Czwartek 11 Sierpnia 2022r. - 223 dz. roku,  Imieniny: Luizy, W┼éodzmierza

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 23.07.22 - 10:37     Czytano: [192]

Polacy w Petersburgu


PETERSBURG - Sankt Petersburg, 1914-24 Piotrogr├│d i nast─Öpnie do 1992 Leningrad to wielkie miasto w Rosji, nad Morzem Ba┼étyckim; 1712-1918 stolica Rosji. To miasto "bia┼éych z├│rz" zapisa┼éo si─Ö tragicznie w dziejach narodu polskiego i to od samego pocz─ůtku jego istnienia. Car Piotr Wielki w 1703 roku za┼éo┼╝y┼é Petersburg na ziemiach zdobytych na Szwecji (zamieszka┼éych przez Fin├│w) i ju┼╝ w 1712 roku przeni├│s┼é si─Ö z dworem i centralnymi urz─Ödami pa┼ästwowymi do tego miasta.

...
W 2. po┼éowie XVII w. nast─ůpi┼éa w dziejach kulturalnych i pi┼Ťmienniczych sto┼éecznej Moskwy "era polska". Spowodowa┼éo j─ů przy┼é─ůczenie do Rosji nale┼╝─ůcego dotychczas do Polski Kijowa, w kt├│rym by┼éa jedyna na ziemiach ruskich wy┼╝sza uczelnia typu zachodnioeuropejskiego - Akademia Mohyla┼äska, w kt├│rej panowa┼é j─Özyk polski. W nim g┼é├│wnie, obok ┼éaciny i ruskiego by┼éy prowadzone wyk┼éady. St─ůd wybitni przedstawiciele pi┼Ťmiennictwa staroruskiego wywodz─ůcy si─Ö z ziem polsko-litewskich cz─Östo pos┼éugiwali si─Ö w swoich pismach j─Özykiem polskim. Po polsku pisali m.in. S. Po┼éocki, ┼ü. Baranowicz, S. Jaworski, K. Sakowicz, P. Berynda, A. Rymsza. Pojawia┼éy si─Ö tam przek┼éady z literatury polskiej poczynaj─ůc od psalm├│w Kochanowskiego, poprzez prace historyczne M. Stryjkowskiego, A. Gwagnina, B. Paprockiego, a┼╝ po popularne romanse (Poncjan, Magiellona, Meluzyna), facecje, przyk┼éady kaznodziejskie (Wielkie zwierciad┼éo 1677). Wielu tych polonofil├│w i Rusin├│w j─Özyka i kultury polskiej, w tym absolwent├│w uczelni przenios┼éo i przenosi┼éo si─Ö do zacofanej dotychczas pod wzgl─Ödem cywilizacyjnych Moskwy. W├│wczas to j─Özyk polski zdoby┼é du┼╝─ů popularno┼Ť─ç tak┼╝e w sferach dworskich, szczeg├│lnie na dworze car├│w Aleksego I Michaj┼éowicza i jego syna-nast─Öpcy Fiodora III (1876-82). Przyjmowano tak┼╝e polskie stroje i kultur─Ö. Na dworze carskim ta┼äczono poloneza. Wraz z przeniesieniem siedziby car├│w do Petersburga, do nowej stolicy Rosji zosta┼éy przeniesione r├│wnie┼╝ j─Özyk i kultura polska. Dlatego, jak pisze prof. Marian Jak├│biec, "Wp┼éyw polskiej kultury, m.in. w literaturze, zaznaczy┼é si─Ö w Rosji (konkretnie w Petersburgu - M.K.) r├│wnie┼╝ w XVIII wieku. Nienagann─ů polszczyzn─ů pos┼éugiwa┼é si─Ö w swoich wierszach najwybitniejszy przedstawiciel pi┼Ťmiennictwa rosyjskiego czas├│w Piotra I Teofan Prokopowicz. W dalszym ci─ůgu t┼éumaczono dzie┼éa literatury polskiej, wyzyskiwano wzory polskie przy uk┼éadaniu nowych poetyk, interesowano si─Ö j─Özykiem polskim, kt├│ry znali tw├│rcy klasycystycznej literatury rosyjskiej: A. Kantemir, W. Triediakowski, wiele przek┼éad├│w - od Sowizdrza┼éa (6 wyda┼ä w XVIII w.), po utwory I. Krasickiego, W. Bogus┼éawskiego, F. Bohomolca. Popularna tu by┼éa r├│wnie┼╝ polska kultura. Na dworze carskim ta┼äczono poloneza, a malarze rosyjscy w swych pracach wzorowali si─Ö na malarstwie polskim Np. w malarstwie znanego malarza Aleksieja Antropowa (1716-95) wyda┼ä wp┼éyw portretu sarmackiego. Tak wi─Öc wiek XVIII - pierwsze stulecie istnienia Petersburga by┼é "er─ů polsk─ů" w dziejach miasta. Drug─ů ┼╝on─ů Piotra I, a po jego ┼Ťmierci cesarzow─ů Rosji w latach 1724-27 by┼éa Katarzyna I Aleksiejewna, urodzona w katolickiej rodzinie polskiego szlachcica w Inflantach jako Marta Helena Skowro┼äska (1684 w Jkabpils w Inflantach, dzi┼Ť ┼üotwa - 1727 w Petersburgu), kt├│ra opr├│cz j─Özyka polskiego, zna┼éa j─Özyk niemiecki, szwedzki, a b─Öd─ůc w Rosji nauczy┼éa si─Ö rosyjskiego. W 1726 roku zosta┼éa odznaczona Orderem Or┼éa Bia┼éego (OB) - najstarszym i najwy┼╝szym polskim odznaczeniem. To dla Katarzyny I Aleksiejewny Piotr I wybudowa┼é pa┼éac w Carskim Siole ko┼éo Petersburga, w kt├│rym p├│┼║niej zosta┼éa umieszczona s┼éynny Bursztynowa Komnata (do 1941), kt├│r─ů wykona┼é architekt Andreas Schl├╝ter z Gda┼äska, kt├│ry pocz─ůtkowo dzia┼éa┼é na dworze warszawskim kr├│la Jan III Sobieskiego. C├│rk─ů Katarzyny I i Piotra I by┼éa El┼╝bieta Piotrowna Romanowa (1709-1762), cesarzowa Imperium Rosyjskiego w latach 1741-1762. W latach 1767-92 sekretarzem poselstwa, potem charg├ę d affaires oraz ministrem pe┼énomocnym kr├│la i Rzeczypospolitej przy dworze petersburskim by┼é Antoni Augustyn Deboli (1747-1810), h. w┼éasnego, chor─ů┼╝y nadworny koronny. W Petersburgu carycy Katarzyny wrogo nastawionej przeciw Polsce dobrze reprezentowa┼é nasz kraj. By┼é zwolennikiem zrzucenia przez Rzeczpospolit─ů protektoratu rosyjskiego i w okresie Sejmu Czteroletniego usilnie nak┼éania┼é do tego kr├│la Stanis┼éawa Augusta, za co w 1792 r. zosta┼é wydalony z Rosji. Podczas insurekcji ko┼Ťciuszkowskiej by┼é cz┼éonkiem Rady Najwy┼╝szej Narodowej.

"Polska era" w dziejach Petersburga by┼éa jedyn─ů chwalebna stron─ů tego miasta w jego dziejach stosunk├│w polsko-rosyjskich. Druga by┼éa niechwalebna - wroga dla Polski. Tutaj bowiem ju┼╝ Piotr I opracowywa┼é plany zniszczenia Polski, co kontynuowali jego nast─Öpcy, a przede wszystkim Niemka na tronie rosyjskim - caryca Katarzyna II (1762-96), o kt├│rej w Polsce m├│wiono i ┼Ťpiewano: "z piek┼éa rodem Katarzyna". W miasteczku Targowica na Ukrainie 14 maja 1792 roku polscy zdrajcy-magnaci og┼éosili konfederacj─Ö targowick─ů, kt├│ra faktycznie zawi─ůzana zosta┼éa 27 kwietnia 1792 roku w Petersburgu, pod patronatem carycy Katarzyny II (1762-96). Jej celem by┼éo obalenie og┼éoszonej w Warszawie 3 maja 1791 roku Konstytucji 3 maja przy pomocy interwencji armii rosyjskiej; ostatecznym jej wynikiem by┼é II rozbi├│r Polski dokonany przez Rosj─Ö i Prusy w 1793 roku. Wraz z Prusami i Austri─ů Katarzyna II dokona┼éa trzech kolejnych rozbior├│w Polski - w 1772, 1793 i 1795 roku, wymazuj─ůc j─ů z mapy politycznej Europy. Po zd┼éawieniu Powstania Listopadowego na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego w 1831 roku, a potem kolejnego Powstania Styczniowego w latach 1863-64 car Miko┼éaj I Romanow (1825-55), a potem jego nast─Öpca Aleksander II (1855-81) przyst─ůpili do ostatecznego zniewoleniu ziem polskich i zniszczenia narodu polskiego przez wynarodowienie, a tak┼╝e przez mordy na tle etnicznym. Najstarsza budowla w mie┼Ťcie, wzniesiona przez Piotra I w 1703 roku na Wyspie Zaj─Öczej - twierdza Pietropaw┼éowska, by┼éa wi─Özieniem politycznym do 1917 roku m.in. dla wielu Polak├│w. Wi─Özieni w niej byli niekt├│rzy konfederaci barscy, m.in. Micha┼é Doma┼äski (1774-76), a po upadku insurekcji ko┼Ťciuszkowskiej 1794 osadzono tu Tadeusza Ko┼Ťciuszk─Ö, gen. Stanis┼éawa Fiszera, Juliana Ursyna Niemcewicza, Ignacego Potockiego i Jana Kili┼äskiego; w p├│┼║niejszym czasie byli tu wi─Özieni inni znani Polacy, m.in.: Tadeusz Grabianka (1807), Andrzej Plichta (1828-29), pp┼ék Seweryn Krzy┼╝anowski (1828-30), Feliks Soba┼äski (1862), J├│zef Pi┼ésudski (1887), Tadeusz Manterys (1898). G┼éo┼Ťnym, czy raczej bardzo znanym wielu Polskom, gdy┼╝ na p├│┼║niejszym zes┼éaniu sta┼é si─Ö postaci─ů powszechnie czczon─ů i otoczon─ů "nimbem martyrologii narodowej". by┼éo wi─Özienie w twierdzy Pietropaw┼éowskiej Piotra Stanis┼éawa Wojciecha Alojzego (1800-1879, od 1823 roku marsza┼éek szlachty guberni wo┼éy┼äskiej, kt├│ry za udzia┼é w 1826 r. w tajnym Towarzystwie Patriotycznym zosta┼é aresztowany i 4 lutego 1826 r. i przewieziony do Petersburga, gdzie stan─ů┼é przed obliczem Miko┼éaja I pod zarzutem spiskowania przeciwko caratowi, co szczeg├│┼éowo opisa┼é w Pami─Ötniku (Archiwum Moszy┼äskich w Krakowie, ten┼╝e, s. 47-49), a nast─Öpnie osadzony w twierdzy Pietropaw┼éowskiej, w kt├│rej z kr├│tkimi przerwami by┼é wi─Öziony do 1830 r., po czym zosta┼é skazany na 12 lat zes┼éania na Syberii w Tobolsku. Z jego pobytem w petersburskim wi─Özieniu wi─ů┼╝e si─Ö historia albumu zawieraj─ůcego autografy wierszy Adama Mickiewicza z lat 1824-26. Na ostatniej stronie tego zbioru by┼éa notatka: Album w┼éasnor─Öczny Adama Mickiewicza darowany mi w fortecy Pietropaw┼éowskiej w Petersburgu 1829 roku przez Mariana Piaseckiego. Album, kt├│ry by┼é w┼éasno┼Ťci─ů Moszy┼äskich w Krakowie, zagin─ů┼é podczas II wojny ┼Ťwiatowej. Odnalaz┼é si─Ö dopiero w 1989 r. w Portugalii i zosta┼é zakupiony przez dra Tomasza Niewodnicza┼äskiego (1933-2010) do jego zbior├│w w Bitburgu.

26 stycznia 1797 r. Rosja, Austria i Prusy podpisa┼éy w Petersburgu ostateczn─ů konwencj─Ö rozbiorow─ů Rzeczypospolitej, dodaj─ůc do niej tajny artyku┼é, w kt├│rym zapisano, ┼╝e "samo imi─Ö Polski b─Ödzie na zawsze wymazane z prawa narod├│w". Podpisano dokument, na mocy kt├│rego du┼╝e europejskie pa┼ästwo wymazano z map Europy. W tej samej Europie kr├│lowa┼éy w├│wczas has┼éa wolno┼Ťci, r├│wno┼Ťci i braterstwa. Nie przeszkadza┼éo to jednak nikomu na wprowadzanie nowego, politycznego ┼éadu, kt├│rego celem by┼éo zniszczenie Polski raz na zawsze. Przyczyni┼éa si─Ö do tego najwi─Öcej caryca Katarzyna II.

Po zd┼éawieniu polskiego Powstania Listopadowego 1830-31 car Miko┼éaj I nakaza┼é wzniesienie w Petersburgu okaza┼éej bramy triumfalnej, wystawionej na pami─ůtk─Ö zd┼éawienia tego powstania. Jest to wi─Öc polonik raczej niemi┼éy dla Polaka (pokaza┼é go naszej angloj─Özycznej grupie turystycznej rosyjski przewodnik po mie┼Ťcie podczas mojego pobytu w Petersburgu i Rosji w 2005 r.).

W Petersburgu zdał egzamin oficerski w 1847 r. Romuald Traugutt, polski generał, dyktator Powstania Styczniowego 1863-64.

W 1857 roku zosta┼éo zawi─ůzane w Petersburgu Ko┼éo Oficer├│w Polskich - tajna organizacja konspiracyjna zawi─ůzana przez polskich oficer├│w, s┼éuchaczy Akademii Sztabu Generalnego w Sankt Petersburgu pod kierownictwem Zygmunta Sierakowskiego, ┼é─ůcz─ůca idee rewolucyjno-demokratyczne ze zbrojnym przywr├│ceniem Polsce niepodleg┼éo┼Ťci. Wp┼éywem swym obejmowa┼éo kilkuset oficer├│w narodowo┼Ťci polskiej i rosyjskiej. G┼é├│wnym celem dzia┼éalno┼Ťci by┼éo przygotowanie wsp├│┼épracy spiskowc├│w polskich i rosyjskich w walce przeciwko caratowi. Nawi─ůza┼éo kontakt z Miko┼éajem Czernyszewskim i Aleksandrem Hercenem. W 1861 roku powo┼éa┼éo swoj─ů ekspozytur─Ö w Kr├│lestwie Polskim i na ziemiach zabranych pod nazw─ů Komitet Oficer├│w 1 Armii, w sk┼éad kt├│rej weszli oficerowie stacjonuj─ůcych tam jednostek rosyjskich. Jego pracami kierowa┼é Jaros┼éaw D─ůbrowski, a cz┼éonkami byli m.in. Andrij Potebnia i Wasyl Kapli┼äski. Jego dzia┼éacze zasilili p├│┼║niej szeregi stronnictwa czerwonych, tj. wywodz─ůcych si─Ö z organizator├│w manifestacji patriotycznych z 1861 roku radykalnych dzia┼éaczy demokratycznych w Kr├│lestwie Polskim przed wybuchem i w okresie Powstania Styczniowego (1863-1864). Zmierzali do szybkiego wywo┼éania powstania i przeprowadzenia radykalnych reform spo┼éecznych. Opowiadali si─Ö za wci─ůgni─Öciem ch┼éop├│w do walki z zaborc─ů i postulowali ich uw┼éaszczenie bez odszkodowania. W 1861 roku utworzyli oni w Warszawie Komitet Miejski, kt├│ry z kolei przekszta┼éci┼é si─Ö w 1862 roku w Komitet Centralny Narodowy. Na wie┼Ť─ç o wybuchu Powstania Styczniowego, natychmiast z Petersburga, gdzie by┼é kapitanem Sztabu Generalnego, w kt├│rym zajmowa┼é si─Ö reform─ů s─ůdownictwa wojskowego w armii rosyjskiej uda┼é si─Ö na Litw─Ö Zygmunt Sierakowski, gdzie obj─ů┼é dow├│dztwo Powstania Styczniowego na ┼╗mudzi, zostaj─ůc naczelnikiem wojennym wojew├│dztwa kowie┼äskiego. Zd┼éawienie Powstania Styczniowego 1863-64 po┼éo┼╝y┼éo kres jego dzia┼éalno┼Ťci.

Po wybuchu Powstania Styczniowego 1863, w lutem tego roku komisarzem powsta┼äczym na Petersburg (szereg Polak├│w mieszkaj─ůcych w stolicy car├│w wzi─Ö┼éo udzia┼é w powstaniu, g┼é├│wnie przez jego wspomaganie) zosta┼é Jozafat Ohryzko (1827-1890 Irkuck), prawnik, wydawca i dzia┼éacz polityczny, po uko┼äczeniu Uniwersytetu Petersburskiego by┼é urz─Ödnikiem rosyjskiego Ministerstwa Finans├│w. Aresztowany w listopadzie 1864 roku, w nast─Öpnym roku zosta┼é skazany na kar─Ö ┼Ťmierci, zamienion─ů na dwudziestoletni─ů katorg─Ö na Syberii.

W ramach represji po zd┼éawieniu Powstania Styczniowego 1863-64, w 1864 r. utworzono w Petersburgu "Komitet dla spraw Kr├│lestwa Polskiego" maj─ůcy na celu zupe┼éne zlikwidowanie Kr├│lestwa. Og┼éoszony w 1867 r. ukaz carski rozci─ůga┼é na Kr├│lestwo Polskie w┼éadz─Ö petersburskiego rzymskokatolickiego Kolegium Duchownego. W 1868 roku w┼éadze carskie utworzy┼éy Okr─Ög Naukowy Warszawski, podleg┼éy ministerstwu o┼Ťwiaty w Petersburgu, co zapocz─ůtkowa┼éo zag┼éad─Ö szkolnictwa polskiego; w nast─Öpnym roku Petersburg zamkn─ů┼é polsk─ů Szko┼é─Ö G┼é├│wn─ů w Warszawie i utworzy┼é w jej miejsce uniwersytet rosyjski.

W latach 1865-67 wicegubernatorem Petersburga by┼é Emeryk Zachariasz Miko┼éaj Seweryn Hutten-Czapski (1828-1896), znany polski kolekcjoner, numizmatyk, bibliofil, rosyjski szambelan i tajny radca, fundator bogatego w zbiory Muzeum Hutten-Czapskich w Krakowie (dzi┼Ť oddzia┼é Muzeum Narodowego w Krakowie), cz┼éonek honorowy Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu (Szwajcaria).

13 marca 1881 roku w Petersburgu na Newskim Prospekcie Ignacy Hryniewiecki (1855-1881) - polski konspirator i rewolucjonista, dzia┼éacz rosyjskiej rewolucyjnej organizacji Narodnaja Wola, rzuci┼é bomb─Ö w pow├│z cara Aleksandra II, od kt├│rej zgin─ů┼é zar├│wno on, jak i car. Czy by┼é to akt terrorystyczny? Na pewno nie. To by┼é akt sprawiedliwo┼Ťci. Bowiem car Aleksander II nie tylko utopi┼é w morzu krwi polskie niepodleg┼éo┼Ťciowe Powstanie Styczniowe 1863-64, ale tak┼╝e zes┼éa┼é na Syberi─Ö 20-25 tys. jego uczestnik├│w z Kr├│lestwa Polskiego i ok. 40 tys. z Kres├│w, skonfiskowa┼é 1660 wielkich polskich maj─ůtk├│w ziemskich bez odszkodowania, odebra┼é prawa miejskie wielu miastom polskim, w 1867 roku zni├│s┼é reszt─Ö autonomii Kr├│lestwa Polskiego, nazywanego odt─ůd Krajem Nadwi┼Ťla┼äskim, nakaza┼é brutaln─ů rusyfikacj─Ö spo┼éecze┼ästwa polskiego (m.in. szkolnictwo ca┼ékowicie rosyjskie i zwyrodniale antypolskie, architektoniczne rusyfikowanie miast polskich), nakaza┼é likwidacj─Ö wszystkich klasztor├│w katolickich i jeszcze wi─Öksze prze┼Ťladowanie Ko┼Ťcio┼éa katolickiego, a przede wszystkim postanowi┼é zniszczy─ç polsko┼Ť─ç Kres├│w, m.in. przez zakaz m├│wienia po polsku poza domem, wyeliminowanie polskich wp┼éyw├│w politycznych, kulturowych, religijnych i ekonomicznych oraz rozbi─ç jedno┼Ť─ç Polak├│w, Litwin├│w i polskich Rusin├│w (Bia┼éorusin├│w i Ukrai┼äc├│w). Tego satrap─Ö spotka┼éo to na co sobie w pe┼éni zas┼éu┼╝y┼é. Tak ten zamach odebrali Polacy.

Polski dzia┼éacz niepodleg┼éo┼Ťciowy, g┼é├│wny budowniczy wolnej Polski w 1918 roku J├│zef Pi┼ésudski (1867-1935) w 1892 roku wst─ůpi┼é do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) i w 1894 roku zosta┼é cz┼éonkiem Centralnego Komitetu Robotniczego PPS (CKR PPS) oraz redaktorem naczelnym organu PPS "Robotnik". Po ┼Ťlubie z Mari─ů z Koplewskich Juszkiewiczow─ů, r├│wnie┼╝ dzia┼éaczk─ů PPS, w 1899 roku oboje zamieszkali w ┼üodzi. Pi┼ésudski podaj─ůcy si─Ö za prawnika prowadzi┼é umieszczon─ů na I pi─Ötrze tajn─ů drukarni─Ö "Robotnika". Na pocz─ůtku 1900 roku carska Ochrana nasili┼éa aresztowania i rewizje w domach os├│b podejrzewanych o dzia┼éalno┼Ť─ç konspiracyjn─ů. W nocy z 21 na 22 lutego 1900 roku policja wtargn─Ö┼éa do mieszkania Pi┼ésudskich i ich aresztowa┼éa. Po kilkutygodniowym pobycie wraz z ┼╝on─ů w ┼é├│dzkim wi─Özieniu, 17 kwietnia osadzono Pi┼ésudskiego w celi nr 39 X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej, gdzie oczekiwa┼é na proces (grozi┼éo mu przynajmniej 8 lat katorgi). Partia postanowi┼éa ratowa┼ä swego wodza. Ucieczka z Cytadeli by┼éa wr─Öcz niemo┼╝liwa. Jedynym ┼Ťrodkiem by┼éa choroba psychiczna. Pi┼ésudski wyrazi┼é na to zgod─Ö i znany warszawski psychiatra, doktor Rafa┼é Radziwi┼é┼éowicz podyktowa┼é Pi┼ésudskiemu odpowiednie instrukcje jak ma udawa─ç ob┼é─ůkanie. Pi┼ésudski zda┼é z tego bardzo trudny egzamin, kt├│ry wspiera┼éa g┼éod├│wka. W├│wczas Maria Paszkowska z ramienia organizacji "Kasa Pomocy Wi─Öziennej" uda┼éa si─Ö do g┼éo┼Ťnego rosyjskiego psychiatry i cz┼éowieka ┼╝yczliwego Polakom etnicznego Buriata, dra Iwana Sabasznikowa, dyrektora warszawskiego szpitala dla ob┼é─ůkanych z pro┼Ťb─ů u┼éo┼╝enia odpowiedniego podania do w┼éadz rosyjskich z sugesti─ů przeniesienia Pi┼ésudskiego do szpitala dla ob┼é─ůkanych, bo jego stan jest gro┼║ny. W┼éadze wi─Özienne chc─ůc uniemo┼╝liwi─ç ewentualn─ů ucieczk─Ö Pi┼ésudskiego z warszawskiego szpitala, postanowi┼éy wys┼éa─ç wi─Ö┼║nia do szpitala dla ob┼é─ůkanych Miko┼éaja Cudotw├│rcy w Petersburgu. Pierwsza cz─Ö┼Ť─ç planu uwolnienia Pi┼ésudskiego zosta┼éa dokonana. Kiedy Pi┼ésudski trafi┼é do szpitala Miko┼éaja Cudotw├│rcy, partia poleci┼éa zorganizowanie jego ucieczki studenckiej organizacji PPS w Petersburgu i Aleksandrowi Sulkiewiczowi. Rozwini─Öto natychmiast odpowiednie kroki. W ucieczce Pi┼ésudskiego najwi─Öksz─ů rol─Ö odegra┼é lekarz i dzia┼éacz PPS W┼éadys┼éaw Mazurkiewicz. Dzi─Öki rozleg┼éym wp┼éywom swego ojca otrzyma┼é on stanowisko lekarza szpitala Miko┼éaja Cudotw├│rcy, a po kilku tygodniach nominacj─Ö na ordynatora, chocia┼╝ wcale nie by┼é psychiatr─ů. Pierwszy dy┼╝ur Mazurkiewicza przypad┼é na dzie┼ä 1 maja (starego stylu). I tej w┼éa┼Ťnie nocy mia┼é on uwolni─ç i uwolni┼é Pi┼ésudskiego. Ot├│┼╝ przyni├│s┼é do szpitala dla Pi┼ésudskiego ubranie, palto, obuwie, szapoklak. Nast─Öpnie kaza┼é sprowadzi─ç do swego gabinetu celem badania Pi┼ésudskiego. Po przebraniu si─Ö Pi┼ésudskiego obaj tylnym wyj┼Ťciem wydostali si─Ö przez podw├│rze na ulic─Ö i udali si─Ö do mieszkania konspiracyjnego na Wasilewskim Ostrowie, gdzie oczekiwali na nich Sulkiewicz i studenci Demidowicz-Demidecki i Czarnocki. Tej samej jeszcze nocy Pi┼ésudski, przywdziawszy czapk─Ö urz─Ödnika komory celnej, wyjecha┼é z Sulkiewiczem do Kijowa, a stamt─ůd przez zielon─ů granic─Ö przedostali si─Ö do Galicji. Pi┼ésudski uciek┼é carowi. Ta akcja zbudowa┼éa jego legend─Ö. Brawurowa ucieczka odbi┼éa si─Ö g┼éo┼Ťnym echem w ca┼éej Europie. Pi┼ésudski pierwszy raz zostaje te┼╝ przedstawiony szerokim masom polskim. Mazurkiewicz po ucieczce schroni┼é si─Ö w tak┼╝e w Galicji.

W latach 1904-07 ziemie Kr├│lestwa Polskiego (Kongres├│wki) ogarn─Ö┼éy wyst─ůpienia rewolucyjne, zwane rewolucj─ů 1905 roku, gdy┼╝ w tym roku przybra┼éy one najwi─Öksze rozmiary: w strajku powszechnym trwaj─ůcych od 27 do 31 stycznia 1905 r. wzi─Ö┼éo udzia┼é 400 tys. pracownik├│w, a od 1905 do 1906 w Kongres├│wce wybuch┼éo ponad 6991 strajk├│w, w kt├│rych uczestniczy┼éo 1,3 miliona pracownik├│w. Strajkuj─ůcy obok polepszenia warunk├│w bytowych domagali si─Ö przyznania wi─Ökszych praw Polakom w zaborze rosyjskim, m.in. wprowadzenia nauczania w j─Özyku polskim w szko┼éach podstawowych. 10 listopada 1905 roku w┼éadze carskie wprowadzi┼éy stan wojennym w Kr├│lestwie Polskim. W odpowiedzi na to, w dniach 15-20 listopada mia┼é miejsce powszechny strajk protestacyjny robotnik├│w w Petersburgu przeciw wprowadzeniu stanu wojennego w Kr├│lestwie Polskim i s─ůdom polowym.

Rewolucja 1905 roku zmusi┼éa carat do powo┼éania pierwszego w historii Rosji parlamentu - Dumy (jej siedziba Pa┼éac Taurydzki w Petersburgu) i do przyznania m.in. Polakom wi─Ökszych praw narodowych i obywatelskich. Funkcjonowa┼éa w latach 1906-17. W I Dumie (1906) by┼éo 54 pos┼é├│w polskich z Kr├│lestwa Polskiego i Kres├│w, w II Dumie (1907) - 46 pos┼é├│w polskich, w III Dumie (1907-1912) - po uchwalonych antypolskich decyzjach ju┼╝ tylko 18 pos┼é├│w polskich, IV Duma (1912-17) jeszcze mniej, bo tylko 13 pos┼é├│w polskich. Pos┼éowie polscy bardzo cz─Östo stawali w obronie praw narodowych Polak├│w w zaborze rosyjskim. Np. kiedy rz─ůd premiera Piotra Arkadiewicza Sto┼éypina postanowi┼é oderwa─ç Che┼émszczyzn─Ö od Kr├│lestwa Polskiego i w┼é─ůczy─ç bezpo┼Ťrednio w granice Rosji, polscy pos┼éowie odwa┼╝nie i g┼éo┼Ťno protestowali. Pose┼é Harusewicz na posiedzeniu rosyjskiej Dumy 26 listopada 1911 r. o┼Ťwiadczy┼é, ┼╝e "uderzenie polityczno-ideowe, polegaj─ůce na naruszeniu terytorialnej ca┼éo┼Ťci i granic Kr├│lestwa Polskiego jest jednym z najci─Ö┼╝szych cios├│w wymierzonych w polski nar├│d na przestrzeni wielu dziesi─Öcioleci". Z kolei 8 kwietnia 1912 r. podczas zamykaj─ůcego debat─Ö che┼émsk─ů posiedzenia, na kt├│rym stosunkiem g┼éos├│w 156 do 108 przyj─Öto uchwa┼é─Ö o wyodr─Öbnieniu Che┼émszczyzny, stwierdzi┼é, "[?] ┼╝e koniec tej ustawodawczej tragedii jednocze┼Ťnie jest pocz─ůtkiem naszej obrony tej polskiej guberni. Ona jest i b─Ödzie polsk─ů, chocia┼╝ nazywa─ç si─Ö b─Ödzie che┼émsk─ů". - P├│┼║niej Harusewicz by┼é sekretarzem utworzonego w Piotrogrodzie 2 kwietnia 1917 r. Komitetu Narodowego Polskiego.

Po upadku caratu, dekretem z dnia 15 marca 1917 roku zosta┼éa ustanowiona z siedzib─ů w Petersburgu instytucja publiczna Komisja Likwidacyjna do spraw Kr├│lestwa Polskiego, kt├│ra dzia┼éa┼éa od 28 marca do 10 grudnia 1917 roku przy Rz─ůdzie Tymczasowym Rosji. Powo┼éana w celu likwidacji pozosta┼éo┼Ťci administracji Kr├│lestwa Polskiego, znajduj─ůcych si─Ö na nieokupowanych przez pa┼ästwa centralne terenach Rosji. Mia┼éa ona przygotowa─ç materia┼éy do rozrachunk├│w gospodarczych mi─Ödzy Polsk─ů i Rosj─ů, opiekowa─ç si─Ö mieniem polskim w Rosji i ustali─ç zasady stosunk├│w mi─Ödzy rz─ůdem a Ko┼Ťcio┼éem katolickim. W jej sk┼éad wchodzili polscy pos┼éowie do Dumy, a przewodniczy┼é jej Aleksander Lednicki. W sk┼éadzie Komisji znale┼║li si─Ö te┼╝ przedstawiciele ministerstw i r├│┼╝nych organizacji polskich: Rady Zjazd├│w Polskich Organizacji Pomocy Ofiarom Wojny, Polskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny, Centralnego Komitetu Obywatelskiego Kr├│lestwa Polskiego w Rosji i innych instytucji. Po rewolucji bolszewickiej Komisja zosta┼éa przej─Öta przez komunist├│w, na pocz─ůtku 1918 roku przeniesiona do Moskwy i w 1920 roku zlikwidowana.

Rosyjska rewolucja lutowa i obalenie caratu w 1917 roku, post─Öpuj─ůcy z ka┼╝dym dniem rozpad armii rosyjskiej i deklaracja rosyjskiego Rz─ůdu Tymczasowego z 30 marca 1917 roku w sprawie polskiej, sk┼éoni┼éy Polak├│w w armii rosyjskiej do organizowania si─Ö w odr─Öbne jednostki narodowe. W dniach 8-22 czerwca 1917 obradowa┼é w Piotrogrodzie I Og├│lny Zjazd Wojskowych Polak├│w, na kt├│rym zosta┼é powo┼éany Naczelny Polski Komitet Wojskowy, w skr├│cie Naczpol - reprezentacja ┼╝o┼énierzy polskiego pochodzenia w wojsku rosyjskim. Prezesem komitetu zosta┼é chor─ů┼╝y armii Imperium Rosyjskiego W┼éadys┼éaw Raczkiewicz. W celu zorganizowania jednolitej polskiej si┼éy zbrojnej przy Naczpolu powo┼éana zosta┼éa polska komendantura z gen. J├│zefem Dowbor-Mu┼Ťnickim na czele. Powo┼éano te┼╝ specjaln─ů Komisj─Ö Wojskow─ů z gen. Janem Jacyn─ů. Powsta┼é I Korpus Polski na Wschodzie (w Rosji), licz─ůcy 67 790 ┼╝o┼énierzy. Dow├│dc─Ö I Korpusu zosta┼é gen. J├│zefa Dowbor-Mu┼Ťnickiego. Naczelny Polski Komitet Wojskowy zosta┼é rozwi─ůzany po przewrocie bolszewickim 4 lutego 1918 roku.

Po rewolucji bolszewickiej w Rosji dokonanej w Petersburgu 6/7 listopada 1917 roku, 8 listopada 1917 roku zosta┼é tu uchwalony przez II og├│lnorosyjski Zjazd Rad, wed┼éug projektu W.I. Lenina, tzw. Dekret o pokoju; wzywa┼é narody i rz─ůdy pa┼ästw bior─ůcych udzia┼é w I wojnie ┼Ťwiatowej do zawarcia sprawiedliwego, demokratycznego pokoju bez aneksji i kontrybucji; przyj─Öcie go oznacza┼éo w praktyce powr├│t do granic w Europie z 1914 roku i ponowny zab├│r Polski.

Przed wojn─ů (1926-39), w czasach PRL (od 1972) by┼é i jest dzisiaj w Petersburgu Konsulat RP, obecnie Konsulat Generalny.
Ważnym wydarzeniem była pięciodniowa wizyta w Leningradzie w lipcu 1934 roku okrętów Polskiej Marynarki Wojennej ORP "Wicher" i ORP "Burza" pod dowództwem kontradmirała Józefa Unruga.

...
Dzieje Polak├│w w Petersburgu s─ů bardzo cz─Östo podobne do dziej├│w Polak├│w w Moskwie.

Polski historyk, badacz dziej├│w Europy Wschodniej, profesor Uniwersytetu Warszawskiego Ludwik Bazylow (1915-1985) w swej ksi─ů┼╝ce Polacy w Petersburgu (Wroc┼éaw-Warszawa 1984) pisze, ┼╝e od za┼éo┼╝enia Petersburga przez cara Piotra Wielkiego w 1703 r. do rozpocz─Öcia I wojny ┼Ťwiatowej (1914) z miastem tym zwi─ůzanych by┼éo prawie 250 tys. Polak├│w.

Pierwsi Polacy pojawili si─Ö ju┼╝ w pierwszych latach zapocz─ůtkowanej w 1703 roku przez cara Piotra I budowy nowej stolicy Rosji - Petersburga, skuszeni jego manifestem gwarantuj─ůcym cudzoziemcom swobod─Ö wyznania, w tym prawo do budowy ko┼Ťcio┼éa. W gronie tym znajdowa┼éy si─Ö osoby utytu┼éowane oraz rzemie┼Ťlnicy r├│┼╝nych specjalno┼Ťci. Z kolei od po┼éowy XVIII w. na dw├│r El┼╝biety I (1709-1762) i Katarzyny II (1729-1796) przybywali reprezentanci rywalizuj─ůcych ze sob─ů polskich ugrupowa┼ä politycznych; najs┼éynniejszym z nich by┼é przysz┼éy kr├│l Polski (1764-95) Stanis┼éaw August Poniatowski (1732-1798). Pocz─ůwszy od lat 60. XVIII w., w rosyjskiej stolicy przebywali stali polscy wys┼éannicy dyplomatyczni, m.in. Antoni Augustyn Deboli (1780-1792). Po przy┼é─ůczeniu do Rosji wielkich obszar├│w ziem polskich w latach 1772-1795 do Petersburga nast─ůpi┼é nap┼éyw do miasta tzw. patron├│w, tj. prawnik├│w, reprezentuj─ůcych w sto┼éecznych urz─Ödach interesy swych polskich szlacheckich i magnackich klient├│w oraz zwolennicy prorosyjskiej konfederacji targowickiej, a w charakterze wi─Ö┼║ni├│w przeciwnicy Rosji, g┼é├│wnie uczestnicy insurekcji 1794 roku, w tym jej przyw├│dca Tadeusz Ko┼Ťciuszko oraz humanista i dzia┼éacz niepodleg┼éo┼Ťciowy Julian Ursyn Niemcewicz. Ostatnie dwa lata ┼╝ycia po abdykacji sp─Ödzi┼é w Petersburgu i tu zmar┼é w 1798 roku kr├│l Stanis┼éaw August, w towarzystwie swojego szambelana i sekretarza znanego poety i dramatopisarza Stanis┼éawa Trembeckiego (Tamara M. Smirnowa Ludno┼Ť─ç polska w Petersburgu-Leningradzie Internet "Polski Petersburg": jest to kopalnia informacji o Polakach w Petersburgu).

Po III rozbiorze Polski w 1795 roku i w okresie wojen napoleo┼äskich osiedlili si─Ö w Petersburgu politycy polscy reprezentuj─ůcy nurt ugodowy wobec caratu, pragn─ůcy porozumienia i wsp├│┼épracy polsko-rosyjskiej, jak np. Micha┼é Kleofas Ogi┼äski, Seweryn Potocki, Ignacy Potocki, Franciszek Branicki, Jan Potocki, a przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů takimi osobami byli m.in. W┼éodzimierz Spasowicz i Erazm Piltz.

Do stolicy Rosji zacz─Öli przyje┼╝d┼╝a─ç tak┼╝e Polacy, kt├│rzy na trwa┼ée chcieli wi─ůza─ç sw─ů przysz┼éo┼Ť─ç ze s┼éu┼╝b─ů na rzecz Imperium Rosyjskiego, pochodz─ůcy zazwyczaj z ziem kresowych Rzeczypospolitej. Np. targowiczanin Jerzy Wincenty Wielhorski (1755 - 1809), zosta┼é senatorem Imperium Rosyjskiego, a jego syn Micha┼é Wielhorski (1787 - 1856), wiolonczelista i kompozytor by┼é mistrzem ceremonii na dworze rosyjskim. Ksi─ů┼╝─Ö Adam Jerzy Czartoryski (1770-1861), zanim zosta┼é polskim m─Ö┼╝em stanu i dzia┼éaczem niepodleg┼éo┼Ťciowym, by┼é adiutantem wielkiego ksi─Öcia Aleksandra I, rosyjskim ministrem spraw zagranicznych 1804-06 i wielkim podkomorzym dworu kr├│lewskiego Miko┼éaja I Romanowa. Jan Tadeusz Krzysztof Bu┼éharyn, tak┼╝e Faddiej Wieniediktowicz Bu┼égarin (1789-1859), polsko-rosyjski pisarz, krytyk, dziennikarz, wydawca, nale┼╝─ůcy do czo┼é├│wki rosyjskich konserwatyst├│w, by┼é z jednej strony p┼éatnym osobowym ┼║r├│d┼éem informacji III Oddzia┼éu Kancelarii Osobistej Jego Cesarskiej Mo┼Ťci, a z drugiej pomaga┼é w ucieczce Adama Mickiewicza z Rosji. Proces ten trwa┼é do I wojny ┼Ťwiatowej. Nie brakowa┼éo Polak├│w w petersburskich instytucjach zarz─ůdzaj─ůcych sprawami polskimi: Sekretariat Stanu Kr├│lestwa Polskiego i Departament ds. Kr├│lestwa Polskiego w Radzie Pa┼ästwa. Niekt├│rzy Polacy w ko┼äcu po┼Ťwi─Öcali si─Ö pracy naukowo-dydaktycznej na rosyjskich uczelniach. Pochodz─ůcy z Warszawy Ludwik T─Ögoborski (1793-1857 Petersburg), ekonomista i statystyk, do 1829 r. zajmowa┼é r├│┼╝ne stanowiska w Polsce, np. w Departamencie Skarbu Pa┼ästwa Ksi─Östwa Warszawskiego (1812-1815) oraz w Radzie Stanu Kr├│lestwa Polskiego, po czym wyjecha┼é do Petersburga i zosta┼é rosyjskim urz─Ödnikiem konsularnym i dyplomat─ů, od 1848 r. by┼é cz┼éonkiem Rady Pa┼ästwowej Imperium Rosyjskiego (senator), a na koniec przewodnicz─ůcym Komitetu Taryf Celnych (1850-57). Dyrektorem kancelarii oberprokuratora ┼Üwi─Ötego Synodu by┼é Konstanty Serbinowicz (1797-1874).

Kolejne du┼╝e grupy Polak├│w nap┼éyn─Ö┼éy do Petersburga po upadku Powstania Listopadowego 1830-31 i Powstania Styczniowego, z pocz─ůtku przede wszystkim studenci. Bowiem po zlikwidowaniu przez carat polskiego szkolnictwa wy┼╝szego na ziemiach polskich (uniwersytety warszawski i wile┼äski oraz Szko┼éa G┼é├│wna Warszawska) sprawi┼éo, ┼╝e Petersburg sta┼é si─Ö prawdziw─ů mekk─ů dla m┼éodych Polak├│w pragn─ůcych zdoby─ç wy┼╝sze wykszta┼écenie. Wielu z nich po otrzymaniu dyplomu wraca┼éo na ziemie ojczyste, ale cz─Ö┼Ť─ç absolwent├│w osiada┼éa w Rosji, w tym tak┼╝e nad New─ů. Na pocz─ůtku XX w. w rosyjskiej stolicy kszta┼éci┼éo si─Ö ponad 2 tys. polskich student├│w obojga p┼éci, w tym 680 na Uniwersytecie Petersburskim (w 1900 r. uniwersytet mia┼é tylko 3631 student├│w, tak wi─Öc odsetek Polak├│w w┼Ťr├│d student├│w by┼é du┼╝y), ok. 300 w Instytucie Politechnicznym, 233 w Instytucie Technologicznym, 124 w Instytucie In┼╝ynier├│w Komunikacji, 161 na Wy┼╝szych ┼╗e┼äskich Kursach, ok. 100 w Instytucie In┼╝ynier├│w Cywilnych, 35 w ┼╗e┼äskim Instytucie Medycznym. Najwi─Öcej kadr polskich in┼╝ynier├│w wyda┼é Instytut Technologiczny - uczelni─Ö t─Ö do pocz─ůtku pierwszej wojny ┼Ťwiatowej uko┼äczy┼éo 1,4 tys. katolik├│w, w wi─Ökszo┼Ťci Polak├│w.

Ma┼éa tu dygresja zwi─ůzana z Uniwersytetem Petersburskim: polski hrabia Seweryn Potocki (1762-1829), rosyjski dzia┼éacz polityczny i o┼Ťwiatowy (ale o swoim pochodzeniu polskim nie zapomina┼é), by┼é przeciwnikiem odnowienia uniwersytetu w Petersburgu, za┼éo┼╝onego w 1724 r., kt├│ry w latach 1804-19 nie istnia┼é. Przez 20 lat mieszka┼é w stolicy car├│w, od 1802 r. by┼é cz┼éonkiem Komisji Szkolnej przy Ministerstwie O┼Ťwiecenia Publicznego, tajnym radc─ů, od 1810 r. cz┼éonkiem rosyjskiej Rady Pa┼ästwa, senatorem i w latach 1803-17 kuratorem Charkowskiego Okr─Ögu Naukowego (Uniwersytet Charkowski wiele mu zawdzi─Öcza). By┼é przeciwnikiem odnowienia uniwersytetu w Petersburgu, gdy┼╝ dowodzi┼é, ┼╝e tutejsza m┼éodzie┼╝ wi─Öcej my┼Ťli o hulaszczym ┼╝yciu ni┼╝ nauce. W listopadzie 1796 r. Potocki by┼é ┼Ťwiadkiem agonii carycy Katarzyny II. W Petersburgu utrzymywa┼é rozleg┼ée kontakty towarzyskie, m.in. z poet─ů Aleksandrem S. Puszkinem oraz pisarzem Iwanem S. Turgieniewem.

Szereg polskich uczonych by┼éo profesorami i wyk┼éadowcami tych uczelni. Profesorami na Uniwersytecie Petersburskim byli m.in.: orientalista Ignacy Pietraszewski (1842-44 profesor), historyk kultury, filolog klasyczny Tadeusz Zieli┼äski (profesor 1887-1920), prawnik W┼éodzimierz Spasowicz (1857-62 profesor), prawnik Leon Petra┼╝ycki (profesor 1898-1918), j─Özykoznawca Jan Baudouin de Courtenay (w 1922 r. kandydowa┼é na urz─ůd prezydenta Polski), ekonomista Jerzy Fedorowicz, Cyprian Zaborowski, botanik Leon Cienkowski, prawnik Romuald Hube, prawnik Ignacy Iwanowski, prawnik Hieronim Krzy┼╝anowski, orientalista J├│zef Julian S─Ökowski (profesor 1847-58), a wyk┼éadowcami m.in. Antoni Czajkowski, Lubomir Dymsza (docent prawa), Konrad Dynowski (docent prawa, w wolnej Polsce profesor Uniwersytetu Warszawskiego), Baltazar Kalinowski (ekonomista), W┼éadys┼éaw Kotwicz (orientalista), Stanis┼éaw ┼üaguna (historyk i prawnik, p├│┼║niej redaktor warszawskiego "Ateneum"), Jan Nepomucen ┼üo┼Ť (j─Özykoznawca, docent Uniwersytetu Petersburskiego, p├│┼║niej profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego), Witold Nowodworski (docent), Tomasz Parczewski (filozof; w okresie rewolucyjnym, od maja do sierpnia 1917 r. by┼é cywilnym gubernatorem twierdzy Kronsztad i wyspy Kotlin w Zatoce Fi┼äskiej, oko┼éo 30 km na zach├│d od centrum Petersburga); w Petersburskim Instytucie Technologicznym w latach 1868-87 profesorem by┼é Hipolit Dominik Jewniewicz, nast─Öpnie profesor Instytutu Elektrotechnicznego (jeden z g┼é. organizator├│w tej uczelni, 1891-1903) tam┼╝e; asystentem profesora Dmitrija Mendelejewa, rosyjskiego chemika, odkrywcy (w 1869) prawa okresowo┼Ťci pierwiastk├│w chemicznych, by┼é w 1875 roku polski chemik J├│zef Boguski, p├│┼║niejszy profesor Politechniki Warszawskiej; wyk┼éadowc─ů tej uczelni by┼é Antoni Zachariasz Xi─Ö┼╝opolski, in┼╝ynier-technolog, konstruktor taboru kolejowego, w wolnej Polsce wyk┼éadowca Politechniki Warszawskiej; p├│┼║niejszy rektor Szko┼éy G┼é├│wnej Warszawskiej (1862-69) J├│zef Mianowski by┼é profesorem petersburskiej Akademii Medyko-Chirurgicznej i lekarzem niekt├│rych cz┼éonk├│w rodziny carskiej; r├│wnie┼╝ profesorem tej uczelni by┼é Jan Bali┼äski, projektant szpitala psychiatrycznego w Tworkach ko┼éo Pruszkowa; Kazimierz Noiszewski, lekarz okulista, wynalazca elektroftalmu, by┼é docentem Wojskowej Akademii Medycznej w Petersburgu, a w wolnej Polsce profesorem Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i Uniwersytetu Warszawskiego; warszawiak Feliks Antoni Micha┼é Jasi┼äski by┼é profesorem mechaniki budowli w Instytucie In┼╝ynier├│w Komunikacji w Petersburgu, ┼Ťwiatowym pionierem teorii spr─Ö┼╝ysto┼Ťci; Miko┼éaj Jastrz─Öbski by┼é profesorem wytrzyma┼éo┼Ťci materia┼é├│w w petersburskim Instytucie Korpusu In┼╝ynier├│w Komunikacji i wyk┼éadowca w Instytucie Technologicznym w Petersburgu, a in┼╝. Ignacy Jasiukowicz docentem; p├│┼║niejszy profesor Akademii G├│rniczej w Krakowie, geolog Karol Bohdanowicz by┼é profesorem Instytutu G├│rniczego w Petersburgu; mechanik, p├│┼║niejszy profesor Politechniki Warszawskie Albert Czeczott by┼é profesorem Instytutu Komunikacji w Petersburgu; absolwentem a p├│┼║niej profesorem tego Instytutu by┼é tak┼╝e Henryk Merczyng, pionier elektryfikacji kolei; p├│┼║niejszy profesor Akademii G├│rniczej w Krakowie Henryk Czeczott by┼é profesorem petersburskiego Instytutu G├│rniczego, a Hipolit Jan Gliwic jego docentem; profesorem w Carskim Wy┼╝szym ┼╗e┼äskim Instytucie Pedagogicznym by┼é Konstanty Chyli┼äski, w wolnej Polsce profesor Uniwersytetu Lwowskiego i w 1935 r. p.o. minister wyzna┼ä religijnych i o┼Ťwiecenia publicznego; wyk┼éadowc─ů Akademii-Wojskowo Medycznej w Petersburgu by┼é Kazimierz Wac┼éaw Karaffa-Korbutt, w wolnej Polsce profesor Uniwersytetu Stefana Batorego (USB) w Wilnie; Aleksander Rudzki by┼é w latach 1882-1901 profesorem petersburskiego Instytutu Le┼Ťnego, w kt├│rym w 1887 studiowa┼éo 107 Polak├│w (by┼é tak┼╝e syndykiem katolickiego ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Katarzyny i polskim dzia┼éaczem spo┼éecznym). p├│┼║niejszy profesor Uniwersytetu Warszawskiego Jan Gordzia┼éowski by┼é pierwszym dyrektorem Instytutu Weterynarii Do┼Ťwiadczalnej w Piotrogrodzie (1917-20); geolog, p├│┼║niejszy profesor Akademii G├│rniczej w Krakowie Stefan Czarnocki by┼é d┼éugoletnim cz┼éonkiem Komitetu Geologicznego w Petersburgu; lekarz weterynarii Piotr Boczkowski w latach 1909-12 prowadzi┼é zaj─Öcia z chor├│b ryb na kursach dla weterynarzy, organizowanych w pracowni Weterynaryjnej Ministerstwa Spraw Wewn─Ötrznych w Petersburgu. Wybitny slawista polski Aleksander Br├╝ckner (1856-1939) zosta┼é w 1890 roku cz┼éonkiem Rosyjskiej Akademii Nauk w Petersburgu; historyk Ignacy Onacewicz by┼é cz┼éonkiem Petersburskiej Komisji Archeologicznej, a Wincenty Pe┼éczy┼äski Towarzystwa Mi┼éo┼Ťnik├│w Literatury Rosyjskiej. Absolwent Akademii Wojskowo-Medycznej (AW-M) w Petersburgu Napoleon Nikodem Cybulski zosta┼é znanym fizjologiem, wsp├│┼éodkrywc─ů adrenaliny, jednym z tw├│rc├│w endokrynologii, wsp├│┼éodkrywc─ů pr─ůd├│w czynno┼Ťciowych m├│zgu (1890) i pionierem elektroencefalografii, by┼é profesorem i rektorem Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie, a w 1911, 1914 i 1918 r. by┼é nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny. Wychowanek polskiego Uniwersytetu Wile┼äskiego J├│zef Mianowski zosta┼é w 1841 r. profesorem psychiatrii w petersburskiej Akademii Medyko-Chirurgicznej (by┼é wsp├│┼étw├│rc─ů rosyjskiej szko┼éy psychiatrycznej) i zarz─ůdc─ů kliniki ginekologicznej i dzieci─Öcej, w 1848 r. otrzyma┼é stanowisko nadwornego lekarza c├│rki cara Miko┼éaja I, Marii Leuchtenbergskiej, w latach 1862-69 by┼é rektorem warszawskiej Szko┼éy G┼é├│wnej, jedynej w owym czasie polskiej uczelni wy┼╝szej w zaborze rosyjskim. J├│zef Kazimierz Ziemacki, absolwent Wojskowej Akademii Lekarskiej w Petersburgu, znany chirurg, jeden z odnowicieli polskiego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie w 1919 r., by┼é od 1893 r. docentem Uniwersytetu w Charkowie, a w latach 1900-18 by┼é naczelnym lekarzem i chirurgiem Oddzia┼éu Klinicznego Szpitala Si├│str Czerwonego Krzy┼╝a Pokrowskiego Zgromadzenia w Petersburgu.Z kolei Polikarp Girsztowt (zm. 1875), kt├│ry uko┼äczy┼é petersbursk─ů Akademi─Ö Medyko-Chirurgiczn─ů, by┼é profesor chirurgii Uniwersytetu Warszawskiego.

┼Üwiatowej s┼éawy polski chemik, lekarz i fizjolog, odkrywca m.in. bakterii zdolnych do ┼╝ycia w atmosferze beztlenowej, wynalazca nowego ┼Ťrodek leczniczego nazwanego salolem Marceli Nencki (by┼é powsta┼äcem styczniowym 1863), w latach 1876-91 profesor uniwersytetu w Bernie (Szwajcaria), w 1891-1901 by┼é kierownikiem zak┼éadu chemii petersburskiego Instytutu Medycyny Eksperymentalnej, gdzie blisko wsp├│┼épracowa┼é w rosyjskim fizjologiem Iwanem P. Paw┼éowem. By┼é dzia┼éaczem polskim w Petersburgu, cz┼éonkiem polskich towarzystw lekarskich i doktorem honoris causa Uniwersytetu Jagiello┼äskiego (1900). Zmar┼é w Petersburgu 14 pa┼║dziernika 1901 r., a pochowany zosta┼é 21 pa┼║dziernika w Warszawie. W roku 1903 w petersburskim Zak┼éadzie Chemii IME ods┼éoni─Öto ufundowane ze sk┼éadek br─ůzowe popiersie Nenckiego d┼éuta rze┼║biarza Antoniego Olesi┼äskiego (1857-1904).

Metryka Litewska (w┼éa┼Ťciwie wielkolitewska, bo dotyczy┼éa ziem Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, a nie tylko Litwy, kt├│ra stanowi┼éa 10% obszaru WKL) jest zbiorem odpis├│w wszystkich dokument├│w pisanych w j─Özyku ruskim i po ┼éacinie, a od ko┼äca XVII wieku po polsku i po ┼éacinie, wychodz─ůcych z kancelarii wielkoksi─ů┼╝─Öcej oraz dokument├│w sejmowych. Po ostatnim rozbiorze Polski w 1795 r. Metryka zosta┼éa przeniesiona jako ┼éup wojenny do Petersburga, sk─ůd w 1887 r. zosta┼éa przeniesiona do Moskwy, gdzie jest przetrzymywana po dzi┼Ť dzie┼ä, poza Summariuszem Metryki Litewskiej za lata 1474-1751, kt├│ry zosta┼é odzyskany na mocy postanowie┼ä polsko-rosyjskiego traktatu ryskiego z 1921 r. Absolwent Uniwersytetu Petersburskiego, a nast─Öpnie asystent przy katedrze filologii s┼éowia┼äskiej (r├│wnolegle w latach 1879-1912 nauczyciel j─Özyka rosyjskiego i ┼éaciny w petersburskich prywatnych gimnazjach), polski historyk i archiwista Stanis┼éaw Ptaszycki, zwi─ůzany z Petersburgiem w latach 1872-1918, gdzie by┼é badaczem polonik├│w w zbiorach petersburskich (kwesti─Ö nadnewskich polonic├│w i mo┼╝liwo┼Ťci ich wykorzystania przybli┼╝y┼é polskiej publiczno┼Ťci w publikacji Cesarska Biblioteka Publiczna i Metryka Litewska w Petersburgu Krak├│w 1884; w 1887 r. wyda┼é inwentarz Metryki Litewskiej) i dzia┼éaczem polonijnym, by┼é w latach 1884-87 zatrudniony do rewolucji bolszewickiej w 1917 r. jako t┼éumacz-archiwista i opiekun Metryki Litewskiej w rosyjskim Ministerstwie Sprawiedliwo┼Ťci w Petersburgu, a potem nale┼╝a┼é do komitetu redakcyjnego cz─Ö┼Ťci Metryki Litewskiej przet┼éumaczonej na j─Özyk rosyjskim (Petersburg 1915, t. 1-33). Zaraz po wojnie i odrodzeniu si─Ö pa┼ästwa polskiego w 1918 r. by┼é uczestnikiem dzia┼éa┼ä na rzecz rewindykacji polskich zbior├│w z Rosji, w tym w┼éa┼Ťnie cz─Ö┼Ťci Metryki Litewskiej. W latach 1896-1918 by┼é docentem, a nast─Öpnie profesorem Rzymskokatolickiej Akademii Duchownej w Petersburgu. W 1911 r. pe┼éni┼é obowi─ůzki pierwszego wiceprezesa wszechrosyjskiego Zjazdu Bibliotekarskiego w Petersburgu. By┼é autorem warto┼Ťciowych dla dziej├│w petersburskiej Polonii wspomnie┼ä (Z moich wspomnie┼ä z nad Newy Warszawa 1933).

Polskiego pochodzenia rosyjski histolog Aleksander Dogiel by┼é od 1895 r. wyk┼éadowc─ů na Uniwersytecie w Petersburgu i Kobiecym Uniwersytecie Medycznym w Petersburgu, cz┼éonkiem korespondentem Petersburskiej Akademii Nauk od 1894. Wcze┼Ťniej, od 1882 r. profesorem tej uczelni by┼é r├│wnie┼╝ lekarz psychiatra Otton Dionizy Antoni Czeczott, absolwent Wojskowej Akademii Medyko-Chirurgicznnej w Petersburgu, gdzie by┼é uczniem Jana Bali┼äskiego. Wcze┼Ťniej by┼é dyrektorem petersburskiego Szpitala ┼Ťw. Miko┼éaja Cudotw├│rcy. 1910-13 cz┼éonek i przewodnicz─ůcy Polskiego Towarzystwa Lekarskiego w Petersburgu.

Stefan Baranowski (1817-1893), polsko-rosyjski j─Özykoznawca, pisarz, wynalazca, geograf, wychowanek Uniwersytetu Petersburskiego, w latach 1842-63 by┼é profesorem j─Özyka rosyjskiego na Uniwersytecie w Helsinkach. Jego syn W┼éodzimierz/W┼éadimir Baranowski (1846-1879 w Petersburg) by┼é konstruktorem broni artyleryjskiej z oporopowrotnikiem i amunicji: opracowa┼é nowy model kartaczownicy Gatlinga, ze zwi─Ökszon─ů szybkostrzelno┼Ťci─ů (z 300 do 600 strza┼é├│w na minut─Ö), a w 1872 r. skonstruowa┼é 38 mm lekk─ů armat─Ö polow─ů (armata Baranowskiego) z oporopowrotnikiem i odrzutem lufy wzd┼éu┼╝ ko┼éyski, o szybkostrzelno┼Ťci 10 strza┼é├│w na minut─Ö, przy zastosowaniu naboju zespolonego.

Pochodz─ůcy z Dobrzynia nad Wis┼é─ů Marian Kowalski po uko┼äczeniu Uniwersytetu Petersburskiego zrobi┼é karier─Ö naukow─ů w Rosji, zostaj─ůc wybitnym astronomem. Od 1854 r. by┼é dyrektorem obserwatorium na Uniwersytecie w Kazaniu i dziekanem wydzia┼éu fizyki i matematyki tego uniwersytetu (p├│┼║niej uzyska┼é stopie┼ä naukowy profesora, kt├│rym by┼é do 1884 r.). Opracowa┼é w 1852 r. teori─Ö ruchu Neptuna, w 1853 r. metod─Ö obliczania za─çmie┼ä i zakry─ç, prowadzi┼é pomiary wsp├│┼érz─Ödnych gwiazd, poda┼é i zastosowa┼é niezale┼╝nie od G. Airyego metody wyznaczania ruchu S┼éo┼äca w przestrzeni na podstawie ruch├│w w┼éasnych gwiazd (1859), sformu┼éowa┼é w 1860 r. teori─Ö ruchu obrotowego Galaktyki. W 1862 r. jego kandydatura zosta┼éa zg┼éoszona do tytu┼éu czynnego cz┼éonka korespondenta Petersburskiej Akademii Nauk, jednak ze wzgl─Ödu na polsk─ů narodowo┼Ť─ç i stanowcz─ů postaw─Ö wzgl─Ödem carskich w┼éadz zosta┼é jedynie cz┼éonkiem korespondentem.

Stefan Drzewiecki (1844-1938 Pary┼╝) - polski in┼╝ynier, wynalazca, pionier ┼╝eglugi podwodnej i lotnictwa, pracuj─ůcy w Wiedniu, Rosji i Pary┼╝u. Wys┼éany przez rodzic├│w do Francji, gdzie uko┼äczy┼é gimnazjum i ├ëcole centrale Paris, gdzie sko┼äczy┼é studia matematyczne z odznaczeniem i zdoby┼é dyplom in┼╝yniera. Na wie┼Ť─ç o wybuchu Powstania Styczniowego 1863, wr├│ci┼é do Polski. Rozgoryczony jego kl─Ösk─ů opu┼Ťci┼é po paru latach kraj, powr├│ci┼é do Francji, sk─ůd niebawem przeni├│s┼é si─Ö do Wiednia, gdzie powsta┼éy pierwsze znane wynalazki Drzewieckiego, kt├│re zaprezentowa┼é na Wystawie Wiede┼äskiej w 1872 r., m.in. dromograf, na kt├│ry zwr├│ci┼é uwag─Ö przebywaj─ůcego na wystawie rosyjski Wielkiego Ksi─Öcia Konstantego, kt├│ry zaproponowa┼é Drzewieckiemu stanowisko doradcy Komitetu Technicznego Marynarki Rosyjskiej z wyj─ůtkowo du┼╝ym uposa┼╝eniem 500 rubli miesi─Öcznie. Drzewiecki przyj─ů┼é propozycj─Ö i zaproszenie po czym uda┼é si─Ö do Petersburga, w kt├│rym mieszka┼é do 1891 r., gdzie m.in. ulepszy┼é dromograf, kt├│ry wszed┼é do u┼╝ytku w marynarce rosyjskiej. W 1881 r. skonstruowa┼é pierwsz─ů 4-osobow─ů ┼é├│d┼║ podwodn─ů, kt├│rej car Aleksander II nakaza┼é zbudowanie 50 sztuk. Drzewiecki ci─ůgle pracowa┼é nad ulepszeniem i powi─Ökszeniem ┼éodzi podwodnych i w 1888 r. opracowa┼é projekt pierwszego okr─Ötu podwodnego o nap─Ödzie elektrycznym, a wraz z Aleksym Kry┼éowem projekt niezatapialnego okr─Ötu podwodnego o nap─Ödzie parowym i wyporno┼Ťci 120 ton (uhonorowany pierwsz─ů nagrod─ů na Konkursie Mi─Ödzynarodowym w Pary┼╝u w 1898 r.). Jednak wobec niemo┼╝liwo┼Ťci zrealizowania w zacofanej technicznie Rosji wielu plan├│w konstrukcyjnych, Drzewiecki w 1891 r. zdecydowa┼é si─Ö na powr├│t do Francji, gdzie dalej kontynuowa┼é prace nad ulepszeniem ┼éodzi podwodnych. W 1908 r. dla marynarki rosyjskiej skonstruowa┼é du┼╝─ů ┼é├│d┼║ podwodn─ů o ci─Ö┼╝arze 350 ton, nap─Ödzan─ů silnikami spalinowymi. Jednak nad Sekwan─ů na pierwsze miejsce w jego badaniach wysun─Ö┼éa si─Ö aeronautyka, w kt├│rej osi─ůgn─ů┼é du┼╝e sukcesy. Przez ca┼ée ┼╝ycie utrzymywa┼é zwi─ůzki z polsko┼Ťci─ů, m.in. w 1927 r. wspar┼é finansowo budow─Ö Instytutu Aerodynamicznego w Warszawie.

Edward Szcz─Ösnowicz (1853-1911), syn Miko┼éaja, uczestnika polskiego Powstania Listopadowego 1830-31, zes┼éanego do Archangielska w 1833 r., by┼é absolwentem Szko┼éy Morskiej w Petersburgu, specjalist─ů w zakresie broni minowej i podwodnej, dow├│dca okr─Öt├│w wojennych, 1899-1904 dow├│dc─ů pancernika "Retwizan", kt├│rym dowodzi┼é nim podczas walk o Port Artur w czasie wojny rosyjsko-japo┼äskiej w 1904 r., uhonorowany z┼éot─ů szabl─ů "Za M─Östwo" przy obronie Port Artur, od 1905 r. by┼é kontradmira┼éem i od 1909 r. wiceadmira┼éem rosyjskiej Marynarki Wojennej.

Spo┼Ťr├│d wychowank├│w petersburskich wy┼╝szych uczelni to np. Antoni Florian H┼éasko, kt├│ry uko┼äczy┼é medycyn─Ö na Uniwersytecie Petersburskim zosta┼é w odrodzonej Polsce pierwszym lekarzem polskiej Szko┼éy Morskiej w Tczewie. Polak Witold Jarkowski (1875-1918), zosta┼é pierwszym rosyjskim dyplomowanym in┼╝ynierem awiacji, jednym z ojc├│w naukowej "petersburskiej szko┼éy lotniczej" oraz przemys┼éu lotniczego w Rosji i Polsce, by┼é wynalazc─ů i polskim dzia┼éaczem spo┼éecznym. Antonina Le┼Ťniewska, farmaceutka, polska dzia┼éaczka spo┼éeczna i o┼Ťwiatowa by┼éa za┼éo┼╝ycielk─ů pierwszej ┼╝e┼äskiej apteki i szko┼éy farmaceutycznej w Petersburgu. Absolwent petersburskiego Instytutu Technologicznego Polak Jan Korwin-Petrozolin, in┼╝ynier-technolog, naczelnik parowozowni i g┼é├│wnych warsztat├│w wagonowych, pierwszy zast─Öpca s┼éu┼╝by trakcji i taboru Kolei Miko┼éajewskiej w Petersburgu, do 1894 do 1917 r. by┼é in┼╝ynierem wagon├│w poci─ůgu cesarzowej Marii Fiodorowny, wdowy po carze Aleksandrze III. - Na Uniwersytecie Petersburskim w 1908 roku zosta┼éa za┼éo┼╝ona jedna z najstarszych polskich korporacji akademickich - Sarmatia.

Wielu innych polskich absolwent├│w uczelni petersburskich zajmowa┼éo wysokie stanowiska w niepodleg┼éej mi─Ödzywojennej Polsce (1918-39). Absolwentem Uniwersytetu Petersburskiego by┼é pierwszy prezydent odrodzonej Polski Gabriel Narutowicz (1922). W latach 1935-36 premierem Polski by┼é Marian Zyndram-Ko┼Ťcia┼ékowski. W r├│┼╝nym okresie czasu a┼╝ 16 by┼éych student├│w wy┼╝szych uczelni petersburskich by┼éo ministrami w rz─ůdach polskich: G. Czechowicz, J. Eberhardt, H. Gliwic, T. Jasionowski, Cz. Klarner, G. Narutowicz, K. Niezabytowski, S. Nowodworski, A. Olszewski, J. Paciorkowski, E. Pep┼éowski, K. Prauss, L. To┼é┼éoczko, K. Tyszka, W. Ziemi┼äski, M. Zyndram-Ko┼Ťcia┼ékowski; 7 wiceministrami: N. Barlicki, A. Che┼émo┼äski, K. Chyli┼äski, J. Huerich, T. Krychowski, W. Le┼Ťniewski, B. ┼╗ongo┼é┼éowicz; 12 dyplomatami (ambasadorami lub pos┼éami): Cz. Andrycz, M. Arciszewski, F. Frankowski, J. ┼üukasiewicz, L. Malhomme, T.K. Morawski, K. Olszowski, S. Prze┼║dziecki, K. Skirmunt, I. Szebe┼éko, L. Wasilewski, J. Ziabicki; 11 absolwent├│w wy┼╝szych uczelni wojskowych w Petersburgu zosta┼éo genera┼éami Wojska Polskiego: W. Iwaszkiewicz, A. Kaczy┼äski, J. Le┼Ťniewski, E. Michaellis, H. Minkiewicz, A. Osi┼äski, K. Por─Öbski (kontradmira┼é), E. Rodziewicz, L. Skierski, W. Thommee, J. Wroczy┼äski; J. ┼╗arnowski by┼é prezesem Najwy┼╝szej Izby Kontroli Pa┼ästwa, S. T. Srzednicki Pierwszym Prezesem S─ůdu Najwy┼╝szego w Warszawie, S. Nowodworski s─Ödzi─ů S─ůdu Najwy┼╝szego w Warszawie, J. ┼╗arnowski prezesem Najwy┼╝szej Izby Kontroli, M. Klott de Heidenfeldt G┼é├│wnym Inspektorem Pracy (1920-39), M. Borz─Öcki i W. Henszel komendantami g┼é├│wnymi Policji Pa┼ästwowej, a Borz─Öcki p├│┼║niej wiceprezydentem Warszawy, M. Dziewicki prezydentem polskiego Wilna, S. Jarecki, W. Mech i S. P─Ökos┼éawski wojewodami; 27 absolwent├│w wy┼╝szych uczelni petersburskich by┼éo w r├│┼╝nym okresie pos┼éami na Sejm RP: A. Anusz, E. Bie┼äkowski, A. B┼éaszczyk, J. Brzostowski, A. Che┼émo┼äski, K. Czapli┼äski, T. Czernicki, S. Drewnowski, W. Gerlicz, S. Jasiukowicz, Z. Ja┼║wi┼äski, Z. Kaczy┼äski, S. Majewski-Star┼╝a, B. Malewski, J. Ma┼éynicz, M. Niedzia┼ékowski, I. Olsza┼äski, M. Raczkiewicz, K. Sobolewski , K. Sykulski, W. Szadurski, W. Szakun, K. Szczyt-Niemirowicz, B. W─Ödziagolski, S. Wojew├│dzki, J. ┼╗mitrowicz, B. ┼╗ongo┼é┼éowicz; 14 by┼éo senatorami RP: W. Abramowicz, A. Achmatowicz, A. D─Öbski, A. Karnicka, S. Maciejewicz, W. Malinowski, M. Micha┼éowicz, B. Motz, T.M. Petry┼╝ycki, T. Popowski, K. Terlikowski, Z. Wasilewski, B. Wys┼éouch, L. ┼╗ebrowski. Szereg absolwent├│w Uniwersytetu Petersburskiego by┼éo profesorami wy┼╝szych uczelni w Polsce: historyk Konstanty Chyli┼äski, rusycysta Wiktor Jakubowski, filolog S. Kochman, historyk Aleksander Kossowski, j─Özykoznawca i orientalista W. Kotwicz, fizyk, geolog J. ┼üukaszewicz, chemik M.J, M─ůkosza, historyk R. Mienicki, fizyk W. Natanson, filolog klasyczny M. Pop┼éawski, fizyk S. Przysta┼äski, filolog klasyczny S. Srebrny, matematyk W. Staniewicz, historyk kultury, mineralog, krystalograf, petrograf i chemik Z.Sz. Weyberg, biolog J.Z. Wilczy┼äski, filolog klasyczny T.S. Zieli┼äski, chirurg J.K. Ziemacki - w 1919 roku odnowiciel polskiego Uniwersytetu w Wilnie. Wyk┼éadowca Uniwersytetu Piotrogrodzkiego Jan Niecis┼éaw Ignacy Baudouin de Courtenay by┼é po 1918 roku profesorem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Uniwersytetu Warszawskiego oraz w 1922 roku kandydatem na prezydenta Polski. Wychowanek Uniwersytetu Petersburskiego prawnik W┼éodzimierz Spasowicz w 1900 roku uzyska┼é tytu┼é doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiello┼äskiego.

Wielu znanych p├│┼║niej Polak├│w by┼éo tak┼╝e absolwentami gimnazj├│w petersburskich. Byli w┼Ťr├│d nich m.in.: Stefan Boguszewski (1877-1938), dzia┼éacz rolniczy i gospodarczy, wyk┼éadowca Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie, senator RP 1928-35, Franciszek Drucki-Lubecki (1878-po 1939), ziemianin i dzia┼éacz Zwi─ůzku Ziemian, sekretarz rosyjskiej Rady Pa┼ästwa, senator RP 1930-35, Ignacy Dubowski (1875-1953), katolicki biskup ┼éucko-┼╝ytomierski, nast─Öpnie opiekun duchowy polskiej emigracji, Kazimiera I┼é┼éakowicz├│wna bardzo znana poetka polska (gimnazjum katolickie), Tadeusz Karszo-Siedlewski (1893-1939), przemys┼éowiec, dyrektor zak┼éad├│w hutniczych w Ostrowcu, Cukrowni "Brze┼Ť─ç Kujawski", senator RP 1935-38, Aleksander Litwinowicz (1879-1948), podczas I wojny ┼Ťwiatowej intendent Legion├│w Polskich J├│zefa Pi┼ésudskiego, genera┼é brygady Wojska Polskiego, dow├│dca Okr─Ögu Korpus├│w w Grodnie i Lwowie, wsp├│┼ébudowniczy Centralnego Okr─Ögu Przemys┼éowego, Zygmunt ┼üozi┼äski (1870-1932), katolicki biskup mi┼äski 1917-25 i pi┼äski 1925-32, J├│zef Mackiewicz (1902 -1985) - znany pisarz i publicysta emigracyjny, Stanis┼éaw Mackiewicz, pseudonim "Cat" (1896-1966), jeden z czo┼éowych publicyst├│w politycznych mi─Ödzywojennej Polski, redaktor naczelny wile┼äskiego dziennika opiniotw├│rczego "S┼éowo", Kazimierz Sosnkowski (1885-1969), zast─Öpca dow├│dcy i szef sztabu I Brygady Legion├│w J├│zefa Pi┼ésudskiego, 1920-24 minister spraw wojskowych, inspektor armii, dow├│dca Frontu Po┼éudniowego podczas kampanii wrze┼Ťniowej 1939, w rz─ůdzie emigracyjnym minister bez teki, 1943-44 naczelny w├│dz.

Na osobn─ů notatk─Ö zas┼éu┼╝y┼é sobie Konrad Nied┼║wiecki (1855-1944 Otwock), polski adwokat i dzia┼éacz spo┼éeczny w Petersburgu. Uko┼äczy┼é prawo na uniwersytecie petersburskim i praktykowa┼é w kilku petersburskich znanych kancelariach adwokackich, specjalizuj─ůc si─Ö w rozpatrywanych przez Senat Rz─ůdz─ůcy "skargach kasacyjnych", oraz odwo┼éaniach od wyrok├│w s─ůd├│w II instancji w sprawach cywilnych. Z czasem sta┼é si─Ö wzi─Ötym radc─ů prawnym, ┼Ťwiadcz─ůc us┼éugi wielu przedstawicielom zamieszka┼éej w Petersburgu rosyjskiej arystokracji, m.in. Or┼éow├│w i Golicyn├│w. Przez wiele lat zarz─ůdza┼é ogromnym maj─ůtkiem ks. Jeleny M. Bariatinskiej (1851-1914) z domu Or┼éowej-Denisowej, frejliny dworu, ┼╝ony fligel-adiutanta Aleksandra II (1818-1881), p├│┼║niejszego genera┼éa majora ks. Aleksandra W. Bariatinskiego. Umo┼╝liwia┼éo mu to udzielanie pomocy materialnej zagro┼╝onej utrat─ů rodowych posiad┼éo┼Ťci polskiej szlachcie. Przek┼éadaj─ůce si─Ö na kontakty z dworem zwi─ůzki ze sto┼éeczn─ů arystokracj─ů pozwala┼éy Nied┼║wieckiemu udziela─ç wszechstronnej i skutecznej pomocy w rosyjskich urz─Ödach, tak┼╝e w Ministerstwie Spraw Wewn─Ötrznych, znajduj─ůcym si─Ö w potrzebie rodakom. M.in. dzi─Öki jego interwencji uwolniono przetrzymywanego w warszawskiej cytadeli Stanis┼éawa Patka. Jako przedstawiciel polskich adwokat├│w w latach 1907-17 wchodzi┼é w sk┼éad petersburskiej Rady Adwokackiej. W 1907 uczestniczy┼é w pierwszym zje┼║dzie Polak├│w pracuj─ůcych jako rosyjscy adwokaci w Warszawie. By┼é dzia┼éaczem, a nast─Öpnie prezesem, stowarzyszenia adwokatury polskiej w petersburskim okr─Ögu s─ůdowym (1908-1917). Na pocz─ůtku 1914 r. zosta┼é jednym z delegat├│w sto┼éecznej palestry na og├│lnopolski zjazd adwokatury polskiej wszystkich zabor├│w we Lwowie. By┼é aktywnym dzia┼éaczem petersburskiej Polonii (m.in. cz┼éonek zarz─ůdu i sekretarz Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynno┼Ťci przy ko┼Ťciele ┼Ťw. Katarzyny w latach 1885-1918, wiceprezes zarz─ůdu Polskiej Macierzy Szkolnej w Petersburgu 1913-1914). Z jego inicjatywy dla wspomo┼╝enia ucz─ůcej si─Ö ubogiej m┼éodzie┼╝y ustanowiono fundusz imienia Adama Mickiewicza w wysoko┼Ťci 10 tys. rubli. W 1903 r. bra┼é udzia┼é w wieczorze ku czci Ignacego Jana Paderewskiego, a w roku 1910 z delegacj─ů petersburskiej Polonii uczestniczy┼é w ods┼éoni─Öciu w Krakowie pomnika Grunwaldzkiego. By┼é wsp├│┼étw├│rc─ů powo┼éanej w 1903 r. Polskiej Sp├│┼éki Udzia┼éowej, kt├│ra do 1918 r. z powodzeniem utrzymywa┼éa Ksi─Ögarni─Ö Polsk─ů oraz Polsk─ů Drukarni─Ö Udzia┼éow─ů, a┼╝ do ostatecznej jej likwidacji przez bolszewik├│w w roku 1920. Przyczyni┼é si─Ö do powstania w 1909 r. polskiego "Dziennika Petersburskiego". W marcu 1913 r. stan─ů┼é na czele Komisji Organizacyjnej Budowy sto┼éecznego "Domu Polskiego", kt├│ry mia┼é stanowi─ç siedzib─Ö polonijnych stowarzysze┼ä i instytucji. W latach 1915-18 sprawowa┼é nadz├│r prawny nad Szpitalem Polskim w Petersburgu. Po rewolucji lutowej (obalenie caratu) zacz─ů┼é si─Ö silniej anga┼╝owa─ç w ┼╝ycie polityczne. Zwi─ůzany by┼é z Polskim Zrzeszeniem Niepodleg┼éo┼Ťciowym wsp├│┼épracuj─ůcym z Polsk─ů Parti─ů Socjalistyczn─ů (PPS). Jako jego reprezentant przyczyni┼é si─Ö po rewolucji lutowej 1917 r. do powstania w┼Ťr├│d Rosjan Ko┼éa Przyjaci├│┼é Niepodleg┼éo┼Ťci Polski, w kt├│rym znale┼║li si─Ö wp┼éywowi przedstawiciele Rz─ůdu Tymczasowego (m.in. Aleksandr Kiere┼äski, Niko┼éaj Niekrasow, Aleksandr Konowa┼éow i Michai┼é Tereszczenko) i Piotrogrodzkiej Rady Delegat├│w Robotniczych i ┼╗o┼énierskich (Niko┼éaj Soko┼éow, Matwiej Skobielew, Niko┼éaj Czechidze). Nast─Öpnie dzia┼éa┼é w piotrogrodzkim Polskim Komitecie Demokratycznym. Opu┼Ťci┼é Piotrogr├│d wraz z ┼╝on─ů 1 lipca 1918 r. i od pa┼║dziernika 1918 r. mieszka┼é w Warszawie. By┼é m.in. prezesem Towarzystwa Powrotu na Litw─Ö i Bia┼éoru┼Ť, Zwi─ůzku Polak├│w z Kres├│w Bia┼éoruskich, komitet├│w "Lw├│w-Wilno" i "Dora┼║na Pomoc" Wojsku Polskiemu. Przyczyni┼é si─Ö te┼╝ do powstania Pierwszego Polskiego Towarzystwa K─ůpieli Morskich w Gdyni - Kamiennej G├│rze. By┼é cz┼éonkiem rzeczywistym Towarzystwa Zach─Öty Sztuk Pi─Öknych w Warszawie (Wikipedia).

Do Petersburga wielu Polak├│w spo┼Ťr├│d stanu szlacheckiego przyci─ůga┼éa kariera w armii rosyjskiej z braku robienia kariery w innych dziedzinach ┼╝ycia, zastrze┼╝onych dla Rosjan nawet na terenie Kr├│lestwa Polskiego. W 1897 r. w Petersburgu s┼éu┼╝y┼éo w szeregach armii rosyjskiej 5,4 tys. polskich wojskowych. Oczywi┼Ťcie w wi─Ökszo┼Ť─ç to byli rekruci, jednak by┼éo tu du┼╝o oficer├│w polskiego pochodzenia i byli nawet genera┼éowie polskiego pochodzenia. W petersburskich szko┼éach wojskowych wszystkich szczebli by┼éo wielu Polak├│w. W stolicy car├│w mieszka┼éo tak┼╝e bardzo du┼╝o przedstawicieli polskiej szlachty. Pod koniec XIX w. mieszka┼éo tu 7,7 tys. Polak├│w (razem z rodzinami), b─Öd─ůcych szlacht─ů dziedziczn─ů, co stanowi┼éo 9,65% wszystkich os├│b pochodzenia szlacheckiego w stolicy. 1,8 tys. Polak├│w posiada┼éo szlachectwo osobiste (tj. niedziedziczne). Og├│┼éem szlachta stanowi┼éa w tym czasie ok. 27% ca┼éej polskiej ludno┼Ťci w mie┼Ťcie.

W ostatnich dw├│ch dekadach XIX wieku do Petersburga zacz─Öli masowo udawa─ç si─Ö Polacy w poszukiwaniu pracy (emigracja zarobkowa). Pierwszy powszechny spis ludno┼Ťci Imperium Rosyjskiego z 1897 r. odnotowa┼é 36,7 tys. mieszka┼äc├│w Petersburga, wyznaj─ůcych wiar─Ö rzymskokatolick─ů, dla kt├│rych polski by┼é j─Özykiem ojczystym. Zgodnie z rekonstrukcjami liczebno┼Ťci r├│┼╝nych grup etnicznych, przeprowadzonymi na bazie oficjalnych danych petersburskich spis├│w miejskich, w 1869 r. w Petersburgu by┼éo 14,7 tys. Polak├│w, co stanowi┼éo 2,2% z 667 tys. populacji miasta. W 1890 r. liczba Polak├│w w Petersburgu wynosi┼éa 27,3 tys., w 1900 r. - 50 tys. os├│b, co stanowi┼éo 3,5% prawie p├│┼étoramilionowej ludno┼Ťci miasta. W 1910 r., gdy Petersburg zamieszkiwa┼éo 1 mln 905 tys. os├│b, liczba Polak├│w osi─ůgn─Ö┼éa 65 tys. i stali si─Ö oni drug─ů najliczniejsz─ů (po Bia┼éorusinach) nierosyjsk─ů grup─ů etniczn─ů. Procent ludno┼Ťci polskiej w stosunku do ca┼éej ludno┼Ťci miasta w okresie 1890-1910 pozostawa┼é stabilny, jednak w odniesieniu do nierosyjskich mieszka┼äc├│w stolicy wzr├│s┼é z 15% do 19%. 1 stycznia 1914 r. w Petersburgu mieszka┼éo ok. 70 tys. Polak├│w. Polacy zamieszkiwali w Petersburgu praktycznie wszystkie dzielnice miasta, ale najg─Ö┼Ťciej zasiedlali robotnicz─ů dzielnic─Ö Narwsk─ů. W najbardziej uprzywilejowanych dzielnicach miasta - Kazanskiej (ponad 1,8 tys. Polak├│w) i Admira┼étiejskiej (ponad 1,3 tys.) osiedlali si─Ö Polacy zamo┼╝ni i piastuj─ůcy wysokie stanowiska.

W 1897 r. 1473 Polak├│w, w tym 33 kobiety, pe┼éni┼éy w Petersburgu s┼éu┼╝b─Ö cywiln─ů. Bardzo znaczna by┼éa liczebno┼Ť─ç polskiej inteligencji Petersburga. W tym┼╝e roku dzia┼éalno┼Ťci─ů lekarsk─ů i sanitarn─ů zajmowa┼éo si─Ö w stolicy Rosji 550 Polak├│w (w tej liczbie 125 kobiet), nauczycielsk─ů i wychowawcz─ů - 475 (w tym 166 kobiet); w sferze nauki, literatury i sztuki dzia┼éa┼éo 400 os├│b (w tym 52 kobiety); 80 os├│b prowadzi┼éo prywatn─ů praktyk─Ö prawnicz─ů. Przed wybuchem I wojny ┼Ťwiatowej wszystkie te liczny by┼éy znacznie wi─Öksze, bo i ludno┼Ť─ç polska w mie┼Ťcie wzros┼éa do ok. 70-80 tysi─Öcy. Jednak najwi─Öcej Polak├│w mieszkaj─ůcych w Petersburgu w 1897 r., bo a┼╝ 47% wywodzi┼éo si─Ö ze ┼Ťrodowiska ch┼éopskiego i robotniczego. Przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů za Rogatk─ů Narwsk─ů w dzielnicy newskiej mieszka┼éo do 10 tys. Polak├│w, pracuj─ůcych w tutejszych fabrykach, g┼é├│wnie jednak w wielkich zak┼éadach Puti┼éowskich. Poza tym bardzo du┼╝o Polak├│w pracowa┼éo w nast─Öpuj─ůcych przedsi─Öbiorstwach i w instytucjach: "Trieugolnik", "Skorochod", "Rieczkin", "Gosznak", dworzec Warszawski i Ba┼étycki, port handlowy, Instytut Technologiczny, oddzia┼é motoryzacyjny kolei Windawskiej; zak┼éadach: Aleksandrowska, Tornton, "Atlas", Obuchowska, Pierwszy M┼éyn Pa┼ästwowy (dzielnica Wo┼éodarsko-Obuchowska), fabryka Piotra Wiktorowicza Baranowskiego, "Rosenkrantz", "Arsena┼é" (dzielnica Wyborska). W 1897 r. w mie┼Ťcie by┼éo 2250 polskich ┼Ťlusarzy, 770 kolejarzy, ponad 300 - pracownik├│w fabryk przemys┼éu chemicznego, ok. 300 - drukarzy, 280 - budowniczych. Poza tym by┼éo tu 85 Polak├│w pracuj─ůcych na poczcie, 380 zatrudnionych by┼éo w hotelach i tawernach, 190 w handlu obwo┼║nym, 5,3 tys. os├│b znajdowa┼éo si─Ö na s┼éu┼╝bie u os├│b prywatnych, ponad po┼éow─Ö z nich stanowi┼éy kobiety - kucharki, s┼éu┼╝─ůce, pokoj├│wki, produkcj─ů odzie┼╝y zajmowa┼éo si─Ö 450 m─Ö┼╝czyzn i 640 kobiet. Og├│lnie pracuj─ůca ludno┼Ť─ç polska (bez os├│b na utrzymaniu) w 1897 r. stanowi┼éa 23,6 tys. os├│b (17,5 tys. m─Ö┼╝czyzn i 6,1 tys. kobiet) - prawie 67% wszystkich Polak├│w w stolicy.

Szereg Polak├│w prowadzi┼éo w Petersburgu w┼éasne przedsi─Öbiorstwa lub zajmowa┼éo wysokie stanowiska w instytucjach gospodarczych. Np. za┼éo┼╝one w 1856 r. przez warszawiaka Maurycego Boles┼éawa Wolffa przedsi─Öbiorstwo, w kt├│rego sk┼éad wchodzi┼éy m.in. zak┼éady typograficzne i odlewnia czcionek, zatrudnia┼éo w chwili jego ┼Ťmierci w 1883 t. powy┼╝ej 100 os├│b (w 1912 r. zak┼éad liczy┼é 190 pracownik├│w). Tak┼╝e warszawiak Micha┼é Wawelberg (1880-1947) by┼é za┼éo┼╝ycielem i w┼éa┼Ťcicielem domu bankierskiego "G. Wawelberg", kt├│ry w 1912 r. przemianowano na Petersburski Bank Handlowy; Stanis┼éaw Glezmer (1853-1916) w┼éa┼Ťcicielem i dyrektorem najprawdopodobniej pierwszej w Rosji fabryki utylizacji ko┼Ťci zwierz─Öcych (produkowa┼éa z nich nawozy sztuczne, olej i w─Ögiel kostny oraz klej), kt├│ra by┼éa monopolist─ů do czasu rewolucji bolszewickiej w 1917 r.; W┼éadys┼éaw ┼╗ukowski (1868-1916) od 1900 r. by┼é sta┼éym przedstawicielem Rady Zjazdu Przemys┼éowc├│w G├│rniczych Kr├│lestwa Polskiego i wiceprezesem w Radzie Zjazd├│w Przedstawicieli Przemys┼éu i Handlu w Petersburgu, piastowa┼é stanowisko dyrektora II Piotrogrodzkiego Towarzystwa Ubezpiecze┼ä, a tak┼╝e cz┼éonkiem zarz─ůdu Banku Azowsko-Do┼äskiego (by┼é tak┼╝e dzia┼éaczem polonijnym); Ignacy Jasiukowicz (1847-1914) od 1874 by┼é g┼é├│wnym in┼╝ynierem w Newskiej Fabryce Budowy Parowoz├│w i Okr─Öt├│w, od 1876 r. jej dyrektorem zarz─ůdzaj─ůcym, a od 1884 r. kierownikiem jednych z najwa┼╝niejszych w Rosji zak┼éad├│w metalurgicznych - petersburskich Zak┼éad├│w Puti┼éowskich.

Najbogatszym Polakiem mieszkaj─ůcych w Petersburgu i ca┼éej Rosji, a tak┼╝e najbogatszym Polakiem na prze┼éomie XIX i XX wieku by┼é Karol Jaroszy┼äski (1878-1929), pochodz─ůcy z Podola polski przedsi─Öbiorca, finansista i filantrop. Przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů by┼é najwi─Ökszym w┼éa┼Ťcicielem cukrowni w ┼Ťwiecie: by┼é w┼éa┼Ťcicielem lub wsp├│┼éw┼éa┼Ťcicielem 53 cukrowni i rafinerii cukru na terenie Rosji, g┼é├│wnie na Ukrainie oraz m.in. 12 bank├│w, w tym czterech w Petersburgu: Rosyjskiego Banku Handlowo-Przemys┼éowego (55%-87% akcji), Rosyjskiego Banku Handlu Zagranicznego (96%), Banku Rosyjsko-Azjatyckiego i Mi─Ödzynarodowego Banku (65%) akcji, stalowni, kopal┼ä, stalowni, towarzystw kolejowych, szeregu fabryk, hoteli itd. W marcu 1916 roku jego maj─ůtek oceniano na kwot─Ö 26,1 mln rubli, 300 mln rub. w d┼éugach wekslowych oraz 950 mln rub. w z┼éocie i nieruchomo┼Ťciach, ┼é─ůcznie 1 mld 276 mln rubli. Ostro┼╝ne szacuj─ůc, by┼éoby to ponad 200 miliard├│w obecnych polskich z┼é. Rezydencj─ů Karola Jaroszy┼äskiego w Petersburgu by┼é tzw. "Domu Po┼éowcowa" przy ul. B. Morskiej 52; poza tym w stolicy Rosji by┼é w┼éa┼Ťcicielem 8 kamienic czynszowych. W wyniku rewolucji bolszewickiej, w 1918 roku utraci┼é prawie ca┼éy maj─ůtek. Po zamieszkaniu w Polsce w 1920 roku mieszka┼é w Pa┼éacu Soba┼äskich w Warszawie.

Polacy mieszkaj─ůcy w Petersburgu nie byli a┼╝ tak brutalnie prze┼Ťladowani jak Polacy w Kr├│lestwie Polskim, a przede wszystkim na Kresach. Tolerowano tu istnienie polskich czasopism, p├│┼║niej wydawanie tak┼╝e polskich ksi─ů┼╝ek, a od lat 80. XIX w. wyst─Öpy teatralne. Niemniej i tutaj spotykali si─Ö z wrogo┼Ťci─ů, je┼Ťli nie tyle przeci─Ötnych Rosjan, to definitywnie ze strony urz─Ödnik├│w i policji, urz─Ödu cenzury czy Cerkwi prawos┼éawnej. Nie mog┼éy istnie─ç ┼╝adne polskie organizacje i instytucje oraz szko┼éy, a wszelka dzia┼éalno┼Ť─ç patriotyczna mog┼éa sko┼äczy─ç si─Ö z uwi─Özieniem w twierdzy lub cz─Ö┼Ťciej zes┼éaniem na Sybir. Ale Polacy nie byliby Polakami, gdyby nie przeciwstawiali si─Ö tej skrajnie antypolskiej polityce kolejnych car├│w i w┼éadz carskich. Ten bunt przeciwko carskiej tyranii zapocz─ůtkowali polscy studenci, bardzo liczni na uczelniach petersburskich. Studiuj─ůcy tu medycyn─Ö w latach 70. J├│zef Kazimierz Ziemacki, p├│┼║niejszy znany chirurg i w wolnej Polsce - w 1919 r. jeden z odnowicieli polskiego Uniwersytetu w Wilnie, honorowy rektor i oficjalny prorektor tej uczelni (1919-25), za┼éo┼╝y┼é tajn─ů bibliotek─Ö polsk─ů w Petersburgu, kt├│rej zosta┼é pierwszym bibliotekarzem. Natomiast w 1883 r. studenci Henryk Merczyng i W┼éadys┼éaw Natanson za┼éo┼╝yli p├│┼élegaln─ů organizacj─Ö polskich student├│w, kt├│ra po przyznaniu Polakom wi─Ökszych praw narodowych w 1905 r. przekszta┼éci┼éa si─Ö w Zwi─ůzek Polskich Lekarzy i Przyrodnik├│w. Wielu student├│w polskich by┼éo cz┼éonkami dzia┼éaj─ůcych w Petersburgu nielegalnych organizacji niepodleg┼éo┼Ťciowych i partii politycznych, szczeg├│lnie Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). Z ich grona wysz┼éo wielu budowniczych niepodleg┼éej Polski. Od pierwszych lat XX w. zacz─Ö┼éy powstawa─ç w Petersburgu kolejne tajne organizacje polskie, jak np. nowe Ko┼éo Lekarzy Polak├│w w Petersburgu (1901) czy ko┼éo Zet-u (1903).

Rewolucja 1905 roku na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego zmusi┼éa carat do przyznania wi─Ökszych praw narodowych Polakom, co sprawi┼éo, ┼╝e w Petersburgu od XX w., a szczeg├│lnie w latach 1905-14 powsta┼éo wiele legalnych i tajnych organizacji polskich jak np.: Towarzystwo Gimnastyczne "Sok├│┼é Polski" (1906), Polska Macierz Szkolna (1907), Dom Polski "Ognisko" (1907) - odgrywaj─ůcy bardzo du┼╝─ů rol─Ö w ┼╝yciu Polonii, Ko┼éo Adwokat├│w Polskich (1907), Klub Robotniczy "Promie┼ä" (1908-18), polska korporacja akademicka - Sarmatia (1908), Towarzystwo ┼Ťw. Wincentego a Paulo (1908), Petersburskie Ko┼éo Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz┼éo┼Ťci (1908-22, pierwsze na terenie Imperium Rosyjskiego polonijne stowarzyszenie maj─ůce na celu inwentaryzacj─Ö, ze szczeg├│lnym uwzgl─Ödnieniem rosyjskich kolekcji) i ochron─Ö polskiego dziedzictwa kulturowego), Rzymskokatolickie Stowarzyszenie "O┼Ťwiata" (1909), Ko┼éo Architekt├│w (1909-1918, przy nim dzia┼éa┼éo K├│┼éko Architektoniczne Student├│w Polak├│w w Piotrogrodzie), Stowarzyszenie Studentek Polek w Petersburgu "Sp├│jnia" (1909), Polskie Towarzystwo Krajoznawcze (1913).

6 sierpnia 1914 r. wybuch┼éa I wojna ┼Ťwiatowa (1914-18) pomi─Ödzy entent─ů, tj. Wielk─ů Brytani─ů, Francj─ů, Rosj─ů, Serbi─ů, Japoni─ů, W┼éochami (od 1915) i Stanami Zjednoczonymi (od 1917) a pa┼ästwami centralnymi, tj. Austro-W─Ögrami i Niemcami, wspieranymi przez Imperium Osma┼äskie oraz Bu┼égari─Ö. 17 sierpnia 1914 r. armia rosyjska wkroczy┼éa na teren Prus Wschodnich i w bitwie pod Tannenbergiem ponios┼éa straszn─ů kl─Ösk─Ö (Rosjanie stracili 92 tys. ludzi wzi─Ötych do niewoli oraz dziesi─ůtki tysi─Öcy zabitych i rannych). Lepiej powiod┼éo si─Ö armii rosyjskiej w walce z armi─ů austro-w─Ögiersk─ů na terenie po┼éudniowej Lubelszczyzny i Galicji Wschodniej, kt├│r─ů zaj─Ö┼éa wraz ze Lwowem. Wojskom niemiecko-austriackim nie uda┼éo si─Ö r├│wnie┼╝ zaj─Öcie Kr├│lestwa Polskiego (bitwa pod Warszaw─ů i D─Öblinem we wrze┼Ťniu 1914 r.). W maju 1915 r. ruszy┼éa nowa ofensywa wojsk niemiecko-austriackich na Rosj─Ö, w wyniku kt├│rej Niemcy zaj─Öli Warszaw─Ö (5 sierpnia), odbi┼éy Lw├│w wraz z ca┼é─ů Galicj─Ö oraz zaj─Ö┼éy bardzo du┼╝e obszary kresowe przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Ofensywa ta, a przede wszystkim brutalne porwanie (dos┼éowne) ze sob─ů przez wycofuj─ůc─ů si─Ö armi─Ö carsk─ů 2 milion├│w mieszka┼äc├│w tych teren├│w, wyrzuci┼éa na teren Rosji z samego Kr├│lestwa Polskiego ponad 900 000 Polak├│w oraz wiele tysi─Öcy Polak├│w z Galicji Wschodniej, z kt├│rych 66 000 zatrzyma┼éo si─Ö w guberni piotrogrodzkiej (petersburskiej). Spis uchod┼║c├│w z 1916 r. w Piotrogrodzie odnotowa┼é 22 738 Polak├│w, z kt├│rych 9548 (42%) to m─Ö┼╝czy┼║ni a 13 190 (58%) kobiety. W┼Ťr├│d polskich uchod┼║c├│w by┼éo 7490 dzieci i m┼éodzie┼╝ w wieku do lat 17. Opr├│cz tego spo┼Ťr├│d os├│b, kt├│re nie poda┼éy swojej narodowo┼Ťci, miano Polak├│w nadano dodatkowo 3,4 tys. os├│b, wyselekcjonowanym na podstawie przynale┼╝no┼Ťci wyznaniowej i miejsca sta┼éego pobytu. Og├│┼éem oficjalna liczba Polak├│w-uchod┼║c├│w w Piotrogrodzie przewy┼╝sza┼éa 26 tys. os├│b. Jednak ich rzeczywista liczba by┼éa jeszcze wi─Öksza, gdy┼╝ cz─Ö┼Ť─ç uchod┼║c├│w nie uwa┼╝a┼éa siebie za takich. Do tego w piotrogrodzkich szpitalach i instytucjach dobroczynnych znajdowa┼éo si─Ö wielu rannych Polak├│w, a wmie┼Ťcie przebywa┼éo tak┼╝e wielu innych polskich je┼äc├│w wojennych z armii austriacko-w─Ögierskiej i niemieckiej. W 1917 r. liczebno┼Ť─ç polskiej ludno┼Ťci w Piotrogrodzie osi─ůgn─Ö┼éa pu┼éap 100 tys.

Dla uchod┼║c├│w tych - w rosyjskim bezho┼éowiu brakowa┼éo ┼╝ywno┼Ťci, ciep┼éej odzie┼╝y, schronie┼ä, podstawowej opieki sanitarnej i zdrowotnej. Doprowadzi┼éo to do powstania Rosji wielu organizacji nios─ůcych pomoc uchod┼║com i je┼äcom. Do akcji pomocy polskim uchod┼║com w Piotrogrodzie i guberni piotrogrodzkiej w┼é─ůczyli si─Ö Polacy mieszkaj─ůcy w stolicy car├│w, kt├│ra zaraz po wybuchu wojny stan─Ö┼éa przed konieczno┼Ťci─ů materialnego wsparcia rodak├│w (ok. 1,5 tys. os├│b), kt├│rzy nie mogli powr├│ci─ç teraz do swych domostw i rodzin na ziemiach polskich. W├│wczas to, z inicjatywy przedstawicieli lokalnego ┼Ťrodowiska polskiego: Henryka ┼Üwi─Öcickiego, Boles┼éawa Olszamowskiego i Remigiusza Kwiatkowskiego 11 wrze┼Ťnia 1914 r. za┼éo┼╝ono w Piotrogrodzie polsk─ů organizacj─Ö pomocy ofiarom wojny, kt├│ra przyj─Ö┼éa nazw─Ö Towarzystwo Pomocy Biednym Rodzinom Polak├│w Uczestnicz─ůcych w Wojnie oraz Zubo┼╝a┼éej przez Wojn─Ö Ludno┼Ťci Polskiej. Z czasem zacz─Öto pos┼éugiwa─ç si─Ö kr├│tsz─ů nazw─ů Polskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny. Spo┼Ťr├│d 27 cz┼éonk├│w Komitetu G┼é├│wnego wybierano sze┼Ťcioosobowe Prezydium, kt├│re prowadzi┼éo bie┼╝─ůc─ů dzia┼éalno┼Ť─ç towarzystwa. W jego sk┼éad wchodzili: prezes, dw├│ch wiceprezes├│w, dw├│ch sekretarzy i skarbnik. W pierwszym Komitecie G┼é├│wnym znalaz┼éa si─Ö elita polskiego Petersburga/Piotrogrodu: gen. Aleksander Babia┼äski, Jan Barchwitz, ks. Konstanty Budkiewicz, Stefan Cybulski, Lubomir Dymsza, Jan Fedorowicz-Weder, Stefan Filipkowski, Jan Hattowski, ks. J├│zef Herget, Boles┼éaw Ja┼éowiecki, Adolf Kope─ç, Maria Kozie┼é┼é-Poklewska, Remigiusz Kwiatkowski, Antonina Le┼Ťniewska, Konrad Nied┼║wiecki, ks. Antoni Malecki, Boles┼éaw Olszamowski, Leon Petra┼╝ycki, Zofia Pogorzelska, Stanis┼éaw Ptaszycki, ks. Edward O?Rourke, Adam Smoli┼äski, Henryk ┼Üwi─Öcicki, ks. Stanis┼éaw Trzeciak, Seweryn Wachowski, ks. Aleksander W├│ycicki, Jan Zaleski, Jan ┼╗arnowski i W┼éadys┼éaw ┼╗ukowski. Do pierwszego Prezydium weszli: W┼éadys┼éaw ┼╗ukowski (prezes), Henryk ┼Üwi─Öcicki i ks. Konstanty Budkiewicz (wiceprezesi), Boles┼éaw Olszamowski (skarbnik) oraz Remigiusz Kwiatkowski i Jan Barchwitz (sekretarze). ┼Ürodki na dzia┼éalno┼Ť─ç planowano pozyskiwa─ç ze sk┼éadek cz┼éonkowskich, ofiar, zapis├│w testamentowych, dochod├│w z imprez edukacyjno-kulturalnych. Poza tymi ┼║r├│d┼éami pieni─ůdze na akcj─Ö pomocow─ů pozyskiwano r├│wnie┼╝ z dotacji w┼éadz i rosyjskich organizacji opieku┼äczych. Z tego ┼║r├│d┼éa mi─Ödzy sierpniem 1914 a 1 czerwca 1916 r. Komitet G┼é├│wny Towarzystwa otrzyma┼é kwot─Ö 14 mln 660 tysi─Öcy rubli. W sumie podczas ca┼éej wojny Towarzystwo uzyska┼éo 33 miliony 410 tysi─Öcy rubli. Komitet G┼é├│wny pracowa┼é poprzez sekcje i wydzia┼éy, a praca Towarzystwa by┼éa szeroko rozbudowana i uczestniczy┼éo w niej setki os├│b. Obj─Ö┼éo ono swoj─ů pomoc─ů w guberni ok. 37 tys. os├│b. Udzielano im g┼é├│wnie wsparcia w postaci odzie┼╝y i ┼╝ywno┼Ťci, w dalszej kolejno┼Ťci zapewniaj─ůc tak┼╝e prac─Ö. Wiosn─ů 1916 r. Towarzystwo dysponowa┼éo m.in. czterema warsztatami tkackimi, czterema stolarskimi, dwoma szewskimi, dwiema piekarniami i pralni─ů, utrzymywa┼éa dwa szpitale, prowadzi┼éa 13 ambulatori├│w, trzy tzw. domy zdrowia, dwa punkty pomocy dora┼║nej punkt izolacyjny oraz trzy ┼éa┼║nie. Dla 1367 dzieci i m┼éodzie┼╝y zorganizowano wi─Öc przytu┼éki w kilku miejscowo┼Ťciach, utrzymywa┼éo 29 szk├│┼é polskich, w kt├│rych nauk─Ö pobiera┼éo 1320 dzieci. W przypadku likwidacji PTPOW, jego mienie mia┼éo przej┼Ť─ç na w┼éasno┼Ť─ç Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynno┼Ťci przy polskim ko┼Ťciele ┼Ťw. Katarzyny. Polskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny zosta┼éo rozwi─ůzane dekretem w┼éadz bolszewickich 10 wrze┼Ťnia 1918 r. (Barbara G─ůsieniec).

Po zaj─Öciu Kr├│lestwa Polskiego przez armie niemieck─ů i austro-w─Ögiersk─ů latem 1915 r., ewakuowani do Rosji dzia┼éacze Centralnego Komitetu Obywatelskiego w Warszawie, 24 sierpnia 1915 r. powo┼éali w Piotrogrodzie Centralny Komitet Obywatelski Kr├│lestwa Polskiego w Rosji, kt├│rego prezesem przez ca┼éy czas jego istnienia (1915-18) by┼é dzia┼éacz endecki W┼éadys┼éaw Grabski (w wolnej Polsce m.in. premier rz─ůdu polskie w 1920 i 1923-25). W sk┼éadzie CKO poza Grabskim znale┼║li si─Ö: Stanis┼éaw Wojciechowski (1922-26 prezydent RP), Seweryn ┼Üwiatope┼ék-Czetwerty┼äski, Marian Lutos┼éawski, Fryderyk Jurjewicz, Bronis┼éaw Za┼é─Öski, Tadeusz Rutkowski, Stanis┼éaw Le┼Ťniowski, Joachim Gallera, Jerzy Zdziechowski, Leopold Kronenberg, Franciszek Nowodworski, Pawe┼é G├│rski, Jan Harusewicz, Jerzy Go┼Ťcicki, Henryk ┼Üwi─Öcicki, Stanis┼éaw Glezmer, W┼éadys┼éaw Glezmer, W┼éadys┼éaw ┼╗ukowski, Aleksander Lednicki; w p├│┼║niejszym okresie Zarz─ůd G┼é├│wny CKO liczy┼é zwykle 31-34 cz┼éonk├│w. Zadaniem CKO by┼éa m.in. pomoc polskim je┼äcom i wygna┼äcom oraz reprezentowanie interes├│w Polak├│w w Rosji (stworzy┼é w ramach CKO specjalne biuro, kt├│re opublikowa┼éo Materia┼éy i studia w sprawie odbudowy pa┼ästwa polskiego). Wielka Rosja zosta┼éa podzielona na 37 rejon├│w, a w nich ostatnim elementem struktury organizacyjnej CKO by┼éy partie, kt├│rymi kierowali przewodnicy. 1 pa┼║dziernika 1915 r. istnia┼éy 3054 partie (252 691 ludzi). W pa┼║dzierniku 1916 rejony uleg┼éy likwidacji, a akcja niesienia pomocy by┼éa realizowana przez komitety okr─Ögowe (w guberniach). Jesieni─ů 1916 r. pod opiek─ů CKO KPwR znajdowa┼éo si─Ö 334 tys. os├│b rozmieszczonych g┼é├│wnie na terenach zachodnich i po┼éudniowych guberni Rosji. Najpowszechniejsz─ů form─ů pomocy by┼éo udzielanie miesi─Öcznych zapom├│g na wy┼╝ywienie, mieszkanie i opa┼é. CKO KPwR po┼Ťredniczy┼é w zaopatrywaniu wygna┼äc├│w w ┼╝ywno┼Ť─ç i odzie┼╝, prowadzi┼é tak┼╝e sklepy ┼╝ywno┼Ťciowe i warsztaty. Zorganizowa┼é w┼éasn─ů s┼éu┼╝b─Ö zdrowia i szkolnictwo, 33 szpitale, 84 ambulatoria, sanatorium, 783 ochronki i schroniska, 226 szk├│┼é (ucz─Öszcza┼éo do nich 48 435 dzieci), 2 gimnazja (731 uczni├│w), szko┼éy rzemie┼Ťlnicze i kursy pedagogiczne. Fundusze na t─Ö dzia┼éalno┼Ť─ç (do 1 stycznia 1917 ┼é─ůcznie - 28,8 mln rubli) otrzymywa┼é g┼é├│wnie w postaci subwencji od rz─ůdu rosyjskiego (22,6 mln rubli) i od Komitetu Wielkiej Ksi─Ö┼╝nej Tatiany (4,4 mln rubli). Po rewolucji lutowej (obalenie caratu) przedstawiciele CKO KPwR brali udzia┼é do 3 pa┼║dziernika 1917 r. w pracach Komisji Likwidacyjnej do Spraw Kr├│lestwa Polskiego. Po bolszewickiej rewolucji pa┼║dziernikowej 1917 r. organizacja i jej dzia┼éacze byli szykanowani i prze┼Ťladowani. 9 kwietnia 1918 r. CKO KPwR podj─ů┼é decyzj─Ö o likwidacji, w tym okresie a┼╝ do lipca 1918 r. pe┼énomocnikiem g┼é├│wnym pozostawa┼é J├│zef Dangiel (Wikipedia).

Wielki nap┼éyw Polak├│w z Kr├│lestwa Polskiego i Galicji w latach 1914-15 i nast─Öpnie obalenie caratu w lutym 1917 r., spowodowa┼é w Petersburgu niebywa┼éy rozw├│j polskiego ┼╝ycia patriotycznego i organizacyjnego. Przed ugruntowaniem w┼éadzy przez bolszewik├│w w mie┼Ťcie na prze┼éomie 1917/18 r. powsta┼éy w├│wczas takie organizacje i instytucje, a tak┼╝e partie polityczne jak np.: harcerstwo (Chor─ůgiew Petersburska), Polski Teatr Ludowy i Towarzystwo Popierania Polskiego Teatru Ludowego w Petersburgu (1915, przy nim dzia┼éa┼éo Ko┼éo Artystyczne), Polskie Towarzystwo Mi┼éo┼Ťnik├│w Historii i Literatury (1916), Polskie Towarzystwo Zach─Öty Sztuk Pi─Öknych, Zwi─ůzek Wojskowych Polak├│w (1917), Ko┼éo In┼╝ynier├│w i Technik├│w Polskich - Polskie Towarzystwo Naukowo-Techniczne (1917), Polskie Towarzystwo Przyjaci├│┼é Dzieci (1918).

Polskie Zrzeszenie Niepodleg┼éo┼Ťciowe, powsta┼ée w 1915 r. z inicjatywy A. Lednickiego i gen. A. Babia┼äskiego. Ugrupowanie to 5/18 marca 1917 r. przekszta┼éci┼éo si─Ö w Polski Komitet Demokratyczny reprezentuj─ůcy m.in. spraw─Ö polsk─ů przed rosyjskim Rz─ůdem Tymczasowym (luty-listopad 1917). W 1916 r. powsta┼éo Ko┼éo Przyjaci├│┼é Niepodleg┼éo┼Ťci Polski. Po upadku caratu Jaroszy┼äski udost─Öpni┼é jeden ze swoich budynk├│w w pobli┼╝u Admiralicji na siedzib─Ö powo┼éanego 22 czerwca 1917 r. przez Og├│lny Zjazd Wojskowych Polak├│w Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego (Naczpolu), prowadz─ůcego dzia┼éalno┼Ť─ç kulturalno-o┼Ťwiatow─ů w┼Ťr├│d ┼╝o┼énierzy polskich oraz organizuj─ůcego opiek─Ö nad inwalidami i je┼äcami oraz rodzinami wojskowych. Po przymusowym rozwi─ůzaniu Naczpolu, w jego miejsce powsta┼éo Towarzystwo im. T. Ko┼Ťciuszki, kt├│rego zadaniem tego ostatniego by┼éo wywiezienie do odradzaj─ůcej si─Ö Polski dobytku jad─ůcych na zach├│d rodak├│w. Mia┼éa tu swoje ko┼éo Polska Organizacja Wojskowa (POW).

Powsta┼éy nowe szko┼éy polskie: gimnazjum m─Öskie z polskim j─Özykiem wyk┼éadowym dzia┼éa┼éo przy polskim ko┼Ťciele ┼Ťw. Katarzyny. Czynna by┼éa tak┼╝e Polska Szko┼éa Przygotowawcza (za┼é. 1911) i Pierwsze Polskie Gimnazjum ┼╗e┼äskie Stanis┼éawy ─ćwierdzi┼äskiej (1915-18) z polskim j─Özykiem wyk┼éadowym i z prawami szk├│┼é rz─ůdowych w latach 1915-1918. W 1915 r. do gimnazjum ─ćwierdzi┼äskiej ucz─Öszcza┼éo 186 uczennic, w 1916 r. - 208, za┼Ť w 1917 r. - 245. W Petersburgu by┼éo tak┼╝e 8-klasowe gimnazjum ┼╝e┼äskie z prawami gimnazj├│w rz─ůdowych oraz 8-klasowe gimnazjum ┼╝e┼äskie z polskim j─Özykiem wyk┼éadowym pod dyrekcj─ů Anny Jastrz─Öbskiej. W latach 1916-18 prowadzi┼éy dzia┼éalno┼Ť─ç Wy┼╝sze Kursy Polskie (prezes prof. T. Zieli┼äski), kt├│re by┼éy namiastk─ů wy┼╝szej szko┼éy. Dzia┼éa┼é r├│wnie┼╝ Polski Instytutu O┼Ťwiaty Pozaszkolnej. Nauczyciele byli zrzeszeni w Stowarzyszeniu Nauczycieli Polskich. Powsta┼é w 1917 r. Og├│lnoakademicki Zwi─ůzek Student├│w Polskich w Rosji (prezes Wac┼éaw Bitner, w wolnej Polsce 1922-35 pose┼é na Sejm RP).

Teraz opr├│cz Domu Polskiego "Ognisko" (za┼é. 1907), kt├│ry odgrywa┼é bardzo du┼╝─ů rol─Ö w ┼╝yciu Polonii, drugim takim centrum sta┼é si─Ö Dom i Klub M┼éodzie┼╝y Polskiej "Zgoda", za┼éo┼╝ona w 1917 r. plac├│wka socjalna i kulturalno-o┼Ťwiatowa, stanowi─ůca siedzib─Ö tego klubu oraz wi─Ökszo┼Ťci polskich organizacji m┼éodzie┼╝owych Piotrogrodu, mieszcz─ůca si─Ö w okaza┼éej kamienicy przy nabrze┼╝u kana┼éu Kriukowa 12, kt├│r─ů dla m┼éodzie┼╝y polskiej kupi┼é za 1 milion rubli polski filantrop Karol Jaroszy┼äski. By┼éy tam biura organizacji, a tak┼╝e pokoje mieszkalne, czytelnia, sale gimnastyczne, p┼éywalnia, a w ogrodzie nawet korty tenisowe. W rozleg┼éych, bogato zdobionych i doskonale wyposa┼╝onych wn─Ötrzach, o czym ┼Ťwiadcz─ů zachowane fotografie z wiosny 1918 r., znajdowa┼éy si─Ö reprezentacyjny hall g┼é├│wny, du┼╝e sale teatralna z balkonem i koncertowa z nisz─ů dla orkiestry, pe┼éni─ůca funkcj─Ö sto┼é├│wki sala bufetowa, czytelnia, sale rekreacyjne, pokoje administracyjne oraz "kwatera skaut├│w".), Ko┼éo Artystyczne Polskiej M┼éodzie┼╝y, redakcja ukazuj─ůcego si─Ö od pa┼║dziernika 1917 r. miesi─Öcznika polskiej m┼éodzie┼╝y szkolnej "M┼éode Si┼éy", kt├│rego wydawc─ů by┼é J├│zef Gorczak, a redaktorem W┼éadys┼éaw Sonchocki), Polskiej Polskie Towarzystwo Mi┼éo┼Ťnik├│w Historii i Literatury (1916), Wy┼╝sze Kursy Polskie, Towarzystwo Popierania Polskiego Teatru Ludowego, Polskie Towarzystwo Przyjaci├│┼é Dzieci, Polski Instytutu O┼Ťwiaty Pozaszkolnej. Wigili─Ö 1917 r. ┼Ťwi─Ötowa┼éo w "Zgodzie" na koszt jej fundatora 400 harcerzy i 300 polskich student├│w. Dom i Klub M┼éodzie┼╝y Polskiej "Zgoda" zamkn─Öli bolszewicy w 1918 r.

Niestety, rewolucja bolszewicka w Rosji w listopadzie 1917 r. i w nast─Öpstwie jej powstanie Zwi─ůzku Sowieckiego zapocz─ůtkowa┼éy nowy, tragiczny rozdzia┼é historii Polak├│w w Petersburgu. Przynios┼éy ich zag┼éad─Ö.

Zaraz po doj┼Ťciu do w┼éadzy z piek┼éa rodem bolszewik├│w w Rosji w wyniku tzw. rewolucji listopadowej 1917 r., jak i zarysowuj─ůc─ů si─Ö odbudow─ů pa┼ästwowo┼Ťci polskiej, po┼éowa Polak├│w mieszkaj─ůcych w Piotrogrodzie opu┼Ťci┼éa miasto, wyje┼╝d┼╝aj─ůc do Polski. Wyjecha┼éa prawie ca┼éa inteligencja polska. W mie┼Ťcie pozosta┼éo jeszcze bardzo du┼╝o uchod┼║c├│w, a spo┼Ťr├│d zasiedzia┼éych tu Polak├│w, g┼é├│wnie robotnicy fabryczni i osoby mocno zrusyfikowane. Wydawa─ç by si─Ö mog┼éo, ┼╝e przynale┼╝─ůc do klasy robotniczej, kt├│r─ů bolszewicy rzekomo reprezentowali, unikn─ů prze┼Ťladowa┼ä czy chocia┼╝by wi─Ökszych prze┼Ťladowa┼ä czy wr─Öcz terroru, kt├│ry by┼é codzienn─ů rzeczywisto┼Ťci─ů mieszka┼äc├│w Rosji. Nic bardziej mylnego. Samo bycie Polakiem zagra┼╝a┼éo ich ┼╝yciu, o czym niebawem si─Ö przekonali. Wiosn─ů i latem 1918 r. rozpocz─Ö┼éa si─Ö nowa masowa repatriacja uchod┼║c├│w i migrant├│w, a nast─Öpnie r├│wnie┼╝ sta┼éych mieszka┼äc├│w Piotrogrodu narodowo┼Ťci polskiej, kt├│rzy wybrali polskie obywatelstwo. W samym wrze┼Ťniu 1918 roku z Piotrogrodu wys┼éano 14 sk┼éad├│w kolejowych z polskimi uchod┼║cami i je┼äcami, licz─ůcych og├│┼éem 10 tys. os├│b. Og├│┼éem w 1918 r. repatriowa┼éo si─Ö do Polski z guberni piotrogrodzkiej (wraz z Piotrogrodem) 19 042 Polak├│w. Jednak pod koniec 1918 roku masowe odprawianie polskich uchod┼║c├│w do ojczyzny przerwano "ze wzgl─Öd├│w politycznych i technicznych". Wznowienie akcji reewakuacyjnej nast─ůpi┼éo dopiero w 1921 r., po zako┼äczeniu dzia┼éa┼ä wojennych (wojna domowa) na p├│┼énocnym zachodzie Rosji i zawarciu przez Polsk─Ö i Rosj─Ö traktatu ryskiego w 1921 r., b─Öd─ůcego nast─Öpstwem sromotnej przegranej Rosji w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. Wed┼éug danych gubernialnego oddzia┼éu statystycznego z 28 sierpnia 1920 r., liczba ludno┼Ťci polskiej przebywaj─ůcej w Piotrogrodzie na sta┼ée wynosi┼éa 24 793 osoby, a w gub. piotrogrodzkiej - 10 518 os├│b, co dawa┼éo razem - 35 311 os├│b. Opr├│cz nich w 1921 r. w Piotrogrodzie znajdowa┼éo si─Ö 4 tys. polskich je┼äc├│w z wojny polsko-sowieckiej w 1920 r. Wed┼éug danych polskiej sekcji Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewik├│w) pod koniec 1921 r. w mie┼Ťcie mieszka┼éo 30 tys. Polak├│w, w gub. piotrogrodzkiej za┼Ť - ok. 15 tys.; dane te uwzgl─Ödnia┼éy 23 tys. uchod┼║c├│w (10 tys. w Piotrogrodzie, 13 tys. w powiatach). Od 1921 r. ponownie wiele tysi─Öcy Polak├│w mieszkaj─ůcych w Petersburgu wyjecha┼éo do Polski. Od 1921 r. do 30 czerwca 1924 r. repatriowa┼éo si─Ö z ca┼éej bolszewickiej Rosji do Polski 469 tys. Polak├│w (Rocznik statystyczny 1925/26 Warszawa 1926). Wed┼éug sowieckiego spisu ludno┼Ťci przeprowadzonego w 1926 r. w Leningradzie (Petersburgu) mieszka┼éo jeszcze 34 027 Polak├│w, je┼Ťli tym danym, raczej w─ůtpliwym, na co wskazuj─ů dane z 1921 r., mo┼╝na wierzy─ç (rosyjska Wikipedia).

Po opanowaniu w┼éadzy przez bolszewik├│w w Piotrogrodzie (Petersburgu) w listopadzie 1917 r., a nast─Öpnie w Rosji, w┼éadza sowiecka wszcz─Ö┼éa represje przeciwko wszystkim Polakom w ca┼éej Rosji, w tym tak┼╝e w Piotrogrodzie (1924-92 nazywanym Leningradem), uwa┼╝aj─ůc ich za swoich i bolszewickiej Rosji wrog├│w. Tolerowani byli wy┼é─ůcznie polscy komuni┼Ťci, kt├│rzy przyst─ůpili do brutalnej sowietyzacji pozosta┼éej ludno┼Ťci polskiej. Prowadzili oni kilka polskoj─Özycznych organizacji, kt├│re trudno uwa┼╝a─ç za polskie. Pierwsze g┼é├│wne uderzenie w Polak├│w by┼éo skierowane przede wszystkim w polski Ko┼Ťci├│┼é katolicki, uwa┼╝aj─ůc go za wroga numer jeden. Prze┼Ťladowano polskich ksi─Ö┼╝y i zamykano ko┼Ťcio┼éy. Jednocze┼Ťnie terror bolszewicki uderzy┼é w Polak├│w, uwa┼╝anych przez nich za "wrog├│w ludu". Jak pisze Aleksandr Ju. Daniel (Polski Petersburg), setki Polak├│w rozstrzelano, a tysi─ůce innych wywieziono na Syberi─Ö i zabroniono wszelkiej polskiej z ducha dzia┼éalno┼Ťci spo┼éeczno-kulturalnej i religijnej, kt├│r─ů zast─ůpiono przez powo┼éanie w mie┼Ťcie kilku "polskich" ale komunistycznych z ducha plac├│wek. Po prawie 20 latach sowieckiej w┼éadzy, czyli w okresie terroru stalinowskiego bolszewicy uznali, ┼╝e w zasadzie wszyscy Polacy s─ů od urodzenia wrogami komunizmu i nigdy nie uda si─Ö ich skomunizowa─ç. Dlatego nale┼╝a┼éo im odm├│wi─ç wszelkich praw (zostali zaliczeni do tzw. lisze┼äc├│w - ludzi, kt├│rym nie przys┼éuguj─ů ┼╝adne prawa), a najlepiej po prostu wymordowa─ç. S┼éowo mia┼éo si─Ö sta─ç cia┼éem. W latach 1937-38 przyst─ůpiono wi─Öc do fizycznej likwidacji czy bezprzyk┼éadnego mordowania Polak├│w na wielk─ů skal─Ö, kt├│re by┼éo zwyk┼é─ů czystk─ů etniczn─ů. Ta czystka etniczna zosta┼éa nazwana oficjalnie "Operacj─ů Polsk─ů" Ludowego Komisariatu Spraw Wewn─Ötrznych ZSRR (NKWD).

Sowiecki spis ludno┼Ťci z 6 stycznia 1937 r. okre┼Ťla┼é liczb─Ö Polak├│w w Leningradzie na 31,2 tys. (1,1%), jednak zosta┼é on uznany na wadliwy z powodu rozbie┼╝no┼Ťci z wcze┼Ťniejszymi szacunkami leningradzkich statystyk├│w. W po┼éowie lat 30. XX w. zasz┼éa kardynalna zmiana w radzieckiej polityce narodowo┼Ťciowej. Zamiast rozwoju kultury poszczeg├│lnych narodowo┼Ťci zacz─Öto wprowadza─ç polityk─Ö "korienizacji" - unifikacji kultur narodowych na bazie kultury rosyjskiej z przyspieszon─ů asymilacj─ů mniejszo┼Ťci narodowych. Razem z masowym terrorem politycznym lat 1937-38 nowa polityka narodowa znacz─ůco zmieni┼éa etnodemograficzny sk┼éad populacji. Przeciwko "zagranicznym" mniejszo┼Ťciom narodowym by┼éo skierowane tak┼╝e zarz─ůdzenie NKWD nr 00485 z 11 sierpnia 1937 r., wszczynaj─ůce tzw. operacj─Ö polsk─ů NKWD.

"Operacja Polska" wesz┼éa w ┼╝ycie rozkazem nr 00485 z 11 sierpnia 1937 r., wydanym przez ludowego komisarza spraw wewn─Ötrznych ZSRR Niko┼éaja I. Je┼╝owa, kt├│ry wcze┼Ťniej zatwierdzi┼éo Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Wszechzwi─ůzkowej Komunistycznej Partii (bolszewik├│w) (KC WKP(b)); w tym tak┼╝e czy przede wszystkim J├│zef Stalin. Spo┼Ťr├│d innych "operacji narodowych" NKWD tego okresu "Operacja Polska" by┼éa najwi─Öksza. Od sierpnia 1937 r. do listopada 1938 r. aresztowano 143 850 Polak├│w, z czego 111 071 rozstrzelano, do ┼éagr├│w zes┼éano ponad 28 tys. ludzi, a ponad 100 tys. zes┼éano w g┼é─ůb Zwi─ůzku Sowieckiego. W wyniku "Operacji Polskiej" w obwodzie (wojew├│dztwie) leningradzkim i w Leningradzie od sierpnia 1937 r. do listopada 1938 r. NKWD aresztowa┼éo 7404 Polak├│w, z kt├│rych 6597 skazano na rozstrzelanie. W samym Leningradzie aresztowano ponad 5000 Polak├│w, z kt├│rych ponad 4500 zosta┼éo zamordowanych. Stanowi┼éo to ok. 16% zamieszkuj─ůcych w mie┼Ťcie Polak├│w - w styczniu 1937 roku - 31 200 os├│b. Nie s─ů to jednak pe┼éne dane, poniewa┼╝ nie uwzgl─Ödniaj─ů masowych aresztowa─ç przeprowadzonych np. w┼Ťr├│d kolejarzy, w┼Ťr├│d kt├│rych w Leningradzie by┼éo du┼╝o Polak├│w. Wed┼éug powszechnego spisu ludno┼Ťci przeprowadzonego w styczniu 1939 r. w Leningradzie mieszka┼éo ju┼╝ tylko czy ci─ůgle a┼╝ 20 405 Polak├│w (je┼Ťli wierzy─ç zak┼éamanym statystykom sowieckim).

W miejscu masowych poch├│wk├│w ofiar stalinizmu, zamordowanych w Leningradzie w latach 1937-54, na terenie dzielnicy Lewasz├│w, w 1989 r. powsta┼éa nekropolia (przedtem teren ten dla nikogo by┼é niedost─Öpny). Wed┼éug oficjalnych danych w latach 1937-54 w Leningradzie NKWD zabi┼éo 46 771 ludzi, w tym 40 885 (40 485 wed┼éug innego ┼║r├│d┼éa) os├│b skazanych na ┼Ťmier─ç z powod├│w politycznych. Wi─Ökszo┼Ť─ç z nich, w tym przesz┼éo 2 tysi─ůce Polak├│w, enkawudzi┼Ťci przywozili i grzebali na terenie dzisiejszego cmentarza w Lewaszowie. W1993 r. postawiono na nim dwa pomniki: prawos┼éawny i polski - katolicki. Ten ostatni jest projektu Leona Piskorskiego. W 1998 r. polski pomnik rozbudowano. W 2010 roku wzniesiono kolejny pomnik - pomnik po┼Ťwi─Öcony spoczywaj─ůcym tu zamordowanym duchownym katolickim, w wi─Ökszo┼Ťci Polak├│w.

"Operacja Polska" NKWD nie ogranicza┼éa si─Ö wy┼é─ůcznie do areszt├│w i rozstrzela┼ä. W jej trakcie masowo zwalniano etnicznych Polak├│w, zatrudnionych w leningradzkich fabrykach (np. w Fabryce Kirowa, dawne zak┼éady Puti┼éowskie, pracowa┼éo ok. 600 Polak├│w), instytucjach i armii. W ca┼éej Rosji zamykano teraz "polskie" komunistyczne z ducha i dzia┼éalno┼Ťci plac├│wki kulturalno-o┼Ťwiatowe, biblioteki, teatry, wydawnictwa i redakcje, organizacje spo┼éeczne. Rozwi─ůzano nawet polsk─ů sekcj─Ö Kominternu (Mi─Ödzynarod├│wki Komunistycznej), a czo┼éowych polskich komunist├│w wymordowano. We wrze┼Ťniu 1937 r. zamkni─Öto jedyn─ů w├│wczas w Leningradzie polsk─ů plac├│wk─Ö kulturalno-o┼Ťwiatow─ů Dom Polski im. Juliana Marchlewskiego, a do wiosny 1938 r. zlikwidowano: istniej─ůce jeszcze na pocz─ůtku 1937 r. trzy polskie szko┼éy, Wydzia┼é Polski przy Instytucie O┼Ťwiaty im. Hercena, a spo┼Ťr├│d sze┼Ťciu ko┼Ťcio┼é├│w otwartych (ale bez przerwy szykanowanych na r├│┼╝ny spos├│b), w czerwcu 1939 r. pozosta┼é tylko jeden, ale nie dla Polak├│w, a tylko na pokaz dla zagranicy, ┼╝e w Zwi─ůzku Sowieckim wolno┼Ť─ç religijna jest rzekomo gwarantowana i przestrzegana. Tak by┼éo a┼╝ do upadku Zwi─ůzku Sowieckiego w 1991 r. (Internet: Polski Petersburg).

Prze┼Ťladowanie polsko┼Ťci przez Zwi─ůzek Sowiecki przez kilkadziesi─ůt lat spowodowa┼éo, ┼╝e pierwszy powojenny spis ludno┼Ťci ZSRR, przeprowadzony w 1959 r. w┼Ťr├│d 3 mln 340 tys. mieszka┼äc├│w Leningradu odnalaz┼é ju┼╝ tylko 11 662 Polak├│w. Wszystkie p├│┼║niejsze spisy ludno┼Ťci notowa┼éy spadek liczebno┼Ťci Polak├│w w mie┼Ťcie: w roku 1970 - 10 948, w 1979 - 9607, w 1989 - 7955, w 2002 - 4451 (40 000 mia┼éo polskie korzenie), w 2010 - 2 647 os├│b. Przypuszcza si─Ö, ┼╝e Polak├│w jest w Petersburgu du┼╝o wi─Öcej, gdy┼╝ rosyjskie spisy ludno┼Ťci zaliczaj─ů do etnicznej grupy litewskiej, bia┼éoruskiej czy ukrai┼äskiej Polak├│w pochodz─ůcych z Litwy, Bia┼éorusi i Ukrainy, kt├│rych jest tu sporo. Pomimo tego Polonia w Petersburgu stanowi obecnie najliczniejsz─ů spo┼éeczno┼Ť─ç polonijn─ů w Federacji Rosyjskiej.

W okresie Polski Ludowej w Leningradzie by┼é Konsulat Generalny PRL, jednak nie interesowa┼é si─Ö on miejscow─ů Poloni─ů. Dopiero w okresie upadania Zwi─ůzku Sowieckiego i PRL, w Konsulat Generalne zacz─ů┼é organizowani spotkania miejscowych Polak├│w. Ich uczestnicy za┼éo┼╝yli w 1988 r. Klub Polski, kt├│ry w 1989 r. zosta┼é oficjalnie zarejestrowany pod nazw─ů Stowarzyszenie Kulturalno-O┼Ťwiatowe "Polonia". Liczba cz┼éonk├│w szybko ros┼éa i rozpocz─Öto nauczanie j─Özyka polskiego dla dzieci i doros┼éych (szk├│┼éka Ma┼éa Polonia). Wa┼╝nym wydarzeniem by┼éo zorganizowane w 1990 r. w Leningradzie Forum Organizacji Polonijnych w ZSRR z udzia┼éem przedstawicieli Stowarzyszenia "Wsp├│lnota Polska" i polskiego episkopatu. Polacy w┼é─ůczyli si─Ö do akcji o zwrot ko┼Ťcio┼é├│w. W 1992 r. powsta┼éa Regionalna Organizacja Spo┼éeczna Petersburski Zwi─ůzek Polak├│w, kt├│ry niebawem mia┼é blisko 300 cz┼éonk├│w. W 2015 r. ZP zosta┼é zarejestrowany jako Regionalna Spo┼éeczna Organizacja "Kongres Polak├│w w Sankt Petersburgu". W czerwcu 1992 r. odby┼é si─Ö I Festiwal Sztuki Polonijnej, kolejne organizowane corocznie nosi┼éy nazw─Ö Festiwali Kultury Polonijnej. Z biegiem lat powsta┼éo w Petersburgu szereg innych organizacji i zespo┼é├│w polskich oraz pisemka polskie, kt├│re jednak kr├│tko trwa┼éy (Ewa Zi├│┼ékowska). Pomimo trudnych warunk├│w Polacy nad New─ů, b─Öd─ůc nieod┼é─ůczn─ů cz─Ö┼Ťci─ů wielonarodowej miejskiej spo┼éeczno┼Ťci, zachowuj─ů sw─ů odr─Öbn─ů ┼Ťwiadomo┼Ť─ç etniczn─ů i piel─Ögnuj─ů najwa┼╝niejsze cechy kultury narodowej. Wyrazistym przyk┼éadem odrodzenia si─Ö ┼╝ycia Polonii w Petersburgu by┼éo otwarcie w 2007 r. Domu Polskiego, kt├│ry sta┼é si─Ö centrum dzia┼éa┼ä polskiej spo┼éeczno┼Ťci, w kt├│rym siedzib─Ö znalaz┼éy chyba wszystkie polskie organizacje. W uznaniu rangi najliczniejszej w Rosji spo┼éeczno┼Ťci polonijnej w 2009 r. w Petersburgu zorganizowany zosta┼é Dzie┼ä Polonii i Polak├│w za Granic─ů. W trzydniowym bogatym programie uczestniczyli przedstawiciele 30 organizacji polonijnych z ca┼éej Rosji. Niestety w 2015 r. Dom Polski w Petersburgu zosta┼é zamkni─Öty decyzj─ů w┼éadz rosyjskich - oficjalnie z przyczyn technicznych, a nie oficjalnie przez nienawi┼Ť─ç okazywan─ů Polsce i Polakom przez obecnego prezydenta-dyktatora Rosji W┼éadimira Putina.

W 2005 roku, wed┼éug informacji otrzymanych od dominikanina polskiego, o. Andrzeja Bielata, pracuj─ůcego w parafii ┼Ťw. Katarzyny, w Petersburgu dzia┼éa┼éy nast─Öpuj─ůce plac├│wki polskie: Zwi─ůzek Polak├│w w Sankt Petersburgu im. Ks. Bp. A. Maleckiego z siedzib─ů przy Prospekcie Newskim 32-34 (niedaleko ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Katarzyny), kt├│ry prowadzi polsk─ů szko┼é─Ö niedzieln─ů, Stowarzyszenie Kulturalno - O┼Ťwiatowe "Polonia" im. A. Mickiewicza, Instytut Polski w Sankt Petersburgu, Polskie Towarzystwo Historyczne w Sankt Petersburgu (prezes prof. W┼éodzimierz Michajlenko), Stowarzyszenie Lekarzy Polskich przy Zwi─ůzku Polak├│w w Sankt Petersburgu (prezes prof. Ernest Walkowicz). Nauczaniem j─Özyka polskiego zajmuj─ů si─Ö plac├│wki pedagogiczne: O┼Ťrodek Metodyki Nauczania J─Özyka Polskiego przy Liceum S┼éowia┼äskie nr 294, Szko┼éa Kultur S┼éowia┼äskich nr 479 i Szko┼éa nr 216 z poszerzonym programem nauczania j─Özyka polskiego. Ukazuje si─Ö "Gazeta Petersburska" (red. ┼Üwiatos┼éaw Swiacki) oraz by┼éy wydawane: biuletyn "Polonus" i kwartalnik "Polacy w Sankt Petersburgu". Za polski ko┼Ťci├│┼é uchodzi┼éa rzymskokatolicka parafia ┼Üw. Stanis┼éawa przy ul. Sojuza Pieczatnikow 22, kt├│rej proboszczem by┼é (i ci─ůgle jest) ks. Krzysztof Po┼╝arski. Natomiast w 2017 r. w Petersburgu dzia┼éa┼éy nast─Öpuj─ůce organizacje polskie: Stowarzyszenie Kulturalno-O┼Ťwiatowe "Polonia" w Sankt Petersburgu, Kongres Polak├│w w Sankt Petersburgu, Dom Polski, przedstawicielstwo Stowarzyszenia Wsp├│lnota Polska w Federacji Rosyjskiej (191014 Sankt Petersburg, ul. Sapiornyj pierieu┼éok 10 B), Chopinowskie Towarzystwo Muzyczne, Ko┼éo Mieszka┼äc├│w Obl─Ö┼╝onego Leningradu, Weteran├│w i Os├│b Represjonowanych, Klub Przyjaci├│┼é Polskiej Ksi─ů┼╝ki im. Agnieszki Osieckiej, Zesp├│┼é folklorystyczny "Gaik", Ch├│r "Lauda", Ch├│r "Kwiaty Polskie", Zesp├│┼é Folklorystyczny Polskiej Pie┼Ťni i Ta┼äca KORALE, Sankt Petersburska Regionalna Spo┼éeczna Organizacja Kulturalno-O┼Ťwiatowa Polska Macierz Szkolna, kt├│ra prowadzi szko┼é─Ö polsk─ů i od 1998 r. wychodzi dwuj─Özyczna - polsko-rosyjska "Gazeta Petersburska". W ko┼Ťcio┼éach odprawiane s─ů msze polskie. Dzisiaj dzia┼éalno┼Ť─ç polonijna nad New─ů ma silne wsparcie ze strony Konsulatu Generalnego RP. W Petersburgu dzia┼éa tak┼╝e prowadzony przez polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych Instytut Polski, promuj─ůcy polsk─ů kultur─Ö w┼Ťr├│d mieszka┼äc├│w miasta. Na Petersburskim Uniwersytecie Pa┼ästwowym jest wyk┼éadana filologia polska. Internetowa strona www.polskipetersburg.ru jest kopalni─ů informacji o Polakach w Petersburgu.

...
W Petersburgu w całym XIX w. i do 1920 roku mieszkało szereg wybitnych działaczy polskiej kultury, którzy brali udział w życiu kulturalnym miasta.

W ówczesnej stolicy Rosji mieszkał w latach 1824-29 poeta Adam Mickiewicz i tutaj powstały m.in. jego ballady Czaty i Trzech Budrysów, a w tutejszej drukarni Karola Kraya w 1828 roku wydano jego Konrada Wallenroda i Sonety krymskie.

Nad New─ů ostatnie lata ┼╝ycia sp─Ödzi┼éa i zmar┼éa tak┼╝e polska kompozytorka Maria Szymanowska (1789 Warszawa - 24 lipca 1831), polska pianistka i kompozytorka, pianistka dworu carskiego, jedna z pierwszych kobiet pianistek w historii kultury europejskiej. Po przeprowadzce do Petersburga w 1827 roku dzieli┼éa czas mi─Ödzy wychowanie c├│rek, kompozycj─Ö (Ballady Mickiewicza, Nokturn b-moll), koncerty i lekcje. By┼éa nadworn─ů pianistk─ů i prowadzi┼éa s┼éynny w mie┼Ťcie salon, kt├│ry odwiedzali przedstawiciele kosmopolitycznej elity stolicy Rosji, w┼Ťr├│d nich najwybitniejsze postacie muzyki i literatury: m.in. Puszkin, Glinka, Karamzin, Mickiewicz, Piotr Wiaziemski, Iwan Kry┼éow oraz polscy malarze Oleszkiewicz, Or┼éowski i Wa┼äkowicz. Maria Szymanowska zosta┼éa pochowana na specjalnym cmentarzu, nazwanym p├│┼║niej Mitrofanijewskim. Mogi┼éa jej, jak i ca┼éy cmentarz, nie zachowa┼éa si─Ö do naszych czas├│w. 25 wrze┼Ťnia 2010 roku ods┼éoni─Öto jej pomnik (cenotaf) na petersburskiej Nekropolii Mistrz├│w Sztuki obok ┼üawry Aleksandra Newskiego przy Newskim Prospekcie, a 27 czerwca 2013 roku w kamienicy przy ul. Italia┼äskiej 15, gdzie mieszka┼éa w latach 1828-1831, ods┼éoni─Öto po┼Ťwi─Öcon─ů jej tablic─Ö pami─ůtkow─ů. Jej c├│rka Celina (1812-1855) by┼éa ┼╝on─ů Adama Mickiewicza.

Wcze┼Ťniej, bo od 1791 r. mieszka┼é w Petersburgu a┼╝ do ┼Ťmierci w 1831 r. (z przerw─ů w latach 1822-24 kiedy mieszka┼é w Polsce) J├│zef Koz┼éowski, polski muzyk, pianista i kompozytor. W m┼éodo┼Ťci otrzyma┼é podstawowe wykszta┼écenie muzyczne w Warszawie i by┼é ┼Ťpiewakiem, a nast─Öpnie solist─ů w ch├│rze ch┼éopi─Öcym przy kolegiacie ┼Ťw. Jana Chrzciciela w Warszawie, gdzie pe┼éni┼é p├│┼║niej funkcj─Ö organisty. Od 1780 r. dzia┼éa┼é w Rosji i by┼é protegowanym ksi─Öcia Grigorija Potiomkina. Od 1791 r. przebywa┼é w Petersburgu, gdzie zyska┼é s┼éaw─Ö jako organizator cz─Ö┼Ťci muzycznej uroczysto┼Ťci urz─ůdzonych w 1791 r. przez Potiomkina na cze┼Ť─ç zdobycia tureckiej twierdzy Izmai┼é (nad Dunajem). Zosta┼é dyrektorem teatr├│w carskich w Petersburgu (1803-19). Jeszcze bardziej spopularyzowa┼é poloneza na dworze carskim. Autor poloneza Niech rozgrzmiewa pie┼Ť┼ä zwyci─Östwa, w latach 1791-1816 ┼Ťpiewanego jako hymnu Rosji, oraz tw├│rca rosyjskiego romansu jako gatunku muzycznego. Pisa┼é polonezy na orkiestr─Ö, fortepian, muzyk─Ö do kilku dramat├│w, liczne msze i s┼éawne Requiem es-moll op. 14 na ┼Ťmier─ç kr├│la polskiego Stanis┼éawa Augusta Poniatowskiego. Jego uwertura do tragedii Fingal nale┼╝y do najcenniejszych dzie┼é tego rodzaju w polskiej literaturze muzycznej.

W ┼╝yciu muzycznym Petersburga brali udzia┼é r├│wnie┼╝ bracia Apolinary, Antoni i Karol K─ůtscy. Apolinary, skrzypek i wirtuoz, w 1830 r. jako pi─Öcioletnie dziecko gra┼é na dworze petersburskim, a w latach 50. by┼é nadwornym solist─ů petersburskiej orkiestry teatralnej; Antoni, pianista i kompozytor mieszka┼é w Petersburgu w latach 1854-67 i by┼é tak popularnym pianist─ů, ┼╝e otrzyma┼é tytu┼é chevaliera, order koronny i medal sztuk pi─Öknych; natomiast Karol, skrzypek i kompozytor, pod koniec lat. 20. XIX w. by┼é uczniem Bianchiego w Petersburgu.

Polski dobry pianista, kompozytor i pedagog Teodor Leszetycki (1830-1915) mieszkał w Petersburgu w latach 1852-78 i w 1864 r. został powołany przez Antona Rubinsteina na profesora do nowo założonego Konserwatorium Muzycznego w Petersburgu, w którym wykształcił wielu znanych potem pianistów.

Tw├│rca polskiej opery narodowej Stanis┼éaw Moniuszko (1819-1872), przebywa┼é w Petersburgu go┼Ťcinnie w latach 1842, 1849, 1856 i 1870. W czasie tych podr├│┼╝y nawi─ůza┼é blisk─ů znajomo┼Ť─ç z wybitnymi muzykami rosyjskimi, m.in. Michai┼éem Glink─ů, Aleksandrem Dargomy┼╝skim, Cezarem Cui, Aleksandrem Sierowem. Jego polska opera narodowa "Halka" w Rosji zdoby┼éa sobie najwi─Öksz─ů poza ojczyzn─ů kompozytora popularno┼Ť─ç i przez lata utrzymywa┼éa si─Ö w ┼╝elaznym repertuarze operowym. W 1870 roku mia┼éa premier─Ö r├│wnie┼╝ w Petersburgu (po moskiewskiej w 1869 r.) - w Teatrze Maryjskim, w kt├│rym odby┼éo si─Ö prawdziwe rosyjskie entr├ęe "Halki"). Oper─Ö poprowadzi┼é wybitny kapelmistrz (zreszt─ů tak┼╝e kompozytor operowy) Eduard N├ípravn├şk, a w trzech g┼é├│wnych partiach wyst─ůpili czo┼éowi rosyjscy ┼Ťpiewacy tej doby - Julia P┼éatonowa jako Halka, Fiodor Komissar┼╝ewski jako Jontek oraz Iwan Mielnikow jako Janusz. Na przedstawienie przyjecha┼é Stanis┼éaw Moniuszko, kt├│rego komplementowa┼éa osobi┼Ťcie nawet carska ma┼é┼╝onka Maria Aleksandrowna (od kt├│rej imienia zreszt─ů posz┼éa nazwa s┼éawnego teatru), a ksi─ů┼╝─Ö Konstanty zaprasza go do pa┼éacu na uroczysty koncert. "Halka" w repertuarze Teatru Maryjskiego utrzyma┼éa si─Ö przez pi─Ö─ç sezon├│w, a pokazano j─ů 31 razy. Rosjanie, w tym ┼Ťrodowisko muzyk├│w petersburskich, wysoko cenili tw├│rczo┼Ť─ç Moniuszki, cho─ç sami mieli wielu w┼éasnych kompozytor├│w pisz─ůcych muzyk─Ö w stylu narodowym. Jednak nasza "Halka" z tekstem przet┼éumaczonym na rosyjski przez Niko┼éaj Kulikow, bez trudu wesz┼éa do repertuaru wielu rosyjskich scen operowych. Nawet bas wszech czas├│w, Fiodor Szalapin, debiutowa┼é w "Halce" w 1890 r. jako Stolnik. Wielk─ů popularno┼Ťci "Halka" cieszy┼éa si─Ö na scenach oper rosyjskich w latach I wojny ┼Ťwiatowej. W 1914 r. spektaklem w Teatrze Maryjskim dyrygowa┼é znowu N├ípravn├şk, Jontka ┼Ťpiewa┼é sam Leonid Sobinow, a w┼Ťr├│d wykonawc├│w scen baletowych by┼éa arcyg┼éo┼Ťna Matylda Krzesi┼äska. W czasach Zwi─ůzku Sowieckiego na jednym z galowych przedstawie┼ä zapozna┼é si─Ö z dzie┼éem Moniuszki sam Josip Wissarionowicz Stalin. W 1953 r. w Leningradzie (Petersburgu) zosta┼éa wystawiony inna opera Moniuszki "Straszny Dw├│r". W 2009 r. w Teatrze Maryjskim by┼éa wystawiona opera "Kr├│l Roger" Karola Szymanowskiego.

W Petersburgu cz─Östo wyst─Öpowali w teatrach rosyjskich i polskich wybitni lub bardzo dobrzy polscy ┼Ťpiewacy operowi, m.in.: J├│zefa Bielska, Stanis┼éaw Bogucki (w 1903 r. wyst─ůpi┼é go┼Ťcinnie w tutejszym Teatrze Cesarskim), bardzo dobra sopranistka Irena Bohuss (1904), inna bardzo dobra sopranistka Adelajda Bolska (od 1898 zaanga┼╝owana w operze cesarskiej i 1906-18 w Teatrze Maryjskim), Teresa Brzechffa, Wanda Czechowska-Miller, wielki Adam Didur (1909), Daniel Filleborn (1873/74), W┼éadys┼éaw Florja┼äski, Wiktor Gr─ůbczewski, Mira Heller, Kazimiera Horbowska, Teodozja Jakowicka-Friderici, Maria Juniewicz (1877-82), jedna z najs┼éawniejszych polskich ┼Ťpiewaczek operetkowych Wiktoria Kawecka (1910-18 wyst─Öpowa┼éa w rosyjskim teatrze Cristal Palace, odnosz─ůc wielkie sukcesy), tak┼╝e z grona najs┼éawniejszych polskich ┼Ťpiewaczek operowych Janina Korolewicz-Wajdowa (1906), Maria Krzy┼╝anowska, Tadeusz Leliwa, Maria Merkel, o fenomenalnym g┼éosie Aleksander Myszuga (w tutejszej operze w 1903 r. ┼Ťpiewa┼é parti─Ö Jontka po polsku!), Marian Palewicz-Golejewski, Adolf Pop┼éawski, w grudniu 1889 - styczniu 1890 roku jeden z najs┼éawniejszych ┼Ťpiewak├│w ┼Ťwiata Edward Reszke i jego brat - uwa┼╝any za najwi─Ökszego tenora XIX wieku Jan Reszke, Jan Romejko (we petersburskiej orkiestrze symfonicznej), kolejna jedna z najs┼éynniejszych polskich ┼Ťpiewaczek operowych Marcelina Sembrich-Kocha┼äska (1880-81 w wyst─Öpuj─ůcym tu zespole opery w┼éoskiej, 1881-82 i 1909), Stefan Belina Skupniewski, Ludwik Wierzbicki. W operze petersburskiej debiutowa┼é w 1907 roku ┼Ťpiewak polski Zygmunt Zalewski. Dyrygentem orkiestry symfonicznej i opery w Petersburgu by┼é przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů i go┼Ťcinnie w 1925 roku by┼é znany polski dyrygent Walerian Bierdiajew. W Konserwatorium Muzycznym w Petersburgu studiowali m.in.: J├│zefina Reszke, c├│rka Jana Reszke, p├│┼║niej wybitna ┼Ťpiewaczka opery paryskiej i Helena Serno-So┼éowiewicz, p├│┼║niej ┼Ťpiewaczka opery warszawskiej i oper rosyjskich oraz Emil M┼éynarski (1870-1935), dyrygent Warszawskich Teatr├│w Rz─ůdowych i g┼é├│wny re┼╝yser opery warszawskiej, 1902-07 dyrektor Filharmonii Warszawskiej i 1919-29 dyrektor Teatru Wielkiego w Warszawie.

W 1882 roku w┼éadze carskie wyrazi┼éy zgod─Ö na za┼éo┼╝enie w okresie letnim teatru polskiego w Petersburgu oraz na wyst─Öpy teatr├│w polskich z Kr├│lestwa Polskiego. Zgod─Ö te uzyska┼é Aleksander ┼üukowicz, aktor teatr├│w polskich w Kr├│lestwie Polskim, ostatnio w Warszawie. Zorganizowa┼é dwa zespo┼éy: dramatyczny /z aktor├│w krakowskich) i baletowy, kt├│re od maja do pa┼║dziernika 1882 roku wyst─Öpowa┼éy w Petersburgu oraz na wyje┼║dzie w Paw┼éowsku i Moskwie. Drugie pozwolenie na za┼éo┼╝enie teatru polskiego w Petersburgu, ale teraz sta┼éego otrzyma┼é w tym┼╝e samym roku J├│zef Teksel, aktor, ┼Ťpiewak, ostatnio dyrektor teatru w Cz─Östochowie, Kielcach, Radomiu i Lublinie. Wraz z Feliksem Weso┼éowskim, 30 czerwca 1882 roku podpisali w Warszawie koncesj─Ö na prowadzenie w Petersburgu sta┼éego teatru polskiego. Niestety, z powodu trudno┼Ťci finansowych prowadzili go tylko od 19 wrze┼Ťnia 1882 do 27 lutego 1883 roku. Podj─Öto szereg kolejnych nieudanych z powod├│w finansowych pr├│b za┼éo┼╝enia sta┼éego teatru polskiego w Petersburgu. Np. od 9 grudnia 1890 do 15 marca 1891 roku i od 8 grudnia 1891 do 28 lutego 1892 roku prowadzi┼é teatr petersburski Lucjan Ko┼Ťcielecki, kt├│ry po raz trzeci i ostatni pr├│bowa┼é zorganizowa─ç zesp├│┼é w Petersburgu w 1898 roku. Za namow─ů W┼éodzimierza Spasowicza dyrekcj─Ö teatru petersburskiego obj─ů┼é Kazimierz Kami┼äski i kierowa┼é nim od wrze┼Ťnia 1892 do lutego 1893 roku. Z teatrem tym ruszy┼é nawet na wypraw─Ö do Lipawy, Mitawy, Rygi, Moskwy, Charkowa, Tyflisu i Kamienskoje. W 1897 roku teatrem polskim w teatrze Kononowa kierowa┼é Micha┼é Cz┼éonkowski w 1915 roku Aleksander Zelwerowicz. Aleksander Wili┼äski prowadzi┼é przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů w┼éasny teatr operetkowy w Petersburgu. Do 1918 roku wyst─Öpowa┼éo w nim i przyje┼╝d┼╝aj─ůcych tu z Kr├│lestwa Polskiego teatrach objazdowych wielu znanych aktor├│w i ┼Ťpiewak├│w polskich. Wyst─Öpowali tu znani polscy aktorzy jak: J├│zef Andrzejewski, Jan Kazimierz Arwin, Rozalia Bartoszewska, J├│zefa Bielska, Micha┼é Ch─ůdzy┼äski, Jan Cholewicki, Bronis┼éawa Chrzanowska, Maria Czapska, Henryka Czarli, Ludwik Czarnowski, Maria D─ůbrowska, Aleksander Einsporn, Antoni Fertner (1899, 1915), Mieczys┼éaw Frenkiel (1882, 1914), W┼éadys┼éaw Grabowski, Piotr Hrynkiewicz, Kazimierz Kami┼äski, J├│zef Kasprowicz, W┼éadys┼éaw Kisielewski, Stanis┼éawa K┼éosowska, Stanis┼éaw Konopka, Zofia Kopczewska, Julia Ko┼Ťcielecka, J├│zef Kotarbi┼äski, Stanis┼éaw Kry┼éowski, Feliks Krzesi┼äski, Stanis┼éaw Larewicz, Boles┼éaw Leszczy┼äski, Lucyna Messal (1913, 1915), J├│zef Mielnicki, Gabriela Morska, Kornel Nowacki, Piotr Or┼éowski, Jan Paw┼éowski, Felicja Pichor, Stefania Puchniewska, Felicja Rutkowska, Boles┼éawa Siedlecka, Ignacy Sp┼éawiszewski, Stanis┼éaw Struczy┼äski, Halina Szmolc├│wna, Micha┼é Szobert, Helena Tarnowska, Karolina Teksel, Edward Topolski, Julia Wernik, Zofia Wierzejska, Nuna Wi┼Ťniarowska, Adam Wi┼Ťla┼äski, Kazimierz Wysocki, Aniela Zawadzka, Feliks Zbyszewski, Klotylda Zdzieszy┼äska, Teofila ┼╗o┼éopi┼äska. Aktorami teatr├│w rosyjskich w Petersburgu byli m.in. znany w ca┼éej Europie wybitny aktor Bogumi┼é Dawison i W┼éadys┼éaw Czengery, re┼╝yser dyrektor teatr├│w w przedwojennej Polsce. Nauczycielem ta┼äca w szkole teatralnej w Petersburgu by┼é znany tancerz polski Stanis┼éaw Gillert (zm. w Petersburgu w 1907). Kiedy w 1883 roku Gabriela Zapolska wyst─ůpi┼é w teatrze polskim w Petersburgu w tytu┼éowej roli w sztuce Nora, by┼éo to pierwsze wykonanie tej roli w Rosji i zwr├│ci┼éo uwag─Ö opinii rosyjskiej na tw├│rczo┼Ť─ç Henrika Ibsena. W po┼éowie XIX w. nauczycielem ta┼äca w petersburskim Instytucie maryjskim by┼é znany tancerz polski Konstanty Budzy┼äski. Wybitny scenograf teatru polskiego w Wilnie Ferdynand Ruszczyc w 1892-97 studiowa┼é malarstwo na Akademii Sztuk Pi─Öknych w Petersburgu.

Wielki nap┼éyw Polak├│w do Piotrogrodu zwi─ůzany z wybuchem I wojny ┼Ťwiatowej w 1914 r. zaowocowa┼é m.in. powstaniem Polskiego Teatru Ludowego. Jego powstanie poprzedzi┼éo za┼éo┼╝enie w maju 1915 r. Towarzystwa Popierania Polskiego Teatru Ludowego, kt├│re po kilku miesi─ůcach za┼éo┼╝y┼éo Polski Teatr Ludowy. Pierwszym kierownikiem artystycznym teatru zosta┼é aktor amator W┼éadys┼éaw Klott, kt├│rego pod koniec 1916 r. zast─ůpi┼é zawodowy i dobry aktor Boles┼éaw Boles┼éawski, a kierownikiem artystycznym zosta┼éa pianistka Lucyna Robowska. Polski Teatr Ludowy zainaugurowa┼é swoj─ů dzia┼éalno┼Ť─ç 18 wrze┼Ťnia 1915 r. wystawieniem patriotycznej sztuki Ludwika Morstina "Szlakiem legion├│w" na scenie teatru "Komedia". W repertuarze Polskiego Teatru Ludowego znalaz┼éy si─Ö m.in. sztuki "Dom otwarty" i "Grube ryby" Micha┼éa Ba┼éuckiego, "Zaczarowane ko┼éo" Lucjana Rydla, "┼üobzowianie" W┼éadys┼éawa Ludwika Anczyca, "Bracia Lerche" Adama Asnyka, "Damy i huzary", "Zemsta" oraz "Pan Benet" Aleksandra Fredry, "Warszawianka", "S─Ödziowie" oraz "Wesele" Stanis┼éawa Wyspia┼äskiego, a tak┼╝e sztuki obce: "Upiory" Henrika Ibsena, "Nadzieja" Hermana Heijermansa. W pierwszym roku swojego istnienia teatr da┼é 36 przedstawie┼ä. P├│┼║niej do repertuaru wesz┼éy takie spektakle, jak "Mi├│d kasztela┼äski" J├│zefa I. Kraszewskiego, "Ogniem i mieczem" oraz "Hajduczek" ("Pani Wo┼éodyjowska") wed┼éug Henryka Sienkiewicza, "Tamten" Gabrieli Zapolskiej, "Ch┼éopskie wesele". Teatr wystawia┼é r├│wnie┼╝ spektakle dla dzieci. Licz─ůca ponad 40 os├│b trupa Polskiego Teatru Ludowego sk┼éada┼éa si─Ö z profesjonalist├│w i amator├│w (w przewa┼╝aj─ůcej cz─Ö┼Ťci). Nale┼╝eli do niej: W. Klott, Micha┼é Snarski, J. Burszty┼äski (pseudonim Jana Korsaka, inicjatora zespo┼é├│w amatorskich i jednego z najlepszych aktor├│w Teatru Ludowego), Stanis┼éaw Bielecki, Franciszek Str├│┼╝ewski, K. ┼╗urkowski, Zenon Choroszczo, C. Tr─Öbicki, Tarczyc, E. Kwieci┼äski, Kazimierz Arciszewski, Krzewi┼äski, W. Matuszewski, Orwicz, W┼éadys┼éaw Szczawi┼äski, Szarski, aktorki Z. Puc├│wna, Maria Korabiewicz├│wna, Maryna Burska, Wejs├│wna, Opolska, D─Öbowska, Beata Duchowska, Cybulska, O. Mirecka. Od wiosny 1916 r. dzia┼éa┼é w Piotrogrodzie jeszcze jeden polski teatr, mianowicie zawodowy Teatr Artystyczno-Literacki Stefana Kiedrzy┼äskiego. Jego trupa sk┼éada┼éa si─Ö przede wszystkim z m┼éodych polskich aktor├│w, kt├│rzy znale┼║li si─Ö w Piotrogrodzie w czasie wojny. Przewa┼╝nie by┼éy to kobiety. Do zespo┼éu nale┼╝eli: Bia┼ékowska, Breszko-Breszkowska, M. B├│rska, Izabella Kalitowicz, Leontyna Karska, Maria Pali┼äska-Rusiecka, Wanda Rom├│wna-Skar┼╝y┼äska, Tadeusz Skar┼╝y┼äski, Wac┼éaw ┼Ücibor-Rylski (1898-1971). Spektakle by┼éy wystawiana tak┼╝e na scenie teatru "Komedia". Obydwa teatry dzia┼éa┼éy w Piotrogrodzie do wiosny 1918 r.; ich zespo┼éy powr├│ci┼éy do Polski (Tamara M. Smirnowa).

W 1851 roku wyst─Öpowa┼é go┼Ťcinnie w Petersburgu zesp├│┼é tancerzy warszawskich, w pa┼║dzierniku i listopadzie 1882 roku wyst─Öpowa┼é w Petersburgu "Balet Polski z Warszawy" Aleksandra ┼üukowicza, w 1903, 1906 i 1909 roku wyst─Öpowa┼é w Petersburgu teatr polski z ┼üodzi (w 1909 r. pod dyrekcj─ů A. Zelwerowicza), a w 1913 i 1914 roku teatr polski z Wilna. Spo┼Ťr├│d teatr├│w objazdowych z Kr├│lestwa Polskiego wyst─Öpowa┼éy tu m.in. zespo┼éy (te najbardziej znane): Aleksandra ┼üukowicza (1882, 1883), J├│zefa Pop┼éawskiego (1898), J├│zefa Puchniewskiego (1893, 1895), Micha┼éa Wo┼éowskiego 1900, Adolfiny Zimajer (1899/1900), Ludwika Hellera (1903), Mariana Gawalewicza (1906), Marii Przyby┼éko-Potockiej (1908), Boles┼éawa Boles┼éawskiego (1908), Heleny Marcello-Pali┼äskiej (1910), Micha┼éa Wo┼éowskiego (1910), Arnolda Szyfmana (1912), W 1954 roku wyst─Öpowa┼é go┼Ťcinnie w Leningradzie (Petersburgu) Teatr Polski z Warszawy. Na prze┼éomie 1899/1900 st─Öpowa┼éa w Petersburgu gwiazda operetki polskiej Adolfina Zimajer.

Du┼╝─ů rol─Ö w dziejach baletu petersburskiego, a tym samym i rosyjskiego odegrali wyst─Öpuj─ůcy w Teatrze Maryjskim w Petersburgu: Feliks Krzesi┼äski (1823-1905) - s┼éynny wykonawca mazura zar├│wno na scenie warszawskiej, jak i petersburskiej (, kt├│ry wprowadzi┼é ta┼äce polskie do balet├│w rosyjskich i upowszechni┼é je w rosyjskich sferach arystokratycznych (27.5.1895 otrzyma┼é honorowe obywatelstwo miasta Petersburga), jego c├│rka Matylda Krzesi┼äska (1872-1971) - primaballerina assoluta Teatr├│w Cesarskich w Petersburgu (1896-1917) i Wac┼éaw Ni┼╝y┼äski (1889-1950) - jeden z najwybitniejszych tancerzy baletu XX w. Tancerzem i choreografem teatru w Petersburgu by┼é tak┼╝e Antoni Luzi┼äski (1873-1934 Warszawa).

W petersburskim o┼Ťrodku artystycznym du┼╝─ů rol─Ö odgrywali Polacy. Np. malarz polski Franciszek Smuglewicz (1745-1807), wyk┼éadowca i profesor polskiego Uniwersytetu Wile┼äskiego, pracowa┼é na zlecenie dworu cesarskiego przy dekoracji zamku Michaj┼éowskiego w Petersburgu w latach 1800-01. W dawnej stolicy car├│w znajduje si─Ö obraz Smuglewicza ┼Üwi─Öty Stanis┼éaw napominaj─ůcy kr├│la Boles┼éawa ┼Ümia┼éego (3,49 ├Ś 2,65 m) z 1785 r. przeznaczony dla katedry wile┼äskiej. Zosta┼é ofiarowany przez wile┼äsk─ů kapitu┼é─Ö pierwszemu arcybiskupowi mohylewskiemu (1783) Stanis┼éawowi Bohuszowi Siestrze┼äcewiczowi (1731-1826), by┼éemu biskupowi koadiutorowi wile┼äskiemu do ufundowanego przeze┼ä ko┼Ťcio┼éa pw. ┼Ťw. Stanis┼éawa w Petersburgu w 1825 r. Obraz jest od 1935 r. chwili zamkni─Öcia ko┼Ťcio┼éa przez bolszewik├│w znajduje si─Ö w zbiorach Pa┼ästwowego Ermita┼╝u, dok─ůd trafi┼é jako kompozycja nieznanego malarza (!) - po to, aby muzeum nie by┼éo zmuszone zwr├│ci─ç jego prawowitemu w┼éa┼Ťcicielowi - Ko┼Ťcio┼éowi katolickiemu; publicznie zosta┼é pokazany po raz pierwszy w 2016 r. (Miko┼éaj Getka-Kenig).

Du┼╝─ů rol─Ö w dziejach polskiej sztuki odegra┼éa za┼éo┼╝ona w 1757 r. petersburska Akademia Sztuk Pi─Öknych, w kt├│rej wyk┼éadowcami i absolwentami byli tacy znani polscy malarze i rze┼║biarze jak: Micha┼é Elwiro Andriolli, W┼éadys┼éaw Baka┼éowicz, J├│zef Ba┼ézukiewicz, Wiktor Brodzki, Teodor Buchholz, Stanis┼éaw Chlebowski, Jan Chrucki, Jan Ci─ůgli┼äski, Wojciech Gerson, Mi┼éosz Kotarbi┼äski, Konrad Krzy┼╝anowski, Aleksander Laszenko, Stanis┼éaw Noakowski (cz┼éonek Akademii), Stanis┼éaw Noakowski, J├│zef Oleszkiewicz, Jan Gwalbert Olszewski, Aleksander Or┼éowski, W┼éadys┼éaw Podkowi┼äski, Stanis┼éaw Jakub Rostworowski, Boles┼éaw Rusiecki, Ferdynand Ruszczyc, Henryk Siemiradzki, Ludomir Sle┼ädzi┼äski, Kazimierz Stabrowski, Adolf Szyszko-Bohusz, Walenty Wa┼äkowicz, Henryk Weyssenhoff, Ludwik Wiesio┼éowski, Stanis┼éaw Witkiewicz, Konstanty Wr├│blewski. Profesorem Akademii by┼é Jan Ci─ůgli┼äski, honorowym profesorem Wiktor Brodzki, a cz┼éonkami jej Ksawery Jan Kaniewski, Stanis┼éaw Noakowski i Aleksander Or┼éowski. Or┼éowski mieszka┼é tu od 1802 roku i zmar┼é w 1832 roku, a J├│zef Oleszkiewicz mieszka┼é tu do ┼Ťmierci w latach 1810-30. Malowa┼é tam m.in. portrety rodziny carskiej. W 1812 r. zosta┼é przyj─Öty do petersburskiej Akademii Sztuk Pi─Öknych. Przez polskich zes┼éa┼äc├│w przebywaj─ůcych w Petersburgu by┼é uwa┼╝any za posta─ç niezwyk┼é─ů i pe┼én─ů cn├│t, co znajduje odzwierciedlenie w "Ust─Öpie" III cz─Ö┼Ťci Dziad├│w Adama Mickiewicza. By┼é wielkim mistrzem lo┼╝y wolnomularskiej Orze┼é Bia┼éy w Petersburgu, do czego aluzj─Ö uczyni┼é Mickiewicz w s┼éowach Witam ci─Ö Or┼éa i Booza znakiem, przerobionych p├│┼║niej na Witam ci─Ö Krzy┼╝a i Pogoni znakiem. Ksawery Jan Kaniewski, polski malarz (g┼é├│wnie portrecista), litograf, pedagog, a p├│┼║niej cz┼éonek petersburskiej Akademii Sztuk Pi─Öknych, w kt├│rej studiowa┼é w latach 1827-33, mieszka┼é w Petersburgu ponownie w latach 1842-46, po czym by┼é profesorem i 1858-64 dyrektorem Szko┼éy Sztuk Pi─Öknych w Warszawie, a w 1860 r. by┼é jednym z organizator├│w warszawskiego Towarzystwa Zach─Öty Sztuk Pi─Öknych (Zach─Öta). Szereg wybitnych i du┼╝ych obraz├│w Henryka Siemiradzkiego jest w muzeach Petersburga: Chrystus i jawnogrzesznica (1873, 550 ├Ś 350 cm) i Fryne na ┼Ťwi─Öcie Posejdona w Eleusis (1889, 390 ├Ś 763,5 cm) w Pa┼ästwowym Muzeum Rosyjskim, a Chrystus w domu Marii i Marty (1886) w Ermita┼╝u.

Petersbursk─ů Akademi─Ö Sztuk Pi─Öknych uko┼äczy┼é urodzony i zmar┼éy w Warszawie Wiktor Mazurowski (1859-1944), polski malarz batalista. W 1907 r. by┼é on jednym z za┼éo┼╝ycieli Polskiego Towarzystwa Sztuk Pi─Öknych w Petersburgu. Wi─Ökszo┼Ť─ç jego prac (batalistycznych) jest w muzeach rosyjskich, przede wszystkim Pa┼ästwowego Muzeum Rosyjskiego w Petersburgu oraz Galerii Tretiakowskiej i Muzeum panoramy bitwy pod Borodino w Moskwie; nale┼╝─ů do nich mi─Ödzy innymi Odwr├│t Napoleona spod Moskwy, Modlitwa o ┼Ťmier─ç; szereg obraz├│w jest tematycznie polskich, jak np. Szar┼╝a szwole┼╝er├│w pod Somosierr─ů, Atak polskich u┼éan├│w na kozak├│w P┼éatowa pod Mirem, Kto kogo?

Cz─Östo nie┼éatwy by┼é los polskich malarzy i rze┼║biarzy studiuj─ůcych na rosyjskich akademiach sztuk pi─Öknych. Potwierdza to co spotka┼éo rze┼║biark─Ö Juli─Ö Stabrowsk─ů (1869-1941) studiuj─ůc─ů w petersburskiej Akademii Sztuk Pi─Öknych, kt├│ra prac─Ö dyplomow─ů - mierz─ůc─ů 278 cm rze┼║b─Ö Lelum-Polelum (po rosyjsku zatytu┼éowan─ů Ostatni Wenedowie) - wykona┼éa pod kierunkiem prof. W┼éadimira Bieklemiszewa. Dzie┼éo to, inspirowane Lill─ů Wened─ů Juliusza S┼éowackiego, stylistycznie bli┼╝sze by┼éo akademickim kompozycjom profesora tej akademii Hugo Zalemana, np. rze┼║bie Cymbrowie (1889, Pa┼ästwowe Muzeum Rosyjskie). Rze┼║ba Stabrowskiej zaprezentowana w 1901 r. na wystawie prac absolwent├│w ASP zyska┼éa uznanie rosyjskiej krytyki, a jego autorka otrzyma┼éa tytu┼é artysty-rze┼║biarza I klasy. Ze stopniem tym zwi─ůzane by┼éo tak┼╝e sze┼Ťcioletnie stypendium zagraniczne. Niestety, Wielka Rada Akademii, kt├│ra musia┼éa zatwierdzi─ç uchwa┼é─Ö Rady Profesorskiej, uzna┼éa, ┼╝e dzie┼éo jest pozbawione cech "rosyjskich" w wykonaniu, a ponadto nawi─ůzuje do tw├│rczo┼Ťci poety polskiego w Cesarstwie zakazanego, i stypendium nie przyzna┼éa. Dzi─Öki interwencji Bieklemiszewa rze┼║b─Ö na koszt ASP przes┼éano do Warszawy (Dariusz Konstantyn├│w).

...
Petersburg zaznaczy┼é swoj─ů obecno┼Ť─ç w historii polskiej ksi─ů┼╝ki, a przede wszystkim prasy polskiej. A historia ta ma ponad 200 lat.
Do wprowadzonego przez bolszewik├│w zamordyzmu politycznego w 1917/18 roku, w stolicy Rosji ukazywa┼éy si─Ö ┼é─ůcznie 33 polskie czasopisma.

Histori─Ö prasy polskiej w Petersburgu zapocz─ůtkowa┼éo wydawanie polskiej wersji rosyjskiej gazety og├│lnoinformacyjnej o charakterze urz─Ödowym pt. "Russkij Inwalid" pod polskim tytu┼éem "Ruski Inwalid czyli wiadomo┼Ťci wojenne". Pismo to wydawane przez w┼éadze w Petersburgu i drukowane w tym mie┼Ťcie, a redagowane przez niejakiego Markianowicza (osoby bli┼╝ej nieznanej), ukazywa┼éo si─Ö w latach 1817-1821 sze┼Ť─ç razy w tygodniu, w obj─Öto┼Ťci 4 stron in 4. Gazeta podawa┼éa informacje z Rosji i ze ┼Ťwiata oraz rozkazy wojskowe i obwieszczenia urz─Ödowe wydawane przez w┼éadze w Petersburgu. Wi─Ökszo┼Ť─ç nak┼éadu kolportowano na by┼éych ziemiach polskich w┼é─ůczonych bezpo┼Ťrednio do Rosji (Kresy), a cz─Ö┼Ť─ç w Kr├│lestwie Polskim. Kolejnym pismem polskim wydawanym w Petersburgu w latach 1830-58 by┼é "Tygodnik Petersburski". Zacz─ů┼é si─Ö ukazywa─ç przed wybuchem Powstania Listopadowego (1830-31) z inicjatywy dawnych wile┼äskich filaret├│w i filomat├│w, w tym tak┼╝e Adama Mickiewicza, a pismo mia┼éo mie─ç charakter informacyjny, a przede wszystkim literacki i naukowy. Wkr├│tce jednak wybuch┼éo Powstanie Listopadowe i pismo tym razem z inicjatywy w┼éadz rosyjskich i przy wsp├│┼épracy grupy Polak├│w mieszkaj─ůcych w Petersburgu, kolaborant├│w, wi─ů┼╝─ůcych losy ziem polskich i Polak├│w z Rosj─ů. Na wniosek w┼éadz rosyjskich pismo otrzyma┼éo podtytu┼é "Gazeta Urz─Ödowa Kr├│lestwa Polskiego". To sprawi┼éo, ┼╝e pismo wychodzi┼éo a┼╝ 28 lat. Redaktorem pisma zosta┼é J├│zef Emanuel Przec┼éawski. Po wybuchu powstania pismo gwa┼étownie atakowa┼éo polski ruch narodowy i na ka┼╝dym kroku okazywa┼éo czo┼éobitn─ů lojalno┼Ť─ç wobec Miko┼éaja I. Po brutalnym st┼éumieniu powstania i jeszcze bardziej brutalnym okresie prze┼Ťladowania narodu polskiego przez carat, rz─ůd troch─Ö z┼éagodzi┼é swoj─ů antypolsk─ů polityk─Ö i tym samym zmieni┼é si─Ö tak┼╝e charakter "Tygodnika Petersburskiego", kt├│ry sta┼é si─Ö teraz pismem literacko-naukowym i pod wzgl─Ödem tre┼Ťci i formy stan─ů┼é na najwy┼╝szym poziomie w┼Ťr├│d czasopism polskich zaboru rosyjskiego. Z pismem wsp├│┼épracowali m.in. Micha┼é Grabowski, Henryk Rzewuski, J├│zef Ignacy Kraszewski, Ludwik Kondratowicz (W┼éadys┼éaw Syrokomla), Antoni Marcinkowski, Zenon Fisz. Powstaj─ůce w Warszawie konkurencyjne pisma o podobnym charakterze podci─Ö┼éy ostatecznie dalsz─ů egzystencj─Ö "Tygodnikowi Petersburskiemu", kt├│ry upad┼é w 1858 roku. R├│wnie┼╝ przed wybuchem powstania, bo 17 maja 1830 roku w stolicy car├│w zacz─ů┼é ukazywa─ç si─Ö "Ba┼éamut Petersburski", wydawany przez Tadeusza Bu┼éharyna, Adama Rogalskiego, J├│zefa S─Ökowskiego Micha┼éa Konarskiego. By┼éo to pismo literackie, kt├│re p├│┼║niej wyda┼éo kilku znanych literat├│w polskich, uprawiaj─ůcych tw├│rczo┼Ť─ç z duchu tzw. Konserwatywnego romantyzmu. Pismo nawi─ůzywa┼éo do o┼Ťwieceniowych tradycji dawnych wile┼äskich "Wiadomo┼Ťci Brukowych". W walce o czytelnika "Ba┼éamut Petersburski, kt├│ry w 1831 roku skr├│ci┼é sw├│j tytu┼é do "Ba┼éamut", przegra┼é walk─Ö z "Tygodnikiem Petersburskim" i upad┼é ju┼╝ w 1836 roku. Snobizm kierowa┼é zapewne tw├│rc─ů kolejnego polskiego czasopisma wydawanego w Petersburgu - "Egida", kt├│re wychodzi┼éo w j─Özyku polskim, w┼éoskim i francuskim (by┼éy tu do┼Ť─ç du┼╝e kolonie w┼éoska i francuska). Tygodnik ten wydawa┼é w 1834 roku Wincenty Zgierski, a czasopismo mia┼éo charakter encyklopedyczny, ale z przewag─ů tematyki literackiej. W latach 1840-44 w stolicy car├│w wydawana by┼éa "Niezabudka" - polski noworocznik literacki redagowany przez Jana Barszczewskiego (1790-1851), przede wszystkim polskiego, ale tak┼╝e i bia┼éoruskiego pisarza, poet─Ö, i wydawc─Ö. Barszczewski opublikowa┼é w nim m.in. swoje ballady: Wr├│┼╝ka Rusa┼éka, Zdr├│j Dziewiczy, Poczanowska G├│ra. Nurt spo┼éeczno-ideowy mia┼é za┼éo┼╝ony w 1843 roku przez Romualda Podbereskiego "Rocznik Literacki", po┼Ťwi─Öcony g┼é├│wnie literaturze i krytyce literackiej. Wychodzi┼é on w Petersburgu, a ostatni tom ukaza┼é si─Ö w Wilnie w 1849 roku. Podobnie by┼éo z czasopismem "Gwiazda". Za┼éo┼╝y┼éa go w Petersburgu w 1846 roku grupa m┼éodych post─Öpowych romantyk├│w zra┼╝onych konserwatyzmem "Tygodnika Petersburskiego" - Zenon Fisz, Jakub Jurkiewicz i Antoni Marcinkowski, jednak kolejne jej tomy ukazywa┼éa si─Ö do 1849 roku w Kijowie. Od pierwszego tomu g┼éosi┼éa potrzeb─Ö dyskusji i spor├│w ideowych jako jedynie mog─ůcych zapewni─ç dochodzenie do prawdy i post─Öpu. Pozosta┼ée trzy pisma polskie, kt├│re ukazywa┼éy si─Ö w Petersburgu przed Powstaniem Styczniowym (1862-63) to: "Kurier Muzyczny i Teatralny", kt├│ry w 1857 roku by┼é wydawany i redagowany przez Antoniego K─ůtskiego, znanego pianist─Ö i kompozytora; "Zadanie Ziemia┼äskie" ukazuj─ůce si─Ö w latach 1861-62, wydawane i redagowane przez J. Ba┼äkowskiego, kt├│re zawiera┼éo przedruki wypowiedzi prasowych na temat sprawy w┼éo┼Ťcia┼äskiej przed zbli┼╝aj─ůcym si─Ö carskim uw┼éaszczeniem ch┼éop├│w oraz wydawane w 1859 roku "S┼éowo", zas┼éuguj─ůce na szersze om├│wienie. Jak pisze Eugeniusz Tomaszewski wydawanie "S┼éowa" by┼éo poza Kr├│lestwem Polskim jedynym udanym przedsi─Öwzi─Öciem wydawniczym. Za┼éo┼╝y┼é je w 1859 roku J├│zefat Ohryzko na miejsce w┼éa┼Ťnie co upad┼éego "Tygodnika Petersburskiego" i mia┼éo mie─ç charakter umiarkowany. Czasopismo mia┼éo dobre podstawy materialne i planowane by┼éo te┼╝ z du┼╝ym rozmachem. Ukazywa┼éo si─Ö dwa razy w tygodniu, a ponadto wychodzi┼é jego dodatek miesi─Öczny. Pomy┼Ťlane by┼éo jako pismo o zasi─Ögu og├│lnopolskim, a jego redaktor - jeszcze przed ukazaniem si─Ö pierwszego numeru - zapewni┼é sobie wsp├│┼éprac─Ö wybitnych osobisto┼Ťci polskich ze wszystkich zabor├│w. Korespondencje mia┼éy nadchodzi─ç tak┼╝e ze wszystkich wa┼╝niejszych stolic europejskich. Do wieloosobowej redakcji zaproszono wiele wybitnych osobisto┼Ťci ┼╝ycia kulturalnego, m.in. W┼éodzimierza Spasowicza, Antoniego Czajkowskiego, Zygmunta Sierakowskiego. Podobnie jak warszawski "Tygodnik Ilustrowany", "S┼éowo" zdoby┼éo od razu znaczn─ů liczb─Ö prenumerator├│w i zdawa┼éo si─Ö zapowiada─ç jak najlepiej, zosta┼éo jednak niespodziewanie zamkni─Öte z polecenia samego cara Aleksandra II po wydaniu zaledwie 15 numer├│w, a J. Ohryzko zosta┼é aresztowany.

Pierwszym i jedynym do 1908 roku pismem polskim wydawanym w stolicy car├│w po 1862 roku, czyli po zgnieceniu Powstania Styczniowego 1863-64 by┼é za┼éo┼╝ony w 1882 roku tygodnik spo┼éeczno-polityczny o charakterze konserwatywnym "Kraj" i redagowany przez Erazma Piltza przy wsp├│┼épracy W┼éodzimierza Spasowicza. Od 1890 roku by┼é finansowany przez najwi─Ökszych polskich bankier├│w, przemys┼éowc├│w i ziemian zaboru rosyjskiego, co zdecydowa┼éo o kierunku politycznym tygodnika. Jak wszystkie inne pisma polskie wychodz─ůce w pa┼ästwie rosyjskim, podlega┼é ostrej cenzurze prewencyjnej. Jednak w Petersburgu by┼éa ona ┼éagodniejsza ni┼╝ na etnicznych ziemiach polskich. St─ůd tygodnik m├│g┼é publikowa─ç wiele materia┼é├│w o tendencjach patriotycznych, zw┼éaszcza w dzie┼éach literackich i naukowych. Stoj─ůc na gruncie lojalno┼Ťci wobec w┼éadz, pismo podejmowa┼éo m.in. walk─Ö z polityk─ů ucisku narodowego oraz rusyfikacj─ů i germanizacj─ů o┼Ťwiaty w Rosji i Niemczech. Popiera┼é nawet finansowo Polak├│w w zaborze niemieckim. Za┼éo┼╝one przy redakcji w 1894 roku Biuro Informacyjne organizowa┼éo r├│┼╝ne akcje obronne polskiego przemys┼éu i rolnictwa u w┼éadz centralnych w Petersburgu. St─ůd gazeta by┼éa popularna w ca┼éym zaborze rosyjskim, mia┼éa du┼╝y nak┼éad i og├│lnopolski zasi─Ög, szczeg├│lnie w zaborze rosyjskim, gdzie kszta┼étowa┼é tzw. polityk─Ö ugody polskich kr─Ög├│w konserwatywnych z caratem w zamian za wi─Öksze prawa narodowe dla Polak├│w. Z tygodnikiem wsp├│┼épracowali m.in. Marian Zdziechowski i Henryk Sienkiewicz. Przyznanie wi─Ökszych swob├│d - w tym politycznych m.in. Polakom w wyniku rewolucji w Rosji w 1905 roku umo┼╝liwi┼éo zak┼éadanie nowych czasopism polskich nie tylko na terenie Kr├│lestwa Polskiego, ale tak┼╝e w Petersburgu. To podkopa┼éo dotychczasowy monopol prasowy i polityczny "Kraju". Piltz ze swym programem konserwatywnym zosta┼é izolowany. W zwi─ůzku z tymi wydarzeniami i drastycznym spadkiem nak┼éadu pisma zrzek┼é si─Ö w 1906 roku redaktorstwa "Kraju". Pismo przesz┼éo w r─Öce adwokata i publicysty Bohdana Kuty┼éowskiego. Wspiera┼é je teraz finansowo hr. J├│zef Potocki, w┼éa┼Ťciciel wielkich d├│br ziemskich na Ukrainie. Pismo, ukazuj─ůce si─Ö teraz jako dziennik i w latach 1908-09 pod zmienion─ů nazw─ů - "Kraj Codzienny" reprezentowa┼éo teraz interesy ziemia┼ästwa polskiego na ca┼éych Kresach. Nak┼éad pisma ci─ůgle spada┼é i dziennik ten w czerwcu 1909 roku upad┼é. W listopadzie 1909 roku zacz─ů┼é ukazywa─ç si─Ö "Dziennik Petersburski" z dodatkami "G┼éos Mi┼äski" i "Tygodnik Ryski". "Dziennik", zwi─ůzany z Aleksandrem Lednickim, redagowali w r├│┼╝nych okresach czasu: Zygmunt Kmita, Remigiusz Kwiatkowski, Antoni Ossendowski i inni. Gazeta mia┼éa program demokratyczny i okazywa┼éa zainteresowanie ruchem robotniczym, gdy┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w w Petersburgu stanowili robotnicy. W 1913 roku zacz─ů┼é si─Ö ukazywa─ç dodatek "G┼éos M┼éodych", redagowany przez ludzi zwi─ůzanych ze Zwi─ůzkiem M┼éodzie┼╝y Post─Öpowo-Niepodleg┼éo┼Ťciowej: Tadeusza Ho┼é├│wk─Ö, Mieczys┼éawa Niedzia┼ékowskiego, Juliusza ┼üukasiewicza i in., a wi─Öc ludzie zwi─ůzani z J├│zefem Pi┼ésudskim "G┼éos M┼éodych" propagowa┼é has┼éa wolno┼Ťciowe oraz ide─Ö niepodleg┼éo┼Ťci Polski. Z powodu zmiany nazwy Petersburga na Petrogr├│d w 1914 roku, dziennik do zawieszenia jego wydawania przez cenzur─Ö w 1916 roku by┼é wydawany pod nazw─ů "Dziennik Petrogradzki". Wychodzi┼é w nak┼éadzie 2000 egzemplarzy. Opr├│cz "Kraju" i "Dziennika Petersburskiego" wychodzi┼éy w Petersburgu nast─Öpuj─ůce pisma polskie: "Dziennik Narodowy" (1917-18), "Dziennik Polski" (1916-17, mia┼é 5000 nak┼éadu, redaktorzy: Kazimierz Ehrenberg, W┼éadys┼éaw Rabski, Bohdan Wasiuty┼äski), "Fitanotherapia" (1913, specjalistyczne), "G┼éos Polski" (1913-18, z dodatkiem "Niwa Literacka"), "G┼éos Robotnika i ┼╗o┼énierza" (1917-18, pismo PPS - Frakcja Rewolucyjna, redaktor Kazimierz Pu┼╝ak), "G┼éos Wolny" (1918, pismo ┼╝o┼énierzy polskich stacjonuj─ůcych w Petersburgu), "Kurier Nowy" (1916-17, by┼é kontynuacj─ů "Dziennika Petersburskiego", tak┼╝e zamkni─Öty przez cenzur─Ö), "Kwartalnik Litewski" (1910-11, wydawnictwo po┼Ťwi─Öcone zabytkom przesz┼éo┼Ťci, dziejom, krajoznawstwu i ludoznawstwu polskiej Litwy, Bia┼éorusi i Inflant), "My┼Ťl Narodowa" (1916-17, zbli┼╝ona do Narodowej Demokracji), "Nowa Trybuna" (1914, organ roz┼éamowc├│w SDKPiL), "Pod Znakiem Krzy┼╝a i Wiary" (1910-14), "Polskie Si┼éy Zbrojne" (1917, tygodnik, organ oficjalny Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego w Rosji), "Promie┼ä Poranny" (1916-17), "Robotnik w Rosji" (1917-18, organ PPS-Lewicy), "Sprawa Polska" (1915-18, organ Narodowej Demokracji na wysokim poziomie publicystycznym, redaktorzy Stanis┼éaw Kozicki i Zygmunt Wasilewskim wsp├│┼épracownicy: Roman Dmowski, Zygmunt Balicki, Stanis┼éaw i W┼éadys┼éaw Grabscy), "Sprawa Robotnicza" (1918), "Sztandar" (1915-16, red. Remigiusz Kwiatkowski), "Wiadomo┼Ťci Archidiecezjalne" (1910-12), "Wiadomo┼Ťci Ko┼Ťcielne" (1914), "┼╗ycie Ko┼Ťcielne" (1914-17). Trzy ostatnie tytu┼éy oraz "Pod Znakiem Krzy┼╝a i Wiary" by┼éy czasopismami katolickimi. Woln─ů pras─Ö polsk─ů zlikwidowali bolszewicy na zaj─Ötych przez nich obszarach Rosji w 1918 roku.

Jak ju┼╝ wspomnia┼éem, carska cenzura w odniesieniu do publikacji polskich w Petersburgu nie szala┼éa a┼╝ tak mocno jak w Warszawie. ┼üatwiej tu by┼éo wyda─ç ksi─ů┼╝ki, kt├│rych druk w Warszawie by┼éby niemo┼╝liwy. W Petersburgu funkcjonowa┼éo kilka ma┼éych ksi─Ögar┼ä/drukar┼ä polskich. Najwi─Ökszymi by┼éy: ksi─Ögarnia Maurycego Boles┼éawa Wolffa, drukuj─ůca ksi─ů┼╝ki polskie w latach 50. i na pocz─ůtku lat 60. XIX w. oraz Ksi─Ögarnia Polska.

Wykorzystuj─ůc fakt, ┼╝e w Petersburgu cenzura w odniesieniu do literatury polskiej by┼éa bardziej ┼éagodna ni┼╝ na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego, urodzony w Warszawie Maurycy Boles┼éaw Wolff (1825-1883), kt├│ry w wydawnictwach i ksi─Ögarniach polskich uczy┼é si─Ö zawodu, widz─ůc si─Ö w roli wydawcy literatury polskiej w stolicy car├│w, w 1848 r. postanowi┼é przenie┼Ť─ç si─Ö z Warszawy do Petersburga, aby tam w lepszych warunkach wydawa─ç polskie ksi─ů┼╝ki. Z pocz─ůtku pracowa┼é w plac├│wkach i ksi─Ögarniach rosyjskich, wsp├│┼épracuj─ůc z tamtejsz─ů Poloni─ů. Stan─ů┼é wreszcie na w┼éasnych nogach i w 1856 r. otworzy┼é w┼éasn─ů drukarni─Ö, dwa lata p├│┼║niej przej─ů┼é za┼éo┼╝on─ů w 1830 r. odlewni─Ö czcionek Georgesa Revillona. Szacuje si─Ö, ┼╝e Wolff wyda┼é ok. 150 tom├│w po polsku. Zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç z nich zosta┼éa wydrukowana w latach 50. XIX w. Trwa┼éym wk┼éadem Wolffa w dziedzinie historii by┼éo 12-tomowe wydanie Dziejopis├│w krajowych (1854-1858) w przek┼éadach z ┼éaciny wraz z obja┼Ťnieniami. By┼éo to wsp├│lne dzie┼éo prawnika W┼éodzimierza Spasowicza, historyka Micha┼éa Gliszczy┼äskiego, literata W┼éadys┼éawa Syrokomli, bibliografa i bibliotekarza Adama Benedykta Jochera oraz Micha┼é Bali┼äski. Ekskluzywnym wydawnictwem by┼éa ikonografia pomnik├│w i grob├│w monarch├│w polskich w Krakowie, zebrana w Monumenta Regnum Poloniae Cracoviensia (wyd. 2, Petropoli, 1851). W┼Ťr├│d pozosta┼éych prac historycznych znalaz┼éy si─Ö m.in.: dwutomowy Herbarz rodzin szlacheckich Kr├│lestwa Polskiego, Opis obyczaj├│w i zwyczaj├│w za panowania Augusta III J─Ödrzeja Kitowicza, Podr├│┼╝e historyczne po ziemiach polskich od 1811 do 1828 roku Juliana Ursyna Niemcewicza, wydane w kilku tomach dzie┼éo Znakomici m─Ö┼╝owie polscy w XVIII wieku J. Bartoszewicza, Pami─Ötniki z czas├│w panowania Jana Kazimierza, Micha┼éa Korybuta i Jana III Jana Chryzostoma Paska (ok. 1636-1701), Estetyka czyli umnictwo pi─Ökne Karola Libelta, Rozbiory i krytyki Aleksandra Tyszy┼äskiego, Wspomnienia z podr├│┼╝y T. Tripplina i Dziennik podr├│┼╝y do Tatr├│w Seweryna Goszczy┼äskiego. Centralne miejsce w dorobku wydawniczym Wolffa zajmowa┼éa tw├│rczo┼Ť─ç Adama Mickiewicza (1798-1855), do kt├│rego mia┼é stosunek emocjonalny. Wolff przyczyni┼é si─Ö do powstania dw├│ch edycji dzie┼é wieszcza: paryskiej i dw├│ch petersburskich. W 1851 r. ukaza┼éo si─Ö w Pary┼╝u ozdobne wydanie Gra┼╝yny i Konrada Wallenroda, w oryginale i francuskim przek┼éadzie, z drzeworytami J. Tysiewicza (w┼éa┼Ťc. W. Niewiarowicz). W latach 1860-61 nak┼éadem Wolffa wyszed┼é jedenastotomowy zbi├│r pism Mickiewicza, nad przygotowaniem kt├│rego pracowali E. Januszkiewicz i J. Klaczko. Najwi─Ökszym niezrealizowanym przez wybuch Powstania Styczniowego 1863 przedsi─Öwzi─Öciem wydawniczym Wolffa w j─Öz. polskim by┼é projekt obszernego opracowania krajoznawczego, traktuj─ůcego o ziemiach nale┼╝─ůcych do historycznej Polski. Niestety, w latach 60., tak┼╝e w wyniku carskich antypolskich represji popowstaniowych, Wolff przerzuci┼é si─Ö na wydawanie ksi─ů┼╝ek w j─Özyku rosyjskim i zbli┼╝y┼é si─Ö do ┼Ťrodowiska rosyjskiego. Jednak ch─Ötnie przyjmowa┼é do pracy Polak├│w, tak┼╝e na stanowiska kierownicze; od 1875 r. obowi─ůzki sekretarza ksi─Ögarni i wydawnictwa, polski pisarz i publicysta Zygmunta Librowicza (1855-1921). W┼Ťr├│d zatrudnianych przez Wolffa sekretarzy literackich byli Polacy: W. Spasowicz i Z. Librowicz.

Ksi─Ögarnia Polska przy pl. Kaza┼äskim 7 (obecnie nr 3), funkcjonuj─ůca w latach 1879-1920. Za┼éo┼╝y┼é j─ů, wspieraj─ůc si─Ö renom─ů prowadzonego w Warszawie przedsi─Öbiorstwa, pod nazw─ů Ksi─Ögarnia J├│zefa Ungera, przyby┼éy z Warszawy Gracjan Unger (w┼éa┼Ťc. Je┼╝y┼äski, 1853-1911), adoptowany syn i spadkobierca J├│zefa Ungra (1817-1874), warszawskiego drukarza, wydawcy i ksi─Ögarza. Przy ksi─Ögarni funkcjonowa┼éa czytelnia oraz wydawa┼éa "Gwiazd─Ö. Kalendarz petersburski", kt├│r─ů redagowa┼é zarz─ůdca ksi─Ögarni, literat i publicysta Henryka Gli┼äski, kt├│ry w 1883 roku sta┼é si─Ö jej w┼éa┼Ťcicielem, znanej od teraz jako Ksi─Ögarnia Polska. To on zapocz─ůtkowa┼é wydawanie polskich ksi─ů┼╝ek w stolicy car├│w, wydaj─ůc w 1885 roku dramat hr. Stanis┼éawa Rzewuskiego (1864-1913) Optymi┼Ťci. W grudniu 1886 roku Ksi─Ögarni─Ö Polsk─ů przej─Ö┼éa Bronis┼éawa Rymowicz (1839-1926), te┼Ťciowa Erazma Piltza, redaktora petersburskiego "Kraju". Odt─ůd przez kolejne 12 lat przedsi─Öbiorstwo funkcjonowa┼éo pod szyldem "Ksi─Ögarni Warszawskiej Br. Rymowicz", mimo ┼╝e w 1887 r. formalnym w┼éa┼Ťcicielem zosta┼é redaktor "Kraju". Zwi─ůzanie los├│w ksi─Ögarni z "Krajem" sprzyja┼éo rozwini─Öciu aktywno┼Ťci wydawniczej. W┼Ťr├│d publikacji dominowa┼éy dzie┼éa autor├│w aprobuj─ůcych lini─Ö polityczn─ů organu prasowego E. Piltza. Znalaz┼éy si─Ö w┼Ťr├│d nich m.in.: szkic polemiczny Genjusz i ob┼é─ůkanie (1888) Adama Mahrburga, Fizjologii ducha (1888) francuskiego my┼Ťliciela Fr├ęd├ęrica Paulhana, opowiadanie Ludwika Straszewicza Nasze czasy (1890), popularnonaukowe Drobiazgi historyczne (1891-1892, t. 1-2) Aleksandra Kraushara (1843-1911) czy "flagowy produkt" Ksi─Ögarni - Pisma (1892, t. 1-6) W┼éodzimierza Spasowicza. Z klasyk├│w literatury polskiej publikowa┼éa tu swoje ksi─ů┼╝ki Eliza Orzeszkowa (1841-1910). Ukaza┼éy si─Ö tu jej powie┼Ťci Bene nati (1891) i Dwa bieguny (1893), Maria Rodziewicz├│wny og┼éosi┼éa powie┼Ť─ç Anima vilis (1893), a Maria Konopnicka zbi├│r nowel Na drodze (1893). Z prac historycznych Ksi─Ögarnia Warszawska wyda┼éa szkice o Przewrocie umys┼éowym w Polsce wieku XVIII (1891) W┼éadys┼éawa Smole┼äskiego i histori─Ö Rosji Kazimierza Waliszewskiego, a z publikacji okoliczno┼Ťciowych: Pami─Öci Adama (1890) oraz Upominek. Ksi─ů┼╝k─Ö zbiorow─ů na cze┼Ť─ç Elizy Orzeszkowej (1866-1891) (1893).

W 1887 roku podj─ů┼é prac─Ö w Ksi─Ögarni Polskiej Kazimierz Grendyszy┼äski (1864-1906), kt├│rego brat Ludomir (1859-1922) by┼é w latach wcze┼Ťniejszych sekretarzem "Kraju". Dzi─Öki niemu Kazimierz nawi─ůza┼é kontakty z elit─ů intelektualn─ů kolonii polskiej w Petersburgu. W 1893 roku zosta┼é kierownikiem Ksi─Ögarni Polskiej, a od maja tego roku jej w┼éa┼Ťcicielem. Przeni├│s┼é j─ů z kamienicy Lesnikowa przy pl. Kaza┼äskim 7 (obecnie nr 3) na ul. Jekateryninsk─ů 2 (obecnie cz─Ö┼Ť─ç ul. Szpalernej). Grendyszy┼äski postanowi┼é rozwin─ů─ç dzia┼éalno┼Ť─ç wydawnicz─ů Ksi─Ögarni Polskiej. W ci─ůgu zaledwie dziesi─Öciu lat aktywnej dzia┼éalno┼Ťci nak┼éadem ksi─Ögarni ukaza┼éo si─Ö kilkadziesi─ůt cennych dzie┼é naukowych i literackich. Ukaza┼éy si─Ö tu m.in. prace wybitnego badacza literatury polskiej Piotra Chmielowskiego (1848-1904): Wsp├│┼écze┼Ťni poeci polscy (1895) oraz Nasza literatura dramatyczna (1898), Teoria poezji polskiej (1899) historyka literatury i krytyka Antoniego Gustawa Bema, M┼éodo┼Ť─ç Mickiewicza (1898) historyka literatury J├│zefa Tretiaka (1902), trzy serie Szkic├│w historycznych (1894-95) Adama Darowskiego, druga seria Szkic├│w i poszukiwa┼ä historycznych (1898) Kazimierza Pu┼éaskiego, Ustawa trzeciego maja (wyd. 2 1898, 1 wyd. 1888 nak┼éadem Br. Rymowicz) krakowskiego historyka Waleriana Kalinki, Dzieje wychowania i szk├│┼é w Polsce w wiekach ┼Ťrednich (t. 1-2: 1898-1903) Antoniego Karbowiaka, Kontrakty kijowskie (1900) Henryka U┼éaszyna, Pami─Ötnik historyczny i wojskowy o wojnie polsko-rosyjskiej w roku 1831 (1894) Ignacego Pr─ůdzy┼äskiego, Moje wspomnienia (tom 1-2: 1898) Leona Dembowskiego. W ramach serii ┼╗yciorysy s┼éawnych Polak├│w (1898-1900) ukaza┼éo si─Ö szesna┼Ťcie tomik├│w opracowanych przez znanych autor├│w, m.in. filolog├│w Piotra Chmielowskiego i Stanis┼éawa Tarnowskiego, j─Özykoznawc─Ö W┼éadys┼éawa Ewarysta Nehringa, historyk├│w Franciszka Rawit─Ö Gawro┼äskiego i Witolda Nowodworskiego. Z literatury pi─Öknej ukaza┼éy si─Ö powie┼Ťci Elizy Orzeszkowej (Australczyk 1896), Kajetan Kraszewski, Ignacy Maciejowski, Gustaw Kamie┼äski, Aleksander Ma┼äkowski i W┼éadys┼éaw Umi┼äski oraz tomiki wierszy Teofila Lenartowicza (1895) i Wincentego Pola (1897). Poza tym Grendyszy┼äski wydawa┼é ksi─ů┼╝ki dla dzieci i m┼éodzie┼╝y, m.in. Obrazy z ┼╝ycia znakomitych Polak├│w i Polek (1899) oraz siedem ksi─ů┼╝ek z cyklu Powie┼Ťci historyczne (1898-1904). Wa┼╝n─ů publikacj─ů wydawan─ů w latach 1896-1903 by┼é Kalendarz katolicki, redagowany przez ks. Jana Cieplaka, p├│┼║niejszego profesora Rzymskokatolickiej Akademii Duchownej w Petersburgu, biskupa sufragana mohylewski (z siedzib─ů w Petersburgu), a w wolnej Polsce pierwszego arcybiskupa-metropolit─Ö wile┼äskiego. Szacuje si─Ö, ┼╝e ok. 80 proc. nak┼éad├│w ksi─Ögarni Grendyszy┼äskiego, g┼é├│wnie ze wzgl─Ödu na problemy z cenzur─ů, drukowanych by┼éo w Krakowie, najcz─Ö┼Ťciej w Zak┼éadach W┼éadys┼éawa Ludwika Anczyca i Sp├│┼éki.

Represyjna polityka ministra spraw wewn─Ötrznych Wiaczes┼éawa K. von Plehwego (1902-04), trudno┼Ťci finansowe oraz pogarszaj─ůcy si─Ö stan zdrowia w┼éa┼Ťciciela po┼éo┼╝y┼éy kres dzia┼éalno┼Ťci wydawniczej Ksi─Ögarni Polskiej. W 1904 roku za kwot─Ö 20 tys. ├│wczesnych rubli naby┼éa j─ů Sp├│┼éka Udzia┼éowa z┼éo┼╝ona z kilkunastu zamo┼╝niejszych przedstawicieli petersburskiej Polonii. Kierownikiem Ksi─Ögarni zosta┼é jej pracownik Ferdynand Marek Heidenreich (1868-1922). Ksi─Ögarnia Polska dzia┼éa┼éa do 1920 roku (Artur Kijas).

...
Pierwsi Polacy - oczywi┼Ťcie wszyscy katolicy, podobnie jak W┼éosi i wielu Niemc├│w wyznania katolickiego, pojawili si─Ö ju┼╝ w pierwszych latach zapocz─ůtkowanej w 1703 r. przez cara Piotra I budowy nowej stolicy Rosji - Petersburga, skuszeni jego manifestem gwarantuj─ůcym tolerancj─Ö religijn─ů, w tym prawo do budowy ko┼Ťcio┼é├│w. Byli to g┼é├│wnie rzemie┼Ťlnicy. W 1716 r. zbudowano na Wyspie Admiralskiej (w "s┼éobodzie" - w tzw. w├│wczas dzielnicy niemieckiej), tu┼╝ obok Ogrodu Letniego, pierwszy ko┼Ťci├│┼é katolicki dla wszystkich katolik├│w mieszkaj─ůcych w nowej stolicy Piotra I.

W 1771 roku obszar Polski wynosi┼é 733 500 km kw., a kraj zamieszkiwa┼éo 14 milion├│w ludzi. W wyniku rozbior├│w Polski, dokonanych w latach 1772, 1793 i 1795 roku przez Austri─Ö, Prusy (Niemcy) i Rosj─Ö, a nast─Öpnie w wyniku przyznania jej w 1815 r. dodatkowego obszaru utworzonego w├│wczas z etnicznych ziem polskich Kr├│lestwa Polskiego (127 tys. km kw., 2,7 mln ludno┼Ťci w 1816 i 10 mln w 1900 r.), w Rosji (zab├│r rosyjski) znalaz┼éo si─Ö a┼╝ 82% terytorium przedrozbiorowej Rzeczypospolitej wiele milion├│w Polak├│w. Z biegiem lat, w wyniku osiedlania si─Ö Polak├│w w Petersburgu, stolica car├│w sta┼éa si─Ö najwa┼╝niejszym o┼Ťrodkiem katolicyzmu na terenie Rosji. To tutaj znajdowa┼éa si─Ö rezydencja zwierzchnika Ko┼Ťcio┼éa katolickiego w Imperium Rosyjskim - arcybiskupa-metropolity mohylewskiego, Rzymskokatolickie Kolegium Duchowne, Rzymskokatolicka Akademia Duchowna i Rzymskokatolickie Seminarium Duchowne oraz du┼╝a liczba duchowie┼ästwa polskiego. W 1869 r. w Petersburgu mieszka┼éo ok. 21 tys. katolik├│w - 3,1% mieszka┼äc├│w miasta; pod koniec XIX w. ich liczba wzros┼éa do 53,6 tys. (4,2% ca┼éej ludno┼Ťci), z kt├│rych dwie trzecie (65,9%) stanowili Polacy, w 1914 r. ich procent wzr├│s┼é do ponad 80. W┼Ťr├│d ├│wczesnych petersburskich Polak├│w (70-80 tys.) wiar─Ö rzymskokatolick─ů wyznawa┼éo 96%.

Jezuici byli pierwszymi polskimi duchownymi w mie┼Ťcie. Na prze┼éomie XVII i XVIII wieku, w okresie reform Piotra I, jezuici czescy za┼éo┼╝yli w Moskwie plac├│wk─Ö misyjn─ů, a p├│┼║niej - w budowanym si─Ö w┼éa┼Ťnie Petersburgu - jedn─ů z pierwszych szk├│┼é ┼Ťrednich w Rosji, kt├│ra cieszy┼éa si─Ö wielk─ů popularno┼Ťci─ů w┼Ťr├│d rosyjskiej arystokracji. Na plac├│wkach tych pracowali r├│wnie┼╝ polscy jezuici. W 1773 roku, kiedy dosz┼éo do kasaty Towarzystwa Jezusowego, w wyniku pierwszego rozbioru Polski cz─Ö┼Ť─ç polskich jezuit├│w, pracuj─ůcych na terenie dzisiejszej Bia┼éorusi, znalaz┼éa si─Ö pod panowaniem Katarzyny Wielkiej, kt├│ra za┼╝─ůda┼éa, aby kontynuowali oni swoj─ů prac─Ö w Rosji, szczeg├│lnie w dziedzinie edukacji. Kolegia w Po┼éocku, Dyneburgu, Witebsku, Orszy i Mohylewie odegra┼éy wielk─ů rol─Ö w rozwoju systemu o┼Ťwiaty w Rosji carskiej. P├│┼║niej jezuici "bia┼éoruscy" za┼éo┼╝yli te┼╝ szko┼é─Ö i internat w Petersburgu, gdzie studiowa┼éa m┼éodzie┼╝ z najs┼éawniejszych rod├│w arystokratycznych Rosji. Car Aleksander I odda┼é jezuitom stoj─ůcy w centrum Petersburga ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Katarzyny. Mimo kasaty jezuici kontynuowali swoj─ů dzia┼éalno┼Ť─ç w Rosji. Dlatego w Imperium Rosyjskim ju┼╝ w 1801 roku papie┼╝ oficjalnie wznowi┼é zakon. Na pocz─ůtku po kasacie w Rosji pracowali tylko polscy jezuici, p├│┼║niej zacz─Öli tu przyje┼╝d┼╝a─ç jezuici z ca┼éego ┼Ťwiata. W Petersburgu mia┼é swoj─ů siedzib─Ö wikariusz generalny zakonu o. Gabriel Gruber SJ, z pochodzenia S┼éoweniec, a p├│┼║niej Polak - o. Tadeusz Brzozowski SJ, pierwszy Genera┼é Zakonu po kasacie sprawuj─ůcy t─Ö funkcj─Ö w latach 1805-1820 (Br. Damian Wojciechowski SJ).

W wyniku I rozbioru Polski w 1772 r. w Rosji znalaz┼éo si─Ö wiele parafii katolickich na wschodniej Bia┼éorusi, nale┼╝─ůcych do diecezji wile┼äskiej oraz tereny diecezji inflanckiej. W├│wczas z inicjatywy carycy Katarzyny II papie┼╝ Pius VI zlikwidowa┼é diecezj─Ö inflanck─ů i dla ziem ca┼éej Rosji erygowa┼é 15 kwietnia 1783 r. arcybiskupstwo mohylewskie, kt├│rej pierwszym arcybiskupem zosta┼é ks. Stanis┼éaw Siestrze┼äcewicz (1773-1826), dotychczasowy biskup sufragan (pomocniczy) wile┼äski. W 1798 r. arcybiskupstwo mohylewskie zosta┼éo metropoli─ů, po podporz─ůdkowaniu jemu diecezji katolickich, kt├│ry znalaz┼éy si─Ö na terenie Rosji w wyniku II (1793) i III (1795) rozbioru Polski (diecezje: kamieniecka, ┼éucka, mi┼äska, wile┼äska i ┼╝ytomierska. W 1873 r. na polecenie w┼éadz carskich siedziba arcybiskup├│w mohylewskich zosta┼éa przeniesiona na sta┼ée do Petersburga i tutaj, do budynku przy katedrze zosta┼éy przeniesione r├│wnie┼╝ wszystkie ko┼Ťcielne urz─Ödy. Biskupi zachowali jednak tytu┼é arcybiskup├│w mohylewskich. Katedr─ů zosta┼é ko┼Ťci├│┼é Za┼Ťni─Öcia Naj┼Ťwi─Ötszej Panny Marii w Petersburgu, wzniesiony w latach 1870-73 w┼éa┼Ťnie z przeznaczeniem na ko┼Ťci├│┼é katedralny archidiecezji mohylewskiej; konsekrowa┼é go arcybiskup Antoni Fija┼ékowski 12 kwietnia 1873 r. Katedra zosta┼éa rozbudowana w latach 90. XIX wieku. Parafia katedralna mia┼éa w 1914 r. 3800 parafian. W 1900 r. przy katedrze otwarto seminarium, zamkni─Öte w 1918 r. W katedrze sprawowano nabo┼╝e┼ästwa do czasu jej zamkni─Öcia przez w┼éadze sowieckie w 1930 r. Poza katedr─ů do 1917 r. w Petersburgu by┼éo 7 parafii katolickich, z kt├│rych cztery: ┼Ťw. Katarzyny z 1763 r. (30 tys. parafian), ┼Ťw. Stanis┼éawa Bpa z 1825 r. (10 200 par.), metropolitalna Wniebowzi─Öcia NMP z 1873 r. (15 tys. par.) i ┼Ťw. Kazimierza z 1908 (11 500 par.) mia┼éy charakter polski. Przy ko┼Ťciele ┼Ťw. Kazimierza zosta┼éa utworzona w 1898 r. przez katolickich robotnik├│w zak┼éad├│w Puti┼éowskich ochronka dla dzieci obojga p┼éci wyznania rzymskokatolickiego (oczywi┼Ťcie, byli to g┼é├│wnie Polacy). W ko┼Ťciele ┼Ťw. Stanis┼éawa zosta┼é pochowany pierwszy - od 1783 r. arcybiskup-metropolita mohylewski, duchowny polski - uprzednio biskup koadiutor wile┼äski Stanis┼éaw Bohusz Siestrze┼äcewicz (1731-1826), fundator tego ko┼Ťcio┼éa. Natomiast ks. Antoni Malecki pracuj─ůcy w ko┼Ťciele ┼Ťw. Stanis┼éawa utworzy┼é ochronk─Ö dla ch┼éopc├│w i za┼éo┼╝y┼é pierwsz─ů w Rosji szko┼é─Ö ┼Ťredni─ů z polskim j─Özykiem wyk┼éadowym. Od grudnia 1996 r. duszpasterzem petersburskiej Polonii - proboszczem parafii ┼Ťw. Stanis┼éawa oraz zas┼éu┼╝onym dzia┼éaczem polonijnym w Rosji, propagatorem kultury polskiej i nauki j─Özyka polskiego jest ks. Krzysztof Po┼╝arski. Jest wydawc─ů i g┼é├│wnym redaktorem kwartalnika historycznego "Nasz Kraj", po┼Ťwi─Öconego tematyce polonijnej, a tak┼╝e historii Ko┼Ťcio┼éa katolickiego w Rosji i w Polsce. Wyda┼é trzy przewodniki po petersburskich archiwach, dotycz─ůce polskich archiwali├│w i eksponat├│w muzealnych, a tak┼╝e ksi─ů┼╝k─Ö o dawnym cmentarzu Wyborskim w mie┼Ťcie nad New─ů, opublikowa┼é album Niez┼éomny Pasterz w Rosji. S┼éuga Bo┼╝y biskup Antoni Ma┼éecki. 1861-1935, a tak┼╝e prac─Ö Martyrologium Polak├│w, obywateli ZSRR na P├│┼énocnym zachodzie Rosji. 1919 (1937-1938) 1953. Parafia francuska by┼éa przy ko┼Ťciele "Notre Dame de France" - nast─Öpnie Matki Bo┼╝ej z Lourdes (1520 par.), a niemiecka przy ko┼Ťciele ┼Ťw. Bonifacego (1500 par.), a dla r├│┼╝nych narodowo┼Ťci parafia Naj┼Ťwi─Ötszego Serca Jezusa (3000 par.). Poza tym istnia┼éo 8 kapic, kt├│rym w 1918 r., a wi─Öc po rewolucji bolszewickiej, nadano status ko┼Ťcio┼é├│w parafialnych, aby unikn─ů─ç ich nacjonalizacji: ┼Ťw. Jana Kantego przy Akademii Duchownej (1844), Niepokalanego Pocz─Öcia NMP (1858), NMP (1858), ┼Ťw. Wincentego - Paulo (1887), Chrystusa Zbawiciela (1893), Naj┼Ťwi─Ötszego Serca NMP (1896), Matki Boskiej Cz─Östochowskiej w osadzie Ligow (1909) i ┼Ťw. Franciszka z Asy┼╝u (1912), w kt├│rych wi─Ökszo┼Ť─ç katolik├│w r├│wnie┼╝ stanowili Polacy. W 1914 r. archidiecezja mohylewska by┼éa najwi─Öksz─ů diecezj─ů w Rosji - w praktyce obejmowa┼é obszar prawie ca┼éego wielkiego pa┼ästwa. Mia┼éa 23 dekanaty, 215 parafii, 42 filie, 260 kaplic i 688 tys. wiernych. Ostatnim arcybiskupem-metropolit─ů mohylewski zosta┼é 25 lipca 1917 roku kap┼éan polski, by┼éy biskup wile┼äski Edward Ropp (1851-1939), kt├│ry ingres do katedry w Mohylewie odby┼é 2 grudnia 1917 r.

Z chwil─ů obj─Öcia w┼éadzy w listopadzie 1917 r., bolszewicy pragn─Öli zniszczy─ç Ko┼Ťci├│┼é katolicki, kt├│ry w Rosji by┼é synonimem polsko┼Ťci, polskiego patriotyzmu i rzekomo "wrogiej reakcji". Prze┼Ťladowania polskich katolik├│w i w og├│le katolik├│w trwa┼éy nieustannie a┼╝ do upadku Zwi─ůzku Sowieckiego. Aresztowany i skazany przez ateistyczne w┼éadze sowieckie na ┼Ťmier─ç sam arcybiskup-metropolita Edward Ropp, po czym 29 kwietnia 1919 r. zosta┼é deportowany do Polski - rezydowa┼é w Lublinie, Warszawie i na koniec w Poznaniu do ┼Ťmierci jako arcybiskup mohylewski, w 1927 r. odznaczony Wielk─ů Wst─Ög─ů Orderu Odrodzenia Polski. Jego sufraganem (od 1908) by┼é biskup Jan Cieplak (1857-1926), kt├│ry po aresztowaniu abpa Roppa zarz─ůdza┼é archidiecezj─ů. Dwukrotnie aresztowany przez bolszewick─ů Czeka w 1920 i 1921 r., 21-25 marca 1923 r. s─ůdzony w Moskwie na procesie pokazowym. Wraz z 14 innymi duchownymi zosta┼é skazany na kar─Ö ┼Ťmierci za "pod┼╝eganie do buntu poprzez zabobony"; pod naciskiem ┼Ťwiatowej opinii publicznej i po ostrze┼╝eniu ze strony rz─ůdu polskiego wyrok zamieniono na 10 lat wi─Özienia. W 1924 r. wydalono go z ZSRR i przez Ryg─Ö uda┼é si─Ö 12 kwietnia 1924 r. do Polski. W 1925 r. zosta┼é mianowany pierwszym polskim arcybiskupem-metropolit─ů wile┼äskim. W┼Ťr├│d rozstrzelanych w 1923 roku ksi─Ö┼╝y by┼é Konstanty Budkiewicz wikariusz generalny arcybiskupstwa mohylewskiego; polski pose┼é w Moskwie, Roman Knoll, zaproponowa┼é wymian─Ö ksi─Ödza Budkiewicza na kt├│rego┼Ť z wi─Özionych w Polsce agent├│w sowieckich, ale propozycja zosta┼éa odrzucona. R├│wnie┼╝ interwencje przedstawicieli Anglii, Czechos┼éowacji, W┼éoch i Watykanu nie przynios┼éy ┼╝adnych rezultat├│w. Represje bolszewickie dotkn─Ö┼éy nie tylko biskup├│w polskich w Petersburgu, ale tak┼╝e wielu ksi─Ö┼╝y polskich pracuj─ůcych w tym mie┼Ťcie. Np. w 1927 r. zostali aresztowani ks. Jan Trojgo, proboszcz ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Stanis┼éawa, wsp├│lnie z ksi─Ö┼╝mi: Paw┼éem Chomiczem, od 1923 r. proboszczem parafii pw. ┼Ťw. Kazimierza, Dominikiem Iwanowem-Sto┼ébi┼äskim, Donat Nowicki i Antoni Wasilewski, rektorem konspiracyjnego seminarium duchownego, pod zarzutem "pozostawania w zwi─ůzku przest─Öpczym z ksi─Ö┼╝mi i przedstawicielami polskich w┼éadz oraz nauczania dzieci w duchu religijnym". W lipcu tego roku skazani zostali od 5 do 10 lat ┼éagr├│w w g┼é─Öbi Rosji. Ks. Chomicz po uwolnieniu w 1936 r. w latach 1941-42 odprawia┼é w Leningradzie nielegalne nabo┼╝e┼ästwa w ro┼╝nych domach, za co zosta┼é rozstrzelany przez NKWD. Tak by┼éo w ca┼éym okresie mi─Ödzywojennym. Z kolei w 1929 r. zostali aresztowani pracuj─ůcy w parafii ┼Ťw. Stanis┼éawa ksi─Ö┼╝a Boles┼éaw Jurewicz i ks. Stanis┼éaw Przyrembel. Aresztowano w├│wczas tak┼╝e ok. 20 kobiet narodowo┼Ťci polskiej ze s┼éu┼╝by ko┼Ťcielnej i tzw. dwudziestki ko┼Ťcio┼éa pw. Nawiedzenia NMP na cmentarzu Wyborskim, kt├│re zajmowa┼éy si─Ö wysy┼éaniem paczek ┼╝ywno┼Ťciowych ksi─Ö┼╝om z Leningradu, wi─Özionym na Wyspach So┼éowieckich na Morzu Bia┼éym. Ks. Przyrembla skazano na 10 lat ┼éagr├│w. Ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Stanis┼éawa zosta┼é zamkni─Öty przez w┼éadze sowieckie w 1935 roku, pomimo protest├│w ze strony parafian.

Po rewolucji bolszewickiej 1917 r. wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w wyjecha┼éa do Polski. W 1926 r. archidiecezja mohylewska mia┼éa ju┼╝ tylko 86 ksi─Ö┼╝y, 152 ko┼Ťcio┼éy i oko┼éo 320 tys. wiernych. W okresie stalinowskiego terroru zosta┼éa praktycznie zlikwidowana - pozosta┼éy tylko 2 ko┼Ťcio┼éy: w Petersburgu i Moskwie, kt├│re mia┼éy ┼Ťwiadczy─ç o tym, ┼╝e w Zwi─ůzku Sowieckim religia katolicka nie jest prze┼Ťladowana. Po upadku Zwi─ůzku Sowieckiego w 1991 r. papie┼╝ Jan Pawe┼é II odnowi┼é j─ů jedynie na terenie pa┼ästwa bia┼éoruskiego jako archidiecezj─Ö mi┼äsko-mohylewsk─ů.

Najwa┼╝niejszym ko┼Ťcio┼éem polskim w Petersburgu by┼é wzniesiony w latach 1763-83 ko┼Ťci├│┼é pw. ┼Ťw. Katarzyny Aleksandryjskiej, przez dziesi─Öciolecia ko┼Ťci├│┼é-matka dla katolik├│w w ca┼éej Rosji, a przy tym g┼é├│wna ┼Ťwi─ůtynia petersburskiej wsp├│lnoty rzymskokatolickiej, kt├│ra do po┼éowy XIX w. sk┼éada┼éa si─Ö przede wszystkim z W┼éoch├│w, Francuz├│w i Niemc├│w. Od 2. po┼éowy XIX w., a szczeg├│lnie po 1880 r. w┼Ťr├│d parafian zacz─Öli dominowa─ç Polacy. Pocz─ůtkowo w ko┼Ťciele pos┼éugiwali franciszkanie, nast─Öpnie jezuici (1800), po ich kasacie dominikanie, a od 1892 r. ksi─Ö┼╝a diecezjalni. Bogaty wystr├│j wn─Ötrza ┼Ťwi─ůtyni by┼é dzie┼éem m.in. polskich malarzy - Tadeusza Goreckiego (1825-1868) i Wojciecha Gersona (1831-1901). W ko┼Ťciele w latach 1798-1938 spoczywa┼éy zw┼éoki kr├│la Polski Stanis┼éawa Augusta Poniatowskiego, kt├│ry w latach 1797-98 mieszka┼é (w Pa┼éacu Marmurowym) i zmar┼é w Petersburgu. Przy parafii istnia┼éy szko┼éy katolickie: w 1839 r. szko┼éa ┼╝e┼äska (w 1901 - 280 uczennic) i internat przyszkolny (od 1907 r. prowadzi┼éy go siostry urszulanki i ich za┼éo┼╝ycielka Urszula Led├│chowska). Dzi─Öki staraniom s. Led├│chowskiej w 1910 r. powsta┼é dom dla wsp├│lnoty zgromadzenia oraz gimnazjum z internatem dla dziewcz─ůt. W 1907 r. przy ko┼Ťciele ┼Ťw. Katarzyny powsta┼éo tak┼╝e katolickiego gimnazjum m─Öskiego, kt├│rego dyrektorem - do roku szkolnego 1918/19 (bolszewicy upa┼ästwowili je tworz─ůc ┼Ťwieck─ů koedukacyjn─ů ├│sm─ů jednolit─ů szko┼é─Ö pracy) by┼é Stefan Cybulski (wyjecha┼é do Polski). Przy parafii od 1884 r. dzia┼éa┼éo - wspierane m.in. przez polsk─ů rodzin─Ö Kierbedzi├│w Rzymskokatolickie Towarzystwo Dobroczynno┼Ťci, kt├│re sw─ů dzia┼éalno┼Ťci─ů obejmowa┼éo ca┼ée miasto, od 1901 r. pierwsza ┼╝e┼äska apteka w mie┼Ťcie, za┼éo┼╝ona przez polsk─ů farmaceutk─Ö i dzia┼éaczk─Ö spo┼éeczn─ů Antonin─Ö Le┼Ťniewsk─ů (1866-1937). Z ko┼Ťcio┼éem i parafi─ů ┼Ťw. Katarzyny zwi─ůzani byli polscy ┼Ťwi─Öci: bp Zygmunt Szcz─Ösny Feli┼äski (1822-1895), o. Rafa┼é Kalinowski (1835-1907) i s. Urszula Led├│chowska (1865-1939), a jej ostatni przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů proboszcz, ks. pra┼éat Konstanty Budkiewicz (1867-1923), zosta┼é rozstrzelany w podziemiach moskiewskiej ┼üubianki w 1923 r. W┼éadze sowieckie zamkn─Ö┼éy ko┼Ťci├│┼é w 1938 r., a jego maj─ůtek zniszczono i rozgrabiono. Zamieniony na magazyn, cz─Ö┼Ťciowo sp┼éon─ů┼é w 1947 r. i ponownie w 1984 r. W├│wczas znajdowa┼éy si─Ö tu pomieszczenia "Muzeum Historii Religii i Ateizmu", kt├│rego g┼é├│wna siedziba mie┼Ťci┼éa si─Ö w pobliskim soborze Kaza┼äskiej Ikony Matki Bo┼╝ej. Zaraz po upadku Zwi─ůzku Sowieckiego w 1991 r. ponownie zarejestrowano parafi─Ö ┼Ťw. Katarzyny, a rok p├│┼║niej zrujnowan─ů ┼Ťwi─ůtyni─Ö zwr├│cono Ko┼Ťcio┼éowi i natychmiast przyst─ůpiono do jej odbudowy. Parafi─Ö obj─Öli przybyli z Polski dominikanie. 23 lipca 2013 r. ┼Ťwi─ůtynia otrzyma┼éa godno┼Ť─ç bazyliki mniejszej. Dzisiaj parafia ma charakter mi─Ödzynarodowy. W ko┼Ťciele odprawiane s─ů obecnie msze w j─Özykach rosyjskim, angielskim, polskim, francuskim, hiszpa┼äskim i ┼éaci┼äskim. Pos┼éug─Ö pe┼éni─ů tam polscy dominikanie. W ko┼Ťciele umieszczono polsko-rosyjsk─ů tablic─Ö upami─Ötniaj─ůc─ů dawny poch├│wek kr├│la Stanis┼éawa Augusta Poniatowskiego.

W ramach prowadzonej przez carat akcji depolonizacji Kres├│w, w 1842 r. z Wilna do Petersburga Rzymskokatolicka Akademia Duchowna, kt├│ra powsta┼éa po likwidacji przez carat w 1832 r. polskiego Uniwersytetu Wile┼äskiego, na kt├│rym by┼é Wydzia┼é Teologiczny i z G┼é├│wnego Seminarium Wile┼äskiego. Otrzyma┼éa teraz oficjaln─ů nazw─Ö Cesarska Rzymskokatolicka Akademia Duchowna w Petersburgu. Jako wy┼╝sza szko┼éa teologiczna w 1847 r. Akademia zosta┼éa podporz─ůdkowana polskiemu katolickiemu arcybiskupowi mohylewskiemu. Po likwidacji przez carat w 1867 r. Warszawskiej Akademii Duchownej jej student├│w przeniesiono do petersburskiej Akademii. Mie┼Ťci┼éa si─Ö w kompleksie budynk├│w na Wyspie Wasiljewskiej b─Öd─ůcy w┼éasno┼Ťci─ů Rosyjskiej Akademii Nauk, kt├│re nast─Öpnie rozbudowano i przy kt├│rych zbudowano kaplic─Ö pw. ┼Ťw. Jana Kantego. Wyk┼éadowcami i rektorami Akademii byli g┼é├│wnie Polacy.

Akademi─ů zarz─ůdza┼éa Rada sk┼éadaj─ůca si─Ö z: rektora, dw├│ch sufragan├│w lub pra┼éat├│w, inspektora, dw├│ch ┼Ťwieckich profesor├│w oraz ekonom maj─ůcy g┼éos doradczy w sprawach gospodarczych. Wyb├│r wi─Ökszo┼Ť─ç cz┼éonk├│w rady musia┼é by─ç zatwierdzany przez rosyjskiego ministra spraw wewn─Ötrznych. Uczelnia mia┼éa siedem katedr: teologii dogmatycznej i fundamentalnej, Pisma ┼Üwi─Ötego, historii Ko┼Ťcio┼éa i prawa kanonicznego, homiletyki patrologii, historii powszechnej i dziej├│w Rosji, literatury rosyjskiej oraz literatury ┼éaci┼äskiej i greckiej. Ich liczba by┼éa zwi─Ökszana tak, ┼╝e w 1890 roku by┼éo ich osiem, a od 1915 roku do zamkni─Öcia uczelni 15, w tym teologii pastoralnej, psychologii i prawa pa┼ästwowego. J─Özykiem wyk┼éadowym by┼éa ┼éacina i rosyjski; studenci w prywatnych rozmowach u┼╝ywali j─Özyka polskiego. Korzystano bardzo cz─Östo z polskich podr─Öcznik├│w i prac teologicznych. Nauka trwa┼éa cztery lata. Akademia mia┼éa prawo przyznawania stopni naukowych - magistra i po zatwierdzeniu przez ministra doktora teologii lub prawa kanonicznego. Po zawarciu w 1847 roku konkordatu pomi─Ödzy Rosj─ů a Stolic─ů Apostolsk─ů Akademii zosta┼éy podporz─ůdkowane wszystkie katolickie seminaria duchowne w Imperium Rosyjskim. R├│wnie┼╝ wszyscy polscy biskupi w Rosji poddani byli w┼éadzy Kolegium Duchownego w Petersburgu. Rektorami Akademii byli: 1842-55 Ignacy Ho┼éowi┼äski, 1860-64 Aleksander Bere┼Ťniewicz, 1877-84 Szymon Marcin Koz┼éowski (doctor honoris causa tej uczelni), 1884-97 Franciszek Symon, 1901-10 Longin ┼╗arnowiecki, 1910-13 Aleksander Kakowski (tak┼╝e absolwent tej uczelni) i 1914-18 Idzi Radziszewski. Poza tym ostatnim wszyscy inni byli polskimi biskupami. Wyk┼éadowcami Akademii Duchownej w Petersburgu byli m.in. polscy teolodzy i p├│┼║niejsi biskupi polskiego Ko┼Ťcio┼éa, jak np.: Jan Cieplak (Mohylew, Wilno), Czes┼éaw Falkowski (┼üom┼╝a), Micha┼é Godlewski (┼üuck-┼╗ytomierz), Boles┼éaw Hieronim K┼éopotowski (┼üuck-┼╗ytomierz, Mohylew), Jerzy Matulewicz (Wilno) i Leon Wetma┼äski (P┼éock) oraz ks. Stanis┼éaw Trzeciak, po wojnie rektor ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Jacka w Warszawie, nast─Öpnie proboszcz parafii ┼Ťw. Antoniego z Padwy i wsp├│┼éza┼éo┼╝yciel Instytutu Wschodniego w Warszawie.

W 1917 roku w Akademii kszta┼éci┼éo si─Ö 66 kap┼éan├│w. O wybitnej roli tej plac├│wki w ┼╝yciu Ko┼Ťcio┼éa katolickiego ┼Ťwiadczy fakt, i┼╝ w ci─ůgu 76 lat dzia┼éalno┼Ťci jej mury opu┼Ťci┼éo 1400 absolwent├│w, g┼é├│wnie Polak├│w, z kt├│rych 56 zosta┼éo nast─Öpnie biskupami lub arcybiskupami, spo┼Ťr├│d kt├│rych wielu zapisa┼éo si─Ö na trwa┼ée w historii Ko┼Ťcio┼éa polskiego, jak np. Jan Cieplak (Mohylew, Wilno), Stefan Denisewicz (Mohylew), Zygmunt Szcz─Ösny Feli┼äski (Warszawa, kanonizowany w 2009 r.), Marian Leon Fulman (Lublin), Micha┼é Godlewski (┼üuck-┼╗ytomierz), Boles┼éaw Hieronim K┼éopotowski (┼üuck-┼╗ytomierz, Mohylew), Romuald Ja┼ébrzykowski (┼üom┼╝a, Wilno, sekretarz generalny Konferencji Episkopatu Polski), W┼éodzimierz Jasi┼äski (┼ü├│d┼║), W┼éadys┼éaw Krynicki (W┼éoc┼éawek), Pawe┼é Kubicki (Sandomierz), Augustyn ┼üosi┼äski (Kielce), Zygmunt ┼üozi┼äski (Mi┼äsk, Pi┼äsk), Jerzy Matulewicz (Wilno), Kazimierz Miko┼éaj Michalkiewicz (Wilno), Antoni Julian Nowowiejski (P┼éock), Wojciech Owczarek (W┼éoc┼éawek), Henryk Prze┼║dziecki (Siedlce), Marian J├│zef Ryx (Sandomierz), Czes┼éaw Soko┼éowski (Siedlce, rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego), Franciszek Sonik (Kielce), W┼éadys┼éaw Szcze┼Ťniak (Warszawa), Adolf Szel─ů┼╝ek (┼üuck), Antoni Szlagowski (Warszawa), Kazimierz Tomczak (┼ü├│d┼║) i Leon Wetma┼äski (P┼éock). Akademi─Ö uko┼äczy┼é tak┼╝e ks. Ignacy Skorupka poleg┼éy w 1920 roku w wojnie polsko-bolszewickiej.

Po rewolucji bolszewickiej w Rosji (listopad 1917), w kwietniu 1918 roku Akademia pod przymusem zawiesi┼éa wyk┼éady, czekaj─ůc na dalszy bieg poczyna┼ä nowych, skrajnie antyreligijnych w┼éadz. Jednocze┼Ťnie ju┼╝ w lutym 1918 roku z inicjatywy ostatniego rektora Akademii Radziszewskiego w Piotrogrodzie powsta┼é Komitet Organizacyjny maj─ůcy za zadanie zorganizowanie uniwersytetu katolickiego w Polsce. Ks. Radziszewski przyst─ůpi┼é do zbierania funduszy na jego powstanie w┼Ťr├│d Polonii w Petersburgu. G┼é├│wnymi fundatorami byli przemys┼éowiec Karol Jaroszy┼äski i in┼╝ynier Franciszek Sk─ůpski. 23 pa┼║dziernika 1918 roku Edward Ropp metropolita mohylewski przekaza┼é tworz─ůcemu si─Ö Uniwersytetowi w Lublinie prawo piotrogrodzkiej Akademii do otwarcia wydzia┼éu teologicznego w roku akademickim 1918/19. Gdy w grudniu 1918 roku zosta┼é otwarty w Lublinie Uniwersytet Lubelski od 1928 roku znany jako Katolicki Uniwersytet Lubelski (KUL). W gronie jego wyk┼éadowc├│w znale┼║li si─Ö r├│wnie┼╝ profesorzy Akademii, a zacz─ůtkiem biblioteki uniwersytetu by┼éy ksi─Ögozbiory wyk┼éadowc├│w zakupione dla KUL przez Karola Jaroszy┼äskiego.

W Petersburgu dzia┼éa┼éo osobno tak┼╝e Mohylewskie Rzymskokatolickie Seminarium Duchowne, do kt├│rego w 1917 roku ucz─Öszcza┼éo 165 seminarzyst├│w - kleryk├│w, w wi─Ökszo┼Ťci Polak├│w, pochodz─ůcych z ca┼éej wielkiej archidiecezji mohylewskiej. W ci─ůgu 37 lat jego dzia┼éalno┼Ťci przygotowywa┼éo si─Ö do kap┼éa┼ästwa 997 kandydat├│w. Do 1902 r. budynek seminarium znajdowa┼é si─Ö przy prospekcie Jekatierinhofskim (obecnie prospekt Rimskiego-Korsakowa) 49, a nast─Öpnie w nowo wybudowanym budynku przy ul. 1. Roty.

Jedne z najwspanialszych stronic polskiej obecno┼Ťci i dzia┼éalno┼Ťci w Petersburgu tworzy historia powsta┼éego za zgod─ů w┼éadz carskich w 1884 r. Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynno┼Ťci przy ko┼Ťciele ┼Ťw. Katarzyny. Powstanie RzTD zainicjowa┼éa redakcja polskiego tygodnika "Kraj" (publicysta i wydawca Erazm Piltz oraz prawnik i historyk literatury W┼éodzimierz Spasowicz, a spiritus movens przedsi─Öwzi─Öcia by┼é syndyk ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Katarzyny, prawnik i senator Karol Gartkiewicz, kt├│ry opracowa┼é jego statut. Dusz─ů Towarzystwa przez wiele lat by┼é ks. Antoni Malecki, za sowiet├│w biskup i zes┼éaniec. Towarzystwo by┼éo najwi─Öksz─ů z katolickich organizacji charytatywnych, obejmowa┼éo swym dzia┼éaniem ca┼éy Petersburg i wszystkich katolik├│w w mie┼Ťcie, bez r├│┼╝nicy narodowo┼Ťci. Zrzesza┼éo jednak g┼é├│wnie Polak├│w. Zgodnie ze swoim statutem towarzystwo mia┼éo na celu niesienie pomocy osobom wyznania rzymskokatolickiego zamieszka┼éym w Petersburgu. Pomoc obejmowa┼éa dostarczanie produkt├│w spo┼╝ywczych, paliwa i odzie┼╝y, udzielanie wsparcia, w tym przy poszukiwaniu pracy, umieszczanie starszych os├│b w przytu┼ékach i innych instytucjach, nauczanie m┼éodzie┼╝y w szko┼éach, wychowywanie sierot w sieroci┼äcach oraz maj─ůc aprobat─Ö w┼éadz, organizacj─Ö szk├│┼é, przytu┼ék├│w i sieroci┼äc├│w. Towarzystwo wydawa┼éo co roku od 1896 r. po polsku "Kalendarz".

W latach 1907-1908 pojawi┼éa si─Ö nowa dla Petersburga forma dzia┼éalno┼Ťci dobroczynnej, kt├│r─ů by┼éo Stowarzyszenie ┼Ťw. Wincentego - Paulo. Natomiast po wybuchu I wojny ┼Ťwiatowej w 1914 r., co spowodowa┼éo du┼╝y nap┼éyw uchod┼║c├│w z ziem przylegaj─ůcych do linii frontu, powsta┼éa w Petersburgu oddzielna organizacja - Polskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny. Organizacja ta tworzy┼éa przytu┼éki dla doros┼éych, m┼éodzie┼╝y i dzieci, internaty, warsztaty i cz─Ö┼Ťciowo korzysta┼éa z budynk├│w Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynno┼Ťci.

Petersburg jest miastem polskich ┼Ťwi─Ötych. Mieszkali tu, studiowali lub dzia┼éali nast─Öpuj─ůcy Polacy wyniesieni na o┼étarze lub kandydaci na o┼étarze: ┼Ťw. Zygmunt Szcz─Ösny Feli┼äski (1822-1895), 1852-62 student, a p├│┼║niej profesor Akademii Duchownej, wikariusz petersburskiej parafii ┼Ťw. Katarzyny, arcybiskup metropolita warszawski w latach 1862-83, przez papie┼╝a Jana Paw┼éa II beatyfikowany w 2001 i kanonizowany w 2002 roku; ┼Ťw. Urszula Led├│chowska (1865-1939), zakonnica, za┼éo┼╝ycielka katolickiego zgromadzenia Urszulanek Serca Jezusa Konaj─ůcego, 1907-14 prze┼éo┼╝ona niezale┼╝nej petersburskiej wsp├│lnoty urszulanek oraz kierowniczka internatu ┼╝e┼äskiego przy polskim gimnazjum, nast─Öpnie dzia┼éa┼éa w Polsce, przez Jana Paw┼éa II beatyfikowana w 1983 i kanonizowana w 2003 roku; b┼é. Antoni Leszczewicz (1890-1943), m─Öczennik, by┼é uczniem w gimnazjum przy petersburskim ko┼Ťciele ┼Ťw. Katarzyny, a nast─Öpnie tutejszego seminarium duchownego, ksi─ůdz polski w Irkucku, Czycie i Harbinie, przed wojn─ů w zakonie marian├│w na terenie Polski, po zaj─Öciu Bia┼éorusi przez Niemc├│w w 1941 roku prze┼éo┼╝ony grupy misyjnej i si├│str eucharystek na terenie w Rosicy k. Dryssy na Witebszczy┼║nie, dnia 17 lutego 1943 roku ┼╝ywcem spalony przez Niemc├│w w stajni w Rosicy, wraz z grup─ů wiernych, kt├│rych nie opu┼Ťci┼é, pomimo ┼╝e by┼é ostrze┼╝ony o pacyfikacji, przez Jana Paw┼éa II beatyfikowany 13 czerwca 1999 roku; b┼é. Boles┼éawa Lament (1862-1946), zakonnica, w 1905 roku za┼éo┼╝ycielka Zgromadzenia Si├│str Misjonarek ┼Üwi─Ötej Rodziny, 1907-21 dzia┼éa┼éa w Petersburgu, za┼éo┼╝ycielka klasztor├│w i prze┼éo┼╝ona generalna w Polsce, przez Jana Paw┼éa II beatyfikowana w 1991 roku. W Petersburgu mieszkali tak┼╝e: ┼Ťw. Rafa┼é Kalinowski (1835 Wilno-1907), in┼╝ynier, absolwent Akademii In┼╝ynieryjnej w Petersburgu, budowniczy kolei w Rosji, uczestnik Powstania Styczniowego 1863-64, w 1864 roku aresztowany i skazany na kar─Ö ┼Ťmierci, ale wyrok zmieniono na katorg─Ö na Syberii, po zwolnieniu z zes┼éania w 1874 roku, w 1877 roku wst─ůpi┼é do zakonu karmelit├│w bosych, przeor karmelickich klasztor├│w w Czernej i Wadowicach, przez Jana Paw┼éa II beatyfikowany w 1983 i kanonizowany w 1991 roku oraz ┼Ťw. Albert Chmielowski (1845-1916), absolwent Korpusu Kadet├│w w Petersburgu (1858), uczestnik Powstania Styczniowego 1863-64, od 1880 roku zakonnik, za┼éo┼╝yciel zgromadzenia albertyn├│w i albertynek, powstaniec, malarz, znany z pe┼énego po┼Ťwi─Öcenia pracy dla biednych i bezdomnych, przez Jana Paw┼éa II beatyfikowany w 1983 i kanonizowany 1989 roku. Trzydziestego pierwszego maja 2003 roku w Petersburgu rozpocz─ů┼é si─Ö proces o beatyfikacji lub og┼éoszeniu m─Öczennikami abp. Edwarda Profittlicha (1890-1942) i 15 innych duchownych, w┼Ťr├│d kt├│rych dziewi─Öciu by┼éo Polakami, z czego sze┼Ťciu z nich zwi─ůzanych jest z Petersburgiem: biskup Antoni Malecki, administrator apostolski Leningradu; pra┼éat Konstanty Romuald Budkiewicz (1867-1923), proboszcz parafii ┼Ťw. Katarzyny, rozstrzelany w 1923 roku w Moskwie; ks. Franciszek Budrys (1882-1937); ks. Jan Trojgo (1880-1932); ks. Pawe┼é Chomicz (1893-1942), administrator apostolski Leningradu oraz ks. Antoni Czerwi┼äski (1881-1938).

Do po┼éowy XIX w. w Petersburgu nie by┼éo cmentarza katolickiego. Od 1823 r. duchowie┼ästwo katolickie czyni┼éo starania u w┼éadz carskich na zgod─Ö na za┼éo┼╝enie katolickiego cmentarza. Zapocz─ůtkowa┼é je polski dominikanin pracuj─ůcy w Petersburgu o. D. ┼üukaszewicz. Po ponownym zwr├│ceniu si─Ö duchowie┼ästwa katolickiego w 1856 r. do cara Aleksandra II zosta┼éo wydane zezwolenie dla "duchowie┼ästwa rzymskokatolickiego w Petersburgu na w┼éadanie ziemi─ů wydzielon─ů z miejskiego wygonu w Wyborskiej cz─Ö┼Ťci, zwanej Kulikowym Polem, dla urz─ůdzenia cmentarza i kaplicy, o powierzchni ok. 12 ha. Na czele Komitetu d/s Budowy Cmentarza i Ko┼Ťcio┼éa stan─ů┼é o. D. ┼üukaszewicz. Budowa by┼éa prowadzona w szybkim tempie i dn. 15/27 maja 1856 r. pra┼éat Antoni Fia┼ékowski po┼Ťwi─Öci┼é terytorium cmentarza i kamie┼ä w─Ögielny przysz┼éego ko┼Ťcio┼éa cmentarnego. 14 lipca 1859 r. abp Wac┼éaw ┼╗yli┼äski odprawi┼é uroczyst─ů Msz─Ö ┼Üw. w nowym ko┼Ťciele Wniebowzi─Öcia NMP. Do podziemia ko┼Ťcio┼éa zosta┼éy przeniesione zw┼éoki abp. Ignacego Ho┼éowi┼äskiego, zmar┼éego dn. 7 pa┼║dziernika 1855 r. W p├│┼║niejszym czasie zostali tam pochowani metropolici mohylewscy (petersburscy): Aleksander Kazimierz Gintowt, Ignacy Ho┼éowi┼äski, Kazimierz Dmochowski, Boles┼éaw Hieronim K┼éopotowski, Szymon Marcin Koz┼éowski i Antoni Fia┼ékowski - wszyscy Polacy. Ten sam los spotka┼é groby biskup├│w: Jerzego Iwaszkiewicza i J├│zefa-Maksymiliana Staniewskiego. W ko┼Ťciele zbudowano grobowce rodzinne dla rodziny Benoit (Miko┼éaj Benoit by┼é architektem ko┼Ťcio┼éa) i hrabi├│w Potockich. Na pocz─ůtku 1903 r. z ko┼Ťcio┼éa cmentarnego zosta┼éa utworzona samodzielna parafia pod wezwaniem Nawiedzenia NMP (3800 parafian, g┼é├│wnie Polak├│w; w jedn─ů niedziel─Ö miesi─ůca msza by┼éa odprawiana dla Litwin├│w). Na Cmentarzu Wyborskim by┼éo pochowanych ok. 40 tys. katolik├│w r├│┼╝nych narodowo┼Ťci (Polak├│w, Niemc├│w, Francuz├│w, W┼éoch├│w i innych); by┼é to najwi─Ökszy katolicki cmentarz w Rosji. Poza wspomnianymi wy┼╝ej biskupami na cmentarzu by┼éo pochowanych tak┼╝e 34 ksi─Ö┼╝y diecezjalnych, 19 ojc├│w dominikan├│w i 1 pijar. Pochowanych tu by┼éo wielu zas┼éu┼╝onych i znanych przedstawicieli Polonii petersburskiej. Wed┼éug niepe┼énych danych napisy na grobowcach wykonano przynajmniej: 970 w j─Özyku polskim, 184 francuskim, 79 w┼éoskim, 79 niemieckim i 44 ┼éaci┼äskim. Na pocz─ůtku XX w. wolnych miejsc na cmentarzu ju┼╝ prawie nie by┼éo, dlatego w 1905, 1908, 1911 i 1912 r. duchowie┼ästwo Petersburga podejmowa┼éo starania o przykrojenie do cmentarza dodatkowej parceli, jednak Rada Miejska za ka┼╝dym razem za┼éatwi┼éa spraw─Ö odmownie. Dlatego od 1912 r. chowanie na cmentarzu Wyborskim by┼éo bardzo ograniczone. Po rewolucji bolszewickiej w listopadzie 1917 r. arcybiskup Edward Ropp obawiaj─ůc si─Ö znacjonalizowania Cmentarza Wyborskiego przez bolszewik├│w, w 1918 r. wyda┼é zarz─ůdzenie o jego zamkni─Öciu. 7 grudnia 1918 r. zosta┼é podpisany dekret Sownarkomu "O cmentarzach i pogrzebach", zgodnie z kt├│rym wszystkie cmentarze i organizacja pogrzeb├│w oddane zosta┼éy w r─Öce w┼éadz terenowych, a duchowie┼ästwo odsuni─Öte od zarz─ůdzania cmentarzami. Mimo przedsi─Öwzi─Ötych przez metropolit─Ö E. Roppa odpowiednich krok├│w, cmentarz znacjonalizowano w 1919 r. Od tego czasu niszczone by┼éy nagrobki, pomniki, wynoszone krzy┼╝e, groby bezczeszczone, za┼Ťmiecane resztkami po┼╝ywienia i ekskrementami. Wieczorami kaplice s┼éu┼╝y┼éy jako miejsca rozpusty. Przy ko┼Ťciele by┼éy dwa murowane domy zakonne polskich si├│str dw├│ch kongregacji: Franciszkanek Misjonarek Maryi i Misjonarek ┼Üwi─Ötej Rodziny. Ich przynale┼╝no┼Ť─ç do zgromadze┼ä zakonnych trzymana by┼éa w tajemnicy. Zakonnice zmuszone by┼éy do no noszenia ┼Ťwieckiej odzie┼╝y. W lipcu 1920 r. na terytorium cmentarza wdar┼é si─ů uzbrojony oddzia┼é czerwonoarmist├│w, kt├│rzy powyci─ůgali 100 trumien z podziemia ko┼Ťcio┼éa, za┼éadowali je na platformy i wywie┼║li na cmentarz Wniebowzi─Öcia (Uspienskoje) w Pargo┼éowie. Tam otwierali metalowe trumny i ┼éopatami przerzucali szcz─ůtki do drewnianych skrzy┼ä. Puste metalowe trumny za┼éadowano na samochody ci─Ö┼╝arowe. Skrzynie ze zw┼éokami zrzucano do przygotowanego wcze┼Ťniej rowu. Wcze┼Ťniej pozabierano cenne rzeczy z trumien. Tylko w kilku przypadkach zezwolono na pochowanie zmar┼éych w osobnych grobach. W ten spos├│b przedstawiciele w┼éadzy sowieckiej dokonali blu┼║nierczego aktu wandalizmu i sponiewierania zw┼éok metropolit├│w mohylewskich: Aleksandra-Kazimierza Gintowta, Ignacego Ho┼éowi┼äskiego, Kazimierza Dmochowskiego, Boles┼éawa-Hieronima K┼éopotowskiego, Szymona-Marcina Koz┼éowskiego i Antoniego Fia┼ékowskiego. Ten sam los spotka┼é groby biskup├│w: Jerzego Iwaszkiewicza i J├│zefa-Maksymiliana Staniewskiego. O. Franciszek Rutkowski, korzystaj─ůc ze specjalnego zezwolenia Czerwonego Krzy┼╝a, uratowa┼é cia┼éo abp. Kluczy┼äskiego od zbeszczeszenia, postara┼é si─Ö o zwrot trumny ze szcz─ůtkami i ponownie pochowa┼é je na cmentarzu Wyborskim. W p├│┼║niejszym czasie prochy arcybiskupa zosta┼éy przewiezione do Wilna i tam na nowo pochowane w krypcie katedry Wile┼äskiej. 18 marca 1923 r. w ko┼Ťciele wybuchn─ů┼é tyjemniczy po┼╝ar, kt├│ry zniszczy┼é ca┼éy wystr├│j wewn─Ötrzny ┼Ťwi─ůtyni. W maju 1939 r. Krasnogwardyjska Rada Rejonowa podj─Ö┼éa decyzj─Ö o ca┼ékowitej likwidacji cmentarza Wyborskiego. Ko┼Ťci├│┼é zamkni─Öto ostatecznie, a na terenie cmentarza pobudowano zak┼éady przemys┼éowe i bezpo┼Ťrednio na grobach k┼éadzione by┼éy asfaltowane drogi. W wyniku tych przemian do dzisiejszego dnia zachowa┼éa si─Ö tylko jedna kaplica nagrobna. W taki to spos├│b epoka czerwonego terroru nie zostawi┼éa praktycznie ┼╝adnego ┼Ťladu, po jednym z najwi─Ökszych i najpi─Ökniejszych nekropolii Sankt Petersburga, kt├│ry by┼é ┼╝yw─ů histori─ů dziej├│w miasta nad New─ů (ks. Krzysztof Po┼╝arski). 15 sierpnia 2020 r. - w ┼Ťwi─Öto Wniebowzi─Öcia NMP i 100-lecie Bitwy Warszawskiej - w krypcie ko┼Ťcio┼éa pw. Nawiedzenia NMP w Sankt Petersburgu zosta┼éa ods┼éoni─Öta i po┼Ťwi─Öcona tablica upami─Ötniaj─ůca zw┼éok 118 Polak├│w pochowanych w tym┼╝e ko┼Ťciele, kt├│rych doczesne szcz─ůtki sto lat temu zosta┼éy zbezczeszczone przez bolszewik├│w. Uroczyst─ů msz─Ö ┼Ťwi─Öt─ů odprawi┼é o. Micha┼é Marchewka SVD. Obecna by┼éa dyrektor Instytutu Polskiego Ewa Zi├│┼ékowska. Tablica powsta┼éa z inicjatywy potomk├│w ofiar pochodz─ůcych z Warszawy. Granitow─ů tablic─Ö zaprojektowa┼é petersburski architekt Andriej Gumicz.

...
W Petersburgu urodzi┼éo si─Ö wiele dziesi─ůtek znanych i zas┼éu┼╝onych Polak├│w, jak np.: Miko┼éaj Bo┼étu─ç (1893-1939), genera┼é brygady Wojska Polskiego, W┼éadys┼éaw Bortkiewicz (1868-1931) - polski matematyk dzia┼éaj─ůcy w Niemczech, jeden z tw├│rc├│w nowoczesnej statystyki matematycznej, wni├│s┼é znacz─ůcy wk┼éad do bada┼ä nad rozk┼éadem Poissona, W┼éodzimierz Br├╝hl (1913-2004) - lekarz reumatolog, prof. medycyny, wsp├│┼étw├│rca polskiej reumatologii, Wanda Czarnocka-Karpi┼äska (1894-1971) - profesor AWF w Warszawie, Halina Czengery-Wo┼é┼éejko (1919-1981) - aktorka teatralna (Warszawa) i filmowa, Jan Bohdan Dembowski (1889-1963) - biolog, profesor uniwersytetu w Wilnie, ┼üodzi i Warszawie, Emilia Dukszy┼äska-Dukszta (1837-1898) - malarka, autorka portret├│w i scen rodzajowych, por├│wnywana przez krytyk├│w do Anny Bili┼äskiej i Olgi Bozna┼äskiej, Wanda Dynowska (tak┼╝e: Umadevi, 1888-1971 Indie) - pisarka, t┼éumaczka, dzia┼éaczka spo┼éeczna, popularyzatorka teologii i filozofii hinduizmu w Polsce, ambasadorka kultury indyjskiej i polskiej, za┼éo┼╝ycielka Biblioteki Polsko-Indyjskiej, Aleksander Dzwonkowski (1907-1977) - aktor, znany g┼é├│wnie jako aktor filmowy, W┼éodzimierz Gedymin (1915-2012) - pu┼ékownik pilot Wojska Polskiego, uczestnik kampanii wrze┼Ťniowej, pilot do┼Ťwiadczalny i komunikacyjny, honorowy obywatel miasta Poznania, Aleksander G─ůssowski (1910-1980) - aktor, teatralny, filmowy i telewizyjny, re┼╝yser teatralny, dyrektor teatr├│w, Tadeusz Gliwic (1907-1994) - wolnomularz, Wielki Mistrz Wielkiej Lo┼╝y Narodowej Polski, Borys Halpert (1805-1861) - literat polski, 1845-51 dyrektor Dyrekcji Teatr├│w Warszawskich, t┼éumacz librett operowych na j─Özyk polski, J├│zef Ludwik Hauke pseud. Bosak (1834-1871) - hrabia, genera┼é broni, dow├│dca si┼é zbrojnych wojew├│dztw krakowskiego i sandomierskiego w Powstaniu Styczniowym 1863, uczestnik wojny francusko-pruskiej (1870-1871), Tadeusz Jaczewski (1899-1974) - zoolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Ziemowit Jasi┼äski (1916-2005) - dyrektor Mi─Ödzynarodowych Targ├│w Ksi─ů┼╝ki w Warszawie, Witold Bo┼╝eniec Je┼éowicki (1874-1927) - prawnik, adwokat, s─Ödzia, po 1920 organizator polskiego s─ůdownictwa na Wo┼éyniu, Eugeniusz Jezierski (1902-1990) - profesor Politechniki ┼ü├│dzkiej, Jadwiga Jurkszus-Tomaszewska (1918-1996) - pisarka, Aleksandra Karnicka (1882-1965) - polityk, senator RP, Eugenia Kierbed┼║ (1855-1946) - filantropka, fundatorka gmach├│w u┼╝yteczno┼Ťci publicznej w Warszawie, honorowa obywatelka m.st. Warszawy (1929), Henryk K┼éoczkowski (1902-1962) - komandor podporucznik Marynarki Wojennej II RP, podczas kampanii wrze┼Ťniowej dowodzi┼é okr─Ötem podwodnym ORP "Orze┼é", Daniel Konarzewski (1871-1935) - genera┼é dywizji Wojska Polskiego, Stanis┼éaw Kopa┼äski (1895-1976) - genera┼é dywizji Wojska Polskiego, podczas kampanii wrze┼Ťniowej 1939 szef Oddzia┼éu Operacyjnego Sztabu Naczelnego Wodza, 1940-42 dow├│dca Samodzielnej Brygady Strzelc├│w Karpackich (brygada uczestniczy┼éa w kampaniach p├│┼énocnoafryka┼äskich 1941-42 - Tobruk, Bardia, El Gazala, zyskuj─ůc uznanie sprzymierzonych), 1942-43 dow├│dca 3 Dywizji Strzelc├│w Karpackich, 1943-47 szefa Sztabu Naczelnego Wodza, Wac┼éaw Korabiewicz (1903-1994) - znany reporta┼╝ysta, poeta i podr├│┼╝nik, Jerzy Lenczowski (1915-2000) - prawnik, dyplomata polski podczas wojny, naukowiec, profesor nauk politycznych na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, J├│zef Lewoniewski (1899-1933) - lotnik wojskowy i sportowy, 15 sierpnia 1931 na samolocie PWS-52 wykona┼é pierwszy lot dooko┼éa Polski bez l─ůdowania, z jednym pasa┼╝erem, pokonuj─ůc 1755 km w 12 godzin 35 minut, Aleksander Litwinowicz (1879-1948) - podczas I wojny ┼Ťwiatowej intendent Legion├│w Polskich J├│zefa Pi┼ésudskiego, genera┼é brygady Wojska Polskiego, dow├│dca Okr─Ögu Korpus├│w w Grodnie i Lwowie, wsp├│┼ébudowniczy Centralnego Okr─Ögu Przemys┼éowego, J├│zef Mackiewicz (1902 -1985) - znany pisarz i publicysta emigracyjny, Stanis┼éaw Mackiewicz, pseudonim "Cat" (1896-1966) - jeden z czo┼éowych publicyst├│w politycznych mi─Ödzywojennej Polski, redaktor naczelny wile┼äskiego dziennika opiniotw├│rczego "S┼éowo", Leon Malhomme (1881-1940) - dyplomata i polityk okresu mi─Ödzywojennego, 1935-39 wicewojewoda ┼Ťl─ůski, Antoni Malecki (1861-1935 Warszawa) - duchowny rzymskokatolicki, dzia┼éacz polonijny w Petersburgu, biskup pomocniczy mohylewski i administrator apostolski Leningradu, Mieczys┼éaw Jan Micha┼éowicz (1876-1965) - lekarz, profesor i rektor Uniwersytetu Warszawskiego, senator RP, Janusz Minkiewicz (1914-1981), satyryk, t┼éumacz literatury rosyjskiej, autor opracowa┼ä librett operetkowych i musicali, kierownik literacki teatr├│w, Antoni Olszewski (1879-1942) - dyrektor zarz─ůdu Towarzystwa Przemys┼éowc├│w Kr├│lestwa Polskiego, 1919-20 minister przemys┼éu i handlu, 1921-24 pose┼é nadzwyczajny i minister pe┼énomocny RP w Moskwie, 1932-39 kierownik warszawskiej delegatury Polskiego Przemys┼éu G├│rniczo-Hutniczego, Juliusz Poniatowski (1886-1975) - ekonomista, minister rolnictwa i reform rolnych II RP, wicemarsza┼éek Sejmu, Tadeusz Ptaszycki (1908-1980) - architekt i urbanista, g┼é├│wny projektant Nowej Huty, kierowa┼é odbudow─ů Wroc┼éawia, Czes┼éaw Pustelnik (1916-1988) - technolog, profesor Politechniki ┼ü├│dzkiej, Rafa┼é Radziwi┼é┼éowicz (1860-1929) - lekarz, profesor Uniwersytetu Wile┼äskiego, Boles┼éaw Rossi┼äski (1903-1995) - in┼╝ynier, profesor Politechniki ┼ü├│dzkiej, Zygmunt Jan Rumel (1915-1943) - dow├│dca wojskowy, komendant VIII Okr─Ögu Wo┼éy┼ä BCh, oficer Armii Krajowej, poeta, bastialsko zamordowany przez nacjonalist├│w ukrai┼äskich (rozerwany ko┼ämi), Boles┼éaw Soboci┼äski (1906-1980) - polski logik i filozof zwi─ůzany ze szko┼é─ů lwowsko-warszawsk─ů, po wojnie profesor University of Notre Dame w South Bend (USA), Oskar Wiktor Sosnowski (1880-1939) - wybitny architekt, profesor Politechniki Lwowskiej i Warszawskiej, Apolinary Szeluto (1884-1966), wybitny kompozytor i pianista okresu M┼éodej Polski, Irena Szewi┼äska (1946-2018) - lekkoatletka specjalizuj─ůca si─Ö w biegach sprinterskich, nale┼╝a┼éa do najbardziej utytu┼éowanych polskich sportowc├│w i najwybitniejszych lekkoatletek w historii: stawa┼éa na podium na czterech kolejnych igrzyskach olimpijskich: siedmiokrotna medalistka igrzysk olimpijskich (3 medale z┼éote, 2 srebrne i 2 br─ůzowe) oraz dziesi─Öciokrotna medalistka mistrzostw Europy (10 medali na otwartym stadionie i 3 w hali), Dama Orderu Or┼éa Bia┼éego, Zofia Wanda Szmydtowa (1893-1977) - historyk literatury, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Czes┼éaw Szpakowicz (1911-1997) - re┼╝yser i scenograf teatralny, Edward Szturm de Sztrem (1885-1962) - statystyk i demograf, prezes GUS, profesor SGHW w Warszawie, Maria Szulc (1917-2001) - chemiczka, hipnolo┼╝ka, pionierka analgezji hipnotycznej w Polsce, Jerzy Boles┼éaw Tomaszewski (Bo┼äcza-Tomaszewski) (1872-1955) - polski dyplomata w s┼éu┼╝bie dyplomatycznej i konsularnej Imperium Rosyjskiego (1893-1917) i II Rzeczypospolitej (1918-1930), Marian Walentynowicz (1896-1967) - rysownik, architekt, pisarz oraz prekursor komiksu w Polsce, ilustrator bardzo popularnych w┼Ťr├│d dzieci polskich przyg├│d Kozio┼éka Mato┼éka, Leon Wasilewski (1870-1936) - dzia┼éacz PPS, bliski wsp├│┼épracownik J├│zefa Pi┼ésudskiego, architekt polskiej polityki wschodniej u progu niepodleg┼éo┼Ťci, Jerzy Wiszniewski (1908-1990) - prawnik, profesor SGPiS w Warszawie, Antonina Maria ┼╗abi┼äska (1908-1971) - pisarka, przez m─Ö┼╝a Jana ┼╗abi┼äskiego zwi─ůzana z Ogrodem Zoologicznym w Warszawie, w czasie hitlerowskiej okupacji Polski razem z m─Ö┼╝em ukrywa┼éa na terenie opustosza┼éych pomieszcze┼ä zoo oko┼éo 400 ┼╗yd├│w, m.in. uciekinier├│w z warszawskiego getta, w 1965 otrzyma┼éa wraz z nim tytu┼é Sprawiedliwej w┼Ťr├│d Narod├│w ┼Üwiata Instytutu Yad-va-Shem w Jerozolimie, w 2007 ameryka┼äska pisarka Diane Ackerman, wykorzystuj─ůc jej wspomnienia Ludzie i zwierz─Öta (1968), uczyni┼éa z niej bohaterk─Ö swojej ksi─ů┼╝ki The Zookeepers Wife (wyd. polskie Azyl. Opowie┼Ť─ç o ┼╗ydach ukrywanych w warszawskim ZOO (2009), kt├│ra zosta┼éa zekranizowana przez Hollywood w 2017, w filmie Antonin─Ö ┼╗abi┼äsk─ů zagra┼éa Jessica Chastain.

...
Wiele rzeczy ┼é─ůczy┼éo i ┼é─ůczy Polsk─Ö i Polak├│w z Petersburgiem, jak chocia┼╝by historia zbior├│w dawnej Biblioteki Za┼éuskich w Warszawie, kt├│rej za┼éo┼╝ycielami byli katolicki biskup kijowski J├│zef Andrzej, kt├│ry by┼é wielkim bibliofilem i bibliografem oraz jego brat, Andrzej Stanis┼éaw Za┼éuski, kolejno biskup p┼éocki, ┼éucki, che┼émi┼äski i na koniec krakowski, oraz w latach 1735-46 kanclerz wielki koronny i wielki mecenas i organizator. Z wielkich swoich ksi─Ögozbior├│w ufundowali w 1747 r. Bibliotek─Ö Za┼éuskich, kt├│ra 8 sierpnia 1747 r. zosta┼éa otwarta dla publiczno┼Ťci w pa┼éacu Dani┼éowiczowskim w Warszawie. St─ůd by┼éa znana jako Biblioteka Publiczna Rzeczypospolitej lub Biblioteka Publiczna Za┼éuskich. Od 1780 r. sta┼éa si─Ö polsk─ů bibliotek─ů narodow─ů, jedn─ů z najwi─Ökszych bibliotek ┼Ťwiata drugiej po┼éowy XVIII wieku, jedn─ů z pierwszych w Europie (pierwsza w Polsce), kt├│re stara┼éy si─Ö realizowa─ç zadania biblioteki narodowej, gromadz─ůc, kataloguj─ůc i udost─Öpniaj─ůc mo┼╝liwie pe┼ény zas├│b narodowego pi┼Ťmiennictwa. Po upadku insurekcji ko┼Ťciuszkowskiej w 1794 r., na polecenie carycy Katarzyny II zbiory Biblioteki zosta┼éy zrabowane przez Rosjan i wywiezione na prze┼éomie 1794/95 r. do Petersburga, gdzie w 1814 r. sta┼éy si─Ö zr─Öbem Cesarskiej Biblioteki Publicznej (obecna nazwa - Rosyjska Biblioteka Narodowa). Licz─ůcy 400 tysi─Öcy tom├│w, 20 tysi─Öcy r─Ökopis├│w i 40 tysi─Öcy rycin zbi├│r dozna┼é uszczuplenia w czasie transportu do Petersburga. Na miejsce dotar┼éo tylko 260 tysi─Öcy wolumin├│w, 11 tysi─Öcy r─Ökopis├│w i 24 500 rycin. Z mniejszych cz─Ö┼Ťci zbior├│w Rosjanie utworzyli kilka innych bibliotek na terenie Rosji, r├│wnie┼╝ drobne zbiory powr├│ci┼éa do Polski w 1842 i 1863 r., jednak gros zbior├│w (wszystko co najcenniejsze) pozostawa┼é w Cesarskiej Bibliotece Publicznej w Petersburgu. Po I wojnie ┼Ťwiatowej, w wyniku kt├│rej z woli narodu odrodzi┼éo si─Ö pa┼ästwo polskie, a przede wszystkim po wygranej przez Polsk─Ö wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r., na mocy traktatu pokojowego (ryskiego) cz─Ö┼Ť─ç zbior├│w dawnej Biblioteki Za┼éuskich (50 tys. ksi─ů┼╝ek i manuskrypt├│w) zosta┼éa zwr├│cona Polsce w latach 1921-1934. Zosta┼éy one w┼é─ůczane w 1928 r. do powsta┼éej w Warszawie Biblioteki Narodowej (trzymane w Bibliotece Krasi┼äskich). W Petersburgu i Rosji ci─ůgle pozostaje wi─Ökszo┼Ť─ç zbior├│w dawnej Biblioteki Za┼éuskich.

Mianem "cara rosyjskiej ksi─ů┼╝ki" okre┼Ťlany jest urodzony w Warszawie Maurycy Boles┼éaw Wolff (1825-1883), h. Post─Öp, ksi─Ögarz, drukarz, wydawca, zwi─ůzany z Petersburgiem w latach 1848-1883. W Warszawie i w ksi─Ögarniach polskich uczy┼é si─Ö zawodu. Zanim dost─ůpi┼é tytu┼éu "cara rosyjskiej ksi─ů┼╝ki" by┼é drukarzem polskim w stolicy car├│w. Wykorzystuj─ůc fakt, ┼╝e w Petersburgu cenzura w odniesieniu do literatury polskiej by┼éa bardziej ┼éagodna ni┼╝ na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego, Wolff, widz─ůc si─Ö w roli wydawcy literatury polskiej w stolicy car├│w, w 1848 r. postanowi┼é przenie┼Ť─ç si─Ö z Warszawy do Petersburga, aby tam w lepszych warunkach wydawa─ç polskie ksi─ů┼╝ki. Z pocz─ůtku pracowa┼é w plac├│wkach i ksi─Ögarniach rosyjskich, wsp├│┼épracuj─ůc z tamtejsz─ů Poloni─ů. Stan─ů┼é wreszcie na w┼éasnych nogach i w 1856 r. otworzy┼é w┼éasn─ů drukarni─Ö, dwa lata p├│┼║niej przej─ů┼é za┼éo┼╝on─ů w 1830 r. odlewni─Ö czcionek Georgesa Revillona. Szacuje si─Ö, ┼╝e Wolff w latach 50. i 60. XIX w. wyda┼é ok. 150 tom├│w po polsku. Niestety, w latach 60., tak┼╝e w wyniku carskich antypolskich represji popowstaniowych, Wolff przerzuci┼é si─Ö na wydawanie ksi─ů┼╝ek w j─Özyku rosyjskim i zbli┼╝y┼é si─Ö do ┼Ťrodowiska rosyjskiego. Wyda┼é a┼╝ 5 tys. ksi─ů┼╝ek w j─Özyku rosyjskim, w tym ca┼é─ů mas─Ö warto┼Ťciowych pozycji. By┼éo to mo┼╝liwe, gdy┼╝ za┼éo┼╝one przez Wolffa przedsi─Öbiorstwo, w kt├│rego sk┼éad wchodzi┼éy m.in. zak┼éady typograficzne i odlewnia czcionek, w roku jego ┼Ťmierci (1883) zatrudnia┼éo powy┼╝ej 100 os├│b (w 1912 r. liczy┼éo 190 pracownik├│w).

W nadnewskiej stolicy car├│w jest szereg budowli i budynk├│w wzniesionych przez polskich architekt├│w, spo┼Ťr├│d kt├│rych najbardziej znani to Bronis┼éaw Prawdzik, J├│zef Padlewski, Marian Lalewicz, Marian Peretiatkowicz, Stefan Samoj┼éowicz Kryczy┼äski, J├│zef Moszy┼äski, Stefan Ga┼é─Özowski i Aleksander Wasiuty┼äski. Bronis┼éaw Prawdzik wraz z Wasilijem Kosiakowem wykona┼é m.in. projekt okaza┼éej Cerkwi Objawienia Pa┼äskiego w Petersburgu (1891-99), w eparchii petersburskiej; J├│zef Tadeusz Padlewski, absolwent Instytutu In┼╝ynier├│w Cywilnych (1891) i Akademii Sztuk Pi─Öknych w Petersburgu (1895), wyk┼éada┼é rysunek i budownictwo na Politechnice i Instytucie Technologicznym w Petersburgu, w latach 1899-1905 by┼é cz┼éonkiem grupy autorskiej zatrudnionej przy budowie olbrzymiego kompleksu Petersburskiego Instytutu Politechnicznego (wykonywa┼é plany wsp├│lnie z architektem Ernestem-Friedrichem Wirrichem), w latach 1908-09 wykona┼é modernistyczny Dom Handlowy Gwardyjskiego Towarzystwa Gospodarczego w Petersburgu; Marian Lalewicz - wybitny architekt w mi─Ödzywojennej Polsce, mieszkaj─ůc w Petersburgu zaprojektowa┼é m.in.: Pa┼éacyk M. K. Pokoti┼éowej w Petersburgu (1909), Dom towarowy firmy futrzarskiej Mertensa w Petersburgu (1911-12), Kamienica M. So┼éowiejczika w Petersburgu przy ul. Pestela 7 (1911-13), Kinoteatr "Parisiana" w Petersburgu (1913-14), Gmach Banku Syberyjskiego przy ul. Newski Prospekt 44 w Petersburgu (1908-10); Marian Peretiatkowicz blisko wsp├│┼épracowa┼é z Marianem Lalewiczem, w 1912 r. zosta┼é razem z nim zosta┼é wybrany "za popularno┼Ť─ç" cz┼éonkiem Akademii Architektury, za najpopularniejsze dzie┼éo Peretiatkowicza jest uwa┼╝ana kamienica polskiego i rosyjskiego bankiera Micha┼éa Wawelberga z lat 1911-12 wzniesiona w stylu w┼éoskiego renesansu przy prospekcie Newskim 7-9, poza tym w 1908-09 doko┼äczy┼é budow─Ö ko┼Ťcio┼éa katolickiego Notre Dame de France (obecnie ko┼Ťci├│┼é Naj┼Ťwi─Ötszej Maryi Panny z Lourdes) w zau┼éku Kowie┼äskim, wykona┼é plany szeregu kamienic czynszowych, m.in. petersburskiego Towarzystwa Ubezpieczeniowego "Salamandra" (1908-09), wsp├│lnie z Siergiejem N. Smirnowem wzni├│s┼é cerkiew Zbawiciela na Wodach (1909-11), zaprojektowa┼é Drugi Dom Instytucji Miejskich (1912-13), pot─Ö┼╝ny gmach Ministerstwa Handlu i Przemys┼éu (1914-15) na nabrze┼╝u Makarowa 8/3 oraz czterokondygnacyjny budynek Przytu┼éku dla Ch┼éopc├│w Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynno┼Ťci (Zak┼éady Wychowawczo-Rzemie┼Ťlnicze ks. Antoniego Maleckiego - internat, szko┼éa, warsztaty, sto┼é├│wka i biblioteka, 1912-13) przy ul. Kiri┼é┼éowskiej, fundacji in┼╝. Micha┼éa Kierbedzia (1854 Petersburg-1932 Warszawa), polskiego in┼╝yniera kolejnictwa, budowniczego kolei, filantropa, by┼é zwi─ůzany z ┼╝yciem Polonii petersburskiej - by┼é cz┼éonkiem Polskiego Towarzystwa Zach─Öty Sztuk Pi─Öknych (PTZSP) oraz za┼éo┼╝onego w 1907 r. Zwi─ůzku Polskiego Lekarzy i Przyrodnik├│w (ZPLiP) i w 1914 r. wszed┼é w sk┼éad Komitetu Organizacyjnego Szpitala Polskiego tworzonego przez ZPLiP dla s┼éu┼╝─ůcych w armii rosyjskiej ┼╝o┼énierzy Polak├│w; Stefan Samoj┼éowicz Kryczy┼äski nale┼╝a┼é do grona najwa┼╝niejszych petersburskich architekt├│w, projektowa┼é w nurcie neoklasycystycznym i tzw. neorosyjskim, opracowa┼é i zrealizowa┼é 24 projekty architektoniczne, m.in. budynek Instytutu Do┼Ťwiadczalnej Medycyny Weterynaryjnej (1908), Dom Handlowy Gwardyjskiego Towarzystwa Gospodarczego (1910), Meczet w Petersburgu (1910), Sob├│r Fiodorowskiej Ikony Matki Bo┼╝ej (1914), Dom Ludowy i Teatr Newskiego Towarzystwa Organizacji Trze┼║wo┼Ťci Ludowej, Cerkiew ┼Ťw. Miko┼éaja z Myrry (1915), Budynek Cesarskiego-Prawos┼éawnego Towarzystwa Palesty┼äskiego (1916), kompleks budynk├│w miejskiego szpitala dzieci─Öcego (1916, obecnie Pa┼ästwowa Akademia Pediatryczna w Petersburgu); J├│zef Moszy┼äski by┼é wyk┼éadowc─ů w petersburskim Instytucie In┼╝ynier├│w Cywilnych, w 1890 r. zosta┼é kierownikiem budowy gmachu departamentu policji w Petersburgu i by┼é autorem projektu kompleksu szpitalnego dla nerwowo chorych w Sivoricach ko┼éo Petersburga, dzia┼éa┼é w ┼Ťrodowisku Polonii petersburskiej; Stefan Ga┼é─Özowski by┼é architektem i wyk┼éadowc─ů uczelni petersburskich: od 1914 r. profesorem nadzwyczajny w Katedrze Projektowania Architektonicznego Instytutu In┼╝ynier├│w Cywilnych, docentem w Instytucie Technologicznym, wyk┼éadowc─ů w Instytucie In┼╝ynier├│w Komunikacji (od 1899), kierownikiem Wydzia┼éu Architektury tam┼╝e (od 1910), wyk┼éadowc─ů w ┼╗e┼äskim Instytucie Politechnicznym, by┼é cz┼éonkiem Petersburskiego Towarzystwa Architekt├│w (od 1894) i Stowarzyszenia In┼╝ynier├│w Cywilnych (cz┼éonek zarz─ůdu, wiceprzewodnicz─ůcy) w Petersburgu, prezesem Ko┼éa Architekt├│w przy Polskim Towarzystwie Zach─Öty Sztuk Pi─Öknych w Petersburgu (1909) oraz polskiego Piotrogrodzkiego Ko┼éa Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz┼éo┼Ťci (1914), wchodzi┼é w sk┼éad powo┼éanej do ┼╝ycia w grudniu 1908 r. w Krakowie 15-osobowej ponadzaborowej Delegacji Architekt├│w Polskich, z kt├│rej ramienia zosta┼é w 1909 r. zast─Öpc─ů polskiego przedstawiciela w Komitecie Sta┼éym Mi─Ödzynarodowych Kongres├│w Architekt├│w w Pary┼╝u, jednocze┼Ťnie jako jedyny Polak wchodzi┼é w 1909 r. w sk┼éad rosyjskiej delegacji na IX Mi─Ödzynarodowy Kongres Architekt├│w w Rzymie w 1911 r., w 1905 r. wykona┼é m.in. projekt neogotyckiego dwuwie┼╝owego ko┼Ťcio┼éa katolickiego pw. Naj┼Ťwi─Ötszego Serca Pana Jezusa w Petersburgu dla Polak├│w mieszkaj─ůcych za Rogatk─ů Newsk─ů, g┼é├│wnie polskich pracownik├│w wielkich Zak┼éad├│w Obuchowskich; Aleksander Wasiuty┼äski w 1884 r. uko┼äczy┼é Instytut In┼╝ynier├│w Komunikacji w Petersburgu, w kt├│rym w 1899 r. otrzyma┼é tytu┼é adiunkta, r├│wnocze┼Ťnie zosta┼é odznaczony nagrod─ů Petersburskiego Towarzystwa Technicznego oraz odznak─ů zaszczytn─ů Stowarzyszenia In┼╝ynier├│w Komunikacji, od 1901 r. by┼é profesorem Politechniki Warszawskiej, zosta┼é ┼Ťwiatowej s┼éawy ekspertem specjalist─ů w dziedzinie kolejnictwa, pionier w zakresie badania toru podczas jazdy poci─ůg├│w. . - W Petersburgu jest tzw. Willa Matyldy Krzesi┼äskiej - znana czy raczej g┼éo┼Ťna w mie┼Ťcie, a dzisiaj zabytkowa willa na Wyspie Piotrogrodzkiej przy ul. Kujbyszewa, na jej zam├│wienie wzniesiona w latach 1904-06 w stylu modernistycznym, wed┼éug projektu akademika architektury Aleksandra von Gogena. W ostatnich latach Imperium Rosyjskiego willa Krzesi┼äskiej (polskiego pochodzenia primaballerina assoluta Teatr├│w Cesarskich w Petersburgu w latach1896-1917) by┼éa jednym z centr├│w ┼╝ycia kulturalnego w stolicy car├│w. Matylda Krzesi┼äska podejmowa┼éa w domu artyst├│w petersburskich teatr├│w, organizowa┼éa przyj─Öcia, prywatne spektakle i koncerty.

Z innych powi─ůza┼ä polsko-petersburskich to: Kolej Petersbursko-Warszawska, kt├│ra ┼é─ůczy┼éa Warszaw─Ö z Petersburgiem, by┼éa czwart─ů na terenie Imperium Rosyjskiego, a drug─ů w Kr├│lestwie Polskim lini─ů kolejow─ů; wybudowana w latach 1852-1862 mia┼éa 1611 km d┼éugo┼Ťci, z czego na terenie Kr├│lestwa ok. 150 km. Jest tu Dworzec Warszawski, sk─ůd wyje┼╝d┼╝a┼éy do i dok─ůd przyje┼╝d┼╝a┼éy poci─ůgi z Warszawy przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů. - Polak Jan-Krzysztof Duda (MKS MOS Wieliczka) zdoby┼é w Petersburgu 30 grudnia 2018 r. tytu┼é wicemistrza ┼Ťwiata w szachach b┼éyskawicznych. Zwyci─Ö┼╝y┼é aktualny czempion w wersji klasycznej Norweg Magnus Carlsen. W 21 rundach Polak zgromadzi┼é 16,5 pkt, o p├│┼é punktu mniej od triumfatora. Br─ůzowy medal wywalczy┼é Amerykanin Hikaru Nakamura - 14,5 pkt. Jako pierwszy Polak przekroczy┼é barier─Ö 2800 punkt├│w w wersji klasycznej. - W muzeach, archiwach i bibliotekach Petersburga jest ca┼éa masa polonik├│w, skradzionych narodowi polskiemu od XVIII w. do 1945 r. W Pa┼ästwowym Muzeum Rosyjskim s─ů obrazy tak┼╝e szeregu polskich malarzy, jak np. Henryka Siemiradzkiego (Chrystus w domu Marii i Marty 1886) i Kazimierza Malewicza oraz malarza rosyjskiego polskiego pochodzenia Micha┼éa Wrubla. - Miastami partnerskimi Petersburga s─ů: Warszawa, Krak├│w i Gda┼äsk. - W Pa┼éacu Marmurowym (Pa┼éac Or┼éowa) 24 marca 2004 roku ods┼éoni─Öto tablic─Ö pami─ůtkow─ů po┼Ťwi─Öcon─ů pobytowi w nim w 1796 r. Tadeusza Ko┼Ťciuszki. W Petersburgu znajduje si─Ö pomnik Adama Mickiewicza oraz kamienica, w kt├│rej on mieszka┼é od kwietnia 1828 do maja 1829 r. (pobyt upami─Ötnia tablica na ┼Ťcianie budynku).

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

11 Sierpnia 1920 roku
Rada Obrony Państwa ustanowiła Krzyż Walecznych - polskie odznaczenie wojskowe.


11 Sierpnia 1945 roku
Zmarł Stefan Jaracz, polski aktor, reżyser (ur. 1883)


Zobacz wi─Öcej