Niedziela 3 Lipca 2022r. - 184 dz. roku,  Imieniny: Anatola, Jacka, Miros┼éawy

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 05.03.22 - 11:21     Czytano: [231]

Polacy w Afganistanie


Afganistan - Islamska Republika Afganistanu jest ┼Ťr├│dl─ůdowym pa┼ästwem w Azji ┼Ürodkowej. Od p├│┼énocy graniczy z Turkmenistanem, Uzbekistanem i Tad┼╝ykistanem, od wschodu z Chinami (przez tzw. korytarz wacha┼äski na odcinku 76 km), od wschodu i po┼éudnia z Pakistanem i od zachodu z Iranem. Afganistan obejmuje obszar ok. 645-650 tys.km kw., a zamieszkuje go ok. 32 mln ludzi (50 lat temu kraj zamieszkiwa┼éo 12 mln ludzi): Patanie albo Pasztunowie (Pusztunowie) - 52% ludno┼Ťci, Tad┼╝ycy - 20%, Hazarowie - 9%, Uzbecy- 9%, Turkmeni - 2% i inni. J─Özyk urz─Ödowy paszto (ok. 9 mln) i dari - perski (ok. 7 mln), kt├│ry do 1936 roku by┼é jedynym j─Özykiem urz─Ödowym. 98% ludno┼Ťci wyznaje islam (90%to sunnici), niewielkie grupy zoroastrian i hindus├│w. Chrze┼Ťcija┼ästwo jest prawnie zabronione. Mikroskopijna grupa katolik├│w dzia┼éa w ukryciu i jest zorganizowana w tzw. misji "Sui Iuris". Ok. 80% ludno┼Ťci stanowi─ů analfabeci. Stolic─ů Afganistanu jest Kabul, maj─ůcy ponad 2,5 mln mieszka┼äc├│w. Afganistan, kraj g├│rzysty i pustynny lub p├│┼épustynny (tylko 12% ziemie nadaje si─Ö pod upraw─Ö) jest jednym z najbiedniejszych kraj├│w ┼Ťwiata - doch├│d narodowy na jednego mieszka┼äca wynosi zaledwie 300 dolar├│w, a wytwarza go g┼é├│wnie prymitywne rolnictwo i kraj nie ma w zasadzie czego eksportowa─ç. Anglicy, kt├│rzy panowali w s─ůsiednich Indiach a┼╝ trzy razy: w latach1838-42, 1878-79 i 1919 pr├│bowali podbi─ç zbrojnie Afganistan. Ostatnia pr├│ba zaj─Öcia Afganistanu zako┼äczy┼éa si─Ö zwyci─Östwem Afga┼äczyk├│w. Dzie┼ä 19 sierpnia jest ┼Ťwi─Ötem narodowym Afganistanu.

Trudno┼Ťci gospodarcze spowodowa┼éy upadek monarchii w lipcu 1973 i og┼éoszenie Afganistanu republik─ů. Prezydentem republiki zosta┼é kuzyn kr├│la gen. Muhammad Daud Chan. W kwietniu 1978 roku Daud zosta┼é obalony przez marksist├│w, kt├│rym przewodzi┼é Nur Mohammed Taraki. Afganistan zosta┼é og┼éoszony Demokratyczn─ů Republik─ů Afganistanu, kt├│ra zwi─ůza┼éa si─Ö politycznie i gospodarczo ze Zwi─ůzkiem Sowieckim (ZSRR). Pomimo tego we wrze┼Ťniu 1979 roku Taraki zosta┼é zabity przez innego komunist─Ö Hafizullaha Amina. 25 grudnia tego roku do Afganistanu wkroczy┼éy wojska radzieckie. 27 grudnia Amin zosta┼é zamordowany a jego miejsce zaj─ů┼é agent wywiadu sowieckiego (KGB) Babrak Karmal, kt├│ry rz─ůdzi┼é krajem do 1986 roku w oparciu o straszliwie brutalny aparat terroru. Zast─ůpi┼é go Mohammad Nad┼╝ibullah.

Pomimo zaanga┼╝owania si─Ö ZSRR i znacznych oddzia┼é├│w wojska sowieckiego w umacnianie w┼éadzy komunistycznej w Afganistanie i stosowanego na wielk─ů skal─Ö brutalnego terroru afga┼äskiej w┼éadzy komunistycznej, nie zdo┼éano pokona─ç antykomunistycznych islamskich bojownik├│w (mud┼╝ahedin├│w) pod wodz─ů Ahmada Szacha Masuda. Przeciwnie, terror wojsk sowieckich oraz komunist├│w afga┼äskich nastawi┼éy wrogo do Zwi─ůzku Sowieckiego i jego afga┼äskich marionetek wi─Ökszo┼Ť─ç spo┼éecze┼ästwa afga┼äskiego i ┼Ťwiatow─ů opini─Ö publiczn─ů. Mud┼╝ahedin├│w wspiera┼éy otwarcie USA, Wielka Brytania, Pakistan, Arabia Saudyjska, Iran i Chiny. Straty jakie w ludziach (10 tysi─Öcy zabitych i kilka razy wi─Öcej rannych) i sprz─Öcie ponosi┼éy wojska sowieckie, koszty interwencji i pomocy dla re┼╝ymu w Kabulu wynosz─ůce wiele miliard├│w dolar├│w oraz trudno┼Ťci gospodarczo-polityczne w samym Zwi─ůzku Sowieckim, m.in. z powodu interwencji zbrojnej w Afganistanie zmusi┼éy Kreml do wycofania swoich wojsk z Afganistanu w lutym 1989 roku. Od tej pory mud┼╝ahedini przejmowali kontrol─Ö nad coraz wi─Ökszymi po┼éaciami kraju i na pocz─ůtku 1992 roku zdoby┼éy Kabul. Tym samym upad┼éa w┼éadza komunistyczna w Afganistanie. Prezydentem kraju zosta┼é Tad┼╝yk Burhanuddin Rabbani. Niestety zaraz po zwyci─Östwie nad komunistami sko┼äczy┼éa si─Ö jedno┼Ť─ç zwyci─Özc├│w i kraj rozpad┼é si─Ö na kilka etnicznych stref; dominuj─ůc─ů pozycj─Ö obok Rabbaniego zdoby┼é Gulbuddin Hekmatjar. W 1993 roku dosz┼éo mi─Ödzy nimi do bardzo krwawych walk o w┼éadz─Ö nad Kabulem. Jednocze┼Ťnie do afga┼äskiej wojny domowej w┼é─ůczy┼é si─Ö s─ůsiedni Pakistan, kt├│ry w 1994 roku zacz─ů┼é wspiera─ç islamskich fundamentalist├│w pasztu┼äskich - talib├│w, dzia┼éaj─ůcych w Kandaharze od 1992 roku. Walk─ů, terrorem i fanatyzmem w wyniku wojny domowej talibowie podbili du┼╝y obszar Afganistanu - we wrze┼Ťniu 1996 roku zdobyli Kabul i og┼éosili si─Ö rz─ůdem Islamskiego Emiratu Afganistanu, na kt├│rego czele stan─ů┼é mu┼é┼éa Mohammad Omar. Rz─ůd talib├│w uzna┼éy tylko Pakistan, Arabia Saudyjska i Zjednoczone Emiraty Arabskie. Reszta ┼Ťwiata oraz Organizacja Narod├│w Zjednoczonych uznawa┼éa za legalne w┼éadze prezydenta Burhanuddina Rabaniego i jego rz─ůd. Tym bardziej, ┼╝e rz─ůd talib├│w zosta┼é uznany s┼éusznie za barbarzy┼äski, fanatyczny, antyzachodni, a przede wszystkim za terrorystyczny i wspieraj─ůcy terroryzm islamski na ┼Ťwiecie. Tutaj znalaz┼é schronienie i mo┼╝no┼Ť─ç dzia┼éania bodaj┼╝e najgro┼║niejszy terrorysta islamski Osama bin Laden - przyw├│dca gro┼║nej Al-Kaidy. W listopadzie 1999 roku ONZ na┼éo┼╝y┼éa na Afganistan sankcje ekonomiczne, r├│wnie┼╝ ┼╝─ůdaj─ůc wydania bin Ladena. Sankcje wzmocniono w styczniu 2001 roku (m.in. zakazem sprzeda┼╝y broni do Afganistanu).

11 wrze┼Ťnia 2001 roku dokonano zamach├│w na budynki WTC w Nowym Jorku i Pentagon w Waszyngtonie. Stany Zjednoczone obarczy┼éy win─ů za to Al-Kaid─Ö i za┼╝─ůda┼éy od talib├│w wydania Osamy bin Ladena. Talibowie odrzucili ameryka┼äskie ┼╝─ůdanie, tote┼╝ w pa┼║dzierniku wojska USA i Wielkiej Brytanii rozpocz─Ö┼éy ataki lotnicze na ich pozycje. Akcja zbrojna w Afganistanie odby┼éa si─Ö pod flag─ů ONZ i do dzi┼Ť dnia kontyngenty wojskowe wszystkich pa┼ästw stacjonuj─ůce w Afganistanie, stacjonuj─ů tam pod flag─ů tej mi─Ödzynarodowej organizacji (w operacjach militarnych w Afganistanie uczestniczy┼éo lub nadal uczestniczy ┼é─ůcznie 37 pa┼ästw). Jednocze┼Ťnie z pomoc─ů USA i Rosji antytalibowski Sojusz P├│┼énocny (Tad┼╝ycy i Uzbecy) rozpocz─ů┼é zbrojny marsz na terytoria opanowane przez talib├│w. Wielu lokalnych komendant├│w przesz┼éo na stron─Ö USA i w┼éadza talib├│w posz┼éa w rozsypk─Ö. Do stycznia 2002 roku wojska ameryka┼äskie wraz z afga┼äskimi sojusznikami rozbi┼éy prawie ca┼ékowicie si┼éy talib├│w i Al Kaidy. Ich niedobitki szuka┼éy schronienia w g├│rach lub Pakistanie. W┼éadz─Ö w Afganistanie obj─ů┼é prozachodnio nastawiony Pasztun Hamid Karzai. Po okresie leczenia ran si┼éy talib├│w i Al-Kaidy bin Ladena przyst─ůpi┼éy do akcji zbrojnej przeciwko rz─ůdowi w Kabulu i wojskom mi─Ödzynarodowym ONZ. Ju┼╝ w lipcu 2002 roku zamachowcy taliba┼äscy zastrzelili w Kabulu wiceprezydenta kraju Had┼╝iego Abdula Kadira. Natomiast od wiosny 2003 roku rozpocz─Ö┼éy si─Ö na du┼╝─ů skal─Ö ataki na wojska mi─Ödzynarodowe i afga┼äskie, jak r├│wnie┼╝ na organizacje humanitarne, zmuszaj─ůc je do wstrzymania swej dzia┼éalno┼Ťci w po┼éudniowo-zachodniej cz─Ö┼Ťci kraju. Obecnie talibowie ponownie kontroluj─ů du┼╝e obszary kraju (poza miastami) oraz swoj─ů terrorystyczn─ů akcj─ů utrudniaj─ů dzia┼éalno┼Ť─ç rz─ůdu afga┼äskiego na kontrolowanych przez niego terenach. Si┼éy talib├│w ocenia si─Ö obecnie na ok. 12 000 uzbrojonych bojownik├│w i bli┼╝ej nieokre┼Ťlon─ů liczb─Ö ich sympatyk├│w, dostarczaj─ůcych zaopatrzenie i informacje (wikipedia.pl). Z ka┼╝dym miesi─ůcem wzrasta ich terror. W pierwszym p├│┼éroczu 2008 roku zgin─Ö┼éo w Afganistanie 698 cywil├│w, z czego 422 osoby zgin─Ö┼éy w atakach talibskich rebeliant├│w na si┼éy prorz─ůdowe. Najwi─Öcej ludzi zgin─Ö┼éo na po┼éudniu Afganistanu, kt├│re jest bastionem talibskich rebeliant├│w (PAP).

Ten d┼éugi wst─Öp o Afganistanie i jego historii jest nam potrzebny do lepszego zrozumienia obecnego zaanga┼╝owania si─Ö Polski i wojska polskiego do walki z terrorystami w tym kraju i ┼Ťwiatowym terroryzmem islamskim.

...

Chocia┼╝ Afganistan le┼╝y w centralnej Azji, a wi─Öc bardzo daleko od Polski, kontakty Polak├│w z tym krajem nie s─ů wcale nowe, datuj─ů si─Ö bowiem co najmniej od 1. po┼é. XVIII wieku. Co najmniej, bo tak naprawd─Ö nie wiemy, kto z Polak├│w by┼é pierwszym naszym rodakiem w Afganistanie. Dzieje Polak├│w w tym kraju nie s─ů do dzi┼Ť znane nie tylko przeci─Ötnemu Polakowi, ale r├│wnie┼╝ chyba prawie wszystkim historykom dziej├│w Polak├│w na ┼Ťwiecie. W tej czy innej publikacji krajowej czy emigracyjnej, w┼é─ůcznie z "Encyklopedi─ů Polskiej Emigracji i Polonii" (t. 1-5, Toru┼ä 2003-2005), znajdziemy jedn─ů czy najwy┼╝ej kilka informacji o Polakach, kt├│rych los skierowa┼é do Afganistanu. To wszystko. W 2005 roku Marek Szymanowicz obroni┼é na Uniwersytecie Jagiello┼äskim w Krakowie prac─Ö magistersk─ů zatytu┼éowan─ů "Polscy mud┼╝ahedini w Afganistanie", jednak nie zauwa┼╝y┼éem, aby ukaza┼éa si─Ö w druku. Jej fragmenty drukowa┼é w 2006 roku wydawany w Melbourne (Australia) "Tygodnik Polski", tylko dlatego, ┼╝e jednym z tych polskich mud┼╝ahedin├│w - Lech Zondek - by┼é z Australii i przez niekt├│rych Polak├│w w tym kraju jest uwa┼╝any prawie ┼╝e za bohatera narodowego.

Na wst─Öpie swej pracy Marek Szymanowicz podaje informacje - niestety tylko o niekt├│rych Polakach, kt├│rzy przebywali w Afganistanie. Wida─ç, ┼╝e nie trafi┼é do wszystkich informacji odnosz─ůcych si─Ö do historii Polak├│w w tym kraju.

Marek Szymanowicz, prawdopodobnie za Arturem Patkiem (Polska diaspora w Azji w: Polska diaspora Krak├│w 2001) jako pierwszego Polaka w Afganistanie wymienia Jana Prospera Witkiewicza. Tymczasem prawdopodobnie pierwszym Polakiem w Afganistanie by┼é pochodz─ůcy z Kujaw Tadeusz Krusi┼äski (1675-1757), jezuita, misjonarz, lekarz i orientalista. Po studiach teologicznych i przyj─Öciu ┼Ťwi─Öce┼ä kap┼éa┼äskich w Krakowie w 1705 roku wyjecha┼é on na misj─Ö do Persji (Polska koordynowa┼éa w├│wczas katolick─ů dzia┼éalno┼Ť─ç misyjn─ů w tym kraju, by┼éa jej protektork─ů przez ok. 150 lat). Przebywaj─ůc z przerwami ponad 20 lat na Wschodzie, poza Azerbejd┼╝anem, Armeni─ů i Gruzj─ů, gdzie g┼é├│wnie rezydowa┼é, odwiedzi┼é szereg razy Persj─Ö, Turcj─Ö, Syri─Ö, Kurdystan, Palestyn─Ö, Arabi─Ö i Afganistan - opanowa┼é dobrze j─Özyk perski, arabski, ormia┼äski, gruzi┼äski i turecki (zna┼é ponadto ┼éacin─Ö, w┼éoski, francuski i rosyjski) oraz pozna┼é miejscowych dostojnik├│w, dla kt├│rych by┼é po┼╝ytecznym t┼éumaczem i ich lekarzem. Pracuj─ůc w Persji by┼é ┼Ťwiadkiem najazdu Afgan├│w na ten kraj w 1722 roku (prze┼╝y┼é obl─Ö┼╝enie przez nich Isfahanu) oraz zaj─Öcia przez nich Teheranu w 1725 roku. Zosta┼é lekarzem r├│wnie┼╝ afga┼äskiego marsza┼éka Aghassiego, jednej z najbli┼╝szych os├│b dowodz─ůcego inwazj─ů Mehmeda. Dzi─Öki tej znajomo┼Ťci Krusi┼äski spokojnie przebywa┼é przez trzy lata na terenach zaj─Ötych przez Afgan├│w - g┼é├│wnie w D┼╝ulfie (Janusz Fedirko). Rewolt─Ö afga┼äsk─ů w Persji opisa┼é w dziele Relatio de mutationibus Regni Persorum (Rzym 1727). Praca ta mia┼éa wiele wyda┼ä i by┼éa przet┼éumaczona na angielski, francuski, holenderski, niemiecki i turecki; na j─Özyk turecki przet┼éumaczy┼é j─ů sam Krusi┼äski, a wydana zosta┼éa pt. Terd┼╝ume-i tarih sejjah w Stambule w 1729 roku. W Polsce ukaza┼éa si─Ö drukiem po ┼éacinie we Lwowie w 1740 roku pt. Tragica vertenis belli Persici historia... Ponadto Krusi┼äski wyda┼é: Chronicon pregrinantis seu historia ultimi belli Persarum cum Aghvanis (1731) i Prodroums ad historiam revolutions persicae (1733). Przez prace te Tadeusz Krusi┼äski sta┼é si─Ö pierwszym europejskim wielkim historykiem Persji (Iranu) i Afganistanu. Przez wiele lat by┼éy to podstawowe prace o Persji i Afganistanie, na kt├│re powo┼éywali si─Ö cz─Östo p├│┼║niejsi autorzy pisz─ůcy na temat Afganistanu.

Ojciec Krusi┼äski nie tylko pozna┼é Afgan├│w, z kt├│rymi mia┼é do czynienia na co dzie┼ä i nie tylko uwa┼╝nie s┼éucha┼é i notowa┼é wszystko to, co us┼éysza┼é o nich i ich kraju, ale r├│wnie┼╝ musia┼é pozna─ç ich kraj z autopsji, co przypuszcza wielu historyk├│w polskich (np. W. S┼éabczy┼äski, Janusz Fedirko, Jacek Knopek), chocia┼╝ nie ma, czy nie zachowa┼éy si─Ö ┼╝adne dowody na jego pobyt w Afganistanie. Inaczej chyba nie m├│g┼éby przedstawi─ç obrazu ├│wczesnego Afganistanu tak jak to uczyni┼é w swoich dzie┼éach. A opisa┼é w nich nie tylko panuj─ůce tam stosunki spo┼éeczne, ekonomiczne i obyczaje, ale r├│wnie┼╝ przedstawi┼é mozaik─Ö etniczn─ů tego kraju, wiele miejsca po┼Ťwi─Öcaj─ůc Pasztunom, daj─ůc ich charakterystyk─Ö. Jako pierwszy opisa┼é dok┼éadnie g├│ry Afganistanu - Hindukusz oraz rzeki tego kraju (Janusz Fedirko Pierwszy informator Europy o Afganach. Ojciec Tadeusz Krusi┼äski: krakowski uczony, misjonarz w: "Alma Mater", Krak├│w). Czy mog┼éa tego dokona─ç osoba, kt├│ra nigdy nie by┼éa w Afganistanie? Na pewno nie. St─ůd o. Tadeusz Krusi┼äski by┼é zapewne pierwszym Polakiem w tym kraju.

Za spraw─ů Rosji, Prus (Niemiec) i Austrii w 1795 roku Polska znik┼éa z mapy politycznej Europy. Wi─Ökszo┼Ť─ç ziem polskich zaj─Ö┼éa Rosja, kt├│ra od pocz. XIX wieku d─ů┼╝y┼éa r├│wnie┼╝ do zaj─Öcia Zakaukazia i ┼Ürodkowej Azji. Od tej pory Polacy cz─Östo pojawiali si─Ö na tych terenach jako rekruci rosyjskiej armii lub - rzadziej - jako urz─Ödnicy czy oficerowie carscy oraz cz┼éonkowie rosyjskich misji dyplomatycznych.

I tak w┼éa┼Ťnie doszli┼Ťmy do sprawy wspomnianego powy┼╝ej Jana Prospera Witkiewicza (1808-1839), kt├│rego Marek Szymanowicz (obok innych historyk├│w, jak np. Anna Krasnowolska, Artur Patek) uwa┼╝aj─ů za pierwszego Polaka w Afganistanie. Pochodzi┼é on z tych samych Witkiewicz├│w co - p├│┼║niej - g┼éo┼Ťny Witkacy.

Jan Prosper Witkiewicz, znany r├│wnie┼╝ jako "Batyr", urodzi┼é si─Ö w Poszawszu na Litwie i by┼é synem Wiktoryna - wicemarsza┼éka powiatu szawelskiego. W gimnazjum polskim w Kro┼╝ach w 1823 roku by┼é wsp├│┼éza┼éo┼╝ycielem tajnego patriotycznego stowarzyszenia uczniowskiego "Czarni Bracia", kt├│rego celem by┼éa pomoc represjonowanym przez carat cz┼éonkom za┼éo┼╝onego przez Tomasza Zana Towarzystwa Przyjaci├│┼é Po┼╝ytecznej Zabawy - "Promieni┼Ťci", jawnej, patriotycznej organizacja student├│w polskich Uniwersytetu Wile┼äskiego. Stowarzyszenie zosta┼éo wykryte przez s┼éawnego ze zwalczania polskich spisk├│w studenckich Niko┼éaja Nowosilcowa. Witkiewicz zosta┼é skazany przez s─ůd wojenny w Wilnie na kar─Ö ┼Ťmierci, kt├│r─ů ze wzgl─Ödu na jego m┼éody wiek zamieniono na s┼éu┼╝b─Ö wojskow─ů w batalionie liniowym w Orsku w guberni orenburskiej na Uralu. Jego posta─ç uwieczni┼é w III cz─Ö┼Ťci "Dziad├│w" Adam Mickiewicz (Boles┼éaw Wierzbia┼äski).

Witkiewicz mia┼é wyj─ůtkowe zdolno┼Ťci j─Özykowe - opanowa┼é dobrze 19 j─Özyk├│w, w tym perski, arabski i pasztu┼äski (paszto), kt├│rym pos┼éuguje si─Ö wielu Afgan├│w. Rosjanie postanowili wykorzysta─ç jego znajomo┼Ť─ç tych j─Özyk├│w, kieruj─ůc go do Komisji Granicznej w charakterze t┼éumacza w Orenburgu. Jednocze┼Ťnie zosta┼é awansowany do stopnia podoficera - na podchor─ů┼╝ego, nast─Öpnie chor─ů┼╝ego. W 1835 roku Witkiewicz zosta┼é wys┼éany jako szpieg do uzbeckiej Buchary, gdzie inni carscy szpiedzy zauwa┼╝yli wzmo┼╝on─ů dzia┼éalno┼Ť─ç angielskich szpieg├│w. Spotka┼é tam dw├│ch afga┼äskich pos┼éa┼äc├│w emira Kabulu Dost Mohammeda, kt├│ry jednoczy┼é ziemie afga┼äskie, przeciwstawiaj─ůc si─Ö penetracji angielskiej na tych terenach i powstaniu pod ich zwierzchnictwem marionetkowego ksi─Östwa w Kandaharze. Zdesperowany emir w li┼Ťcie do cara Rosji Miko┼éaja I prosi┼é: "Zwr├│─ç Cesarzu uwag─Ö na obecne po┼éo┼╝enie pa┼ästwa afga┼äskiego i podaruj mu pok├│j". Witkiewicz za┼éatwi┼é bezpieczn─ů podr├│┼╝ pos┼éa┼äc├│w afga┼äskich do Petersburga. Polak, kt├│ry do carskiej stolicy uda┼é si─Ö razem z pos┼éa┼äcami, zosta┼é przyj─Öty przez carsk─ů Komisj─Ö Azjatyck─ů przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych, kt├│ra kierowa┼éa rosyjsk─ů ekspansj─ů w ┼Ürodkowej Azji. Po zdaniu przez niego relacji z misji w Bucharze Komisja postanowi┼éa pokrzy┼╝owa─ç angielsk─ů dzia┼éalno┼Ť─ç dyplomatyczn─ů w Afganistanie agenta Aleksandra Burnesa. W maju 1837 roku wys┼éa┼éa ona Witkiewicza jako rzekomo zwyk┼éego podr├│┼╝nika do Kabulu i Kandaharu z tajn─ů i delikatn─ů misj─ů - nam├│wienia i przekupienia (obiecana pomoc w got├│wce i uzbrojeniu) tamtejszych w┼éadc├│w do zawarcia sojuszu z Rosj─ů i ze sprzymierzon─ů z ni─ů w├│wczas Persj─ů; wi├│z┼é z sob─ů list cara Miko┼éaja I do emira Kabulu. Jednocze┼Ťnie Witkiewicz mia┼é zbada─ç mo┼╝liwo┼Ť─ç rozwoju handlu ziem afga┼äskich z Rosj─ů i skal─Ö brytyjskiej penetracji w tym rejonie.

Witkiewicz uda┼é si─Ö do Afganistanu przez Persj─Ö. Najpierw by┼é w Kandaharze, gdzie, ale dopiero po kilku tam wizytach, uda┼éo mu si─Ö przekona─ç kilku lokalnych przyw├│dc├│w afga┼äskich do przymierza z Persj─ů, a w grudniu 1837 roku uda┼é si─Ö do Kabulu, gdzie zosta┼é przyj─Öty ┼╝yczliwie przez Dosta Mohammada. By┼é r├│wnie┼╝ pod Heratem 12 lipca 1838 roku, w chwili gdy armia perska przyst─Öpowa┼éa do szturmu na t─Ö twierdz─Ö. Podr├│┼╝owa┼é zar├│wno w rosyjskim mundurze, jak i w miejscowych ubiorach. Nikt z nas nie rozpozna┼é Witkiewicza, kiedy ten w stroju afga┼äskim, w wielkim, bia┼éym turbanie, spod kt├│rego wysuwa┼éy si─Ö d┼éugie, g─Öste, czarne loki, odwiedzi┼é nasz ob├│z. Do tego stopnia przyswoi┼é obyczaje, przyzwyczajenia i j─Özyk Afgan├│w, ┼╝e nawet Persowi i Afganowi trudno by┼éoby odr├│┼╝ni─ç go od swoich - wspomina┼é spotkanie z Witkiewiczem pod Heratem gen. Iwan B┼éaramberg, adiutant pos┼éa rosyjskiego w Persji, Iwana Simonicza.

Z misji Witkiewicz wywi─ůza┼é si─Ö pono─ç znakomicie i wiosn─ů 1839 roku wr├│ci┼é do Petersburga by zda─ç relacj─Ö rosyjskiemu Ministerstwu Spraw Zagranicznych. Przywi├│z┼é ze sob─ů wa┼╝ne dla Rosjan dokumenty i materia┼éy oraz mapy topograficzne Afganistanu. Do zdania relacji jednak nie dosz┼éo. Witkiewicz czekaj─ůc na wizyt─Ö w MSZ poni├│s┼é ┼Ťmier─ç w tajemniczych okoliczno┼Ťciach w petersburskim hotelu "Paris" 8 maja 1839 roku. Wszystkie materia┼éy kt├│re posiada┼é zagin─Ö┼éy. Istniej─ů trzy wersje jego ┼Ťmierci: 1. pope┼éni┼é samob├│jstwo (oficjalna wersja rz─ůdu carskiego), 2. zosta┼é zamordowany przez carsk─ů ochran─Ö - "bo za du┼╝o wiedzia┼é" i 3. zosta┼é zlikwidowany przez wywiad angielski.

A mo┼╝e po prostu zgin─ů┼é dlatego, ┼╝e wysz┼éo na jaw, ┼╝e by┼é podw├│jnym agentem - rosyjskim i angielskim, albo tylko angielskim? Bowiem b─Öd─ůc w Kabulu, Witkiewicz nie tylko spotka┼é si─Ö z Burnesem, ale utrzymywa┼é z nim bliski kontakt, sp─Ödzaj─ůc razem ┼Ťwi─Öta Bo┼╝ego Narodzenia. Jest te┼╝ faktem, ┼╝e w r─Ökach angielskich znalaz┼éy si─Ö listy Witkiewicza. Zosta┼éy przechwycone przez Anglik├│w czy im przekazane przez Witkiewicza? "Na ile ich (Witkiewicza i Burnesa - M.K.) stosunki by┼éy tylko dyplomatyczn─ů lub szpiegowsk─ů gr─ů, tego pewnie nigdy si─Ö nie dowiemy" (Marek Szymanowicz). Tak czy owak w polskim przekazie, a szczeg├│lnie w rodzinie Witkiewicz├│w, Jan Prosper Witkiewicz znany jest jako "Wallenrod", gdy┼╝ rzekomo prowadzi┼é podw├│jn─ů gr─Ö polityczn─ů, polegaj─ůc─ů na sprowokowaniu wybuchu wojny mi─Ödzy Rosj─ů i Angli─ů (wikipedia.pl), chc─ůc w ten spos├│b zaszkodzi─ç rosyjskiemu zaborcy. Wtedy lepiej mo┼╝na zrozumie─ç oficjaln─ů wersj─Ö rosyjsk─ů jego ┼Ťmierci. Misja dyplomatyczna do Afganistanu spowodowa┼éa, ┼╝e imi─Ö Witkiewicza jest wymieniane w wielu j─Özykach w r├│┼╝nych dokumentach, wspomnieniach i opracowaniach na temat ┼Ťcierania si─Ö wp┼éyw├│w rosyjsko-angielskich w Azji ┼Ürodkowej i w Afganistanie - pisze biograf Jana Prospera Witkiewicza W┼éadys┼éaw Jewsiewicki w ksi─ů┼╝ce "Batyr: o Janie Witkiewiczu 1808-1839" (Warszawa 1983).

Natomiast Wac┼éaw S┼éabczy┼äski w swej ksi─ů┼╝ce Polscy podr├│┼╝nicy i odkrywcy (Warszawa 1988) pisze, ┼╝e Jan Prosper Witkiewicz by┼é jednym z najwybitniejszych znawc├│w Afganistanu.

Literatura angielska dotycz─ůcy Afganistanu i rywalizacji angielsko-rosyjskiej na tym terenie cytuje poza Witkiewiczem nazwiska kilku innych Polak├│w w s┼éu┼╝bie carskiej Rosji: p┼ék R. Zakrzewskiego, por. ┼üopaci┼äskiego i J.E. Jaworskiego (B. Wierzbia┼äski). Jednak ich dzia┼éalno┼Ťci─ů w Afganistanie nie zainteresowa┼é si─Ö jak dotychczas ┼╝aden z historyk├│w polskich.

Polacy z przygranicznych garnizon├│w do┼Ť─ç licznie uciekali z wojska rosyjskiego. Poza tym po polskim antyrosyjskim Powstaniu Listopadowym 1830-31 wiele tysi─Öcy jego uczestnik├│w znalaz┼éo si─Ö w Zachodniej Europie. Wielu z nich zaci─ůga┼éo si─Ö pod obce sztandary, cz─Östo, aby w ten spos├│b walczy─ç z zaborc─ů rosyjskim. Ju┼╝ w latach 20. XIX wieku w armii tureckiej, a nawet i perskiej by┼éo wielu ochotnik├│w polskich. Np. w 1821 roku w szeregach armii perskiej znalaz┼é si─Ö Izydor Borowski (1776-1838), by┼éy uczestnik Powstania Ko┼Ťciuszkowskiego 1794, a nast─Öpnie oficer Legion├│w Polskich (wojny napoleo┼äskie). Przyby┼é do Persji wraz z synem Antonim (1803-1852). W Persji doceniono wiedz─Ö i do┼Ťwiadczenie w walkach Izydora Borowskiego, gdy┼╝ niebawem zosta┼é emirem, p├│┼║niej wezyrem i dow├│dc─ů wojsk operuj─ůcych przeciw Afganom, Arabom i Turkmenom. Zreorganizowa┼é armi─Ö persk─ů na wz├│r francuski. To on kierowa┼é szturmem wojsk perskich na afga┼äsk─ů twierdz─Ö Herat w lipcu 1838 roku, podczas kt├│rego zgin─ů┼é w walce. Pochowany z honorami w Teheranie, uznawany jest za bohatera narodowego Persji (Iranu). Jego syn, Antoni, w 1850 roku odznaczy┼é si─Ö r├│wnie┼╝ w walkach przeciw Afganom - przy zdobyciu twierdzy Herat, za co zosta┼é mianowany genera┼éem armii perskiej. W 1826 roku w wojsku perskim walcz─ůcym w├│wczas z Rosj─ů by┼éa nawet kompania polska, kt├│ra pod dow├│dztwem nast─Öpcy tronu Abbasa Mirzy walczy┼éa ze szczeg├│lnym m─Östwem i zawzi─Öto┼Ťci─ů przeciw Rosjanom (wikipedia.pl). Kiedy nast─ůpi┼éo zbli┼╝enie persko-rosyjskie rz─ůd carski za┼╝─ůda┼é zwolnienia Polak├│w z wojska. Cz─Ö┼Ť─ç z nich uda┼éa si─Ö w├│wczas do Indii - na ┼╝o┼éd brytyjski, a cz─Ö┼Ť─ç wr├│ci┼éa do Europy.

W obl─Ö┼╝eniu Heratu w 1838 roku w szeregach wojsk perskich bra┼é pono─ç udzia┼é r├│wnie┼╝ pochodz─ůcy z Podola hr. Antoni Aleksander Ili┼äski (1814-1861), p├│┼║niejszy genera┼é wojsk tureckich pod nazwiskiem Iskander Pasza.
Pewn─ů rol─Ö w historii rywalizacji angielsko-rosyjskiej w Afganistanie odegra┼é inny Polak w s┼éu┼╝bie Rosji - genera┼é i wielki podr├│┼╝nik, badacz Centralnej Azji Bronis┼éaw Gr─ůbczewski (1855-1926), tak jak Witkiewicz pochodz─ůcy z Litwy (Kownat├│w k. Telsz), ale zwi─ůzany r├│wnie┼╝ z Warszaw─ů, gdzie mieszka┼é dwukrotnie i gdzie zmar┼é ju┼╝ w wolnej Polsce. Jako ochotnik wst─ůpi┼é do stacjonuj─ůcego w Warszawie pu┼éku u┼éan├│w gwardii. ┼╗y┼éka podr├│┼╝nicza i ch─Ö─ç przyg├│d sk┼éoni┼éy m┼éodego oficera do z┼éo┼╝enia w 1875 roku podania o przeniesienie do oddzia┼é├│w w Azji ┼Ürodkowej. Wkr├│tce pozna┼é dobrze kraj, tereny przygraniczne i nauczy┼é si─Ö dobrze j─Özyka turkiesta┼äskiego i tad┼╝yckiego. Przeszed┼é w├│wczas do administracji wojskowej na ┼Ťwie┼╝o przy┼é─ůczonych do Rosji terytoriach. W 1885 roku odby┼é sw─ů pierwsz─ů podr├│┼╝ do przygranicznej Kaszgarii (dzi┼Ť Chiny). Rok p├│┼║niej odby┼é podr├│┼╝ w g├│ry Tian-Szan i dotar┼é do ┼║r├│de┼é Syr-Darii.

Gr─ůbczewski by┼é urz─Ödnikiem do specjalnych porucze┼ä przy gubernatorze Fergany (dzi┼Ť Uzbekistan), kiedy w 1888 roku zosta┼é wezwany do stawienia si─Ö w Sztabie Generalnym w Petersburgu. Z polecenia cara Aleksandra III mia┼é zorganizowa─ç powstanie w p├│┼énocnym Afganistanie, w oparciu o emigrant├│w afga┼äskich mieszkaj─ůcych na terenie Rosji. Mia┼éo by─ç ono skierowane przeciw rz─ůdz─ůcemu z Kabulu wrogo nastawionemu do Rosji afga┼äskiemu emirowi Abdurrachmanowi i po┼Ťrednio przeciw Wielkiej Brytanii, kt├│ra od 1878 roku usadowi┼éa si─Ö politycznie na dobre w Afganistanie. Rosja ci─ůgle liczy┼éa na swoj─ů obecno┼Ť─ç w Afganistanie. W samej Samarkandzie (dzi┼Ť Uzbekistan) mieszka┼éo ponad 200 wybitnych Afgan├│w - przeciwnik├│w Abdurrachmana, kt├│rym przewodzi┼é jego rodzony brat i pretendent do tronu Ischak-Chan. Gr─ůbczewski wywi─ůza┼é si─Ö z powierzonego mu zadania, jednak, jak twierdzi Szymanowicz, kt├│rego raczej nie chcia┼é. Tym bardziej, ┼╝e wkr├│tce, podczas podr├│┼╝y przez p├│┼énocny Afganistan, widzia┼é bardzo liczne ofiary nieudanej rebelii i wielu innych rebeliant├│w uciekaj─ůcych z powrotem do Rosji. Gr─ůbczewski pisa┼é w swoich wspomnieniach: "Trzy dni szli┼Ťmy drog─ů us┼éan─ů trupami ludzi i zwierz─ůt..." ("Podr├│┼╝e" t.1-3 Warszawa 1924-25).

By┼éo to podczas pierwszej wyprawy naukowej Gr─ůbczewskiego, w kt├│r─ů wyruszy┼é w maju 1888 roku, a kt├│rej patronowa┼éo Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne. Celem ekspedycji by┼éo zbadanie niepodleg┼éego w├│wczas i jednocze┼Ťnie prawie nieznanego Europie - jej nauce g├│rskiego chanatu Kand┼╝utu, z kt├│rym Rosja graniczy┼éa, a kt├│ry dzisiaj wchodzi w sk┼éad pakista┼äskiego Kaszmiru. Obszar ten stanowi┼é ci─ůgle bia┼é─ů plam─Ö na mapie ┼Ťwiata, chocia┼╝ dwa lata wcze┼Ťniej dotar┼é tu angielski podr├│┼╝nik W.S.A. Lockhart. Znalezienie samej drogi do Kand┼╝utu od strony rosyjskiej przez g├│ry wysokie do ponad 7000 m (Pamir, Hindukusz) nie by┼éo ┼éatwe. Po dramatycznych przygodach Gr─ůbczewski znalaz┼é przej┼Ťcie na prze┼é─Öczy Kalik (Kilik). Droga do Kand┼╝utu wiod┼éa m.in. przez teren dzisiejszego Afganistanu, a mianowicie przez tzw. korytarz wacha┼äski, czyli w─ůski od kilkunastu do kilkudziesi─Öciu kilometr├│w i d┼éugo┼Ťci ok. 300 km r├│wnole┼╝nikowy pas terytorium afga┼äskiego, kt├│ry ca┼ékowicie oddziela dzisiejszy Tad┼╝ykistan na p├│┼énocy od Pakistanu (pakista┼äskiej cz─Ö┼Ťci Kaszmiru) na po┼éudniu. Korytarz ten stanowi sztuczny tw├│r polityczny, powsta┼éy w wyniku rywalizacji mi─Ödzy Wielk─ů Brytani─ů a Rosj─ů o panowanie nad ┼Ürodkow─ů Azj─ů. Zosta┼é utworzony po to, aby stanowi─ç neutraln─ů afga┼äsk─ů stref─Ö rozdzielaj─ůc─ů rosyjski Turkiestan na p├│┼énocy od brytyjskich Indii na po┼éudniu. Powsta┼é po ostatecznym wytyczeniu granicy rosyjsko-afga┼äskiej w 1895 i granicy indyjsko-afga┼äskiej w 1896 roku.

Teren korytarza wacha┼äskiego zajmuj─ů wysokie g├│ry pogranicza Pamiru, Hindukuszu i Karakorum, si─Ögaj─ůce powy┼╝ej 6500 m n.p.m., oraz le┼╝─ůca mi─Ödzy nimi dolina rzeki Wachan. Po┼éudniowa granica korytarza biegnie grzbietem Hindukuszu, za┼Ť p├│┼énocn─ů stanowi─ů rzeki Piand┼╝, Pamir i wschodnia cz─Ö┼Ť─ç pasma G├│r Wacha┼äskich (wikipedia.pl). Teren ten by┼é i jest nadal s┼éabo zaludniony przez plemi─Ö g├│rskich pasterzy Wach├│w.

Wyprawa kand┼╝ucka trwa┼éa do ko┼äca wrze┼Ťnia. Przebyto konno ok. 3000 km. Gr─ůbczewski prowadzi┼é obserwacje meteorologiczne, dokonywa┼é zdj─Ö─ç topograficznych (na ich podstawie zosta┼éa opracowana pierwsza mapa Kand┼╝utu), zbiera┼é okazy mineralogiczne, zoologiczne i etnograficzne, wykona┼é 125 zdj─Ö─ç fotograficznych kraju i jego mieszka┼äc├│w, a podczas pobytu w korytarzu wacha┼äskim zarejestrowa┼é 200 wyraz├│w j─Özyka wacha┼äskiego. Tym samym jako pierwszy Polak prowadzi┼é badania naukowe na terenie dzisiejszego Afganistanu.

W 1890 roku Bronis┼éaw Gr─ůbczewski wyruszy┼é na now─ů wypraw─Ö naukow─ů - do r├│wnie tajemniczego dla Europejczyk├│w, a przez to zupe┼énie im nieznanego Kafirystanu. Kraina ta, kt├│ra dzisiaj wchodzi w sk┼éad Afganistanu pod nazw─ů Nuristan (graniczy z Pakistanem), by┼éa w├│wczas niepodleg┼éym chanatem. Niestety, kiedy Gr─ůbczewski tam pod─ů┼╝a┼é, wybuch┼éa wojna pomi─Ödzy Afganistanem a Kafirystanem, kt├│ra uniemo┼╝liwi┼éa Polakowi doko┼äczenia wyprawy. Emir Abdurrachman nie warazi┼é zgody na przejazd przez terytorium afga┼äskie. Po drodze do Kafirystanu Gr─ůbczewski przemierzy┼é chanat badachsza┼äski (dzi┼Ť prowincja Afganistanu) i ponownie by┼é w Wachanie.

Dok┼éadnie w tym samym czasie co Bronis┼éaw Gr─ůbczewski, rosyjskie tereny ┼Ürodkowej Azji bada┼é inny Polak w s┼éu┼╝bie rosyjskiej - pochodz─ůcy z Warszawy Leon Barszczewski (1849-1910), pu┼ékownik i podr├│┼╝nik, cz┼éonek Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu, kt├│ry dzisiaj jest znany g┼é├│wnie jako badacz lodowc├│w. Po aneksji Turkiestanu przez Rosj─Ö w 1876 roku Barszczewski zg┼éosi┼é si─Ö na ochotnika do wyjazdu na nowo zdobyte tereny, gdzie do 1897 roku s┼éu┼╝y┼é w oddziale topograficznym, stacjonuj─ůcym w Samarkandzie. Oddzia┼é ten mia┼é za zadanie badanie przy┼é─ůczonych teren├│w, opracowywanie map i wytyczenie nowych dr├│g o znaczeniu strategicznym w kierunku Afganistanu i Chin. W 1891 roku Barszczewski wyruszy┼é na kolejn─ů wypraw─Ö naukow─ů, kt├│ra zaprowadzi┼éa go a┼╝ do afga┼äskiego Badachszanu. Za┼éo┼╝ywszy baz─Ö wyprawy w badachsza┼äskim Derwazie (w Ka┼éa-i-Chumbie) organizowa┼é z niej wyprawy w r├│┼╝nych kierunkach, m.in. na tereny w┼éa┼Ťciwego Afganistanu. Planowa┼é nawet wypraw─Ö do Kafiristanu (Nuristanu), jednak musia┼é z niej zrezygnowa─ç z tych samych powod├│w co Gr─ůbczewski - z powodu wybuchu wojny mi─Ödzy Afganistanem a Kafiristanem. Barszczewski ostatnie lata ┼╝ycia sp─Ödzi┼é w Cz─Östochowie, gdzie zmar┼é tragicznie.

Podczas I wojny ┼Ťwiatowej (1914-18) przebywa┼éo w Afganistanie kilku Polak├│w z zaboru austriackiego i niemieckiego, g┼é├│wnie je┼äc├│w wojennych, kt├│rzy uciekli z Rosji, jak r├│wnie┼╝ kilku Polak├│w, kt├│rzy uciekli tu z ogarni─Ötej wojn─ů domow─ů Rosji bolszewickiej (1918-19). ┼╗aden z nich jednak nie osiad┼é na sta┼ée w Afganistanie; chyba wszyscy przez Indie powr├│cili do Polski (B. Wierzbia┼äski).

W latach 1916-17 odby┼é podr├│┼╝ eksploratorsk─ů i przyrodniczo-my┼Ťliwsk─ů po Afganistanie, Turkiestanie, Persji (Iranie) i Kaukazie znany my┼Ťliwy i przyrodnik polski, a po wojnie ┼éowczy Dyrekcji Las├│w Pa┼ästwowych w Wilnie W┼éodzimierz Korsak (1886-po 1939). Owocem tej podr├│┼╝y by┼éa m.in. ksi─ů┼╝ka Ku indyjskiej rubie┼╝y (Pozna┼ä 1922). W podr├│┼╝y po Afganistanie towarzyszy┼é mu Stanis┼éaw Bilkiewicz.

...

W listopadzie 1918 roku Polska odzyska┼éa niepodleg┼éo┼Ť─ç, a w sierpniu 1919 roku Afganistan wywalczy┼é sobie pe┼én─ů suwerenno┼Ť─ç. W 1926 roku Polska i Afganistan nawi─ůza┼éy stosunki dyplomatyczne. Podpisano w├│wczas Traktat Przyja┼║ni mi─Ödzy Polsk─ů a Afganistanem. W lutym 1927 roku zosta┼é wys┼éany jako pierwszy polski oficjalny delegat do Afganistanu hr. J├│zef Alfred Potocki (1895-1968), a swoj─ů misj─Ö w Kabulu opisa┼é w Kilku wra┼╝eniach z poselstwa do kraju Afgan├│w ("Przegl─ůd Wsp├│┼éczesny" 1927 t. 22). Wkr├│tce po nawi─ůzaniu stosunk├│w dyplomatycznych przyby┼é do Polski z wizyt─ů kr├│l Afganistanu Amanullah Chan (1892-1960, emir 1919-26, kr├│l 1926-29), tw├│rca suwerennego Afganistanu. Kr├│l usi┼éowa┼é wprowadza─ç w Afganistanie reformy spo┼éeczne na wz├│r europejski. St─ůd pragn─ů┼é nawi─ůza─ç bli┼╝sze osobiste stosunki z niekt├│rymi krajami Europy, w tym tak┼╝e z Polsk─ů, kt├│ra tak jak Afganistan graniczy┼éa ze Zwi─ůzkiem Sowieckim. Imponowa┼éo mu ┼╝ycie i walka o niepodleg┼é─ů i suwerenn─ů Polsk─Ö marsza┼éka J├│zefa Pi┼ésudskiego, kt├│rego podczas pobytu w Polsce odznaczy┼é najwy┼╝szym odznaczeniem afga┼äskim - Orderem B┼é─Ökitnego P┼éaszcza. Z kolei kr├│l zosta┼é odznaczony Orderem Or┼éa Bia┼éego.

Kr├│l, kt├│ry, jak ju┼╝ wspomnia┼éem, chcia┼é modernizowa─ç Afganistan, otrzyma┼é w prezencie od marsz. Pi┼ésudskiego co┼Ť jeszcze: ot├│┼╝ dosta┼é dwie lokomotywki w─ůskotorowe i kilkadziesi─ůt metr├│w szyn. Jak pisa┼é p├│┼║niej najwi─Ökszy reporta┼╝ysta polski Ryszard Kapu┼Ťci┼äski (1932-2007) to ca┼ée koleje, jakie uda┼éo si─Ö wybudowa─ç kr├│lowi w swoim kraju, w kt├│rym nadal nie ma tor├│w, bo "czy Mahomet pozwala┼é budowa─ç kolej". Budowa─ç kolej!? To - wed┼éug duchownych muzu┼éma┼äskich - by┼éo grzechem, kt├│rego nie chciano tolerowa─ç i Amanullah zosta┼é zdetronizowany w 1929 roku.

Panuj─ůcy w Afganistanie nast─Öpcy Amanullaha Chana kr├│lowie Nadir Szah w latach 1929-33 i Muhammad Zahir Chan (1914-2007) w latach 1933-73 pragn─Öli r├│wnie┼╝ bliskich stosunk├│w i wszechstronnej wsp├│┼épracy z Polsk─ů. Tote┼╝ 22 lutego 1932 roku zosta┼éo zainstalowane poselstwo afga┼äskie w Polsce z siedzib─ů pos┼éa w Pary┼╝u; pos┼éem by┼é w latach 1932-39 Shah Wali Khan. Z kolei 1 grudnia 1938 roku powo┼éano do ┼╝ycia poselstwo polskie w Kabulu z siedzib─ů w Teheranie. Pos┼éem i ministrem pe┼énomocnym w Afganistanie zosta┼é Jan Karszo-Siedlewski (do 30 VI 1942). Od 1 sierpnia 1942 do 1 lipca 1945 roku pos┼éem polskim (rz─ůdu emigracyjnego w Londynie) w Afganistanie, Iranie i Iraku by┼é Karol Bader.

Wiele szczeg├│┼é├│w (jednak nie wszystkie) o kontaktach polsko-afga┼äskich po 1918 roku poda┼éa Joanna Strzelczyk w ciekawym artykule pt. "Budowniczowie i niszczyciele" (Rzeczpospolita 5.1.2002). Pisze: Byli w Afganistanie Polacy - konstruktorzy dr├│g, most├│w, osiedli mieszkaniowych. Zdobywcy najwy┼╝szych szczyt├│w Hindukuszu. Wszystkich ich ┼é─ůczy jedno - pozostawili w tym kraju co┼Ť z siebie.

Tak, pozostawili wiele. Zacz─Öli tu przybywa─ç pod koniec lat 30. XX w., zaanga┼╝owani na kontrakty rz─ůdowe, oparte na mocy porozumienia mi─Ödzy Warszaw─ů a Kabulem. W latach 1938-39 znalaz┼éo zatrudnienie w Afganistanie ok. 20 polskich topograf├│w i geolog├│w oraz in┼╝ynier├│w drogowych. Mieli unowocze┼Ťni─ç bardzo s┼éabo rozwini─Öty kraj. Byli w┼Ťr├│d nich m.in.: geofizyk Edward Stenz (1897-1956), do przyjazdu do Afganistanu w 1939 roku kierownik Obserwatorium Morskiego w Gdyni, a potem pierwszy (1937-39) kierownik wysokog├│rskiego Obserwatorium Meteorologicznego na Kasprowym Wierchu w Tatrach, kt├│ry po przyje┼║dzie do Kabulu by┼é ekspertem, nast─Öpnie dyrektorem technicznym Afga┼äskiej S┼éu┼╝by Meteorologicznej, by┼é za┼éo┼╝ycielem Instytutu Meteorologicznego w Kabulu i organizatorem siatki stacji meteorologicznych w ca┼éym Afganistanie oraz w latach 1942-48 profesorem uniwersytetu w Kabulu - kierownikiem katedry meteorologii. Po powrocie do Polski Edward Stenz by┼é profesorem Uniwersytetu Warszawskiego; - in┼╝ynier chemik, zast─Öpca dyrektora Drogowego Instytutu Badawczego przy Politechnice Warszawskiej Zbigniew Jastrz─Öbski (1910-1995) wyjecha┼é do Afganistanu w czerwcu 1939 roku na stanowisko dyrektora Departamentu Nauki i Bada┼ä w Kabulu, kt├│rym by┼é do 1943 roku. Po wojnie Jastrz─Öbski pozosta┼é na emigracji i by┼é m.in. profesorem Polish University College w Londynie (1948-53) i profesorem Lafayette College w Easton w ameryka┼äskim stanie Pensylwania (1953-76); - dr Jan Drath (zm. 1942), in┼╝ynier g├│rnik, docent Akademii G├│rniczej w Krakowie zosta┼é naczelnym geologiem Ministerstwa G├│rnictwa Kr├│lestwa Afganistanu. Zmar┼é w 1942 roku podczas prac na pustyni Khash i zosta┼é pochowany w miejscowo┼Ťci Farah. By┼é zapewne pierwszym Polakiem, kt├│ry zmar┼é i zosta┼é pochowany w Afganistanie; in┼╝ynier drogowy Mieczys┼éaw Szcz─Ösny Ok─Öcki (1882-1952), radca polskiego Ministerstwa Rob├│t Publicznych i ekspert Ligi Narod├│w w Genewie ds. reformowania i rozwoju systemu dr├│g w Chinach w latach 1932-36, na mocy porozumienia polsko-afga┼äskiego w lutym 1938 roku pojecha┼é do Afganistanu na stanowisko naczelnego in┼╝yniera przy rz─ůdzie afga┼äskim; ┼Ťci─ůgn─ů┼é z Polski i Czechos┼éowacji do Afganistanu liczn─ů grup─Ö in┼╝ynier├│w drogowych; przebywa┼é w Afganistanie do pa┼║dziernika 1944 roku. Po powrocie do Polski zosta┼é pierwszym wojewod─ů gda┼äskim (1945-46), a nast─Öpnie by┼é profesorem Politechniki Gda┼äskiej (PSB).

Polscy in┼╝ynierowie budowali drogi, mosty i tunele. W┼Ťr├│d nich by┼é Boles┼éaw Chwa┼Ťci┼äski (1909-1992), in┼╝ynier budowy dr├│g i most├│w, znany jednak bardziej jako legenda polskiego alpinizmu. Do Afganistanu przyby┼é w 1938 roku na trzyletni kontrakt. Gdy Niemcy i Zwi─ůzek Sowiecki napadli na Polsk─Ö we wrze┼Ťniu 1939 roku, na pocz─ůtku 1940 roku zerwa┼é kontrakt, aby m├│c uda─ç si─Ö do Europy by walczy─ç o woln─ů Polsk─Ö. Anglicy zaproponowali mu wsp├│┼éprac─Ö z brytyjskim wywiadem, kt├│ry chcia┼é wykorzysta─ç jego znajomo┼Ť─ç Afganistanu i powszechnie u┼╝ywanego w Afganistanie j─Özyka farsi (odmiana perskiego), jednak Chwa┼Ťci┼äski odrzuci┼é t─Ö propozycj─Ö i uda┼é si─Ö do Londynu, s┼éu┼╝─ůc jako nawigator w polskim dywizjonie lotniczym 301 RAF. W Afganistanie Chwa┼Ťci┼äski wsp├│lnie z in┼╝ynierami Mieczys┼éawem Ok─Öckim i Franciszkiem Wichrzyckim projektowali oraz budowali mosty i drogi, m.in. drog─Ö z Kabulu do D┼╝alalabadu, biegn─ůca wzd┼éu┼╝ rzeki Kabul (dop┼éywu Indusu). Droga ta nale┼╝y bez w─ůtpienia do najpi─Ökniejszych w Afganistanie. By j─ů zbudowa─ç, trzeba by┼éo pokona─ç g├│ry. Najlepszym instrumentem do wytyczania dr├│g w g├│rach jest osio┼é. Osio┼é nie jest takim g┼éupim zwierz─Öciem, jak my┼Ťlimy. Poruszaj─ůc si─Ö po g├│rach wybiera zawsze drog─Ö o zbli┼╝onym, ┼éagodnym spadku, w┼éa┼Ťnie takim, jaki jest potrzebny do drogi. Wzi─Öli┼Ťmy os┼éa ze sob─ů, pu┼Ťcili┼Ťmy w g├│rach i obserwowali┼Ťmy jego tras─Ö, znacz─ůc szlak - wspomina┼é po latach Chwa┼Ťci┼äski Jerzemu Pierzchlewiczowi, autorowi ksi─ů┼╝ki "Architektura Afganistanu", wydanej przez wydawnictwo Arkady w Warszawie w 1989 roku (J. Strzelczyk).

Z innych kontakt├│w i powi─ůza┼ä polsko-afga┼äskich sprzed 1939 roku nale┼╝y wspomnie─ç, ┼╝e: w 1929 roku ukaza┼éa si─Ö w Warszawie pierwsza w j─Özyku polskim ksi─ů┼╝ka o kraju Afgan├│w pt." Afganistan", pi├│ra wybitnego geografa polskiego, profesora Wy┼╝szej Szko┼éy Handlowej i Uniwersytetu Warszawskiego Jerzego Lotha; od 2 do 24 pa┼║dziernika 1932 roku jeden z pionier├│w lotnictwa polskiego kpt. Stanis┼éaw Karpi┼äski na samolocie polskiej konstrukcji Lublin R-Xa bis "Srebrny Ptak", wraz z mech. Wiktorem Rogalskim, odby┼é rajd azjatycko-afryka┼äski 16-to etapowy na trasie Polska-Turcja-Iran-Afganistan (Kabul)-Palestyna-Syria-Egipt, d┼éugo┼Ťci 14 390 km, w czasie 108 godzin 50 minut (Historia lotnictwa polskiego); Po przej┼Ťciu w stan spoczynku w 1932 roku pu┼ékownik dypl. WP Jerzy Grobicki zosta┼é przedstawicielem Polskiej Agencji Telegraficznej na ┼Ürodkowym Wschodzie; podr├│┼╝owa┼é i przesy┼éa┼é korespondencje z Persji (Iranu), Afganistanu, Iraku i Arabii Saudyjskiej; Boles┼éaw Wierzbia┼äski w swej ksi─ů┼╝ce "Polacy w ┼Ťwiecie" (Londyn 1946) pisze, ┼╝e w okresie mi─Ödzywojennym do Kabulu przybywali kupcy polscy, a Afganistan zacz─Öli odwiedza─ç pierwsi polscy podr├│┼╝nicy-tury┼Ťci; w 1926 roku powsta┼éo w Teheranie Stowarzyszenie Polak├│w w Persji "Polonia", kt├│re dzia┼éa┼éo r├│wnie┼╝ podczas II wojny ┼Ťwiatowej. Stowarzyszenie stara┼éo si─Ö obj─ů─ç dzia┼éalno┼Ťci─ů Polak├│w nie tylko w Persji, ale i w s─ůsiednim Afganistanie; nawi─ůzano kontakt z kilkoma Polakami tam mieszkaj─ůcymi; w 1938 roku Poczta Afga┼äska wyda┼éa znaczek pocztowy upami─Ötniaj─ůcy wielk─ů uczon─ů polsko-francusk─ů Mari─Ö Sk┼éodowsk─ů-Curie.

...

Afganistan tak podczas II wojny ┼Ťwiatowej jak i po niej prowadzi┼é polityk─Ö neutralno┼Ťci i wsp├│┼épracy tak z pa┼ästwami zachodnimi, w tym z USA, jak i z pa┼ästwami bloku sowieckiego, w tym r├│wnie┼╝ z Polsk─ů. Stosunki dyplomatyczne z komunistyczn─ů Polsk─ů zosta┼éy utrzymane, a przedstawicielami PRL w Afganistanie byli: Eugeniusz Milnikiel grudzie┼ä 1946 - luty 1948 (charge d affaires), Kazimierz ┼Ümiganowski luty 1948 - 26 luty 1957 (charge d affaires), Kazimierz Sidor 26 luty - 1957 (pose┼é), Tadeusz Martynowicz 1957 - 25 kwiecie┼ä 1961 (cherge d affaires), Edward Ko┼éek 25 kwiecie┼ä 1961 - 29 maj 1966, Jan Petrus 29 maj 1966 - 23 luty 1972, Tadeusz Martynowicz 23 luty 1972 - 24 grudzie┼ä 1975, Bogus┼éaw Paszek 24 grudzie┼ä 1975 - 6 listopad 1978, Edward Baradziej 6 listopad 1978 - 18 stycze┼ä 1983, Stanis┼éaw Guga┼éa 18 stycze┼ä 1983 - 7 listopad 1986 i Edward Poradko 7 listopad 1986 - 1990.

W okresie stalinowskim (do 1955-56) nie by┼éo prawie wcale kontakt├│w polsko-afga┼äskich, bowiem granice Polski dla Polak├│w by┼éy zamkni─Öte. Po ┼Ťwiecie podr├│┼╝owali jedynie dzia┼éacze partyjni i rz─ůdowi oraz wybrane osoby. Obj─Öcie w┼éadzy przez W┼éadys┼éawa Gomu┼ék─Ö otworzy┼éo ┼Ťwiat dla niekt├│rych Polak├│w spoza elity w┼éadzy, co umo┼╝liwi┼éo wsp├│┼éprac─Ö Polak├│w ze ┼Ťwiatem, w tym r├│wnie┼╝ z Afganistanem. Stosunki dyplomatyczne podniesiono do szczebla ambasad i zapocz─ůtkowana zosta┼éa wymiana handlowa mi─Ödzy Polsk─ů i Afganistanem. Oba pa┼ästwa podpisa┼éy r├│wnie┼╝ umow─Ö o wsp├│┼épracy naukowo-technicznej. Na mocy umowy zawartej w 1958 roku w Afganistanie zacz─Öli pracowa─ç polscy eksperci, a w Polsce zacz─Öli studiowa─ç Afga┼äczycy. Np. w roku szkolnym 1969/70 w Polsce kszta┼éci┼éo si─Ö w r├│┼╝nych dziedzinach lub odbywa┼éo praktyk─Ö ponad 100 Afga┼äczyk├│w. Podpisane w lutym 1973 roku porozumienie polsko-afga┼äskie o wsp├│┼épracy naukowej i kulturalnej przewidywa┼éo m.in. przyznanie przez Polsk─Ö stypendi├│w dla student├│w afga┼äskich.

W kwietniu 1957 bawi┼é w Polsce premier afga┼äski Mohammad Daud, a we wrze┼Ťniu 1960 roku wizyt─Ö oficjaln─ů w Afganistanie z┼éo┼╝y┼é premier PRL J├│zef Cyrankiewicz. 22-26 czerwca przebywa┼é z wizyt─ů oficjaln─ů w Afganistanie minister spraw zagranicznych Adam Rapacki. Podpisa┼é uk┼éad o wsp├│┼épracy kulturalnej mi─Ödzy obu krajami. Min. Rapacki zosta┼é przyj─Öty przez kr├│la Zahir Szacha, spotka┼é si─Ö z premierem Maiwandwalem i odby┼é rozmowy z I zast─Öpc─ů premiera i ministrem spraw zagranicznych N.A. Etemadim. Obaj ministrowie podkre┼Ťlili wzajemne zrozumienie i zaufanie oraz tradycje g┼é─Öboko zakorzenionej mi─Ödzy obu krajami sympatii, opartej na ┼é─ůcz─ůcym je od 40 lat Traktacie Przyja┼║ni. Postanowiono kontynuowa─ç wsp├│┼éprac─Ö gospodarcz─ů i kulturaln─ů mi─Ödzy obu pa┼ästwami. Min. Rapacki zapowiedzia┼é pomoc Polski w wykonaniu niekt├│rych projekt├│w afga┼äskiego planu gospodarczego na lata 1967-72. Z kolei w dniach 1-4 wrze┼Ťnia 1970 roku przebywa┼é z oficjaln─ů wizyt─ů w Polsce premier afga┼äski N.A. Etemadi. W wydanym podczas wizyty wsp├│lnym komunikacie stwierdzono, ┼╝e wzajemne kontakty polityczne, gospodarcze i kulturalne rozwijaj─ů si─Ö korzystnie oraz istniej─ů mo┼╝liwo┼Ťci dalszego ich rozszerzenia.

W lipcu 1973 roku upad┼éa monarchia w Afganistanie i kraj sta┼é si─Ö republik─ů. Polska uzna┼éa Republik─Ö Afganistanu 19 lipca 1973 roku. W kwietniu 1974 roku przyby┼é z wizyt─ů do Kabulu polski wiceminister spraw zagranicznych J. Czapla, kt├│ry przeprowadzi┼é z nowym rz─ůdem rozmowy na temat stosunk├│w wzajemnych, a zw┼éaszcza wsp├│┼épracy gospodarczej.

25 grudnia 1979 roku do Afganistanu wkroczy┼éy wojska sowieckie. Afganistan sta┼é si─Ö pa┼ästwem komunistycznym, co przynios┼éo ze sob─ů wzmo┼╝on─ů wsp├│┼éprac─Ö polityczn─ů mi─Ödzy Warszaw─ů a Kabulem, kt├│ra jednak nie przynosi┼éa ┼╝adnych wymiernych korzy┼Ťci narodowi polskiemu i afga┼äskiemu. Ju┼╝ 16 stycznia 1980 roku przyby┼é do Warszawy afga┼äski minister spraw zagranicznych S.M. Dost. Om├│wiono z nim stan i perspektywy rozwoju stosunk├│w dwustronnych i zwi─Ökszenia pomocy polskiej dla Afganistanu, czyli dla re┼╝imu w Kabulu. 27 kwietnia 1980 roku w uroczysto┼Ťciach w Kabulu z okazji 2. rocznicy rewolucji kwietniowej uczestniczy┼éa delegacja polska z cz┼éonkiem Sekretariatu KC PZPR, Z. Kurowskim. W 2. po┼éowie czerwca 1980 roku przebywa┼é w Warszawie cz┼éonek Biura Politycznego Komitetu Centralnego komunistycznej Ludowo-Demokratycznej Partii Afganistanu i jednocze┼Ťnie minister o┼Ťwiaty A. Ratebzad, z kt├│rym omawiano pomoc polsk─ů w rozwoju i sowietyzacji szkolnictwa afga┼äskiego. 18 pa┼║dziernika 1980 roku w czasie debaty na temat sytuacji politycznej w Afganistanie w Zgromadzeniu Og├│lnym Narod├│w Zjednoczonych, sta┼éy przedstawiciel PRL w ONZ Ryszard Frelek broni┼é afga┼äski re┼╝im komunistyczny; czyni┼é to samo kolejny sta┼éy przedstawiciel PRL w ONZ W┼éodzimierz Natorf 27 listopada 1982 i 22 listopada 1983 roku. 24 lutego 1984 roku przebywaj─ůca w Polsce delegacja afga┼äskiego Narodowego Frontu Patriotycznego z I zast─Öpc─ů przewodnicz─ůcego, H.B. Shafim, spotka┼éa si─Ö z przewodnicz─ůcym polskiego PRON, J. Dobraczy┼äskim. Podczas oficjalnej wizyty ministra spraw zagranicznych PRL, S. Olszowskiego w Afganistanie podpisano konwencj─Ö konsularn─ů, program wsp├│┼épracy kulturalnej i naukowej oraz wsp├│┼épracy Ministerstw Spraw Zagranicznych.

12 stycznia 1985 roku w uroczysto┼Ťciach z okazji 20-lecia Ludowo-Demokratycznej Partii Afganistanu uczestniczy┼éa delegacja Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej; podpisano w Kabulu protok├│┼é o wsp├│┼épracy obu partii. 13 stycznia tego roku delegacja polska z cz┼éonkiem Biura Politycznego KC PZPR, S. Opa┼ék─ů, spotka┼éa si─Ö z za┼éog─ů zak┼éad├│w drzewnych w Kabulu, zbudowanych z polsk─ů pomoc─ů. 16-19 maja 1985 roku wizyt─Ö w Polsce z┼éo┼╝y┼éa delegacja partyjno-pa┼ästwowa Afganistanu z B. Karmalem, kt├│ry przeprowadzi┼é rozmowy z W. Jaruzelskim i H. Jab┼éo┼äskim. Strony wyrazi┼éy zadowolenie z pomy┼Ťlnego rozwoju stosunk├│w polsko-afga┼äskich i potwierdzi┼éy mo┼╝liwo┼Ť─ç znacznego rozszerzenia wsp├│┼épracy w wielu dziedzinach. W lipcu 1985 roku z wizyt─ů w Polsce by┼é afga┼äski minister o┼Ťwiaty A.S. Kajumi; uzgodniono formy pomocy polskiej w kszta┼éceniu m┼éodzie┼╝y afga┼äskiej. 16 grudnia 1985 roku cz┼éonek Biura Politycznego KC PZPR J. Czyrek spotka┼é si─Ö w Warszawie z cz┼éonkiem Biura Politycznego KC LDPA, przewodnicz─ůcym Zwi─ůzku Pisarzy Afga┼äskich, A. Panisherim. 16-19 czerwca 1986 roku zorganizowano w Kabulu "Dni PZPR"; aktualn─ů sytuacj─Ö w Polsce om├│wi┼é m.in. sekretarz generalny PRON, J. Jaskiernia. 18 sierpnia 1986 roku w uroczystej akademii w Kabulu z okazji ┼Ťwi─Öta narodowego Afganistanu uczestniczy┼éa delegacja Wojska Polskiego z wiceministrem obrony narodowej, gen. A. Jasi┼äskim. W listopadzie 1986 roku przebywa┼éa w Afganistanie delegacja PRON z wiceprzewodnicz─ůcym Rady Krajowej, J. Kuku┼ék─ů; przewodnicz─ůcy Towarzystwa Przyja┼║ni Polsko-Afga┼äskiej, J. Czapla oraz Towarzystwa Przyja┼║ni Afga┼äsko-Polskiej, A.S. Sorhabi, podpisali protok├│┼é o wsp├│┼épracy. 8-15 grudnia 1986 w Kabulu przebywa┼éa delegacja KC PZPR z cz┼éonkiem Biura Politycznego, W. Mokrzyszczakiem; podpisano porozumienie o wsp├│┼épracy PZPR i LDPA na 2 lata, oraz o wsp├│┼épracy Akademii Nauk Spo┼éecznych PZPR z Instytutem Nauk Spo┼éecznych LDPA; 20-22 maja 1987 oficjaln─ů wizyt─Ö w Polsce z┼éo┼╝y┼é afga┼äski minister spraw zagranicznych, A. Wakil; przeprowadzi┼é on rozmowy z polskim ministrem spraw zagranicznych, M. Orzechowskim, oraz zosta┼é przyj─Öty przez przewodnicz─ůcego Rady Pa┼ästwa, W. Jaruzelskiego. Podpisano umow─Ö o wsp├│┼épracy kulturalnej na lata 1987-89. 26-28 maja 1987 w czasie wizyty w Afganistanie wicepremier PRL M. Gorywoda zosta┼é przyj─Öty przez sekretarza generalnego KC LDPA Nad┼╝iba i premiera S.A. Kesztmanda; podpisano porozumienie o wsp├│┼épracy centralnych organ├│w planowania obu pa┼ästw; 10-17 pa┼║dziernika 1987 roku wizyt─Ö w Polsce z┼éo┼╝y┼éa delegacja Afganistanu z wicepremierem S.A. Aminem, kt├│ra spotka┼éa si─Ö m.in. z premierem Z. Messnerem. Celem wizyty by┼éo poznanie mo┼╝liwo┼Ťci rozszerzenia polsko-afga┼äskiej wsp├│┼épracy gospodarczej i wymiany handlowej (czytaj zwi─Ökszenia bezp┼éatnej pomocy gospodarczej Polski dla Afganistanu - M.K.), ze szczeg├│lnym uwzgl─Ödnieniem sektora sp├│┼édzielczego i rzemios┼éa (PAP).

Joanna Strzelczyk pisze, ┼╝e koniec lat 50. zaznaczy┼é si─Ö znacz─ůc─ů obecno┼Ťci─ů polskich specjalist├│w w Afganistanie. "Wi─ůza┼éo si─Ö to z silniejszym zaanga┼╝owaniem si─Ö w tym kraju ZSRR, a tym samym i jego satelit├│w. Moskwa zdobywa┼éa wp┼éywy poprzez pomoc gospodarcz─ů i techniczn─ů. Cz─Ö┼Ťci─ů tej pomocy technicznej by┼éa w┼éa┼Ťnie praca Polak├│w. Nie znaczy to, ┼╝e wyje┼╝d┼╝ali budowa─ç komunizm. - To by┼éa prawdziwa przygoda - wspomina Jan Kasowicz, geodeta, kt├│ry pracowa┼é w Afganistanie w latach 1964-1966. W czasie jego pobytu w Kabulu, w mie┼Ťcie uruchomiono pierwszy wodoci─ůg. Wcze┼Ťniej wod─Ö dostarczali woziwodowie na osio┼ékach". A Polacy kochaj─ů przygod─Ö. Tym bardziej w krajach tak egzotycznych, jakim by┼é i ci─ůgle jest Afganistan. Kasowicz pisze w tych wspomnieniach: "Ma┼éo przekonuj─ůce wydaj─ů si─Ö opinie, ┼╝e to tylko mo┼╝liwo┼Ťci lepszych zarobk├│w bywa┼éy g┼é├│wn─ů motywacj─ů wyjazd├│w. To raczej tkwi─ůce gdzie┼Ť w pod┼Ťwiadomo┼Ťci pragnienie odkrywania ┼Ťwiata na w┼éasn─ů r─Ök─Ö i dla siebie, poznawanie obcych kultur, narod├│w, obyczaj├│w, to ch─Ö─ç prze┼╝ycia wielkiej przygody zawodowej - oto motywacje tych niespokojnych duch├│w, kt├│re dawa┼éy im si┼é─Ö przebicia si─Ö najpierw przez wszystkie bariery, jakie napotyka┼é ka┼╝dy polski in┼╝ynier usi┼éuj─ůcy wyjecha─ç za granic─Ö w ramach tzw. kontraktu indywidualnego, a potem - po przyje┼║dzie do kraju przeznaczenia - realizowa─ç swoja wielk─ů, wymarzon─ů przygod─Ö. To byli po prostu najprawdziwsi polscy mali Kolumbowie".

Polacy trafiali do Afganistanu za po┼Ťrednictwem Przedsi─Öbiorstwa Handlu Zagranicznego Polservice, w ramach tzw. kontrakt├│w indywidualnych. Jednorazowe grupy po dwadzie┼Ťcia, trzydzie┼Ťci os├│b wyje┼╝d┼╝a┼éy do Afganistanu do ko┼äca lat 80. Pracowali m.in. dla Ministerstwa Rob├│t Publicznych, resortu obrony Afganistanu. Budowali domy mieszkalne, koszary, drogi. Odnowili pa┼éac kr├│lewski w D┼╝alalabadzie. W latach 60. zbudowali zak┼éady monta┼╝u rower├│w w Kabulu. W latach 1967-70 pracowa┼é w Afganistanie wybitny polski architekt J├│zef Zbigniew Polak, kt├│ry otrzyma┼é I nagrod─Ö za projekt przebudowy centrum Kabulu. Z kolei geolog terenowy i naftowy Adam Tokarski by┼é naczelnym geologiem United Nations Technical Assistance Mission w Kabulu w latach 1962-63.

Do Afganistanu przyjecha┼é po raz drugi w 1960 roku wspomniany wy┼╝ej Boles┼éaw Chwa┼Ťci┼äski - tym razem jako alpinista. Dwa lata wcze┼Ťniej, tj. od kiedy do Afganistanu zacz─Öli udawa─ç do pracy ponownie polscy eksperci, opracowa┼é dla nich 300-stronicowy s┼éownik i gramatyk─Ö j─Özyka farsi. S┼éu┼╝y┼é on wszystkim Polakom pracuj─ůcym w Afganistanie do 1989 roku.

Polskich specjalist├│w wyp─Ödzi┼éa z Afganistanu dopiero wojna domowa, kt├│ra wybuch┼éa po wycofaniu si─Ö Sowiet├│w 15 lutego 1989 roku. Czy teraz powr├│c─ů? Chyba jeszcze niepr─Ödko.

W 1956 roku podpisana zosta┼éa w Kabulu pierwsza umowa handlowa, wa┼╝na na okres trzech lat, na mocy kt├│rej Polska dostarcza┼éa Afganistanowi maszyn w┼é├│kienniczych, maszyn rolniczych, sprz─Ötu komunikacyjnego i g├│rniczego, narz─Ödzi warsztatowych i rzemie┼Ťlniczych i gumowych, szk┼éa i porcelany - w zamian za: bawe┼én─Ö, nasiona oleiste, sk├│ry surowe, jelita baranie, rodzynki i migda┼éy. Roczna wysoko┼Ť─ç obrot├│w wynosi┼éa po 2 mln ├│wczesnych dolar├│w z ka┼╝dej strony. Umowy handlowe i p┼éatnicze odnawiano kilka razy, z tym, ┼╝e wysoko┼Ť─ç obrot├│w handlowych nie by┼éa ju┼╝ ustalana z g├│ry. Jednak wymiana handlowa mi─Ödzy obu pa┼ästwami by┼éa zawsze bardzo ma┼éa. Np. w 1967 roku eksport Polski do Afganistanu zamkn─ů┼é si─Ö sum─ů 2,3 mln z┼é dewizowych (obrabiarki, silniki, maszyny budowlane, traktory, motocykle, szk┼éo, wyroby gumowe, tkaniny, farmaceutyki), a importu sum─ů 1,1 mln (surowe sk├│ry, we┼éna, bawe┼éna, owoce i wyroby w┼é├│kiennicze). W p├│┼║niejszych latach Polska eksportowa┼éa do Afganistanu dodatkowo artyku┼éy spo┼╝ywcze, wyroby przemys┼éu chemicznego, papierniczego, maszynowego i tekstylia. Sprawy handlowe polsko-afga┼äskie za┼éatwia┼éo w├│wczas polskie Biuro Radcy Handlowego w Delhi (Indie). Po przej─Öciu w┼éadzy przez komunist├│w w Afganistanie w 1979 roku, zgodnie z decyzjami Moskwy i komunistycznej Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej dostawy z Polski do Afganistanu r├│┼╝nych towar├│w znacznie wzros┼éy, ale nie by┼éo to wykazywane w oficjalnych danych odno┼Ťnie eksportu Polski do Afganistanu, kt├│ry rzekomo by┼é ci─ůgle niewielki, jak podawa┼é zawsze wydawany w Warszawie rocznik "Encyklopedia ┼Ťwiat w przekroju".

W Kabulu pod koniec lato 50. utworzono salon polskich maszyn i sprz─Ötu technicznego. Do Afganistanu zacz─Öli przyje┼╝d┼╝a─ç polscy dziennikarze jak np. Ryszard Kapu┼Ťci┼äski w 1957 roku. Zwiedzi┼é Kabul i Kandahar, a owocem jego spotkania z Afganistanem i Afganami by┼é reporta┼╝ "Wo┼éanie mu┼é┼é├│w", opublikowany w "Sztandarze M┼éodych". Byli tu r├│wnie┼╝ m.in. Witold Stefanowicz - autor szeregu reporta┼╝y z Afganistanu i Ryszard S┼éugocki, autor reporta┼╝y z dziewi─Öciomiesi─Öcznej wyprawy dziennikarskiej "Expressu Wieczornego" samochodem warszawa z Polski do Chin przez Turcj─Ö, Iran, Afganistan, Pakistan, Indie i Birm─Ö (1957/1958).

Przyjeżdżali tu także filmowcy polscy, jak np. Sergiusz Sprudin, który za film "Hindukusz" (1961) otrzymał I nagrodę Złotego Rododendronu na XI Festiwalu Filmów Górskich w Trento w 1962 roku czy Jerzy Tepli, autor filmu dokumentalnego "U stóp Hindukuszu" (1983).

Najwi─Ökszym osi─ůgni─Öciem polskim w sferze wsp├│┼épracy naukowo-kulturalnej polsko-afga┼äskiej by┼éo opracowanie i wydanie w Warszawie w 1984 roku w wersji j─Özykowej angielskiej i dari (powszechnie u┼╝ywanego w Afganistanie) Narodowego Atlasu Afganistanu. Atlas ten opracowali polscy kartografowie, kt├│rymi kierowa┼é znany geograf i kartograf Henryk G├│rski (1929-2008). Atlas by┼é darem rz─ůdu polskiego dla narodu afga┼äskiego.

Artur Orzech (ur. 1964), obecnie znany polski dziennikarz muzyczny, prezenter radiowy, konferansjer, po zdaniu matury zafascynowany literatur─ů persk─ů w 1984 roku rozpocz─ů┼é studia na Uniwersytecie Warszawskim na kierunku iranistyki. Po roku nauki podj─ů┼é prac─Ö t┼éumacza. Po czwartym roku studi├│w, w latach 1987-88 przebywa┼é na stypendium naukowo-badawczym na Uniwersytecie w Kabulu. W 1989 roku uko┼äczy┼é studia i zosta┼é asystentem w katedrze iranistyki i turkologii Uniwersytetu Warszawskiego. Wkr├│tce przeszed┼é jednak do pracy w mediach. Mo┼╝e w przysz┼éo┼Ťci powr├│ci do spraw persko-afga┼äskich.

Poza tym zacz─Ö┼éy si─Ö ukazywa─ç ksi─ů┼╝ki na tematy afga┼äskie jak np.: Jerzy Pierzchlewicz "Architektura Afganistanu" (Warszawa 1989) czy J├│zef Tomasz Frazik "Architektura muzu┼éma┼äska na terenie Iranu, Afganistanu i Azji Centralnej" (Krak├│w 1999), polskie t┼éumaczenie ksi─ů┼╝ki Szevena Pressfielda "Kampania afga┼äska" (2007) czy t┼éumaczenie ksi─ů┼╝ki autorki afga┼äskiej Siara Shah "C├│rka bajarza. W poszukiwaniu mitycznego Afganistanu" (2008). Obecny polski minister spraw zagranicznych Rados┼éaw Tomasz Sikorski wyda┼é ksi─ů┼╝ki: "Moscows Afghan war. Soviet motives and western interests" (1987) i "Prochy ┼Üwi─Ötych - Podr├│┼╝ do Heratu w czas wojny" (1995). Polscy naukowcy zacz─Öli zajmowa─ç si─Ö Afganistanem, jak np. Marek Gawecki, autor prac: "Problem modernizacji w uj─Öciu etnologii, ekonomii i geografii spo┼éecznej" (Smaskrift), "Structure and organization of the rural communities of Central and Northern Afghanistan" (Smaskrift) czy "Wie┼Ť ┼Ťrodkowego i p├│┼énocnego Afganistanu" (Wroc┼éaw 1983).

W 1979 roku zosta┼éa urz─ůdzona w Warszawie wystawa "Sztuka r─Ökodzielnicza Afganistanu". W Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie jest kolekcja z Afganistanu - tkaniny: kobierce i filce - namady, bi┼╝uteria, naczynia metalowe, powsta┼éa z dar├│w ofiarowanych przez polskich podr├│┼╝nik├│w i turyst├│w.

...

Afganistan odegra┼é du┼╝─ů rol─Ö w dziejach alpinistyki-himalaistyki polskiej. Dokumentuj─ů to publikacje: Moniki Nyczanki "Uczestnicy polskich wypraw w Hindukusz 1960-1983" (Warszawa 2000) i Jerzego Wali "Polacy w Hindukuszu - wyprawy 1960-83" ("Taternik" Nr 93) oraz W┼éadys┼éawa Krygowskiego "Zarys dziej├│w polskiej turystyki g├│rskiej" (Warszawa 1973). Jerzy Wala jest jednym z najwybitniejszych ┼Ťwiatowych autorytet├│w w dziedzinie Hindukuszu.

Dzieje himalaistyki polskiej w Afganistanie w zasadzie rozpocz─Ö┼éy si─Ö du┼╝o wcze┼Ťniej, bo jeszcze podczas I wojny ┼Ťwiatowej: w 1917 roku W┼éodzimierz Korsak i Stanis┼éaw Bilkiewicz dotarli na prze┼é─Öcz Nuksan (4769 m). Natomiast przed II wojn─ů ┼Ťwiatow─ů i po niej niekt├│rzy pracuj─ůcy w Afganistanie polscy in┼╝ynierowie dokonali wej┼Ť─ç na szereg ni┼╝szych szczyt├│w. Ostatecznie in┼╝ynier dr├│g i most├│w pracuj─ůcy na kontrakcie rz─ůdowym w Afganistanie w latach 1938-40 - Boles┼éaw Chwa┼Ťci┼äski by┼é jednocze┼Ťnie znanym ju┼╝ alpinist─ů; w latach 1929-39 zalicza┼é si─Ö do czo┼éowych taternik├│w i bra┼é udzia┼é w polskich wyprawach w Alpy w 1932, Wysoki Atlas (Maroko) w 1934 i Kaukaz w 1935 roku. Tote┼╝ b─Öd─ůc w Afganistanie w wolnych chwilach wspina┼é si─Ö w g├│rach tego kraju; towarzyszy┼é mu w wyprawach wysokog├│rskich in┼╝. Franciszek Wichrzycki i inni. Natomiast w latach 1959, 1960 i 1961 wspina┼é si─Ö na szczyty afga┼äskie pracuj─ůcy na kontrakcie Zygmunt Wrze┼Ťniowski (W.H. Perski).

Boles┼éaw Chwa┼Ťci┼äski w 1960 roku by┼é inicjatorem, organizatorem i kierownikiem I polskiej wyprawy wysokog├│rskiej w afga┼äski Hindukusz, kt├│ra odegra┼éa wa┼╝n─ů rol─Ö w rozwoju alpinizmu polskiego, podobnie jak i kilka innych p├│┼║niejszych polskich wypraw do tego kraju. Zdobyto wtedy Noszak (Noshaq), najwy┼╝szy szczyt Afganistanu, maj─ůcy 7485 metr├│w nad poziomem morza. By┼éo to drugie w dziejach wej┼Ťcie na ten szczyt i jednocze┼Ťnie by┼é to ├│wczesny polski rekord wysoko┼Ťci. Polskimi zdobywcami Noszaka byli: K. Berbeka, S. Biela, J. Krajski, S. Kuli┼äski, J. Mostowski, Z. Rubinowski i S. Zierhoffer. Polak├│w wyprzedzi┼éa o 10 dni wyprawa japo┼äska (Toshiaki Sakai i Goro Iwatsuboa), kt├│ra przyby┼éa do Afganistanu troch─Ö wcze┼Ťniej od wyprawy polskiej.

Pierwsz─ů polsk─ů wypraw─Ö wysokog├│rsk─ů do Afganistanu tak wspomina jej uczestnik Stanis┼éaw Biel: "W 1960 roku uczestniczy┼éem w polskiej wyprawie alpinistycznej w Hindukusz Wysoki. Wyprawa ta rozpocz─Ö┼éa alpinistyczn─ů eksploracj─Ö tych g├│r od strony afga┼äskiej i osi─ůgn─Ö┼éa po┼éo┼╝ony w grani g┼é├│wnej najwy┼╝szy wierzcho┼éek Afganistanu: Noszak {7492 m n. p. m.). Grani─ů g┼é├│wn─ů Hindukuszu Wysokiego biegnie granica afga┼äsko pakista┼äska a jej pn. odnogi dochodz─ů do rzeki Pjand┼╝ oddzielaj─ůcej Pamir od Hindukuszu i Tad┼╝ykistan od Afganistanu. Ta w─ůska dolina rozszerzaj─ůca si─Ö w swej wschodniej cz─Ö┼Ťci ma d┼éugo┼Ť─ç oko┼éo 300 km i dochodzi a┼╝ do Chin, nazywana jest Wachanem... Wachan, zagubiony na jego peryferiach zak─ůtek tkwi┼é jeszcze nieomal w ┼Ťredniowieczu. Do Afganistanu startowali┼Ťmy z (uzbeckiego) Termezu... Rosjanie zrobili nam psikusa i (tylko) przerzucili nas na drug─ů (afga┼äsk─ů) stron─Ö rzeki Amu Darii. Zdezolowany International dowi├│z┼é nas tylko do Iszkaszimu. Dalej nie by┼éo drogi jezdnej. Aby wej┼Ť─ç w Wachan trzeba by┼éo formowa─ç karawan─Ö. Zebranie odpowiedniej ilo┼Ťci ludzi koni i os┼é├│w do przewiezienia dw├│ch ton naszego baga┼╝u zaj─Ö┼éo dwa dni. Karawana wyruszy┼éa w nieznane. Brytyjscy kartografowie z Survej of India w 1931 r. opracowali w miar─Ö dok┼éadn─ů map─Ö grani g┼é├│wnej tej partii Hindukuszu nie obejmuj─ůc─ů jednak ich p├│┼énocnych afga┼äskich zboczy. W rozpoznanie tych partii Polacy wnie┼Ťli istotny wk┼éad. Zauroczy┼é mnie ten nieznany peryferyjny zak─ůtek Afganistanu i jego nie ska┼╝eni dzisiejsz─ů cywilizacj─ů mieszka┼äcy. Jak dowiedzieli┼Ťmy si─Ö podczas nast─Öpnej wyprawy, nasi tragarze kupili sobie ┼╝ony za puszki po konserwach zebranych na miejscu naszej bazy... Afganistan odwiedzi┼éem jeszcze trzy razy... Mia┼éem okazj─Ö wraz z kolegami obserwowa─ç ten zaginiony ┼Ťwiat" ("Gin─ůcy ┼Üwiat").

Wyprawa z 1960 roku rozpocz─Ö┼éa na wielk─ů skal─Ö eksploracj─Ö afga┼äskiego Hindukuszu, w kt├│rej Polacy odegrali niew─ůtpliwie pioniersk─ů rol─Ö poprzez ┼Ťmia┼ée i efektowne wyniki (W. Krygowski).

Polska eksploracja afga┼äskiego Hindukuszu, nazywana "z┼éotym wiekiem polskiego alpinizmu", stanowi┼éa niezwykle wa┼╝ny w─ůtek polskiej dzia┼éalno┼Ťci wysokog├│rskiej. A┼╝ do kilkunastu polskich wypraw w jednym roku by┼éo organizowanych w te g├│ry, bowiem w latach 70. afga┼äski Hindukusz by┼é najbardziej dost─Öpny dla Polak├│w ze wzgl─Öd├│w finansowych - wyja┼Ťnia Marek Maluda, Poznaniak, znawca historii polskiego himalaizmu, a alpinistka, uczestniczka wypraw do afga┼äskiego Hindukuszu Anna T. Pietraszek dodaje: "tam wolno nam by┼éo wyje┼╝d┼╝a─ç z komunistycznego kraju, bo przecie┼╝ kt├│┼╝ by mia┼é tamt─Ödy ucieka─ç i dok─ůd?". Hindukusz by┼é kolejnym po Tatrach, Alpach, Pamirze etapem doskonalenia umiej─Ötno┼Ťci polskich wspinaczy, by┼é "polskim stadionem" wspinaczkowym - jak to uj─Ö┼éa Anna T. Pietraszek. Wykszta┼éci┼éo si─Ö tutaj i przygotowa┼éo do wysokich g├│r bardzo wielu s┼éawnych alpinist├│w polskich, jak np. Wanda Rutkiewicz, Anna Czerwi┼äska, Dobrusia i Kostek Miodowiczowie, Andrzej Zawada, Jurek Kukuczka - przyszli zdobywcy najwy┼╝szych i najtrudniejszych szczyt├│w w Himalajach i na ca┼éym ┼Ťwiecie. Poza tym - tu jak nigdzie indziej Polacy uczestniczyli w odkrywaniu, w dos┼éownym tego s┼éowa znaczeniu, nowych rejon├│w g├│rskich, w prowadzeniu pionierskich bada┼ä naukowych. Wtedy to poznaniak profesor Ryszard Schram i Jerzy Wala z Krakowa wykonali szereg pierwszych map afga┼äskich pasm g├│rskich.

Jest faktem, że w afgańskim Hindukuszu najwięcej szczytów zdobywali Polacy. Już podczas I wyprawy polskiej w 1960 roku zdobyto dziewicze szczyty Asp-E-Safed (6600 m), Rach-E-Daros (ok. 5690 m) i Charpuszt-E-Jachi (5698 m).

Oddajmy g┼éos W┼éadys┼éawowi Krygowskiemu: W 1962 roku dosz┼éa do skutku II wyprawa Klubu Wysokog├│rskiego w Hindukusz pod kierownictwem S. Zierhoffera, dzia┼éaj─ůca w dw├│ch grupach: pozna┼äskiej i krakowskiej. W sk┼éad pierwszej wchodzili: H. Dembi┼äski, J. Dobrogowski, A. G─ůsiorowski, R.W. Schramm, J. Stryczy┼äski oraz J. Mitkiewicz z Zakopanego. Grup─Ö krakowsk─ů pod kierownictwem S. Biela tworzyli: M. Ba┼éa, M. Baranowski, H. Cio┼ä─çka, K. Jakubowski, R. ┼üazarski, A. P─ůchalski oraz J. Krajski i K. Olech z Warszawy. Plonem tej wyprawy by┼éo przede wszystkim zdobycie dziewiczych szczyt├│w Kohe Nadir Sah (6814 m) przez J. Dobrogowskiego, A. G─ůsiorowskiego i J. Mitkiewicza, Kohe Tez (7015 m) przez J. Krajskiego, K. Olecha i A. P─ůchalskiego oraz Kohe Mandaras (6631 m) przez J. Stryczy┼äskiego i S. Zierhoffera. Ponadto wyprawa dokona┼éa licznych pierwszych wej┼Ť─ç na szczyty i prze┼é─Öcze pi─Öcio- i sze┼Ťciotysi─Öczne. W 1963 roku ┼é├│dzkie ┼Ťrodowisko alpinistyczne zorganizowa┼éo III wypraw─Ö w afga┼äski Hindukusz pod kierunkiem A. Wilczkowskiego. Jej sukcesem by┼éo wej┼Ťcie na Kiszmi Chan (6745 m), b─Öd─ůce trzecim w historii wej┼Ťciem na ten szczyt oraz na Languta-E-Barfi (6827 m) i na Kohe Hawara (ponad 6000 m). W 1966 roku dzia┼éa┼éa w Hindukuszu IV wyprawa Klubu Wysokog├│rskiego (Ko┼éo Krakowskie) pod kierownictwem R. ┼Üledziewskiego, w kt├│rej sk┼éad wchodzili: M. Ba┼éa, D. Topczewska-Baranowska, M. Koz┼éowski, A. Mr├│z, A. P─ůchalski, J. Por─Öba, J. Potocki, R. Rodzi┼äski, L. Sadu┼Ť, E. ┼Üledziewska, J. Wala, A. Zawadzki a nadto J. Wojtusiak, J. Bourgeois oraz H. i I. Agresti. Wyprawa dokona┼éa kilkunastu wej┼Ť─ç w rejonie Paghman i Salang w Zachodnim Hindukuszu, powt├│rzy┼éa wej┼Ťcie na Noszak (7485) oraz w jego rejonie zdoby┼éa Sad Isztrag (5859 m), szczyt M 10 (5580 m), Kohe Sesare (5417 m), Rakhe Kucek drugi wierzcho┼éek (5240 m), Gumbaze Safed (ok. 6800 m (by┼éo to drugie wej┼Ťcie now─ů drog─ů; wej┼Ťcie na ten szczyt zachodni─ů ┼Ťcian─ů zapocz─ůtkowa┼éo alpinizm sportowy w Hindukuszu) i przesz┼éa wszystkie trzy wierzcho┼éki Noszaka. Podczas wej┼Ťcia na Asp-E-Safed (6600 m) D. Topczewska-Baranowska (wraz z R. ┼Üledziewskim) ustanowi┼éa kolejny polski kobiecy rekord wysoko┼Ťci, osi─ůgaj─ůc wysoko┼Ť─ç ok. 6450 m. Podczas wyprawy zgin─ů┼é tragicznie w lawinie Jerzy Potocki.

W 1968 roku odby┼éa si─Ö wyprawa w Hindukusz Wacha┼äski zorganizowana przez Akademicki Klub Alpinistyczny prze politechnice w Warszawie (kierownik wyprawy K.W. Olech); dokonano drugiego wej┼Ťcia na Kuh-i Urgunt (7038 m) i zdobyto Luncho-i Dosare (6868 m).

Nowe zdobycze przyni├│s┼é rok 1971. Wyprawa krakowskich alpinist├│w pod kierownictwem S. Biela zdoby┼éa w ┼Ťrodkowych partiach Hindukuszu Wysokiego 1 sze┼Ťciotysi─Öcznik i 4 pi─Öciotysi─Öczniki. W rejonie Zebak dokonano wej┼Ť─ç na 9 szczyt├│w pi─Öciotysi─Öcznych i 3 czterotysi─Öczne. Nadto w Pamirze Afga┼äskim zdobyto Kohe Zimistan (6092 m) i 3 szczyty pi─Öciotysi─Öczne. Grupa wroc┼éawskich alpinist├│w dzia┼éaj─ůca w rejonie Kazi Deh zdoby┼éa 10 szczyt├│w, w tym Aspe Syach (6250 m) i Asp-E-Safed (6600 m).

W wyprawie w 1972 roku w Hindukusz Wachański (zdobyto ponownie Noszak), kierowanej przez Janusza Kurczaba, udział brały trzy znane później polskie alpinistki-himalaistki: Wanda Rutkiewicz, Ewa Czarniecka-Marczakowa i Alison Chadwik-Onyszkiewicz, żona znanego polityka polskiego po 1989 roku.

Z Noszakiem wi─ů┼╝e si─Ö te┼╝ kolejny sukces polskiego himalaizmu. W lutym 1973 roku na jego szczycie stan─Öli Tadeusz Piotrowski i Andrzej Zawada, rozpoczynaj─ůc tym samym now─ů konkurencj─Ö himalaizmu - zdobywanie najwy┼╝szych szczyt├│w ┼Ťwiata zim─ů. Sta┼éo si─Ö to p├│┼║niej polsk─ů specjalno┼Ťci─ů.

W wyprawie zorganizowanej w 1977 roku bra┼é udzia┼é m.in. Krzysztof Jerzy Wielicki, jeden z najlepszych polskich taternik├│w, alpinist├│w i himalaist├│w, kt├│ry p├│┼║niej sta┼é si─Ö pi─ůtym cz┼éowiekiem na Ziemi, kt├│ry zdoby┼é Koron─Ö Himalaj├│w i Karakorum. Podczas wyprawy w afga┼äski Hindukusz wytyczy┼é now─ů drog─Ö lewym filarem Szachaura (7116 m).

Polskich himalaist├│w wygna┼éa z afga┼äskiego Hindukuszu armia radziecka, kiedy pod koniec lat 70. wesz┼éa do Afganistanu, a kraj ten ogarn─Ö┼éa regularna wojna. Na wyprawy sportowe i ekspedycje eksploracyjne nie by┼éo ju┼╝ miejsca (Robert Dom┼╝a┼é). I chyba ju┼╝ nigdy polscy alpini┼Ťci tam nie wr├│c─ů. Bowiem wsz─Ödzie w Afganistanie s─ů miny. Dos┼éownie wsz─Ödzie. Tam, gdzie toczy┼éy si─Ö walki - z Rosjanami albo z talibami, albo w ko┼äcu ju┼╝ wszystkich ze wszystkimi. G├│ry tak┼╝e s─ů zaminowane (Anna T. Pietraszek).

...

Now─ů histori─Ö polsk─ů w Afganistanie zapocz─ůtkowali Polacy w szeregach mud┼╝ahedin├│w.
25 grudnia 1979 roku wojska sowieckie wkroczy┼éy do Afganistanu, kt├│ry Moskwa postanowi┼éa sobie ca┼ékowicie podporz─ůdkowa─ç. Afganistan ogarn─Ö┼éa regularna wojna. Ca┼éy nar├│d afga┼äski stan─ů┼é do walki partyzanckiej z pot─Ög─ů militarn─ů ZSRR. Przez 10 lat nie wypuszcza┼é z r─ůk broni. Najbardziej znanym, najbardziej bojowym i niezwyci─Ö┼╝onym by┼é Sojusz P├│┼énocny, kt├│rego komendantem by┼é legendarny Ahmed Szah Masud (1953-2001), zwany Lwem Panczsziru - od nazwy doliny, kt├│rej nigdy nie zdoby┼éy ani liczne i ┼Ťwietnie uzbrojone wojska sowieckie, ani komuni┼Ťci afga┼äscy, ani talibowie. Po wycofaniu w lutym 1989 roku wojsk sowieckich z Afganistanu, Masud rozci─ůgn─ů┼é swe wp┼éywy na ca┼ée p├│┼énocno-wschodnie tereny kraju. W 1992 roku zdoby┼é on pozostaj─ůcy ci─ůgle w r─Ökach komunist├│w afga┼äskich Kabul i pozostawa┼é do 1996 roku nieoficjalnym liderem kraju. W latach 1992-1996 by┼é ministrem obrony w rz─ůdzie prezydenta Burhanuddina Rabbaniego. Po zaj─Öciu Kabulu i du┼╝ych obszar├│w Afganistanu przez fanatycznych ortodoks├│w z Talibanu we wrze┼Ťniu 1996 roku, Masud sta┼é wiernie przy przebywaj─ůcym na wygnaniu, lecz uznawanym przez mi─Ödzynarodow─ů spo┼éeczno┼Ť─ç prezydencie Rabbanim. Powr├│ci┼é ze swymi ┼╝o┼énierzami do Doliny Panczsziru i podj─ů┼é walk─Ö z talibami. We wrze┼Ťniu 2001 roku pad┼é ofiar─ů zamachu w rejonie miejscowo┼Ťci Hod┼╝a Bachautdin w prowincji Tachar. Ci─Ö┼╝ko ranny zmar┼é 9 wrze┼Ťnia 2001 roku.

Ahmed Szah Masud jest uwa┼╝any za bohatera narodowego. Do jego grobu-mauzoleum, kt├│re znajduje si─Ö 120 km na p├│┼énoc od Kabulu, na skale w Dolinie Panczsziru, w┼Ťr├│d pot─Ö┼╝nych g├│r Hindukuszu, w rocznic─Ö jego ┼Ťmierci pod─ů┼╝a tysi─ůce ludzi. W mauzoleum tym znajduje si─Ö od kwietnia 2008 roku polonik - specjalna polska tablica pami─ůtkowa. Bowiem Polacy byli pe┼éni uznania dla bohaterskiej walki Masuda i jego ┼╝o┼énierzy z okupantem sowieckim i ta tablica ma o tym przypomina─ç.

Tablic─Ö ods┼éoni┼é 29 kwietnia 2008 roku polski minister obrony narodowej Bogdan Klich, kt├│ry podczas uroczysto┼Ťci powiedzia┼é m.in.: Nasze kraje dziel─ů tysi─ůce kilometr├│w, mamy odr─Öbne kultury, histori─Ö i obyczaje, jednak niewiele jest narod├│w, kt├│re rozumiej─ů Afga┼äczyk├│w tak dobrze jak Polacy. ┼ü─ůczy nas wielkie pragnienie i potrzeba wolno┼Ťci. Masud by┼é dla Polak├│w symbolem; by┼é bohaterem mojej m┼éodo┼Ťci - kim┼Ť, kto mia┼é odwag─Ö z broni─ů w r─Öku walczy─ç z komunistami. A zwracaj─ůc si─Ö do uczestnicz─ůcych w ceremonii Afga┼äczyk├│w minister przypomnia┼é s┼éowa Masuda o tym, ┼╝e kszta┼éci┼é si─Ö na architekta, ale ┼╝ycie zmusi┼éo go do burzenia...Teraz wy, jego nast─Öpcy, macie szans─Ö zbudowania silnego niepodleg┼éego pa┼ästwa.

Wkr├│tce potem, bo 5 czerwca 2008 roku, mauzoleum Masuda odwiedzi┼é polski minister spraw zagranicznych Rados┼éaw Sikorski. Szefa polskiej dyplomacji po mauzoleum oprowadza┼é dr Abdullah, by┼éy szef afga┼äskiego MSZ. Minister Sikorski wpisa┼é si─Ö do ksi─Ögi pami─ůtkowej: Sk┼éadam ho┼éd Masudowi, jednemu z najwi─Ökszych dow├│dc├│w XX wieku, pogromcy armii radzieckiej, bohaterowi Afganistanu i wszystkich lud├│w ujarzmionych przez komunizm. Jego zwyci─Östwo w Afganistanie pomog┼éo "Solidarno┼Ťci" doj┼Ť─ç do wolnej Polski.

Wcze┼Ťniej szef polskiego MSZ spotka┼é si─Ö z personelem BCC (Boarding Control Center) na granicy pakista┼äsko-afga┼äskiej, odwiedzi┼é regionalny zesp├│┼é odbudowy TRT. Minister Sikorski obejrza┼é tak┼╝e artyleryjski pokaz armii afga┼äskiej.

Nie by┼éa to pierwsza wizyta-pobyt Rados┼éawa Sikorskiego w Afganistanie. By┼é tu cztery razy przedtem, np. w latach 1986-87 jako korespondent wojenny medi├│w brytyjskich: "The Sunday Telegraph", "The Spectator", "The Observer", radio BBC i ameryka┼äskiego "National Review" (1981-89 przebywa┼é w Wielkiej Brytanii jako uchod┼║ca polityczny), co opisa┼é w swej ksi─ů┼╝ce "Prochy ┼Ťwi─Ötych- Podr├│┼╝ do Heratu w czas wojny" (1995). Wcze┼Ťniej wyda┼é ksi─ů┼╝k─Ö "Moscow,s Afghan war. Soviet motives and western interests" (1987), w kt├│rej dokona┼é dok┼éadnej analizy politycznych uwarunkowa┼ä, jakie doprowadzi┼éy do wojny afga┼äskiej (M. Szymanowicz). W 1988 roku otrzyma┼é presti┼╝ow─ů nagrod─Ö World Press Photo na konkursie w Amsterdamie za zdj─Öcie rodziny, kt├│ra zosta┼éa zabita w wyniku sowieckiego bombardowania. W czasie swoich podr├│┼╝y po Afganistanie pozna┼é osobi┼Ťcie Masuda. W lutym 1989 roku by┼é naocznym ┼Ťwiadkiem wycofywania wojsk sowieckich z Afganistanu.

Marek Szymanowicz nazywa Radka Sikorskiego "polskim mud┼╝ahedinem". Sikorski bra┼é udzia┼é w walkach partyzant├│w z wojskami sowieckimi, ale nie z broni─ů, a tylko z kamer─ů w r─Öku.

Byli jednak w Afganistanie "polscy mud┼╝ahedini", kt├│rzy walczyli z okupantami sowieckimi z broni─ů w r─Öku.

Joanna Strzelczyk pisze, że poza Sikorskim w Afganistanie przebywało co najmniej pięcioro innych Polaków: Andy (Andrzej) Skrzypkowiak, Lech Zondek, Jacek Winkler, Stasia Zedziełko i Marek Śliwiński. Dwie osoby z tego grona zginęły, ale nie z ręki sowieckiej. Byli to Andy Skrzypkowiak i Lech Zondek.

Andy Skrzypkowiak (1951-1987) by┼é brytyjskim operatorem filmowym (stacja CBS), ale by┼é synem Polaka-┼╝o┼énierza spod Monte Cassino. Matka, Nina, z domu Micha┼éowska, by┼éa c├│rk─ů oficera polskiego zamordowanego przez NKWD w Katyniu w 1940 roku. Przedtem Skrzypkowiak by┼é komandosem w jednostce SAS (British Spacial Air Service). Do Afganistanu przyby┼é po raz pierwszy w 1983 roku i powraca┼é tu jeszcze dziesi─Ö─ç razy (przebywa┼é w Afganistanie od 6 tygodni do 4 miesi─Öcy) i kr─Öci┼é rewelacyjne filmy z samej linii frontu. Afganowie podziwiali go za odwag─Ö, nawet sam Masud. Zaprzyja┼║ni┼é si─Ö z Radkiem Sikorskim podczas jego pobyt├│w w Afganistanie. Zosta┼é 9 listopada 1987 roku zamordowany przez partyzant├│w z fanatycznej partii Hezb-e-Islami w Nuristanie, we wschodnim Afganistanie.

Natomiast Lech Zondek (ur. 1952), emigrant - Polsk─Ö opu┼Ťci┼é w grudniu 1980 roku i w maju 1981 roku osiad┼é w Australii, gdzie uczestniczy┼é w dzia┼éalno┼Ťci niepodleg┼éo┼Ťciowej i solidarno┼Ťciowej. Zapewne w 1983 roku podj─ů┼é decyzj─Ö walki z sowieckimi wojskami okupacyjnymi w Afganistanie, aby walczy─ç o wolno┼Ť─ç dla tego kraju, a po┼Ťrednio dla Polski. Razem z Jackiem Winklerem pojecha┼é do Afganistanu po to, by walczy─ç z broni─ů w r─Öku. W czerwcu 1984 uda┼é si─Ö do Pakistanu, a stamt─ůd do Afganistanu. Walczy┼é w szeregach powsta┼äczych g┼é├│wnie w prowincji Paktika. Nosi┼é czapk─Ö z orze┼ékiem w koronie. Nadawa┼é te┼╝ korespondencje dla G┼éosu Ameryki. Pozosta┼éa po nim bogata korespondencja. W dziesi─Öciu ludzi wzi─Öli┼Ťmy jedno dzia┼éko bezodrzutowe i poszli┼Ťmy odwiedzi─ç Ruskich na ich plac├│wce - pisa┼é pod dat─ů 19 lutego 1985 roku. I dalej: Ostrzelali┼Ťmy Ruskich z tego, co mieli┼Ťmy, plus ogniem z broni maszynowej, po czym szybko do zbudowanych w bezpo┼Ťredniej blisko┼Ťci schron├│w. (...) Ruscy nieomal natychmiast odpowiadaj─ů ogniem z mo┼║dzierzy. S─ů doskonale wstrzelani w nasze potencjalne drogi odwrotu. (...) Gdyby┼Ťmy uciekali od razu, to dostaliby┼Ťmy si─Ö pod ci─Ö┼╝ki ostrza┼é.

Zondek nie zgin─ů┼é w walce. Okoliczno┼Ťci jego ┼Ťmierci opisuje Sikorski: w osadzie w Nuristanie usi┼éowa┼é nauczy─ç mieszka┼äc├│w walki wr─Öcz. Gdy chwytem d┼╝udo rozbroi┼é pozoruj─ůcego atak Afga┼äczyka, ten - publicznie upokorzony - zrani┼é go no┼╝em w r─Ök─Ö. To doprowadzi┼éo do katastrofy. W czasie wspinaczki przez g├│ry (w rejonie wsi Nikmuk) Zondek nie zdo┼éa┼é utrzyma─ç si─Ö na chorej r─Öce i odpad┼é od ska┼éy. Zgin─ů┼é na miejscu. Koledzy znale┼║li jego cia┼éo 5 lipca 1985 roku. Na grobie postawili krzy┼╝ z napisem "Lech Zondek, 1.02.52 - 4.07.85 a Polish Soldier" (polski ┼╝o┼énierz). Krzy┼╝ p├│┼║niej wie┼Ťniacy zu┼╝yli na opa┼é.

Jacek Winkler (1937-2002) w 1965 roku wyjecha┼é do Francji, gdzie m.in. zajmowa┼é si─Ö pomoc─ů dla emigrant├│w. Kiedy w 1979 roku wojska sowieckie najecha┼éy Afganistan, Wilnklera zafascynowa┼éa walka z nimi afga┼äskich mud┼╝ahedin├│w. ┼Üwiatowy rozg┼éos przynios┼éa mu pokojowa akcja zatkni─Öcia dw├│ch flag na szczycie Mont Blanc, wi─Ökszej z napisem "Solidarno┼Ť─ç" i mniejszej "Solidarno┼Ť─ç z walk─ů ludu afga┼äskiego", w okresie wprowadzenia stanu wojennego w Polsce. W 1982 roku nawi─ůza┼é kontakt z emigracj─ů afga┼äsk─ů we Francji. W 1986 roku uda┼é si─Ö do Afganistanu i przez 6 miesi─Öcy walczy┼é w oddzia┼éach Masuda, z kt├│rym si─Ö zaprzyja┼║ni┼é. Po powrocie do Pary┼╝a do 1989 roku wyda┼é sze┼Ť─ç numer├│w "Biuletynu Afga┼äskiego", kt├│ry stanowi kompendium wiedzy na temat przyczyn wybuchu, trwania oraz zako┼äczenia wojny powsta┼äc├│w afga┼äskich z wojskami sowieckimi. Po podr├│┼╝y do Afganistanu uda┼é si─Ö do USA, gdzie w┼Ťr├│d Polak├│w zebra┼é du┼╝e fundusze na dzia┼éalno┼Ť─ç mud┼╝ahedin├│w, kt├│re zawi├│z┼é Masudowi w 1987 roku. Przebywa┼é wtedy w Afganistanie 4 miesi─ůce i ponownie bra┼é udzia┼é w walkach z sowietami; przez Afgan├│w by┼é nazywany Ahdam Chan. Po powrocie do Francji nadal propagowa┼é sprawy afga┼äskie w Europie, a tym tak┼╝e ju┼╝ w wolnej Polsce - np. wystawa jego zdj─Ö─ç z Afganistanu w Krakowie. Pozostawa┼é w ci─ůg┼éym kontakcie z Masudem, kt├│ry odwiedzi┼é go w Pary┼╝u (M. Szymanowicz).

Stasia Zedziełko przybyła do Afganistanu z USA; opiekowała się rannymi partyzantami.

Socjolog Marek ┼Üliwi┼äski za┼Ť sporz─ůdzi┼é dla mud┼╝ahedin├│w raport o stratach ludno┼Ťci cywilnej podczas interwencji sowieckiej w Afganistanie, przyj─Öty nast─Öpnie przez ONZ.

W latach 1979-1989 zgin─Ö┼éo w Afganistanie oko┼éo dziesi─Öciu tysi─Öcy ┼╝o┼énierzy sowieckich. W┼Ťr├│d nich byli Polacy mieszkaj─ůcy w Zwi─ůzku Sowieckim, g┼é├│wnie z Litwy, Bia┼éorusi i Ukrainy, jak np. Sasza, 19-letni Polak z Grodzie┼äszczyzny. Zgin─Öli te┼╝ inni Polacy. Ich liczba nie jest znana, niekt├│rzy zreszt─ů nie figurowali w spisach jako Polacy. Powo┼éywani do wojska, nie mieli wyboru. Musieli i┼Ť─ç na wojn─Ö. Wi─Ökszo┼Ť─ç mia┼éa wi─Öcej szcz─Ö┼Ťcia. Prze┼╝yli, niekiedy mocno okaleczeni fizycznie, czasem tylko psychicznie. Radek Sikorski, kt├│ry jak wiemy przebywa┼é w Afganistanie w latach 1986-1987 jako dziennikarz, opisa┼é w swej ksi─ů┼╝ce "Prochy ┼Ťwi─Ötych - podr├│┼╝ do Heratu w czasie wojny" (1995) spotkanie z jednym z nich - Jankiem Dunowskim w Wilnie latem 1990 roku. Janek Dunowski s┼éu┼╝y┼é w Afganistanie jako snajper w Witebskiej Dywizji Powietrzno-Desantowej (Joanna Strzelczyk Budowniczowie i niszczyciele "Rzeczpospolita" 5.1.2002)

Losem Afganistanu i Afgan├│w oraz ich walk─ů z okupacj─ů sowieck─ů kraju interesowa┼éo si─Ö wielu Polak├│w i polska opozycja antykomunistyczna. Np. za┼éo┼╝one przez cz┼éonk├│w nowo utworzonego wroc┼éawskiego Klubu Samoobrony Spo┼éecznej, wsp├│┼épracuj─ůcego z KSS KOR we Wroc┼éawiu w maju 1979 roku pismo podziemne "Biuletyn Dolno┼Ťl─ůski" (redakcj─Ö tworzyli: Henryk Lis, Janusz ┼üojek, Piotr Starzy┼äski i Jan Waszkiewicz), jako pierwsze pismo w Polsce ju┼╝ w styczniu 1980 roku, a wi─Öc zaraz po dokonaniu najazdu wojska sowieckiego na Afganistan, opublikowa┼éo protest redakcji w sprawie dokonanej agresji ZSRR na Afganistan.

...

W 1989 roku upad┼éa w┼éadza komunistyczna w Polsce. Polska ponownie sta┼éa si─Ö pa┼ästwem niepodleg┼éym i suwerennym, a Afganistan w 1992 roku. Pierwszym przedstawicielem wolnej Polski w Afganistanie by┼é w latach 1990-93 Andrzej Wawrzyniak jako charge d affaires. Przeobra┼╝enia polityczno-spo┼éeczno-gospodarcze w Polsce odsun─Ö┼éy na dalszy plan polsk─ů polityk─Ö zagraniczn─ů w niekt├│rych cz─Ö┼Ťciach ┼Ťwiata, w tym r├│wnie┼╝ w Afganistanie, a poza tym w kraju tym w latach 1996-2001 sprawowali w┼éadz─Ö antyzachodni, antyeuropejscy talibowie. Dopiero wydarzenia mi─Ödzynarodowe, tj. walka z terroryzmem na ┼Ťwiecie i przep─Ödzenie talib├│w przynios┼éy wznowienie kontakt├│w polsko-afga┼äskich, w tym r├│wnie┼╝ dyplomatycznych. Nowym przedstawicielem Polski w Afganistanie zosta┼é 16 pa┼║dziernika 2002 roku Tomasz Koz┼éowski (do 25.9.2003). Jego nast─Öpcami byli: Bogdan Marczewski 16 luty 2005 - 17 pa┼║dziernik 2006, Wies┼éaw Kucharek 17 pa┼║dziernik 2006 - 8 marzec 2007 (charge d affaires), a obecnie, od 8 marca 2007 roku, urz─ůd ten sprawuje Jacek Najder.

W wolnej Polsce Polacy nadal interesowali si─Ö losem mieszka┼äc├│w Afganistanu. Szereg polskich dziennikarzy udawa┼éo si─Ö do tego kraju, jak np. Maria Wiernikowska, kt├│ra przez wiele lat tworzy┼éa reporta┼╝e i materia┼éy dla Telewizji Polskiej z punkt├│w zapalnych na ca┼éym ┼Ťwiecie; Waldemar Borek, nadsy┼éaj─ůcy reporta┼╝e z wojny w Afganistanie; Marcin Firlej, dziennikarz TVN24, nast─Öpnie Wiadomo┼Ťci TVP, kt├│ry po zamachu z 11 wrze┼Ťnia 2001 roku w Nowym Jorku wyjecha┼é do Pakistanu, relacjonowa┼é wojny w Afganistanie oraz Iraku; czy Wojciech Cegielski, korespondent Polskiego Radia w Afganistanie w latach 2006-2008.

W tak trudnym i niebezpiecznym dla cudzoziemc├│w okresie dziej├│w Afganistanu nie brakowa┼éo w tym kraju r├│wnie┼╝ polskich turyst├│w, a nawet Polak├│w na sta┼ée tam mieszkaj─ůcych. Turyst─ů by┼é m.in. Krzysztof Kmie─ç (ur. 1950), doktor nauk farmaceutycznych, pracownik naukowy Katedry Farmakognozji Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiello┼äskiego, w latach 2002-05 cz┼éonek Senatu tej uczelni, oraz obie┼╝y┼Ťwiat. Zwi─ůzany z Akademickim Klubem Turystycznym "Eskulap" zwiedzi┼é 30 kraj├│w Azji, obu Ameryk i Ameryki ┼Ürodkowej, w tym Afganistan.

Natomiast polska diaspora w Afganistanie jest oceniana na ok. 100 os├│b. S─ů to g┼é├│wnie osoby z ma┼é┼╝e┼ästw mieszanych, Polacy i Polki, kt├│rzy swego afga┼äskiego partnera poznali w Polsce (spo┼Ťr├│d Afgan├│w studiuj─ůcych w Polsce) lub podczas pracy kontraktowej w Afganistanie. Osoby te nie za┼éo┼╝y┼éy nigdy ┼╝adnej polskiej organizacji, chocia┼╝ niekt├│rzy z nich utrzymuj─ů kontakt towarzyski.

Mo┼╝na tu wspomnie─ç, ┼╝e Jacek Saryusz-Wolski (ur. 1948), polski polityk, deputowany do Parlamentu Europejskiego (PE) wybrany z listy Platformy Obywatelskiej w 2004 roku, od 2007 roku przewodnicz─ůcy komisji spraw zagranicznych Parlamentu Europejskiego, jest r├│wnie┼╝ cz┼éonkiem delegacji PE na Afganistan. Natomiast Urszula J├│zefa Gacek (ur. 1963), polityk polski, od 2007 roku pose┼é do Parlamentu Europejskiego dzia┼éa w Delegacji do spraw stosunk├│w z Afganistanem tego parlamentu.

┼Üwiat po ataku terrorystycznym organizacji Al-Kaidy, dokonanym 11 wrze┼Ťnia 2001 roku na World Trade Center w Nowym Jorku i na Pentagon w Waszyngtonie zmieni┼é swoje oblicze, stan─ů┼é w obliczu zagro┼╝enia z jakim nie mia┼é do czynienia w dotychczasowej historii. Po raz pierwszy w swych dziejach NATO oraz pa┼ästwa demokratyczne na czele z USA wypowiedzia┼éy wojn─Ö przeciwko tej organizacji i ┼Ťwiatowemu terroryzmowi. Pierwszym celem by┼éa Al-Kaida w Afganistanie.

Jak powiedzia┼é szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego gen. Franciszek G─ůgor: Spokoju Polski trzeba dzi┼Ť broni─ç tak┼╝e w Afganistanie... ("Rzeczpospolita" 20.6.2008). Chodzi o co┼Ť wi─Öcej ni┼╝ tylko o pokonanie talib├│w na placu boju. Je┼Ťli Zach├│d przegra (w szerokim rozumieniu tego s┼éowa, nie tylko militarnie) w Afganistanie czy Iraku, nie przyniesie to zawieszenia broni przez islamskich ekstremist├│w. Dopiero wtedy w nas uderz─ů ("Tygodnik Powszechny" 18.10.2006).

Tote┼╝ obok ┼╝o┼énierzy innych pa┼ästw w dniach 16-22 marca 2002 roku Polski Kontyngent Wojskowy Mi─Ödzynarodowych Si┼é Wspierania Bezpiecze┼ästwa (ISAF) zosta┼é przerzucony drog─ů lotnicz─ů z Wroc┼éawia do Afganistanu. Po raz pierwszy polski ┼╝o┼énierz stan─ů┼é na ziemi afga┼äskiej, aby przynie┼Ť─ç wolno┼Ť─ç narodowi afga┼äskiemu - aby wyzwoli─ç go z rz─ůd├│w fanatycznego i terrorystycznego re┼╝imu talib├│w. Polska baza "White Eagle" (Bia┼éy Orze┼é) zosta┼éa umieszczona w Bagram 60 kilometr├│w na p├│┼énoc od stolicy kraju Kabulu (190 ┼╝o┼énierzy latem 2006 r.). Cz─Ö┼Ť─ç ┼╝o┼énierzy zosta┼éa ulokowana w Kabulu. Polacy wsp├│┼épracowali z ameryka┼äsk─ů 82 Dywizj─ů Powietrzno-Desantow─ů oraz z lokaln─ů policj─ů i armi─ů afga┼äsk─ů w zakresie poszukiwania nielegalnej broni, ┼éadunk├│w wybuchowych i szkolenia personelu afga┼äskiego.

Rz─ůd talib├│w upad┼é i dzi┼Ť z ogromnym trudem powstaj─ů ┼Ťlady normalizacji ┼╝ycia Afga┼äczyk├│w, przy zagranicznej pomocy odbudowuj─ů si─Ö niekt├│re miasteczka. Ale do normalnego rytmu ┼╝ycia kraju wolnego od wojen i obcych armii daleka droga. Talibowie s─ů nadal wsz─Ödzie, obce wywiady podsycaj─ů wci─ů┼╝ nowe ogniska konflikt├│w zbrojnych wewn─ůtrz Afganistanu. Utrzymywanie tego kraju w wiecznym zagro┼╝eniu, w absolutnej degradacji ┼╝ycia narodu wydaje si─Ö wci─ů┼╝ wielkim interesem dla obcych, dla wrog├│w ("Nasz Dziennik" 6.8.2006). Walka o wolny i demokratyczny Afganistan nie tylko wci─ů┼╝ trwa, ale wzmaga si─Ö. Tote┼╝ dzisiaj Polski Kontyngent Wojskowy Afganistan znacznie wzr├│s┼é - do liczy 1600 ┼╝o┼énierzy. W bazie Bagram jest od 2007 roku polski sztab z gen. Markiem Tomaszyckim. Przez Bagram przechodz─ů wszyscy polscy ┼╝o┼énierze, kt├│rzy s─ů potem rozdzielani do innych polskich baz w miastach Szaran, Waza Khwa, Ghazni i Kandahar. Od 21 czerwca 2007 roku polscy ┼╝o┼énierze samodzielnie patrolowali dwie afga┼äskie prowincje: Paktika i Ghazni. Do jesieni 2008 roku Ghazni sta─ç si─Ö ma g┼é├│wnym miejscem stacjonowania polskich wojsk w Afganistanie. W Ghazni znajdzie si─Ö ok. 1000 polskich ┼╝o┼énierzy, a w ca┼éej prowincji o tej samej nazwie, kt├│ra przechodzi w ca┼éo┼Ťci pod kontrol─Ö wojsk polskich - 1600 Polak├│w. Polskich ┼╝o┼énierzy b─Ödzie wspiera─ç 900 ┼╝o┼énierzy afga┼äskich. W Ghazni b─Ödzie si─Ö mie┼Ťci┼éo tak┼╝e dow├│dztwo przeniesione z Bagram. ┼╗o┼énierze polscy b─Öd─ů stacjonowa─ç tak┼╝e w dw├│ch mniejszych bazach: w Warrior na po┼éudniu prowincji i Corner w po┼éowie drogi mi─Ödzy baz─ů Ghazni a Szaran (w obu tych bazach stacjonowa─ç b─Ödzie w przysz┼éo┼Ťci po oko┼éo stu Polak├│w) oraz w Giro i Nawa.

Opr├│cz pilnowania bezpiecze┼ästwa w prowincji Ghazni, Polacy b─Öd─ů podobnie jak teraz szkoli─ç personel afga┼äskich si┼é bezpiecze┼ästwa, a tak┼╝e zapewnia─ç transport powietrzny personelu i przerzucanie si┼é szybkiego reagowania. Jednym z kluczowych zada┼ä ma by─ç ochrona biegn─ůcego na odcinku ok. 250-300 km przez prowincj─Ö Ghazni fragmentu jednego z g┼é├│wnych szlak├│w komunikacyjnych - drogi z Kabulu do Kandaharu. Polscy ┼╝o┼énierze b─Öd─ů te┼╝ pomaga─ç miejscowej ludno┼Ťci. W pierwszej kolejno┼Ťci chc─ů wesprze─ç odbudow─Ö szk├│┼é i plac├│wek s┼éu┼╝by zdrowia.

W wojnie w Afganistanie, do kt├│rej Polacy ostatnio do┼é─ůczyli, zgin─Ö┼éo do 2007 roku ponad 600 ┼╝o┼énierzy koalicji, w tym 5 polskich ┼╝o┼énierzy. Ci, kt├│rzy maj─ů walki za sob─ů, ostrzegaj─ů, ┼╝e afga┼äscy talibowie s─ů wyj─ůtkowo trudnym przeciwnikiem.

16 sierpnia 2007 roku w wiosce Nangar Khel ko┼éo polskiej bazy w Waza Khwa mia┼é miejsce tragiczny incydent z udzia┼éem polskich ┼╝o┼énierzy, w wyniku kt├│rego ┼Ťmier─ç ponios┼éo 6 cywil├│w. Wypadek wstrz─ůsn─ů┼é polskim spo┼éecze┼ästwem i polskim dow├│dztwem. Badany jest przez polsk─ů prokuratur─Ö wojskow─ů.

15 grudnia 2006 roku polski genera┼é broni Zdzis┼éaw G├│ral zosta┼é dow├│dc─ů Wielonarodowego Korpusu P├│┼énocny-Wsch├│d w Afganistanie. W zwi─ůzku z udzia┼éem Wielonarodowego Korpusu P├│┼énocny-Wsch├│d w operacji "Trwa┼éa Wolno┼Ť─ç" w Afganistanie oraz powi─Ökszeniem Polskiego Kontyngentu Wojskowego Afganistan, mia┼é na pocz─ůtku 2007 roku zosta─ç doradc─ů ds. wyszkolenia i uzbrojenia Afga┼äskiej Armii Narodowej, jednak ze wzgl─Ödu na stan zdrowia zast─ůpi┼é go gen. broni Mieczys┼éaw Bieniek.

W kwietniu 2007 roku pod dowodzenie gen. Marka Tomaszyckiego przesz┼éa kompania ameryka┼äskich "Czerwonych Diab┼é├│w" w Afganistanie. Ameryka┼äska armia odda┼éa pod polskie dow├│dztwo ponad stu ┼╝o┼énierzy z elitarnej 4. Brygadowej Grupy Bojowej z 82. Dywizji Powietrznodesantowej (gen. Tomaszycki zosta┼é jednocze┼Ťnie zast─Öpc─ů dow├│dcy tej dywizji). Wejd─ů oni w sk┼éad polskiego batalionu manewrowego. To ewenement. Amerykanie nie maj─ů w zwyczaju przekazywa─ç dow├│dztwa nad swoimi ┼╝o┼énierzami komukolwiek. Dlatego ten gest to dow├│d uznania dla polskiego dow├│dztwa.

W dniach 21-22 czerwca 2007 marsza┼éek Sejmu RP Ludwik Dorn wraz z delegacj─ů sejmow─ů z┼éo┼╝y┼é wizyt─Ö w Islamskiej Republice Afganistanu. Marsza┼éek spotka┼é si─Ö z: prezydentem Hamidem Karzaiem, wiceprezydentem Ahmadem Zia Massudem, przewodnicz─ůcym Izby Ni┼╝szej Mohammadem Zunos Qanunim oraz ministerm spraw zagranicznych Ranginem Dadfar Stant─ů. Odwiedzi┼é r├│wnie┼╝ ┼╝o┼énierzy Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Bagramie. Marsza┼éek Dorn o┼Ťwiadczy┼é, ┼╝e Sejm RP jest zainteresowany nawi─ůzaniem roboczych kontakt├│w z parlamentem afga┼äskim i gotowy podzieli─ç si─Ö do┼Ťwiadczeniami w zakresie budowy demokratycznych struktur w Afganistanie.

Nie brak r├│wnie┼╝ solidarno┼Ťci Polak├│w z narodami Afganistanu. Najlepiej wida─ç to na przyk┼éadzie dzia┼éalno┼Ťci polskiego Stowarzyszenia Szko┼éy dla Pokoju, kt├│re powsta┼éo w 2002 roku jako wolontariat. Jego najwi─Ökszym osi─ůgni─Öciem by┼éo zbudowanie w 2006 roku w miejscowo┼Ťci Mohmandan na p├│┼énocy Afganistanu wielkiej (na ponad 1000 uczni├│w) i z prawdziwego zdarzenia szko┼éy - z klasami i korytarzami. Pieni─ůdze na jej budow─Ö (250 000 z┼é) Stowarzyszenie uzyska┼éo w zorganizowanym przez polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych konkursie "Pomoc 2005". Poza tym szko┼éa prowadzi r├│wnie┼╝ kursy dla doros┼éych: czytania i pisania, rob├│t r─Öcznych, j─Özyka angielskiego i obs┼éugi komputera. Stowarzyszenie rozpocz─Ö┼éo sw─ů dzia┼éalno┼Ť─ç na rzecz o┼Ťwiaty w Afganistanie od dostawy ksi─ů┼╝ek na potrzeby Uniwersytetu w Kabulu i sprz─Ötu komputerowego. Potem pomoc nabra┼éa rozmachu.

W 2008 roku Polska zamkn─Ö┼éa sw─ů ambasad─Ö w Kabulu z powodu bardzo cz─Östych zamach├│w terrorystycznych dokonywanych w tym mie┼Ťcie.

...............

Wojska ameryka┼äskie i sojusznicze - ┼╝o┼énierze NATO, w tym polskie (polski kontyngent w szczytowym momencie liczy┼é oko┼éo 2600 ┼╝o┼énierzy), prowadzi┼éy w Afganistanie dzia┼éania zbrojne przeciwko terrorystom afga┼äskim, wspieranym w r├│┼╝ny spos├│b przez wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç Afga┼äczyk├│w - fanatyk├│w muzu┼éma┼äskich w trakcie kadencji Georga Busha, Baracka Obamy, Donalda Trumpa i Joe Bidena. To te┼╝ najd┼éu┼╝ej trwaj─ůca misja wojsk Stan├│w Zjednoczonych. W trakcie 20 lat operacji wojskowych na terenie Afganistanu ┼╝ycie straci┼éo 2301 ┼╝o┼énierzy si┼é ameryka┼äskich; 44 polskich ┼╝o┼énierzy straci┼éo ┼╝ycie, a 361 odnios┼éo rany. Koszt interwencji USA w Afganistanie to 2,26 bln dolar├│w. Nic nie zapowiada┼éo zwyci─Östwa dobra nad z┼éem w Afganistanie. Tote┼╝ w lutym 2020 roku ├│wczesny prezydent USA Donald Trump podpisa┼é porozumienie z talibami, w ramach kt├│rego zobowi─ůza┼é armi─Ö ameryka┼äsk─ů do wycofania si─Ö z Afganistanu do 31 sierpnia 2021 roku. Obecny prezydent Joe Biden, aby dotrzyma─ç tego sztucznego terminu, kt├│ry sam popiera┼é, wbrew radom wojskowych i bez konsultacji z sojusznikami, w kwietniu 2021 roku zarz─ůdzi┼é szybkie wycofanie si─Ö si┼é ameryka┼äskich z Kabulu (PAP). Zosta┼éo to przeprowadzone w spos├│b bezdennie chaotyczny i zdradziecki wobec rz─ůdu afga┼äskiego, skazuj─ůcy go na zag┼éad─Ö, co pot─Öpi┼é ca┼éy demokratyczny ┼Ťwiat. G┼éupot─Ö tej decyzji obna┼╝y┼éa szybko┼Ť─ç i skala upadku by┼éego rz─ůdu afga┼äskiego, gdy tylko wycofano wsparcie USA. Talibowie przyst─ůpili do akcji i w ramach prowadzonej od 1 maja ofensywy zacz─Öli opanowywa─ç stopniowo, ale w trybie ekspresowym ca┼éy kraj, kt├│ry opuszcza┼éy wojska ameryka┼äskie i sojusznicze (w tym polskie) i ju┼╝ 15 sierpnia oddzia┼éy talib├│w wkroczy┼éy do Kabulu. Spowodowa┼éo to niesamowity chaos w mie┼Ťcie, podobny czy nawet gorszy do tego jaki mia┼é miejsce podczas ewakuowania Sajgonu przez Amerykan├│w w 1975 roku. Gorzej, terrory┼Ťci muzu┼éma┼äscy 26 sierpnia 2021 roku dokonali na lotnisku w Kabulu dw├│ch zamach├│w bombowych, w kt├│rych zgin─Ö┼éo 13 ameryka┼äskich ┼╝o┼énierzy ameryka┼äskich oraz ludno┼Ť─ç cywilna - razem 110 ofiar. W mie┼Ťcie przebywa┼éo jeszcze 2,5 - 5 tys. ┼╝o┼énierzy ameryka┼äskich wok├│┼é lotniska, do kt├│rego pod─ů┼╝y┼éo kilkadziesi─ůt tysi─Öcy Afga┼äczyk├│w pragn─ůcych opu┼Ťci─ç kraj. Rozpocz─Ö┼éa si─Ö strasznie chaotyczna ewakuacja tych ludzi. 14 wys┼éanych do Kabulu polskich samolot├│w ewakuowa┼éo do Polski 1100 os├│b, w tym 1021 Afga┼äczyk├│w, wsp├│┼épracuj─ůcych z wojskiem polskich w Afganistanie oraz ich rodziny, w tym 300 dzieci. Ostatni polscy ┼╝o┼énierze opu┼Ťcili Kabul 27 sierpnia 2021 roku.

Terroryzm "made in Afganistan" zagl─ůdn─ů┼é ponownie w oczy ┼Ťwiata zachodniego przez bezmy┼Ťlno┼Ť─ç prezydenta Joe Bidena i jego lewicowej ekipy.

...

Polski w─ůtek jest r├│wnie┼╝ w dziejach Ko┼Ťcio┼éa katolickiego w Afganistanie. W 1919 roku W┼éochy jako pierwsze pa┼ästwo zachodnie uzna┼éo niepodleg┼éo┼Ť─ç Afganistanu i na znak wdzi─Öczno┼Ťci otrzyma┼éy w 1921 roku prawo do utworzenia w swojej ambasadzie w Kabulu kaplicy dla katolik├│w z zagranicy, kt├│r─ů obs┼éugiwa┼é zawsze tylko jeden kap┼éan. Przez 90 lat by┼éa ona jedynym katolickim miejscem kultu w afga┼äskiej stolicy. Pierwszy ksi─ůdz przyby┼é do Afganistanu w 1931 roku, gdy papie┼╝ Pius XI powierzy┼é t─Ö misj─Ö barnabitom. Rang─Ö ich obecno┼Ťci podni├│s┼é "polski" papie┼╝ Jan Pawe┼é II w 2002 roku, dokonuj─ůc pierwszego kroku kanonicznego na rzecz utworzenia lokalnego Ko┼Ťcio┼éa. Polski papie┼╝ ustanowi┼é tam "missio sui iuris", czyli misj─Ö, stanowi─ůc─ů wst─Öpny etap istnienia Ko┼Ťcio┼éa na terenach, gdzie jest ma┼éo katolik├│w lub te┼╝ status polityczny terenu jest niepewny. Od 1931 roku po sierpie┼ä 2021 roku kolejne afga┼äskie rz─ůdy tolerowa┼éy t─Ö obecno┼Ť─ç jedynie jako punkt odniesienia dla cudzoziemc├│w-katolik├│w, czyli urz─Ödnik├│w dyplomacji, ┼╝o┼énierzy. Jednocze┼Ťnie stanowczo zabrania┼éy wszelkiej dzia┼éalno┼Ťci ewangelizacyjnej w┼Ťr├│d Afga┼äczyk├│w i przez to w Afganistanie, podobnie jak w kilku innych pa┼ästwach na ┼Ťwiecie nie by┼éo i nie ma katolik├│w w┼Ťr├│d tubylczej ludno┼Ťci. 26 sierpnia 2021 roku w┼éoski barnabita Giovanni Scalese wraz z pi─Öcioma siostrami zakonnymi i 14 niepe┼énosprawnymi dzie─çmi, kt├│rymi opiekuj─ů si─Ö siostry opu┼Ťcili Kabul. Oznacza to koniec trwaj─ůcej stulecie obecno┼Ťci Ko┼Ťcio┼éa katolickiego w tym kraju.

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

03 Lipca 1941 roku
Niemieccy agresorzy aresztowali i rozstrzelali profesor├│w wy┼╝szych uczelni lwowskich.


03 Lipca 1802 roku
Urodził się Ignacy Domeyko, polski geolog, badacz Ameryki Południowej, przyjaciel Adama Mickiewicza (zm. 1889)


Zobacz wi─Öcej