ů oraz za┼éo┼╝y─ç znany dzi┼Ť zesp├│┼é folklorystyczny "So┼éonczank─Ö", sta┼é si─Ö najbardziej znan─ů w Polsce z rumu┼äskich wsi polskich. Tote┼╝ czasami polscy mieszka┼äcy innych skupisk polskich na rumu┼äskiej Bukowinie ┼╝al─ů si─Ö, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç dar├│w dla Polonii bukowi┼äskiej dociera w┼éa┼Ťnie do mieszka┼äc├│w So┼éo┼äca. Natomiast Plesz─Ö polsk─ů rozs┼éawi┼é rze┼║biarz i poeta z niej pochodz─ůcy, Bolek Majerik (ur. 1968), laureat XV Mi─Ödzynarodowego Konkursu "Szukamy talent├│w wsi". Jego dzie┼éem s─ů p┼éaskorze┼║by Chrystusa, zwierz─ůt i akt├│w kobiecych na du┼╝ych g┼éazach pod Plesz─ů. Pi─Ökny film dokumentalny o Polakach na rumu┼äskiej Bukowinie pt. "Enklawa" nakr─Öci┼éa Monika Luft.

Polsk─ů grup─ů etniczn─ů na rumu┼äskiej Bukowinie interesuj─ů si─Ö od wielu lat uczeni polscy i rumu┼äscy. Wynikiem tych bada┼ä by┼éy prace: M. Ma┼éeckiego i G. Nandrisa "Remarques sur les dialectes polonais en Bucovine" (1936), I. Chitimia "Niekt├│re cechy mowy Polak├│w we wsi Bulai pod Suczaw─ů" (1965), E. Deboveanu i S. Gogolewskiego "Przegl─ůd gwar polskich na terenie Rumunii" (1966), E. Deboveanu "Polska gwara G├│rali bukowi┼äskich" (1971) i S. Gogolewskiego "Polska gwara tr├│jj─Özycznej wsi Kaczyki w Rumunii" (1972).

Jak widzimy, male┼äka Polonia na rumu┼äskiej Bukowinie ma wyj─ůtkowo bogat─ů histori─Ö.

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

11 Sierpnia 1944 roku
11 d. Powst. Warszaw.: Niemcy opanowuj─ů Wol─Ö i Ochot─Ö. Zaci─Öte walki o Bank Polski na Biela┼äskiej. Ukaza┼é si─Ö rozkaz Nr 14 p┼ék. "Montera" ws opasek


11 Sierpnia 1945 roku
Zmarł Stefan Jaracz, polski aktor, reżyser (ur. 1883)


Zobacz wi─Öcej