┼Üroda 18 Maja 2022r. - 138 dz. roku,  Imieniny: Alicji, Edwina, Eryka

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 15.01.22 - 16:22     Czytano: [404]

Polacy w Peru


Peru jest pa┼ästwem w zachodniej cz─Ö┼Ťci Ameryki Po┼éudniowej, nad Oceanem Spokojnym. Jest to trzecie co do wielko┼Ťci pa┼ästwo kontynentu po Brazylii i Argentynie. Ma obszar 1 285 200 km kw. i 33 miliony ludno┼Ťci. Stolic─ů Peru jest Lima. W latach 1572-1821 Peru by┼éo pod panowaniem hiszpa┼äskim.
W przeciwie┼ästwie do wschodniego s─ůsiada Peru - Brazylii, w kt├│rej osiedli┼éo si─Ö od ko┼äca XIX wieku kilkaset tysi─Öcy Polak├│w, kraj Ink├│w (Peru) nie by┼é terenem polskiej emigracji zarobkowej.

Polska imigracja w Peru odbywa┼éa si─Ö w taki sam spos├│b, jak inne imigracje Europejczyk├│w do tego kraju, czyli w wi─Ökszo┼Ťci spontanicznie. By┼éa zawsze niewielka, wr─Öcz mikroskopijna, podobnie jak w innych pa┼ästwach tej cz─Ö┼Ťci Ameryki Po┼éudniowej: Wenezueli, Kolumbii i Ekwadorze. Pomimo tego w Peru s─ů szczeg├│lnie silne tradycje polskie. Bowiem chocia┼╝ trafiali tu nieliczni Polacy, zazwyczaj by┼éy to wybitne jednostki, kt├│re zas┼éu┼╝y┼éy si─Ö dla Peru i Polski.

W okresie kolonialnym prawie ┼╝e nie istnia┼éy kontakty polsko-peruwia┼äskie. Prawdopodobnie pierwszym Polakiem w Peru by┼é jezuita rodem z Warmii Stanis┼éaw Artel (1663-1717), kt├│ry w ko┼äcu XVII wieku bra┼é udzia┼é w pracy misyjnej w Wicekr├│lestwie Peru, kt├│r─ů tam jezuici prowadzili na szerok─ů skal─Ö.

Prawie sto lat p├│┼║niej natrafiamy na kolejne polskie ┼Ťlady w Peru. Mia┼éy one miejsce w czasie powstania Tupac Amaru II (1780-83), kiedy pojawi┼é si─Ö tam niejaki Sebastian Berzeviczy, kt├│rego potomek sta┼é si─Ö ostatnim spadkobierc─ů Ink├│w. Z jego histori─ů s─ů zwi─ůzane dwa zamki polskie - w Niedzicy i Tropsztynie, a z kolei z nimi tajemnica skarbu Ink├│w. Niedzica to wie┼Ť po┼éo┼╝ona w wojew├│dztwie ma┼éopolskim, w powiecie nowotarskim, na obszarze Polskiego Spisza, nad Zalewem Czorszty┼äskim, w kt├│rej jest zamek z XIV wieku; natomiast pochodz─ůcy z XIII wieku Zamek Tropszyn, wzniesiony na stromym p├│┼éwyspie oblanym z trzech stron rzek─ů Dunajec, le┼╝y w wojew├│dztwie ma┼éopolskim, w powiecie nowos─ůdeckim, w gminie Czch├│w, a wi─Öc niedaleko zamku w Niedzicy. Andrzej Benesz (1918-1976) by┼é polskim prawnikiem, archeologiem, politykiem oraz dzia┼éaczem ┼╝eglarskim i spo┼éecznym, przewodnicz─ůcym Stronnictwa Demokratycznego, pos┼éem na Sejm PRL 1957-76 i w latach 1971-76 wicemarsza┼éek Sejmu. Z Andrzejem Beneszem zwi─ůzana jest opowie┼Ť─ç o zamku "Dunajec" w Niedzicy i znajduj─ůcym si─Ö tam kipu, czyli inkaskim pi┼Ťmie w─Öze┼ékowym, zawieraj─ůcym rzekomo dane o miejscach ukrycia skarb├│w. Andrzej Benesz mia┼éby by─ç potomkiem pro lege Wac┼éawa Benesza, kuzyna Sebastiana de Berzeviczego, kt├│ry wyemigrowa┼é w XVIII wieku do Peru i tam o┼╝eni┼é si─Ö z inkask─ů kobiet─ů szlacheckiego pochodzenia. Z tego zwi─ůzku mieli c├│rk─Ö Umin─Ö, kt├│ra sta┼éa si─Ö ┼╝on─ů bratanka Tupaca Amaru II, przyw├│dcy india┼äskiego powstania w latach 1780-1781. Po rozpocz─Öciu prze┼Ťladowa┼ä rodu Tupak├│w przez w┼éadze hiszpa┼äskie, m─ů┼╝ Uminy uciek┼é wraz z Sebastianem, ┼╝on─ů i synem - Antonio do Wenecji, gdzie zgin─ů┼é zasztyletowany. Sebastian, Umina i Antonio zbiegaj─ů do zamku w Niedzicy na pograniczu polsko-w─Ögierskim. Umina - podobnie jak wcze┼Ťniej jej m─ů┼╝ - zostaje zasztyletowana przez ┼Ťcigaj─ůcych j─ů Hiszpan├│w. Sebastian ratuje ┼╝ycie wnuka i sprowadza rad─Ö emisariuszy Ink├│w, kt├│rzy spisuj─ů akt adopcji - zwany tak┼╝e Testamentem Ink├│w. Odt─ůd Antonio staje si─Ö synem Wac┼éawa Benesza i zamieszkuje na Morawach. Andrzej Benesz - poprzez swego ojca Jana i dziadka Ernesta - mia┼éby by─ç by┼é w linii prostej potomkiem Tupaca Amaru II, wodza lud├│w andyjskich, z kr├│lewskiego rodu Ink├│w, co chyba potwierdzaj─ů zachowane dokumenty. B─Öd─ůc studentem Uniwersytetu Jagiello┼äskiego, odnajduje w ko┼Ťciele ┼Üwi─Ötego Krzy┼╝a w Krakowie akt adopcji swojego pradziada Antoniego Benesza. Kolejne dokumenty rodowe zaprowadz─ů Benesza do Niedzicy. Tu, w obecno┼Ťci ┼Ťwiadk├│w, 31 lipca 1946 roku, pod schodami pierwszej bramy g├│rnego zamku odkrywa o┼éowian─ů tub─Ö. Wewn─ůtrz niej znajduj─ů si─Ö przeplatane rzemienie, inkaskie kipu. Na trzech zawieszonych blaszkach wyryto s┼éowa: Dunajecz, Vigo, Titicaca. Czy te trzy lokacje wskazywa─ç mia┼éy na miejsce ukrycia skarbu: jezioro Titicaca, zatoka Vigo i polski zamek nad Dunajcem? Pr├│bowa┼é tak┼╝e znale┼║─ç hipotetyczny skarb Ink├│w, ale nie na zamku w Niedzicy, ale na Zamku w Tropszynie, gdy┼╝ na ten ┼Ťlad naprowadzi┼éy go rodowe dokumenty. Po wielu latach stara┼ä u w┼éadz, w 1970 roku kupi┼é ruiny tutejszego zamku. Sprowadza┼é specjalistyczne ekipy, archeolog├│w, a nawet nurk├│w znad morza, kt├│rzy badali dno Dunajca, szukaj─ůc wej┼Ťcia do ska┼éy pod zamkiem, gdzie mo┼╝e ukryty by─ç skarb Poszukiwania nie da┼éy rezultat├│w. Andrzej Benesz zgin─ů┼é w wypadku samochodowym, co mia┼éoby ┼Ťwiadczy─ç o kl─ůtwie inkaskich kap┼éan├│w (targni─Öcie si─Ö na kipu i skarb bez zgody rady emisariuszy Ink├│w). Spraw─ů t─ů zaj─ů┼é si─Ö Aleksander Rowi┼äski (ur. 1931), autor reporta┼╝y, pisarz, wydawca. Owocem jego docieka┼ä jest ksi─ů┼╝ka pt. Przekl─Öte ┼ézy s┼éo┼äca (2006), o kt├│rej wydawca napisa┼é: "Od przesz┼éo 60 lat na temat pobytu Ink├│w w Polsce i ukrycia tu cz─Ö┼Ťci ich legendarnego skarbu pojawi┼éa si─Ö niezliczona liczba publikacji prasowych i naukowych, powsta┼éy programy telewizyjne i filmy na ca┼éym ┼Ťwiecie. Ta ksi─ů┼╝ka po raz pierwszy i jako jedyna omawia t─Ö fascynuj─ůc─ů spraw─Ö od pocz─ůtku do ko┼äca".

Jak pisze Krzysztof Smolana, kt├│ry, obok Jacka Pa┼ékiewicza, zaj─ů┼é si─Ö bardziej gruntownie histori─ů Polak├│w w Peru (jednak ich dobrze opracowane artyku┼éy dost─Öpne w Internecie, wymagaj─ů szeregu uzupe┼énie┼ä), niekt├│re informacje wskazuj─ů na to, ┼╝e tak┼╝e w tym┼╝e XVIII wieku, zaledwie kilka lat po powstaniu Tupac Amaru, pojawili si─Ö w Peru inni przybysze z ziem polskich, niestety niewiele o nich wiemy. Nieco wi─Öcej wiemy o dw├│ch Polakach - obywatelach polskich, kt├│rzy w tym wieku na pewno byli w Peru. S─ů to baron Nordeflicht urodzony w b─Öd─ůcej lennem Polski od 1561 roku Kurlandii, kt├│ry uwa┼╝a┼é si─Ö za Polaka, kierownik kopal┼ä w Olkuszu i doradca kr├│la polskiego Stanis┼éawa Augusta oraz ekspert od wytopu metali, r├│wnie┼╝ zwi─ůzany z podkrakowskimi kopalniami, Antoni Zachariasz Helm. Nale┼╝eli oni do grupy z┼éo┼╝onej z 30 os├│b, kt├│r─ů dw├│r hiszpa┼äski wys┼éa┼é do Peru i Nowej Hiszpanii w celu podniesienia jako┼Ťci wydobywanego tam srebra. Na czele tej grupy sta┼é baron Nordeflicht. Po kilku latach tam pracy, Antoni Helm w 1791 roku zwraca┼é si─Ö do w┼éadz hiszpa┼äskich o zgod─Ö na powr├│t do Polski. Mo┼╝na wi─Öc ich uzna─ç za forpoczt─Ö polskich in┼╝ynier├│w, kt├│rzy przybyli kilkadziesi─ůt lat p├│┼║niej.

Nowy rozdzia┼é w dziejach kontakt├│w polsko-peruwia┼äskich zacz─ů┼é si─Ö w po┼éowie XIX wieku i zapocz─ůtkowali go polscy in┼╝ynierowie. Obecno┼Ť─ç ich w Peru stanowi osobn─ů, wielk─ů i chlubn─ů, kart─Ö wsp├│lnych polsko-peruwia┼äskich dziej├│w.

Prezydenci wolnego Peru od 1821 roku starali si─Ö rozwin─ů─ç gospodark─Ö zaniedbanego przez Hiszpani─Ö kraju przez rozbudow─Ö infrastruktury drogowej i kolejowej, port├│w, a przede wszystkim g├│rnictwa. Do realizacji tych plan├│w byli zmuszeni sprowadza─ç specjalist├│w z Europy. W 1852 roku razem z in┼╝ynierami francuskimi przyjecha┼é do Peru Ernest Malinowski (1815-1890), kt├│ry studia in┼╝ynieryjne uko┼äczy┼é w Pary┼╝u. W Peru zosta┼é tw├│rc─ů szeregu linii kolejowych (Lima-Chorrillos, Pisco-Ica, Chimbote-Huarez, Pacasmayo-Cajamarca i jej odga┼é─Özienia do Guadelupe i Lambayeque), most├│w, dr├│g. Jego dzie┼éem jest najwy┼╝sza kolej na ┼Ťwiecie, na wysoko┼Ťci 4768 metr├│w ponad poziom morza, ┼é─ůcz─ůca Lim─Ö, stolic─Ö Peru z Oroya (kolej transandyjska) ze s┼éynnym wiaduktem Verrugas, kt├│ry jest jednym z cud├│w in┼╝ynierskich XIX wieku. Jego kratowe prz─Ös┼éa wspiera┼éy si─Ö na trzech pot─Ö┼╝nych kratowych filarach, posadowionych na dnie g┼é─Öbokich, trudno dost─Öpnych przepa┼Ťci. ┼Ürodkowy z owych filar├│w mia┼é prawie 77 m wysoko┼Ťci, co stanowi┼éo w├│wczas rekordowe osi─ůgni─Öcie w skali ┼Ťwiatowej. Linia ta posiada wielkie znaczenie - ┼é─ůczy bowiem przy pomocy systemu Amazonki dwa oceany - Ocean Spokojny (Pacyfik) z Atlantykiem. Dzie┼éo in┼╝yniera Malinowskiego zalicza si─Ö dotychczas do najtrudniejszych w budownictwie kolejowym i stanowi trwa┼éy wk┼éad polskiej my┼Ťli technicznej w og├│lnoludzk─ů kultur─Ö materialn─ů. In┼╝. Malinowski zaprojektowa┼é tak┼╝e g┼é├│wny dworzec kolejowy w Limie. Zaprojektowa┼é i stworzy┼é granitowe bruki w zabytkowym "bia┼éym mie┼Ťcie", kt├│ry to przydomek ma Arequipa w po┼éudniowym Peru, kt├│rego Stare Miasto w 2000 roku zosta┼éo umieszczone na li┼Ťcie ┼Ťwiatowego dziedzictwa UNESCO. W czasie konfliktu zbrojnego z Hiszpani─ů w 1866 roku bra┼é udzia┼é w fortyfikowaniu portu Callao, a nast─Öpnie wzi─ů┼é udzia┼é w jego obronie przed inwazj─ů floty chilijsko-hiszpa┼äskiej 2 maja 1866 roku. Ufortyfikowa┼é Ft. San Filipe oraz wstawi┼é na platformy wagon├│w kilka armat, z kt├│rych oddawano strza┼éy w czasie, gdy poci─ůg porusza┼é si─Ö wzd┼éu┼╝ wybrze┼╝a. W forcie znajduje si─Ö ma┼ée muzeum po┼Ťwi─Öcone naszemu wielkiemu rodakowi. W uznaniu zas┼éug w tej bitwie otrzyma┼é dyplom oraz honorowe obywatelstwo Peru. Dla uczczenia polskiego in┼╝. Ernesta Malinowskiego jako budowniczego najwy┼╝ej po┼éo┼╝onej na ┼Ťwiecie linii kolejowej przez Andy, utrwalono jego imieniem g├│r─Ö po┼éo┼╝on─ů w Andach Peruwia┼äskich w pobli┼╝u trasy kolei, kt├│r─ů budowa┼é. Ponadto jego nazwisko nosz─ů dwie stacje na linii kolejowej Callao-Oroya oraz tunel przechodz─ůcy pod g├│r─ů na wysoko┼Ťci 3220 m. Jest r├│wnie┼╝ pomnik po┼Ťwi─Öcony Ernestowi Malinowskiemu zaprojektowany i wykonany przez s┼éynnego rze┼║biarza polskiego prof. Gustawa Zem┼é─Ö, wykuty w granicie z polskich kamienio┼éom├│w, podarowany przez Polsk─Ö i ods┼éoni─Öty w 1999 roku w setn─ů rocznic─Ö ┼Ťmierci Ernesta Malinowskiego. Pomnik ten po wykonaniu w Polsce zosta┼é poci─Öty w du┼╝e bloki, wys┼éany statkiem do portu Callao w Peru i przewieziony poci─ůgiem, tras─ů wybudowan─ů przez Malinowskiego do najwy┼╝szego jej punktu na Ticlio 4818 m n.p.m. i tam zmontowany przy samej linii kolejowej.

Z pomoc─ů Malinowskiego w 1869 roku do pracy w Peru przyjechali dwaj polscy in┼╝ynierowie - Edward Habich i Aleksander Miecznikowski, a po nich Aleksander Babi┼äski, W┼éadys┼éaw Folkierski, Tadeusz Stryje┼äski, W┼éadys┼éaw Kluger, Ksawery Wakulski. Podobnie jak Malinowski bardzo zas┼éu┼╝yli si─Ö dla Peru, buduj─ůc tak┼╝e linie kolejowe, drogi, mosty oraz realizuj─ůc r├│┼╝ne inne projekty z dziedziny budownictwa l─ůdowego i wodnego. Szczeg├│lnie wielkie s─ů zas┼éugi in┼╝. Edwarda Habicha, kt├│ry jako in┼╝ynier rz─ůdowy i dyrektor rob├│t publicznych pracowa┼é nad nawodnieniem po┼éudniowej cz─Ö┼Ťci Peru, a w 1875 roku zorganizowa┼é w Limie pierwsz─ů w Ameryce ┼üaci┼äskiej wy┼╝sz─ů szko┼é─Ö in┼╝ynieryjno-g├│rnicz─ů (Escuela de Construccciones Civiles y de Minas del Peru) oraz peruwia┼äskie czasopi┼Ťmiennictwo techniczne, napisa┼é projekt peruwia┼äskiego prawa g├│rniczego i inne prace z zakresu swej specjalno┼Ťci. To on sprowadzi┼é do Peru kilku wspomnianych wy┼╝ej polskich in┼╝ynier├│w, spo┼Ťr├│d kt├│rych W┼éadys┼éaw Kluger i Ksawery Wakulski byli wyk┼éadowcami za┼éo┼╝onej przez Habicha politechniki. Tr├│jka tych polskich in┼╝ynier├│w wychowa┼éa kilka pokole┼ä in┼╝ynier├│w i technik├│w peruwia┼äskich. Obok Ernesta Malinowskiego i Edwarda Habicha bardzo zas┼éu┼╝onym dla Peru by┼é in┼╝. W┼éadys┼éaw Folkierski. Przebywa┼é tu w latach 1873-89. Wsp├│┼épracowa┼é z Malinowskim przy budowie kolei transandyjskiej, nadzorowa┼é budow─Ö linii kolejowej Pisco-Ica, prowadzi┼é prace budowlane w porcie Pisco, by┼é d┼éugoletnim profesorem i dziekanem Wydzia┼éu fizyko-matematycznego Uniwersytetu San Marcos w Limie, kt├│ry w 1876 roku przyzna┼é mu stopie┼ä honoris causa, w czasie wojny z Chile fortyfikowa┼é porty La Punta i Callao, 1888-89 by┼é g┼é├│wnym dyrektorem sieci kolei po┼éudniowych, zarz─ůdza┼é ┼╝eglug─ů na wielkim jeziorze Titicaca w Andach, by┼é w Peru autorem publikacji naukowych. Dzisiaj po jeziorze Titicaca p┼éywa MV "Yavari", najstarszy parowiec ┼Ťwiata, kt├│ry znalaz┼é si─Ö tam tak┼╝e dzi─Öki in┼╝. W┼éadys┼éawowi Folkierskiemu, kt├│ry sprowadzi┼é go tutaj z Anglii w 1883 roku w ponad 2600 kawa┼ékach, przetransportowa┼é przez wysokie g├│ry (prze┼é─Öcze si─Ögaj─ůce 5000 m) i z┼éo┼╝y┼é ponownie w jedn─ů ca┼éo┼Ť─ç. Dzi─Öki temu Titicaca uznano za najwy┼╝ej po┼éo┼╝one ┼╝eglowne jezioro ┼Ťwiata. To Polonijny Klubu Podr├│┼╝nika dostarcza┼é na statek dokumentacj─Ö potwierdzaj─ůc─ů wk┼éad in┼╝. Folkierskiego w to przedsi─Öwzi─Öcie. Folkierski za┼éo┼╝y┼é tak┼╝e w mie┼Ťcie Arequipa jedno z najwy┼╝ej po┼éo┼╝onych obserwatiri├│w astronomicznych w mie┼Ťcie. W Limie znajduje si─Ö mauzoleum Habicha i pomnik na placu jego imienia. W latach 30. XX w. Stanis┼éaw Golewski nadzorowa┼é budow─Ö szosy w poprzek Peru - z Limy do Iquitos. Zas┼éugi in┼╝ynier├│w polskich dla rozwoju Peru s─ů tak wszechstronne, ┼╝e trudno je analizowa─ç szczeg├│┼éowo.

W hołdzie polskim zasłużonym inżynierom nadano nazwy kilku ulicom w Limie. Jest ulica Ernesto Malinowski w centrum, Avenida Gerardo Unger w dzielnicy San Martin de Porres, Avenida Ricardo Malachowski Kulisics w dzielnicy San Borja, ulica Eduardo de Habich w dzielnicy Miraflores, Avenida Eduardo de Habich en San Martin de Porres i ulica Wakulski w centrum.

Z biegiem lat przybywali do Peru nowi Polacy - architekci, badacze, naukowcy. Architekt Ryszard Jaxa Ma┼éachowski (1887-1972 Lima), kt├│ry przyby┼é do Peru w 1911 roku, w latach 1912 -21 by┼é architektem rz─ůdowym, 1927-58 profesorem szko┼éy in┼╝ynier├│w w Limie, a od 1933 roku g┼é├│wnym architektem Limy, gdzie by┼é tw├│rc─ů przebudowy Starego Miasta, przebudowy katedry i Pa┼éacu Prezydenta (1938), wybudowa┼é te┼╝ tam szereg reprezentacyjnych budowli, m.in.: Pa┼éac Arcybiskupi (1924), Pa┼éac Rady Miejskiej (1944), budynek Club Nacional, budynek Banco Italiano (dzisiaj Banco de Credito) i Edificio Rimac (w latach 1919-1924), by┼é tw├│rc─ů projektu jednej z wa┼╝niejszych ulic Limy: Paseo de la Republica, a tak┼╝e osiedli Santa Maria del Mar, Urbanizaci├│n La Cantuta i Santa Maria de Chosica. Dzi┼Ť w Limie jest tablice pami─ůtkowe upami─Ötniaj─ůce jego zas┼éugi architektoniczne dla miasta. Architekt Bruno Paprocki by┼é projektodawc─ů pomnika niepodleg┼éo┼Ťci Peru w Limie. Tadeusz Stryje┼äski by┼é w latach 1874-77 architektem rz─ůdowym w Limie oraz zaprojektowa┼é katedr─Ö katolick─ů w mie┼Ťcie Tacna.

W XIX w. na terenie Peru prowadzili badania z zakresu biologii i zoologii: Konstanty Jelski (1837-1896), Jan Sztolcman (1854-1928), Jan Kalinowski (1857-1941) i J├│zef Warszewicz (1812-1866), a w XX w. Feliks Woytkowski (1892-1966 Krak├│w) oraz Witold Szysz┼é┼éo (1881-1963 Lima). Konstanty Jelski w ci─ůgu dziesi─Öcioletniego pobytu w Peru (1868-78) zgromadzi┼é tak du┼╝e materia┼éy, ┼╝e na nich mogli oprze─ç swe prace naukowe liczni uczeni polscy i obcy. Zebra┼é dziesi─ůtki nowych dla nauki gatunk├│w zwierz─ůt. Jego zbiory, przysy┼éane do kolekcji Branickich i do Gabinetu Zoologicznego Uniwersytetu Warszawskiego by┼éy przed II wojn─ů ┼Ťwiatow─ů ozdob─ů ekspozycji Pa┼ästwowego Muzeum Zoologicznego w Warszawie; cz─Ö┼Ť─ç zbior├│w uleg┼éa zniszczeniu podczas tej wojny. Wyda┼é m.in. Popularno-przyrodnicze opowiadania z pobytu w Gujanie francuskiej i po cz─Ö┼Ťci w Peru, od 1865-1871 (Krak├│w,1898). Jan Sztolcman przyby┼é do Peru w sierpnia 1875 roku. Prowadzone przez niego przez kilka lat wyprawy poznawcze obejmowa┼éy peruwia┼äskie rejony Cumbote, Tumbes, okolice Pascamayo, Cutervo, Chota oraz doliny rzeki Maran├│n, gdzie odkry┼é cztery nowe gatunki ptak├│w, opisane p├│┼║niej w "Pami─Ötnikach Londy┼äskiego Towarzystwa Zoologicznego". Podczas swoich podr├│┼╝y, pr├│cz opisywania r├│┼╝nych gatunk├│w fauny i flory, wiele uwagi po┼Ťwi─Öci┼é na opisaniu ludno┼Ťci india┼äskiej napotykanej podczas swoich wypraw. Najbardziej interesowa┼éy go plemiona zamieszkuj─ůce peruwia┼äskie wybrze┼╝a i okolicy miasta i pustyni Sechura - Indian Yunka. W relacjach zoologa znale┼║─ç mo┼╝na r├│wnie┼╝ opisy innych plemion, Indian Jivaro, zamieszkuj─ůcych sierr─Ö peruwia┼äsk─ů, Indian Aguaruna i Cashibo oraz mieszka┼äc├│w selwy peruwia┼äskiej. J├│zef Warszewicz przebywa┼é w Kordylierach (Boliwia, Peru, Chile i Brazylia) w latach 1850-53 z ramienia Londy┼äskiego Towarzystwa Botanicznego. Zebra┼é tu bogate zbiory florystyczne, ornitologiczne, herpetologiczne i malakologiczne, kt├│re wzbogaci┼éy wiele kolekcji muzealnych w Europie (m.in. Uniwersytetu Jagiello┼äskiego oraz powi─Ökszy┼é zbiory Ogrodu Botanicznego w Krakowie o oko┼éo 10 tysi─Öcy gatunk├│w ro┼Ťlin; imieniem Warszewicza nazwano oko┼éo 30 gatunk├│w ro┼Ťlin z ponad 300 przez niego odkrytych. Feliks Woytkowski po I wojnie ┼Ťwiatowej wraz z rodzin─ů wyjecha┼é do Peru i zamieszka┼é w Limie, gdzie by┼é lektorem j─Özyka francuskiego na uniwersytecie. Jednocze┼Ťnie sw├│j czas po┼Ťwi─Öca┼é badaniom flory i fauny peruwia┼äskiej. W latach 1929-64 odby┼é ok. 60 wypraw w g┼é─ůb g├│rzystych teren├│w Peru, zwanych Montania oraz spenetrowa┼é prowincje Tarma, Pasco, Lima, Juaja, Pacasmayo, Cajamarca, Chachapoyas, Moyobamba, Huanuco, Ca┼łete, Huancayo, Huanta, Huamanga, La Mar, San Miguel, Ukajali, Coronel, Portillo, San Martin, Cutervo, Jean, Paita, Tumbes, Sullana, Cusco, Quispicanchi, Paucartambo, Madre de Dios, Oxapampa, Lambayeque i Saposoa. Bra┼é udzia┼é w licznych ekspedycjach naukowych Uniwersytetu Kalifornijskiego, wsp├│┼épracowa┼é z wieloma instytutami naukowymi z Europy i obu Ameryk. Dla nich dostarcza┼é zamawiane lub zupe┼énie nowe okazy, m.in. ponad tysi─ůc nieznanych nauce gatunk├│w owad├│w - niekt├│re z nich zosta┼éy nazwane jego imieniem. Wybitni naukowcy opracowuj─ůcy zbiory Woytkowskiego uznali go za jednego z najwi─Ökszych odkrywc├│w, gdy┼╝ bez niczyjej pomocy ods┼éoni┼é ca┼éy nieznany ┼Ťwiat ro┼Ťlin i owad├│w. Poza pracami entomologicznymi prowadzi┼é r├│wnie┼╝ badania florystyczne, dostarczaj─ůc setki gatunk├│w ro┼Ťlin botanikom ze Stan├│w Zjednoczonych, ogrodom botanicznym w Limie, Missouri i Berkeley. Zbiera┼é ro┼Ťliny lecznicze dla przemys┼éu farmaceutycznego CIBA, a efektem tej pracy by┼é zbi├│r ro┼Ťlin leczniczych licz─ůcy ok. 80 tys. okaz├│w z ponad 5 tys. gatunk├│w. Feliks Woytkowski w swoich relacjach opisywa┼é r├│wnie┼╝ napotkane plemiona india┼äskie, g┼é├│wnie Indian Campa z selwy oraz Indian Aguaruna, ┼╝yj─ůcych w g├│rskich wioskach i Indian Lamisto z okolic miasta Tarapoto. Feliks Woytkowski prowadzi┼é szczeg├│┼éowe notatki ze swoich wypraw, w kt├│rych zamieszcza┼é opisy znalezisk oraz w┼éasne prze┼╝ycia, fotografie, szkice i czystorysy map. Wszystko przywi├│z┼é do Polski, gdzie po jego ┼Ťmierci S. Wielopolska zebra┼éa i wyda┼éa je w formie pami─Ötnika Woytkowskiego - Peru moja ziemia nie obiecana Wroc┼éaw 1974 (Wikipedia). Witold Szysz┼é┼éo by┼é podr├│┼╝nikiem, wyk┼éadowc─ů i pisarze. Wybuch I wojny ┼Ťwiatowej uniemo┼╝liwi┼é mu powr├│z z Peru do Europy. Pozosta┼é tu do ko┼äca ┼╝ycia. Zosta┼é wyk┼éadowc─ů geografii i botaniki na uniwersytecie w Limie. Pozosta┼é tu na zawsze, tak┼╝e dlatego, ┼╝e o┼╝eni┼é si─Ö z siostr─ů znanego poety peruwia┼äskiego Abrahama Valdelomara. By┼é przez jaki┼Ť czas redaktorem dziennika "La Cronica". Uchodzi za najwybitniejszego polskiego badacza flory i fauny Amazonii, do kt├│rej, w latach 1915-55, odby┼é 12 podr├│┼╝y badawczych i nie tylko na terenie Peru, kt├│rych wynikiem jest fundamentalne dzie┼éo La Naturaleza en la America Ecuatorial (1955), przet┼éumaczona na kilka j─Özyk├│w. Wyda┼é r├│wnie┼╝ 10 innych ksi─ů┼╝ek. Witold Szysz┼é┼éo w latach 1922-27 by┼é konsulem polskim w Limie. Przyczyni┼é si─Ö do rozwoju kontakt├│w mi─Ödzy Polsk─ů a Peru. By┼é kr├│tko w Peru geolog J├│zef Siemiradzki, podczas podr├│┼╝y do And├│w odbytej w latach 1882-83, gdzie prowadzi┼é szeroko zakrojone badania tych g├│r. Wyda┼é ksi─ů┼╝k─Ö Z Warszawy do R├│wnika. Wra┼╝enia z podr├│┼╝y po Ameryce Po┼éudniowej odbytej w latach 1882-83 (1885, wznowienie 2014). Choroby w Montanii Peruwia┼äskiej bada┼é pod koniec lat 20. XX w. polski badacz chor├│b tropikalnych dr Aleksander Freyd.

Wielk─ů rol─Ö w ochronie przyrody w Peru odegrali Jan Kalinowski i jego syn Celestino. S─ů oni ojcami Parku Narodowego Manu. Park ten znajduje si─Ö w po┼éudniowo-wschodnim Peru, w Kordylierze Wschodniej na pograniczu And├│w P├│┼énocnych i Amazonii, w departamentach Madre de Dios i Cusco i chroni krajobraz g├│rskiego lasu mglistego i lasu r├│wnikowego. Powierzchnia parku wynosi 17 162,95 km2. Jeden z najbogatszych pod wzgl─Ödem przyrodniczym rejon├│w Nowego ┼Üwiata. Znajduje si─Ö tu ponad 20 000 gatunk├│w flory. 40% parku stanowi─ů amazo┼äskie tropikalne lasy deszczowe w tym lasy podmok┼ée, starorzecza, bagna palmowe i lasy typu g├│rskiego. Na 1 ha przypada oko┼éo 200 r├│┼╝nych gatunk├│w drzew. R├│wnie┼╝ bardzo bogata jest fauna. Rezerwat biosfery pod ochron─ů UNESCO, od 1987 wchodz─ůcy w sk┼éad listy ┼Ťwiatowego dziedzictwa. To, ┼╝e zacz─Öto chroni─ç te tereny, w du┼╝ej cz─Ö┼Ťci stanowi zas┼éug─Ö polskiego przyrodnika Jana Kalinowskiego (1857-1941), a tak┼╝e jego syna - tak┼╝e przyrodnika Celestino Kalinowskiego. Jan Kalinowski pracuj─ůc dla Konstantyna i Aleksandra Branickich, braci tworz─ůcych Muzeum Zoologiczne w Warszawie, Kalinowski je┼║dzi┼é po ┼Ťwiecie w poszukiwaniu interesuj─ůcych okaz├│w (m.in. rosyjski Daleki Wsch├│d, Korea, Japonia). Braniccy w 1889 roku wys┼éali go do Po┼éudniowej Ameryki, gdzie mia┼é szuka─ç egzotycznych ptak├│w. Przyby┼é do Peru i pozosta┼é tu do ko┼äca ┼╝ycia. Osiad┼é w rejonie Manu nad brzegiem rzeki Cadena, Tam te┼╝ zosta┼é pochowany, jego gr├│b wyznacza dzi┼Ť kamienna p┼éyta z napisem "Jan Kalinowski 1941". W jego badaniach i kolekcjonowaniu okaz├│w, kt├│re w─Ödrowa┼éa do wielu muze├│w na ┼Ťwiecie, towarzyszy┼é mu syn Celestino (matka by┼éa Peruwiank─ů), ornitolog. To on ju┼╝ w latach 50. XX wieku przekonywa┼é w┼éadze peruwia┼äskie o potrzebie ochronie tych teren├│w. Wreszcie w 1968 roku utworzono rezerwat, a 29 maja 1973 roku park narodowy. Przyznaj─ů mu t─Ö zas┼éug─Ö publikacje peruwia┼äskie, nazywaj─ůc go "ojcem" Parku Narodowego Manu (La inmigraci├│n polaca en el Peru - Wikipedia).

Najbardziej zas┼éu┼╝onym polskim naukowcem w Peru po wojnie by┼é Andrzej Krzanowski (ur. 1947), geolog, archeolog, dyplomata, badacz Ameryki ┼üaci┼äskiej. W czasie studi├│w geologicznych zainteresowa┼é si─Ö tak┼╝e archeologi─ů, zw┼éaszcza prekolumbijsk─ů Ameryki ┼üaci┼äskiej. 1970-88 dokumentator i kierownik pracowni w Przedsi─Öbiorstwie Geologicznym w Krakowie. Uzyska┼é najwy┼╝sze uprawnienia zawodowe w geologii in┼╝ynierskiej, w tym do projektowania geotechnicznego szyb├│w g├│rniczych i zap├│r wodnych. W latach 1972-1974 pracowa┼é w Peru przy rozpoznaniu i udokumentowaniu z┼é├│┼╝ w─Ögla w Andach Peruwia┼äskich, w ramach kontraktu polskiej firmy Kopex. Prowadzi┼é r├│wnocze┼Ťnie badania archeologiczne pod auspicjami Pontyfikalnego Uniwersytetu Katolickiego w Limie. Odkry┼é przesz┼éo 100 nieznanych wcze┼Ťniej stanowisk. Opracowa┼é chronologi─Ö kulturow─ů regionu, obejmuj─ůc─ů okres od X w. p.n.e. do XVI w. n.e. Cz┼éonek i kierownik wielu ekspedycji naukowych prowadz─ůcych badania archeologiczne, kartograficzne i rolniczoznawcze w Ameryce Po┼éudniowej: 1976, 1978, 1985, 1987, 1988, 1990, 2000, 2006, 2009. Jako pierwszy Polak otrzyma┼é koncesj─Ö prezydenta Peru na prace archeologiczne. W 1981 roku na Wydziale Historycznym UW obroni┼é prac─Ö doktorsk─ů Przedkolumbijskie osadnictwo w dorzeczu Alto Chicama, p├│┼énocne Peru. W tym samym roku rozpocz─ů┼é wsp├│┼éprac─Ö z Instytutem Archeologii UJ. Od 1987 roku kierownik nowo utworzonej Pracowni Ameryki ┼üaci┼äskiej. W 2009 roku habilitowa┼é si─Ö na podstawie dzie┼éa Kultura Chancay: ┼Ťrodkowe wybrze┼╝e Peru u schy┼éku epoki prekolumbijskiej (X-XVI w.). Od 2000 roku pracownik naukowy w Katedrze Ameryki ┼üaci┼äskiej w Instytucie Studi├│w Regionalnych Wydzia┼éu Studi├│w Mi─Ödzynarodowych i Politycznych UJ. 1992-98 ambasador RP w Wenezueli. Jednocze┼Ťnie bra┼é udzia┼é przy tworzeniu pierwszej bazy datowa┼ä radiow─Öglowych dla Ekwadoru, Boliwii i Peru (opublikowana w 1994). Od 1998 roku ponownie w Instytucie Geografii UJ i konsul honorowy Peru w Krakowie. Wsp├│┼étworzy┼é oddzia┼é Klubu Przyjaci├│┼é Kultury Iberyjskiej w Krakowie, za┼éo┼╝y┼é Ko┼éo Przyjaci├│┼é Kultury Indian przy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, Polskie Towarzystwo Studi├│w Latynoamerykanistycznych (prezes, 1989-93), cz┼éonek Polskiego Towarzystwa Studi├│w Latynoamerykanistycznych, Instytutu Kultury Latynoameryka┼äskiej, Societe des Americanistes (Francja), Latin American Studies Association (USA), Society for American Archaeology (USA), Institute of Andean Studies (USA). Odznaczony m.in. Wielki Oficer Orderu Zas┼éugi za Wybitn─ů S┼éu┼╝b─Ö, Peru (2017). Autor 70 artyku┼é├│w i prac: Essays on archaeology and ethnology of Peruvian Andes = Ensayos sobre arqueolog├şa y etnolog├şa de los Andes peruanos (2016), The Nature and Culture of Latin America (2009), Kultura Chancay: ┼Ťrodkowe wybrze┼╝e Peru u schy┼éku epoki prekolumbijskiej (X-XVI w.) (2008), Sitios arqueol├│gicos en la regi├│n de Alto Chicama, Peru (2006), Andes. Radiocarbon database for Bolivia, Ecuador and Peru (wsp├│┼éautorzy: M. Zi├│┼ékowski, M. Pazdur, A. Michczy┼äski, 1994), Estudios sobre la cultura Chancay, Peru (editor 1991), Cayash prehispanico. Primera parte del informe sobre las investigaciones arqueol├│gicas de la Expedici├│n Cient├şfica Polaca a los Andes. proyecto Huaura-Checras (Peru - 1978) (editor 1986), Prahistoria andyjskiej doliny. Studium przedhiszpa┼äskiego osadnictwa w dolinie Alto Chicamy w p├│┼énocnych Andach, Peru (1984).

...

Tak jak ju┼╝ wspomnia┼éem, Peru nie by┼éy terenem polskiej emigracji. Zawsze mieszka┼éa tu i mieszka niedu┼╝a grupa Polak├│w. W wi─Ökszo┼Ťci bardzo zas┼éu┼╝onych dla Paru. Jedynie z powodu du┼╝ego zniszczenia Polski podczas I wojny ┼Ťwiatowej (1914-18) i wojny polsko-bolszewickiej (1919-20) oraz przeludnienia kraju, na prze┼éomie lat 20. i 30. XX w. strona polska podejmowa┼éa pr├│by polskiego osadnictwa w Peru.

Jak pisze Mieczys┼éaw Lepecki w pracy Opis polskich teren├│w kolonizacyjnych w Peru (Warszawa 1930), punktem wyj┼Ťciowym do zapocz─ůtkowania stara┼ä o tereny pod osadnictwo polskie w Peru by┼éa rozmowa pos┼éa Rzeczypospolitej, Miko┼éaja Jurystowskiego, z prezydentem Peru, Augustem Legui─ů, przeprowadzona w roku 1924. W rozmowie tej prezydent Leguia o┼Ťwiadczy┼é, ┼╝e ch─Ötnie widzia┼éby polskich kolonist├│w na ziemiach swej ojczyzny i ┼╝e spotkaliby si─Ö oni z ca┼é─ů jego i jego rz─ůdu ┼╝yczliwo┼Ťci─ů. W┼éadzom Peru zale┼╝a┼éo na rozwoju gospodarczym wschodnich obszar├│w kraju. Pose┼é Jurystowski zakomunikowa┼é tre┼Ť─ç rozmowy Ministerstwu Spraw Zagranicznych w Warszawie. Inicjatyw─Ö w kierunku wykorzystania oferty peruwia┼äskiej podj─ů┼é w roku 1925 roku Kazimierz Warcha┼éowski, ├│wczesny naczelnik wydzia┼éu zamorskiego w Urz─Ödzie Emigracyjnym, kt├│ry bawi─ůc w Chile w misji oficjalnej, uda┼é si─Ö r├│wnie┼╝ do Limy. Otrzymawszy telegraficzne zezwolenie na pertraktacje, przeprowadzi┼é szereg rozm├│w wst─Öpnych i wreszcie doprowadzi┼é do pewnego porozumienia. Urz─ůd Emigracyjny nie kontynuowa┼é jednak pertraktacji oficjalnych w tej sprawie, daj─ůc tym pole inicjatywie prywatnej. Skorzysta┼éa z tego grupa ziemian, kt├│ra zawi─ůza┼éa sp├│┼ék─Ö akcyjn─ů pod firm─ů Polsko-Ameryka┼äski Syndykat Kolonizacyjny, maj─ůc─ů na celu wykorzystanie nastroj├│w rz─ůdu perua┼äskiego. Na dyrektora i wsp├│lnika powo┼éano Kazimierza. Warcha┼éowskiego, kt├│ry jednak po kr├│tkiej wsp├│┼épracy z Syndykatem ust─ůpi┼é i uda┼é si─Ö w 1927 roku do Limy na w┼éasn─ů r─Ök─Ö. Tak w 1927 roku w Limie znale┼║li si─Ö przedstawiciele dw├│ch odr─Öbnych interes├│w, pragn─ůcy uzyska─ç koncesje terenowe pod osadnictwo. Rz─ůd Peru, id─ůcy projektom polskim na r─Ök─Ö, zgodzi┼é si─Ö na udzielenie dw├│ch koncesji nad rzekami Ukayali, Tambo i Urubamh─ů (rejon Montania - u wschodnich podn├│┼╝y And├│w P├│┼énocnych, stanowi─ůcy zachodni─ů cz─Ö┼Ť─ç Niziny Amazonki, poro┼Ťni─Öty tropikalnym lasem) - o powierzchni 500 000 ha dla Warcha┼éowskiego i 1 000 000 ha dla Polsko-Ameryka┼äskiego Syndykatu Kolonizacyjnego (oficjalnie zatwierdzone w styczniu 1930 r.). Koncesje te zosta┼éy przyznane pod warunkiem osiedlenia na koncesjonowanym terenie 150 rodzin osadnik├│w w ci─ůgu 1929 roku, 180 rodzin w ci─ůgu 1930 roku, 300 rodzin w ci─ůgu 1931 roku i 370 rodzin w ci─ůgu 1932 roku. Pan Warcha┼éowski po powrocie do kraju rozpocz─ů┼é pertraktacje z Bankiem Gospodarstwa Krajowego w celu uzyskania ┼Ťrodk├│w na sfinansowanie kolonizacji. Ze wzgl─Ödu na mo┼╝liwo┼Ťci stworzenia na tych terenach w┼éasnych plantacji bawe┼ény i kauczuku, oraz ze wzgl─Ödu na szereg innych przyczyn, Bank Gospodarstwa Krajowego rozpatrzy┼é ofert─Ö przychylnie i zdecydowa┼é si─Ö, na pocz─ůtek, na wzi─Öcie udzia┼éu w kosztach specjalnej ekspedycji badawczej, kt├│rej wys┼éanie zaprojektowa┼é Urz─ůd Emigracyjny. Wskutek pozytywnego rezultatu bada┼ä, dokonanych przez ekspedycj─Ö. Rada Banku uchwali┼éa potrzebne fundusze, jednak ze wzgl─Ödu na du┼╝e zapotrzebowanie na fundusze na wewn─Ötrznym rynku polskim, zrealizowanie tej uchwa┼éy zosta┼éo od┼éo┼╝one. Zawis┼éa w├│wczas nad koncesj─ů Warcha┼éowskiego gro┼║ba niemo┼╝no┼Ťci wykorzystania jej. Brak pieni─Ödzy bowiem nie pozwala┼é na spe┼énienie kardynalnego warunku rz─ůdu Peru - na wys┼éanie 1000 rodzin osadniczych w okre┼Ťlonych terminach. Gdy zdawa┼éo si─Ö ju┼╝, ┼╝e koncesja dla emigracji polskiej przepadnie, zrodzi┼éa si─Ö my┼Ťl stworzenia instytucji o charakterze spo┼éecznym. Inicjatyw─ů t─ů zainteresowa┼éo si─Ö szereg os├│b, co, w rezultacie doprowadzi┼éo do po wstania sp├│┼édzielni osadniczej pod nazw─ů "Kolonja Polska", kt├│ra przej─Ö┼éa z koncesji Warcha┼éowskiego 220 tysi─Öcy hektar├│w ziemi i wyst─ůpi┼éa do Urz─Ödu Emigracyjnego z podaniem o zezwolenie werbunku; 280 000 ha ziemi pozostawa┼éo w r─Ökach Warcha┼éowskiego. Zezwolenie to otrzyma┼éa 8 sierpnia 1929 roku i niezw┼éocznie przyst─ůpi┼éa za po┼Ťrednictwem Pa┼ästwowych Urz─Öd├│w Po┼Ťrednictwa Pracy do organizowania transportu kolonist├│w do Peru. Zgod─Ö na to samo uzyska┼é Polsko-Ameryka┼äski Syndykat Kolonizacyjny. W celu zbadania mo┼╝liwo┼Ťci kolonizowania teren├│w koncesyjnych w Montanii przez polskich kolonist├│w zosta┼éa zorganizowana i wys┼éana do Peru w 1928 roku specjalna 16-osobowa Ekspedycja Badawcza, kt├│rej sk┼éad ustali┼éo Ministerstwo Pracy i Opieki Spo┼éecznej. Weszli do niej: in┼╝. - agronom Feliks Gadomski, naczelnik biura naukowo-informacyjnego w Urz─Ödzie Emigracyjnym, Apoloniusz Zarychta, redaktor "Wiadomo┼Ťci S┼éu┼╝by Geograficznej", Micha┼é Pankiewicz, redaktor "Wychod┼║cy", dr. Aleksander Freyd, specjalista od chor├│b tropikalnych, Kazimierz Warcha┼éowski, by┼éy dzia┼éacz polski w Brazylii oraz kpt. Mieczys┼éaw B. Lepecki. Potrzebnych ┼Ťrodk├│w dostarczyli: Urz─ůd Emigracyjny, Bank Gospodarstwa Krajowego oraz Polsko - Ameryka┼äski Syndykat Kolonizacyjny. W raporcie ekspedycja uzna┼éa, ┼╝e moment do rozpocz─Öcia kolonizacji polskiej w Montanii jest dogodny i ┼╝e przy odpowiedniej organizacji pr├│ba kolonizacji w tym kraju ma wszelkie widoki powodzenia. Zastrze┼╝enie z┼éo┼╝y┼é kpt. Lepecki, stwierdzaj─ůc, ┼╝e cz─Ö┼Ť─ç teren├│w nie nadaje si─Ö do osadnictwa polskiego. Pierwszym Polakiem, kt├│ry przyby┼é do Satipo ju┼╝ w 1927 roku by┼é Edmund Barg, oficer rezerwy. Tak powsta┼éa "Kolonia Polska" w miejscowo┼Ťci Cumaria. Jemu tropikalna pogoda (a┼╝ 3000 mm deszcz rocznie i szalej─ůca tu malaria!) nie zaszkodzi┼éa jego zdrowiu. Przyby┼ée tu w 1928 roku dwie rodziny Bujalskich, rodzina Czerwi┼äskich, W┼éodzimierz Klekner, Andrzej Szumny, Papiernik, P┼éowy i Jachimowicz ci─Ö┼╝ko si─Ö rozchorowa┼éy i musia┼éy si─Ö leczy─ç, nawet a┼╝ w dalekiej Limie. Spo┼Ťr├│d 200 polskich kolonist├│w, kt├│rzy tu przybyli, prawie wszyscy przez niezno┼Ťny dla Polak├│w klimat i wyst─Öpuj─ůce tu choroby, przenios┼éo si─Ö do s─ůsiedniej Brazylii - na tereny ze zdrowszym klimatem i bardziej przyjaznymi dla cz┼éowieka z Europy. Pozostali tu tylko Feliks Woytkowski i Brunon Paprocki, o kt├│rych piszemy wy┼╝ej oraz Aleksander Lawi┼äski (┼üawi┼äski). Tak si─Ö sko┼äczy┼éa kolonizacja Peru przez polskich ch┼éop├│w.

Owocem podr├│┼╝y do Peru Mieczys┼éawa Lepeckiego, znanego podr├│┼╝nika, pisarza, publicysty by┼éy ksi─ů┼╝ki: Raport z podr├│┼╝y do Peru (1928), Opis polskich teren├│w kolonizacyjnych w Peru, Naukowy Instytut Emigracyjny, Warszawa (1930), Wschodnie Peru czyli Montanja. (Ze szczeg├│lnym uwzgl─Ödnieniem departamentu Loretu i dorzecza rzeki Ucayali.) (1930), Na Amazonce i w Peru (Warszawa 1930) i Na Amazonce i we wschodniem Peru (Lw├│w 1931). W 1933 roku podr├│┼╝owa┼é po Amazonii i Peru Arkady Fiedler, i prozaik, reporta┼╝ysta, przyrodnik i podr├│┼╝nik, a owocem tej podr├│┼╝y by┼éa ksi─ů┼╝ka Ryby ┼Ťpiewaj─ů w Ukajali (1935, pierwsze powojenne wydanie 1955, ostatnie 2003), w kt├│rej autor roztacza przed naszymi oczyma niezwyk┼éy ┼Ťwiat dziw├│w amazo┼äskiej d┼╝ungli: motyle, ptaki, zwierz─Öta, a przede wszystkim mieszkaj─ůcy tam ludzie oraz niepowtarzalna atmosfera tropik├│w wszystko to sk┼éada si─Ö na barwny i urzekaj─ůcy obraz ┼╝ycia nad rzek─ů Ukajali w tej ksi─ů┼╝ce. Po wielu latach w rejony te powr├│ci┼é jeszcze jeden podr├│┼╝nik polski, a w┼éa┼Ťciwie podr├│┼╝niczka i tak┼╝e pisarka Beata Pawlikowska, kt├│ra zaoferowa┼éa nam ksi─ů┼╝k─Ö Blondynka ┼Ťpiewa w Ukajali (Warszawa 2003). To by┼éa pierwsza ksi─ů┼╝ka polskiego autora wydana przez National Geographic. Jest to ciekawa relacja z podr├│┼╝y z Limy do Iquitos w Montanii, w kt├│rej czytelnik znajdzie te┼╝ odpowied┼║ na pytanie, czy ryby wci─ů┼╝ ┼Ťpiewaj─ů w Ukajali.

Przed wojn─ů w przemy┼Ťle peruwia┼äskim pracowa┼é S. Modejewski, a Karol Marian Tarnawiecki by┼é wsp├│┼éw┼éa┼Ťcicielem kilku ma┼éych kopal┼ä z┼éota. Podczas II wojny ┼Ťwiatowej, w 1944 roku powsta┼é w Limie Komitet Niesienia Pomocy Polakom Ofiarom Wojny, kt├│ry skupi┼é wszystkich aktywniejszych Polak├│w, ciesz─ůc si─Ö du┼╝ym poparciem i uznaniem ze strony Peruwia┼äczyk├│w. Komitet przeprowadza┼é akcj─Ö o charakterze propagandowym, mi─Ödzy innymi protest przeciwko prze┼Ťladowaniom dzieci polskich przez okupanta niemieckiego. Poza tym powsta┼éa w Peru organizacja, maj─ůca na celu pomoc szko┼éom polskim w kraju, skoro tylko niesienie pomocy oka┼╝e si─Ö mo┼╝liwe. Prowadzono r├│wnie┼╝ akcj─Ö odczytow─ů o Polsce i w miejscowych radiostacjach nadawano aktualne wiadomo┼Ťci i komentarze. Z Peru wyjecha┼éo kilku ochotnik├│w do armii polskiej w Wielkiej Brytanii (B. Wierzbia┼äski).

Najbardziej znan─ů i zas┼éu┼╝on─ů Peruwiank─ů polskiego pochodzenia z okresu przedwojennego (jak r├│wnie┼╝ powojennego) by┼éa Maria Rostworowski Tovar de Diez Canseco, Maria Rostworowska (ur.1915 w dystrykcie Barranco w prowincji Lima, zm. 6 marca 2016 Limie), peruwia┼äska historyk i badaczka kultur andyjskich. By┼éa c├│rk─ů polskiego arystokraty Jana Jacka Rostworowskiego (1882-1969) i peruwia┼äskiej ziemianki Rity Anny Tovar del Valle z rejonu Puno na jeziorem Titicaca. 20 wrze┼Ťnia 1934 w Warszawie, w wieku dziewi─Ötnastu lat wysz┼éa za m─ů┼╝ za hrabiego Zygmunta Broel-Platera (1907-1980). W 1935 wr├│ci┼éa z nim do Peru. W 1936 urodzi┼éa c├│rk─Ö, Krystyn─Ö i niebawem rozwiod┼éa si─Ö. Drugim jej m─Ö┼╝em by┼é Alejandro Diez Canseco, kt├│ry - jak powiedzia┼éa - "pom├│g┼é mi zrozumie─ç ten kraj". Uko┼äczy┼éa Uniwersytet ┼Üwi─Ötego Marka w Limie. Jej pierwsza samodzielna praca badawcza zosta┼éa nagrodzona peruwia┼äsk─ů Nagrod─ů Pa┼ästwow─ů (Premio Nacional de Historia) w 1953 roku. W 1964 roku by┼éa wsp├│┼éza┼éo┼╝ycielem Instituto de Estudios Peruanos w Limie, gdzie pracowa┼éa do ┼Ťmierci. By┼éa te┼╝ attache kulturalnym Ambasady Peru w Madrycie (1964-68) i dyrektorem Narodowego Muzeum Historii w Limie (1975-80). Wyda┼éa prace: Pachacutec Inca Yupanqui (1953), Pesos y medidas en el Peru prehispanico (1960), Curacas y sucesiones Costa norte (1961), Senor├şos Ind├şgenas de Lima y Canta (1981), Conflicts over Coca Fields in XVI century Peru (1988), Historia del Tahuantinsuyu (1988, wyd. pol. Historia Pa┼ästwa Ink├│w Biblioteka Narodowa, Warszawa 2004, wyd. 2, PIW, Warszawa 2007), Ensayos de Historia Andina: Elites, Etnias, Recursos (1993), Pachacamac y el Senor de los Milagros (2004), Enciclopedia Tematica del Peru: Incas (2004). Odznaczona i uhonorowana m.in.: 1953 Nagroda Pa┼ästwowa w dziedzinie historii, 1990 Amauta Orderu Palm Akademickich (Peru), 1991 Doktor honoris causa Uniwersytetu Pa┼ästwowego San Agust├şn w Arequipie, 1994 Medal i dyplom miasta Lima, 1996 Doktor honoris causa Papieskiego Uniwersytetu Katolickiego Peru w Limie, 1996 Doktor honoris causa ┼╗e┼äskiego Uniwersytetu UNIFE w Limie, 1966 Nagroda "Z┼éota Piecz─Ö─ç" Mi─Ödzynarodowego Centrum Etnohistorycznego w Palermo, 1997 Doktor honoris causa Uniwersytetu Pa┼ästwowego w Trujillo, 2001 Komandor Orderu S┼éo┼äca Peru, 2001 Nagroda "Southern-Peru", 2008 Doktor honoris causa Uniwersytetu ┼Üwi─Ötego Marka w Limie, 2009 Medal Honoru Kongresu Peru, 18 czerwca 2010 Doktor honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego i Krzy┼╝ Komandorski z Gwiazd─ů Orderu Zas┼éugi Rzeczypospolitej Polskiej, 2013 Medal Polskiej Akademii Nauk, 2015 Krzy┼╝ Wielki Orderu S┼éo┼äca Peru.

Po wojnie grup─Ö oko┼éo 30-40 Polak├│w z okresu przedwojennego w Peru powi─Ökszy┼éa kilkudziesi─Öcioosobowa grupa krajan, m.in.: Stanis┼éaw Potocki, Miko┼éaj Rostworowski, Piotr Barwi┼äski, Marian Ku┼║mierski, dr Marek Rakower, Dunin-Borkowscy - J├│zefa, Jerzy, Stanis┼éaw. Na peruwia┼äskich uczelniach jako wyk┼éadowcy podj─Öli prac─Ö m.in.: W┼éadys┼éaw Bobrek (w 1994 r. zosta┼é konsulem polskim w mie┼Ťcie Trujillo), Stanis┼éaw Dunin-Borkowski, Gerard Szkudalski. W Limie znany zak┼éad litograficzny Tallers litograficus by┼é w┼éasno┼Ťci─ů Tadeusza K─Ödzierskiego. Przyby┼éa tu tak┼╝e ma┼éa grupa polskich kombatant├│w - uczestnik├│w II wojny ┼Ťwiatowej (m.in. p┼ék. Jan Gie┼égud - Aksentowicz, major Ka┼éusowski), kt├│ra za┼éo┼╝y┼éa Samodzielne Ko┼éo Stowarzyszenia Polskich Kombatant├│w (SPK) Peru, kt├│rego prezesem by┼é Roman Ribeyro. By┼éa to emigracja niepodleg┼éo┼Ťciowa, zwi─ůzana z polskich rz─ůdem na uchod┼║stwie w Londynie. St─ůd dzia┼éa┼éa tu Terytorialna Komisja Skarbu Narodowego na Peru, kt├│rego przewodnicz─ůcymi byli J. Gie┼égud (1954) i Roman Ribeyro (1958), a cz┼éonkami zarz─ůdu: prof. M. Rakower, M. Ferrier, J. Ka┼éuskowska, in┼╝. S. Juniewicz. Ilu Polak├│w mieszka┼éo i mieszka w Peru nikt nie wie. Przyjmowano, ┼╝e w latach 50. mieszka┼éo tu oko┼éo 100 Polak├│w (ok. 70 w Limie) i oko┼éo 130 w 1979 roku. Dzisiaj jest to zapewne nie wi─Öcej jak 150-200 os├│b, z kt├│rych kilkadziesi─ůt to zakonnicy. Z tym, ┼╝e do narodowo┼Ťci polskiej i polskich korzeni przyznaje si─Ö ┼é─ůcznie oko┼éo 300 rodzin. Opiek─Ö duszpastersk─ů nad Polakami w Peru zajmowali si─Ö salezjanie w Linie (K. Dopiera┼éa). Po II wojnie ┼Ťwiatowej powsta┼éy pierwsze polskie organizacje w Peru. Pierwsz─ů by┼éo Towarzystwo Pomocy Polakom (centrala w Londynie), kt├│re do oko┼éo po┼éowy lat 50. (istnia┼éo ba pewno w latach 1951-54) prowadzi┼éa Dorota Unger. P├│┼║niej - i to dopiero po prawie 25 latach - w 1978 roku powsta┼éo Stowarzyszenie Kulturalne Polsko-Peruwia┼äskie (Asociacion Cultural polaco-Peruna); 1 czerwca 1983 roku w Limie Stowarzyszenie Rodzin Polskich "Dom Polski" (Asociacion de Familias Polacos "Dom Polski"), skupiaj─ůce osoby z ma┼é┼╝e┼ästw mieszanych - polsko-peruwia┼äskich (w chwili zorganizowania Stowarzyszenia by┼éo ich 13, a w┼Ťr├│d za┼éo┼╝ycieli by┼é Jerzy Zakrzewski, w┼éa┼Ťciciel Hotelu Polonia w Limie; organizuje liczne imprezy polonijne, w 1993 r. powsta┼éa dzieci─Öco-m┼éodzie┼╝owa grupa folklorystyczna, wydaje "Gazetk─Ö Dom Polski"); w mie┼Ťcie Trujillo 1993 roku W┼éadys┼éaw Bobrek za┼éo┼╝y┼é Stowarzyszenie Przyjaci├│┼é Polski (Asociacion de Amigos de Polonia), kt├│rego cz┼éonkami s─ů jednak tylko Peruwia┼äczycy. R├│wnie┼╝ charakter peruwia┼äski ma za┼éo┼╝one w 1975 roku w Limie z inicjatywy Hildy Reategui Escudero (by┼éa ┼╝on─ů Aleksandra Lawi┼äskiego) peruwia┼äskie Ko┼éo Muzyczne im. Fryderyka Chopina (Circulo Musical Federico Chopin).

Podobnie jak wielu imigrant├│w z Europy Wschodniej, cz─Ö┼Ť─ç spo┼éeczno┼Ťci peruwia┼äskiej polskiego pochodzenia wyznawa┼éo lub wyznaje religi─Ö ┼╝ydowsk─ů albo jest etnicznego pochodzenia ┼╝ydowskiego. Wielu z nich nie ukrywa┼éo lub nie ukrywa swych powi─ůza┼ä z Polsk─ů i Polakami. Np. pochodzenia polsko-┼╝ydowskiego jest Pedro Kuczynski - prezydent Peru w latach 2016-18, kt├│rego ┼╝ydowscy dziadkowie pochodzili z Wielkopolski (rzadkie wtedy u ┼╗yd├│w polskie nazwisko, wskazuje na to, ┼╝e byli spolonizowanymi ┼╗ydami).

Hiszpa┼äskoj─Özyczna internetowa Wikipedia w ha┼Ťle Polacy w Peru wymienia r├│wnie┼╝ znanych Polak├│w w Peru i znanych Peruwia┼äczyk├│w polskiego pochodzenia. O szeregu z nich jest g┼éucho w polskich publikacjach. Oto ta lista: Eduardo de Habich, za┼éo┼╝yciel i pierwszy dyrektor Specjalnej Szko┼éy In┼╝ynier├│w Budownictwa L─ůdowego i G├│rnictwa, zainaugurowanej w 1876 roku i obecnie znanej jako Narodowy Uniwersytet In┼╝ynierii (UNI); Ernest Malinowski, wybitny in┼╝ynier; Ram├│n Kalinowski, in┼╝ynier wynalazca; Aleksander Babi┼äski, in┼╝ynier; Krzysztof Makowski, profesor i wsp├│┼éza┼éo┼╝yciel katedry archeologii na Papieskim Katolickim Uniwersytecie w Limie; Ricardo Jaxa Malachowski i Ricardo Malachowski Benavides - przedsi─Öbiorcy; Brunon Paprocki, architekt; Tadeusz Stryje┼äski, architekt; Feliks Woytkowski, badacz fauny i flory Peru; Jan Kalinowski, botanik; Celestino Kalinowski, botanik, uwa┼╝any za "ojca" rezerwatu Manu, za to, ┼╝e nada┼é mu warto┼Ť─ç przyrodnicz─ů; Maria Rostworowski, historyk; Alfred Rosenblatt, matematyk; Ilse Wisotzki, rektor Uniwersytetu w Limie; Pedro Pablo Kuczynski Godard, by┼éy prezydent Republiki Peru 2016-18; Marlon Savitzky Mendoza, genera┼é VRAEM; Jacqueline Brodsky, modelka i projektantka mody; Muki Sabogal, aktorka; Fernando de Szyszlo, malarz, by┼éy dyrektor Muzeum Pami─Öci (Historii); Isabel Sabogal Dunin-Borkowski, hiszpa┼äsko-polska t┼éumaczka, powie┼Ťciopisarka i poetka; Andres Unger, poeta i t┼éumacz; Tomas Unger, dziennikarz, naukowiec i wyk┼éadowca; Ernesto Jochamowitz, kierowca wy┼Ťcigowy.

Wk┼éad Polak├│w w rozw├│j Peru pozwoli┼é na to, ┼╝e spo┼éecze┼ästwo peruwia┼äskie jest bardzo pozytywnie ustosunkowane do Polski i jej obywateli, co jest dobr─ů baz─ů do dalszego rozwijania wsp├│┼épracy mi─Ödzy Polsk─ů i Peru.

...

Osobnego om├│wienia wymaga dzia┼éalno┼Ť─ç polskich duchownych katolickich w Peru.

Jak ju┼╝ wspomnia┼éem, prawdopodobnie pierwszym Polakiem w Peru by┼é duchowny katolicki - jezuita rodem z Warmii Stanis┼éaw Artel (1663-1717), kt├│ry w ko┼äcu XVII wieku bra┼é udzia┼é w pracy misyjnej w Wicekr├│lestwie Peru, kt├│r─ů tam jezuici prowadzili na szerok─ů skal─Ö. Dopiero po ponad 200 latach zjawi┼é si─Ö tu jako misjonarz kolejny polski duchowny. Jak pisze Jacek Pa┼ékiewicz z KAI by┼é nim salezjanin Feliks Burger, kt├│ry przyby┼é w 1911 roku i po┼Ťwi─Öci┼é pozosta┼éych 66 lat swego ┼╝ycia edukacji m┼éodzie┼╝y. Po odzyskaniu przez Polsk─Ö niepodleg┼éo┼Ťci w 1918 roku, a tym samym tak┼╝e wolno┼Ťci religijnej, kt├│rej Polscy i Ko┼Ťci├│┼é polski w okresie zabor├│w nie mieli, duchowie┼ästwo polskie mog┼éo si─Ö w┼é─ůczy─ç na wi─Öksz─ů skal─Ö w dzia┼éalno┼Ť─ç misyjn─ů Ko┼Ťcio┼éa. Zwr├│cono uwag─Ö na Peru, gdzie odczuwa┼éo si─Ö i ci─ůgle odczuwa du┼╝e braki w stanie kap┼éa┼äskim. W 1920 roku przyby┼é ks. Jan Dzik, w 1924 roku ks. Stanis┼éaw Kwietniewski, w 1928 roku ks. Rajmund Klytta, w 1929 roku ks. J├│zef Kasperczak, ks. Edmund Pysz i ks. Teofil Wilk, nast─Öpnie w 1930 roku ks. Aleksander Michalski, w 1932 roku ks. Jan Doma┼äski i ks. Jan Skrze┼╝yna, w 1933 roku ks. Edmund Szeliga, w 1962 roku ks. Kazimierz Kochanek, w 1978 roku ks. Jan Pytlik i ks. Roman Olesi┼äski, p├│┼║niej ks. Henryk Abramek i inni. W Peru Salezjanie maj─ů wiele o┼Ťrodk├│w dzia┼éaj─ůcych w r├│┼╝nych cz─Ö┼Ťciach kraju, a polscy ksi─Ö┼╝a pracuj─ů w Limie, Arequipie, Cuzco, Piura, Huancayo i San Lorenzo. To oni przez dziesi─ůtki lat zajmowali si─Ö tak┼╝e prac─ů duszpastersk─ů w┼Ťr├│d Polak├│w mieszkaj─ůcych w Limie.

Kolejnym polskim zakonem, kt├│ry podj─ů┼é prac─Ö misyjn─ů w Peru byli franciszkanie konwentualni z krakowskiej Prowincji ┼Ťwi─Ötego Antoniego i b┼éogos┼éawionego Jakuba Strzemi─Ö. Przybyli tu w 1988 roku na zaproszenie biskupa diecezji Chimbote. Prowincja podj─Ö┼éa si─Ö utworzy─ç plac├│wki misyjne w andyjskiej wiosce Pariacoto (departament Ancash), w Limie i w nadmorskim Chimbote.

Pierwsi przybyli do Peru trzej misjonarze: o. Zbigniew Strza┼ékowski (1958-1991), o. Jaros┼éaw Wysocza┼äski i Micha┼é Tomaszek (1960-1991) w sierpniu 1989 roku oficjalnie obj─Öli parafi─Ö Senor de Mayo w Pariacoto, do kt├│rej nale┼╝a┼éo a┼╝ 70 miejscowo┼Ťci, kt├│rych wierni nale┼╝eli do tej parafii, gdzie znajdowa┼éy si─Ö ko┼Ťci├│┼éki lub kapliczki. Tam zatrzymywali si─Ö na kilka dni i spowiadali, oprawiali msz─Ö ┼Ťwi─Öt─ů, chrzcili dzieci, b┼éogos┼éawili nowe ma┼é┼╝e┼ästwa. Nie by┼éa to ┼éatwa praca. Cz─Östo d┼éug─ů g├│rsk─ů drog─Ö musieli pokonywa─ç pieszo, konno lub na osio┼éku. Ponadto w Pariacoto zakonnicy stworzyli o┼Ťrodek do kszta┼écenia katechet├│w. Opr├│cz szerzenia chrze┼Ťcija┼ästwa misjonarze w koordynacji z Caritas rozdzielali ┼╝ywno┼Ť─ç dla biednych, planowali we wsp├│┼épracy z t─ů organizacj─ů uruchomi─ç tak┼╝e produkcj─Ö lub przetw├│rstwo. Utworzyli mieszka┼äcom wioski instalacje wodne, kanalizacj─Ö oraz uruchomili agregat pr─ůdotw├│rczy. Sprowadzili piel─Ögniarki i lekarzy, by uczyli miejscowych Indian profilaktyki zwi─ůzanej z niebezpieczn─ů w tamtym rejonie choler─ů, zabiegali by w wiosce ca┼éy czas by┼é lekarz. Na pro┼Ťb─Ö miejscowej ludno┼Ťci na cze┼Ť─ç polskich misjonarzy jedn─ů z wiosek nazwano Cracovia. W nocy z 16 na 17 lutego 1990 roku maoistowscy terrory┼Ťci peruwia┼äscy z Sendero Luminoso ("┼Üwietlisty Szlak") zaatakowali Pariacoto. Zabili kilka os├│b i wysadzili w powietrze budynki u┼╝yteczno┼Ťci publicznej. Po tym napadzie, polscy misjonarze zacz─Öli dostawa─ç pogr├│┼╝ki. 9 sierpnia 1991 roku do Pariacoto ponownie przyjechali terrory┼Ťci. Otoczyli klasztor i weszli do ┼Ťrodka. Ich przyw├│dca Jorge oskar┼╝y┼é misjonarzy o prowadzenie dzia┼éalno┼Ťci, kt├│ra usypia ┼Ťwiadomo┼Ť─ç rewolucyjn─ů w┼Ťr├│d Indian. Zarzuci┼é r├│wnie┼╝ misjonarzom, to ┼╝e upokarzaj─ů ludzi przez rozdawanie im ┼╝ywno┼Ťci, kt├│ra pochodzi od kapitalist├│w. Nast─Öpnie zwi─ůzali przebywaj─ůcych w├│wczas tutaj ojca Zbigniewa Strza┼ékowskigo i o. Micha┼éa Tomaszka i samochodami misjonarzy wywie┼║li ich za wiosk─Ö i bestialsko dwoma strza┼éami w ty┼é g┼éowy zabili zakonnik├│w oraz alcalde (w├│jta) Pariacoto Justino Leona Maza. Na ciele zabitego ojca Zbigniewa zostawili kartk─Ö z napisem: "Tak umieraj─ů s┼éugusy imperializmu. Niech ┼╝yje EGP" (EGP to Exercito Guerillero Popular - Ludowe Wojsko Partyzanckie - fanatyczny od┼éam "┼Üwietlistego Szlaku"). Jako swoj─ů wizyt├│wk─Ö na kartce narysowali sierp i m┼éot. W sierpniu 1991 roku rz─ůd Peru uhonorowa┼é po┼Ťmiertnie ojca Strza┼ékowskiego i Tomaszka najwy┼╝szym odznaczeniem pa┼ästwowym Wielkim Oficerskim Orderem "El Sol del Peru" ("S┼éo┼äce Peru"). W styczniu 1992 roku sekretarz stanu Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP wr─Öczy┼é w Warszawie ordery braciom ojca Zbigniewa oraz matce ojca Micha┼éa. Ojc├│w Micha┼éa i Zbigniewa miejscowa ludno┼Ť─ç jak i Ko┼Ťci├│┼é peruwia┼äski zacz─Öli nazywa─ç M─Öczennikami Mi┼éo┼Ťci. Episkopat w Peru uzna┼é ┼Ťmier─ç misjonarzy za m─Öcze┼äsk─ů i skierowa┼é pro┼Ťb─Ö do papie┼╝a Jana Paw┼éa II o beatyfikacj─Ö. W Polsce i Peru (diecezja Chimbote) podj─Öto starania zwi─ůzane z przygotowaniem beatyfikacji ojc├│w m─Öczennik├│w (Tomasz Cukiernik). Kongregacja Spraw Kanonizacyjnych w Rzymie po d┼éugoletnim badaniu sprawy 3 lutego 2015 roku pozytywnie zaopiniowa┼éa propozycj─Ö ich beatyfikacji, po czym tego samego dnia papie┼╝ Franciszek wyda┼é dekret o ich m─Öcze┼ästwie. 5 grudnia 2015 roku w Chimbote odby┼éa si─Ö uroczysta beatyfikacja o. Micha┼éa Tomaszka i o. Zbigniewa Strza┼ékowskiego. Spoczywaj─ů w ko┼Ťciele w Pariacoto w specjalnej po┼Ťwi─Öconej kaplicy. S─ů oni pierwszymi polskimi b┼éogos┼éawionymi misjonarzami, kt├│rzy zmarli ┼Ťmierci─ů m─Öcze┼äsk─ů. 14 lipca 2018 roku w centrum rekolekcyjnym "Paz y Bien" (pol. "Pok├│j i Dobro") w Chimbote zosta┼éo otwarte Muzeum M─Öczennik├│w Franciszka┼äskich, b┼é. Zbigniewa Strza┼ékowskiego i b┼é. Micha┼éa Tomaszka, za┼Ť tego samego dnia zatwierdzono statut powsta┼éego tam stowarzyszenia "Comunidad Martires de la Fe" (pol. "Wsp├│lnota M─Öczennik├│w Wiary"), zajmuj─ůcego si─Ö szerzeniem kultu obu m─Öczennik├│w. - Po zamordowaniu zakonnik├│w franciszkanie z Krakowa nie porzucili misji w Pariacoto. W 1994 roku przyjecha┼é tu ojciec Stanis┼éaw Olbrycht.

Nieco p├│┼║niej ni┼╝ w Pariacoto krakowscy franciszkanie, zgodnie z wcze┼Ťniejszymi planami, podj─Öli si─Ö tworzenia misji w Limie i Chimbote. Ojciec Szymon Chapi┼äski, w lutym 1990 roku zosta┼é mianowany proboszczem nowej parafii pod wezwaniem Matki Bo┼╝ej Mi┼éosierdzia w Limie w dzielnicy Salamanka. Polscy franciszkanie przez 5 lat budowali t─ů ┼Ťwi─ůtyni─Ö i jej konsekracja nast─ůpi┼éa w lutym 1995 roku. W 1992 roku otwarto nowy franciszka┼äski klasztor w Limie pod wezwaniem ┼Ťwi─Ötego Antoniego Padewskiego. W 1993 roku gwardianem dla klasztoru w Limie zosta┼é wybrany ojciec Jaros┼éaw Wysocza┼äski. W 1989 roku biskup Chimbote, miejscowo┼Ťci po┼éo┼╝onej nad Oceanem Spokojnym, oko┼éo 400 kilometr├│w na p├│┼énoc od Limy, przekaza┼é krakowskim franciszkanom list─Ö podpis├│w mieszka┼äc├│w parafii ┼Ťwi─Ötego Franciszka w Chimbote, pod pro┼Ťb─ů, aby misjonarze przej─Öli t─Ö plac├│wk─Ö. W lutym 1992 roku przekazano polskim franciszkanom z Krakowa ko┼Ťci├│┼é i parafi─Ö w Chimbote. Proboszczem tej parafii zosta┼é ojciec Marek Wilk. Tak rozpocz─Ö┼éa si─Ö praca polskich franciszkan├│w w Peru, kt├│ra trwa po dzi┼Ť dzie┼ä ("Opcja na Prawo" nr 7/8 2002). Parafia przy ko┼Ťciele Nuestra Senora de La Piedad w Limie, kt├│rej proboszczem jest franciszkanin o. Zbigniew ┼Üwierczek roztacza tak┼╝e opiek─Ö nad polskimi katolikami w tym mie┼Ťcie.

Opr├│cz polskich salezjan├│w i franciszkan├│w konwentualnych w Peru pracuj─ů na misjach i w dzia┼éalno┼Ťci duszpasterskiej tak┼╝e polscy ksi─Ö┼╝a diecezjalni. W sierpniu 1991 roku zostali wys┼éani do Peru pierwsi ksi─Ö┼╝a z Diecezji Tarnowskiej na bazie porozumienia mi─Ödzy biskupem z Huancavelica (Peru), kt├│ry zwr├│ci┼é si─Ö do biskupa tarnowskiego o pomoc w pracy misyjnej. Pierwszymi byli ks. Piotr Sorota i ks. Edward Wal, kt├│rzy rozpocz─Öli prac─Ö w Huancavelica, gdzie musieli zacz─ů─ç od zera. Kiedy przyjechali nast─Öpni, ks. Sorota zosta┼é przeniesiony do Limy, aby obj─ů─ç parafi─Ö Santa Mar├şa de Nazatreth w dzielnicy Surquillo, gdzie zaj─ů┼é si─Ö budow─ů ko┼Ťcio┼éa, kt├│ry zosta┼é konsekrowany w 1992 roku. W tym samym czasie pracowa┼é w Limie ks. Czes┼éaw Haus, kt├│ry podj─ů┼é si─Ö budowy Sanktuarium Mi┼éosierdzia Bo┼╝ego w dzielnicy Santiago de Surco uwie┼äczonego konsekracj─ů w 1993 roku i pozostaj─ůc w nim proboszczem. W 1994 roku przyby┼é do Limy ks. Czes┼éaw Faron, kt├│ry pocz─ůtkowo pracowa┼é razem z ks. Sorot─ů, a p├│┼║niej podj─ů┼é si─Ö budowy nowego ko┼Ťcio┼éa i parafii Nuestra Se ora de la Evangelizaci├│n zostaj─ůc tam pierwszym proboszczem. Obecnie ks. Czes┼éaw Faron obj─ů┼é now─ů parafi─Ö Juan Pablo II w dzielnicy Punta Hermosa - 40 km na po┼éudnie od Limy - zainaugurowan─ů przez biskupa Lurin w pa┼║dzierniku 2011 roku, gdzie dzi─Öki staraniom ks. Farona zosta┼éy przes┼éane z Watykanu relikwie Jana Paw┼éa II. Dzisiaj w Peru pracuj─ů r├│wnie┼╝ ksi─Ö┼╝a wys┼éani z innych polskich diecezji, kt├│rzy prac─Ö duszpastersk─ů prowadz─ů w biednej cz─Ö┼Ťci dzielnicy Limy Huachipa i w innych miastach Peru jak Chiclayo, Huancayo, Oxapampa, San Ram├│n i innych. Pochodz─ůcy z diecezji p┼éockiej ks. Zbigniew Remba┼éa w Iquitos prowadzi tam wy┼╝sze seminarium duchowne. Z diecezji opolskiej, ksi─Ö┼╝a pracuj─ůcy tu ponad 25 lat, s─ů m.in. misjonarzami w wikariacie apostolskim San Ramon - ks. Gerard Tyra┼éa i ks. Joachim Pohl. Ks. Gerard buduje dla Indian ko┼Ťci├│┼é i dom rekolekcyjny. W g├│rach, w Hauaribambie pracuje ks. Pawe┼é Chudzik, w Salcabambie ks. Dariusz Flak, obaj ponad 3 tys. metr├│w nad poziomem morza. Ich parafie sk┼éadaj─ů si─Ö z wielu rozrzuconych w g├│rach wiosek. Ko┼Ťcio┼éy i plebanie postawili tam ich polscy poprzednicy: ks. Marek Trzeciak i ks. Norbert Herman - opowiada ks. Pocze┼Ťniok.

W 2001 roku na misjach w Peru pracowało 25 polskich księży diecezjalnych, 2 siostry zakonne (franciszkanki), 15 misjonarzy - razem 42 osoby. W 2014 roku w Peru pracowało 61 polskich misjonarzy i misjonarek, natomiast w 2021 roku 55 osób.

Warto wspomnie─ç o dziele ksi─Ödza pochodzenia polskiego z USA - J├│zefa Walijewskiego, kt├│ry pocz─ůtkowo pracowa┼é w biednej strefie Limy, gdzie si─Ö osiedla┼éy rodziny z odleg┼éych prowincji szukaj─ůc schronienia przed terroryzmem, kt├│re p├│┼║niej r├│wnie┼╝ ogarn─Ö┼éo i Lim─Ö. W tym prymitywnym osiedlu pustynnym, bez podstawowych instalacji sanitarnych ks. Walijewski by┼é wszystkim dla tych ludzi. Po latach to osiedle si─Ö przekszta┼éci┼éo w now─ů dzielnic─Ö Limy o nazwie Villa El Salvador. Tam w┼éa┼Ťnie zawita┼é Papie┼╝ Jan Pawe┼é II i spotka┼é ks. Walijewskiego oddanemu tym ludziom. W rozmowie z Papie┼╝em, ks. Walijewski przedstawi┼é mu sw├│j projekt o┼Ťrodka dla dzieci opuszczonych, co Papie┼╝a zainteresowa┼éo i w rezultacie przekaza┼é na ten cel fundusze. Ks, Walijewski wykupi┼é teren w dzielnicy Lur├şn i rozpocz─ů┼é budow─Ö o┼Ťrodka r├│wnie┼╝ z pomoc─ů finansow─ů z Diecezji Wisconsin w USA, sk─ůd przyjecha┼é do Peru. O┼Ťrodek ten nazwany Casa Hogar Juan Pablo II obecnie jest domem rodzinnym oko┼éo 65 dzieci opuszczonych na ulicach. Po ┼Ťmierci ks. Walijewskiego kontynuatorem jego dzie┼éa zosta┼é ks. Sebastian Ko┼éodziejczyk, kt├│rego on przygotowywa┼é i pracowa┼é z nim ostatnie lata swego ┼╝ycia.

"Polski" papie┼╝ Jan Pawe┼é II odby┼é dwie pielgrzymki apostolskie do Peru. Pierwsza by┼éa jego 25. pielgrzymk─ů, podczas kt├│rej w dniach od 26 stycznia do 6 lutego 1985 roku odwiedzi┼é katolik├│w w Wenezueli, Ekwadorze, Peru oraz w Trynidadzie i Tobago. Druga pielgrzymka, 37 z kolei, odbyta od 7 do 19 maja 1988 roku zaprowadzi┼éa go do Urugwaju, Boliwii, Peru i Paragwaju. W Limie jest tablica pami─ůtkowa Jana Paw┼éa II.

...

W latach 1795-1918 nie by┼éo Polski na politycznej mapie ┼Ťwiata. Warszawa by┼éa okupowana przez Rosj─Ö. By┼éa jednak wa┼╝nym miastem. I jak wida─ç wa┼╝nym nawet dla dalekiego Peru. Od ostatniej ─çwierci XIX wieku i mo┼╝liwe ┼╝e do wybuchu I wojny ┼Ťwiatowej funkcjonowa┼é peruwia┼äski konsulat.

Istnieje powa┼╝ne przypuszczenie, ┼╝e pierwsze kontakty polityczne polsko-peruwia┼äskie najprawdopodobniej mia┼éy miejsce w Pary┼╝u podczas I wojny ┼Ťwiatowej. Natomiast je┼Ťli chodzi o bezpo┼Ťrednie kontakty mi─Ödzypa┼ästwowe mi─Ödzy polsko-peruwia┼äskie, w obchodach 100-lecia odzyskania niepodleg┼éo┼Ťci przez Peru w Limie w 1921 roku wzi─ů┼é udzia┼é z ramienia rz─ůdu polskiego pose┼é Miko┼éaj Jurystowski. Jednocze┼Ťnie z tej okazji dosz┼éo do wymiany depesz pomi─Ödzy Naczelnikiem Pa┼ästwa Polskiego, J├│zefem Pi┼ésudskim i prezydentem Republiki Peruwia┼äskiej Augusto B. Legui─ů. Odpowiadaj─ůc na ┼╝yczenia marsza┼éka J├│zefa Pi┼ésudskiego, prezydent Peru napisa┼é "Przyjmuj─ůc z wdzi─Öczno┼Ťci─ů ┼╝yczenia pomy┼Ťlno┼Ťci dla Peru przes┼éane mi z okazji stuletniej rocznicy naszego wyzwolenia przez Rz─ůd i nar├│d Polski spiesz─Ö zapewni─ç Wasz─ů Ekscelencje o ┼╝yczliwym zainteresowaniu jakim my Peruwia┼äczycy przyj─Öli┼Ťmy pe┼éne chwa┼éy odrodzenie Waszej Ojczyzny". Jako pierwsze zosta┼éy nawi─ůzane mi─Ödzy obu pa┼ästwami stosunki konsularne. Pierwszy konsulat polski - jeszcze tylko honorowy powsta┼é ju┼╝ w tym┼╝e roku w Trujillo, a kr├│tko potem w Limie, a na jego czele sta┼é in┼╝ynier Stanis┼éaw Madejewski, kt├│ry od oko┼éo 1905 roku przybywa┼é w Peru i by┼é in┼╝ynierem w cukrowni w Trujullo (list akredytacyjny na to stanowisko podpisa┼é 18 lutego 1922 roku Naczelnik Pa┼ästwa J├│zef Pi┼ésudski), podlega┼é on formalnie Poselstwu RP w Rio de Janeiro. Zast─ůpili go nast─Öpnie Witold Szysz┼é┼éo (1925-32) - znany podr├│┼╝nik, przyrodnik i badacz Amazonii, Karol Marian Tarnawiecki (1932-27) - (in┼╝ynier g├│rnik, osiad┼éy w Peru w 1901 r., gdzie prowadzi┼é poszukiwania g├│rniczo-naftowe) i Gerard Unger (1937-45) - wyk┼éadowca termodynamiki Wydzia┼éu Mechanicznego Narodowej Szko┼éy In┼╝ynierskiej w Limie. Ka┼╝dy z nich gor─ůco propagowa┼é sprawy polskie w Peru i stara┼é si─Ö o nawi─ůzanie kontakt├│w handlowych mi─Ödzy obu krajami.

Z kolei w przedwojennej Polsce peruwia┼äskie konsulaty honorowe by┼éy w Warszawie (pierwszym konsulem honorowym by┼é w latach 1923-34 Tomasz Oxsi┼äski, autor podr─Öcznika Kr├│tki podr─Öcznik do nauki j─Özyka hiszpa┼äskiego 1929 oraz ksi─ů┼╝ki Peru 1932), w Gdyni (1931-35) i we Lwowie (lata 30.).

Faktyczne stosunki dyplomatyczne polsko-peruwia┼äskie zosta┼éy nawi─ůzane 23 wrze┼Ťnia 1923 roku i nast─ůpi┼éo to z inicjatywy Peru, kiedy to w┼éadze peruwia┼äskie mianowa┼éy charge d affaires ad honorem w Polsce Felipe Espantoso. W 1924 roku przebywa┼é w Peru "en mision specjale" pose┼é polski w Brazylii, Miko┼éaj Jurystowski. W 1927 roku pomi─Ödzy obu krajami zosta┼éy nawi─ůzane stosunki dyplomatyczne ju┼╝ na poziomie poselstw. O znaczeniu Polski w polityce zagranicznej Peru mo┼╝e ┼Ťwiadczy─ç to, ┼╝e pierwszym pos┼éem Peru w Polsce zosta┼é w 1928 roku Oscar C. Barr├│s, wybitny polityk, by┼éy minister wojny, sprawiedliwo┼Ťci i o┼Ťwiaty, a przed samym przyjazdem do Polski prezes Najwy┼╝szego Trybuna┼éu Narodowego w Limie. Przyjazd jego do Warszawy wyprzedzi┼é przyjazd polskiego pos┼éa do Limy. Pierwszym pos┼éem RP w Peru zosta┼é w 1929 roku W┼éadys┼éaw Mazurkiewicz, kt├│ry po rozmowie z peruwia┼äskim ministrem spraw zagranicznych Peru Pedro Jose Rada y Gamio oraz prezydentem Republiki Augusto B. Leguia napisa┼é do Warszawy: "Mam przekonanie, ┼╝e Peru jest dzi┼Ť pa┼ästwem ┼üaci┼äskoameryka┼äskim mo┼╝e najbardziej dla nas ┼╝yczliwym". Kolejnymi pos┼éami polskimi w Peru byli: Kazimierz Kurnikowski (1937-41), Oswald Kermeni─ç (1941-42) ponownie W┼éadys┼éaw Mazurkiewicz (1942-44) i ponownie Oswald Kermeni─ç (1944-45). Pos┼éowie polscy w Peru byli jednocze┼Ťnie pos┼éami RP w Argentynie, gdzie w Buenos Aires urz─Ödowali do czasu II wojny ┼Ťwiatowej, kiedy to wobec rosn─ůcego znaczenia Ameryki ┼üaci┼äskiej dla w┼éadz polskich, urz─Öduj─ůcych na uchod┼║stwie w Londynie, podj─Ö┼éy one w 1941 roku decyzj─Ö o podniesieniu rangi plac├│wki w Peru, poprzez powo┼éanie pos┼éa polskiego z miejscem urz─Ödowania w Limie. Oswald Kermeni─ç, kt├│ry w 1937 roku wyemigrowa┼é z Polski do Peru, urz─Öduj─ůc w Limie prowadzi┼é na szerok─ů skal─Ö dzia┼éalno┼Ť─ç propagandow─ů na rzecz odzyskania przez Polsk─Ö pe┼énej suwerenno┼Ťci. M.in. wydawa┼é w Limie biuletynu polskiej Katolickiej Agencji Prasowej, kt├│rego pierwszy numer pod tytu┼éem "Agencia catolica polonesa de prensa" ukaza┼é si─Ö 21 pa┼║dziernika 1944 roku. Pozosta┼é na tym stanowisku do wycofania uznania dla Rz─ůdu RP na Wygnaniu w Londynie w lipcu 1945 roku. Natomiast przedstawicielem rz─ůdu peruwia┼äskiego przy rz─ůdzie polskim w Londynie by┼é Edwin Letts Sanchez - 1943-44 w randze charge d affaires en pied, a pos┼éa w latach 1944-45. Przedstawiciel Peru uczestnicz─ůcy w Konferencji Ministr├│w Spraw Zagranicznych w Meksyku, w tzw. "Konferencji Chapultepec" w lutym-marcu 1945 roku, uczestniczy┼é w dyskusji dotycz─ůcej Polski, kt├│rej konkluzj─ů by┼éo uznanie, ┼╝e Polska, jako pa┼ästwo, musi by─ç reprezentowana w trakcie Konferencji w San Francisco, powo┼éuj─ůcej do ┼╝ycia Organizacj─Ö Narod├│w Zjednoczonych. Niestety, USA, Wielka Brytania i Francja zdradzi┼éy Polsk─Ö, oddaj─ůc j─ů w niewol─Ö Stalinowi (Zwi─ůzku Sowieckiego). Oswald Kermeni─ç by┼é ostatnim pos┼éem wolnej Polski w Peru, gdy┼╝ rz─ůd peruwia┼äski, zale┼╝ny od konstelacji mi─Ödzynarodowej, id─ůc w ┼Ťlady wielkich mocarstw - USA, Wielkiej Brytanii i Francji w lipcu 1945 roku wycofa┼é uznanie dla Rz─ůdu RP na Obczy┼║nie w Londynie, a w listopadzie 1945 roku Peru uzna┼éo Tymczasowy Rz─ůd Jedno┼Ťci Narodowej w Warszawie. Jak zauwa┼╝a Krzysztof Smolana - nie oznacza┼éo to jednak nawi─ůzania stosunk├│w z nowymi w┼éadzami i nowym re┼╝imem polskim. Podj─ů┼é on w├│wczas decyzj─Ö o pozostaniu w Peru, gdzie w Limie pe┼éni┼é funkcj─Ö przedstawiciela w Peru Rz─ůdu polskiego w Londynie do ko┼äca swego ┼╝ycia w 1950 roku. Pierwsze kontakty z Polsk─ů - handlowe nawi─ůza┼éo Peru dopiero w 1965 roku (w 1966 r. zosta┼éo otwarte Biuro Delegata Polskiej Izby Handlu Zagranicznego w Limie), w 1967 roku zosta┼éy przywr├│cone formalnie stosunki konsularne - 22 sierpnia 1967 roku zosta┼é ustanowiony Konsulat Generalny RP w Limie, 14 kwietnia 1969 roku zosta┼éy przywr├│cone stosunki dyplomatyczne na szczeblu ambasad, a pierwsz─ů umow─Ö mi─Ödzypa┼ästwow─ů polsko-peruwia┼äsk─ů podpisano 3 grudnia 1968 roku. Podpisanie w 1971 roku porozumienia pomi─Ödzy polskim Ministerstwem ┼╗eglugi i Ministerstwem Rybo┼é├│wstwa Republiki Peru w dziedzinie rybo┼é├│wstwa, by┼éo pocz─ůtkiem wsp├│┼épracy polsko-peruwia┼äskiej w zakresie rybo┼é├│wstwa, kt├│re przez wiele nast─Öpnych lat by┼éo jednym z najwa┼╝niejszych wsp├│lnych dzia┼éa┼ä w zakresie gospodarczym pomi─Ödzy obu krajami. Republika Peru otworzy┼éa sw─ů ambasad─Ö w Warszawie w lipcu 1969 roku. Urz─Ödowa┼é tu jedynie charge d affaires a.i., a ambasadorem by┼é Javier Perez Cuellar z siedzib─ů w Moskwie. Po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce przez re┼╝ym komunistyczny w grudniu 1981 roku nast─ůpi┼éo och┼éodzenie stosunk├│w polsko-peruwia┼äskich. O┼╝ywienie ich nast─ůpi┼éo dopiero po upadku w┼éadzy komunistycznej w Polsce w czerwcu 1989 roku. 6 wrze┼Ťnia tego roku mia┼éa miejsce wizyta w Warszawie prezydenta Peru Alana Garcia Perez a. Od 10 do 13 wrze┼Ťnia 1998 roku przebywa┼é z oficjaln─ů wizyt─ů w Polsce kolejny prezydent Peru Alberto Fujimori, a w dniach 16-17 kwietnia 2002 roku mia┼éa miejsce wizyta w Peru prezydenta Aleksandra Kwa┼Ťniewskiego, w dniach 25-26 czerwca 2007 roku przebywa┼é w Warszawie minister spraw zagranicznych Peru Jose Antonio Garcia Belaunde, a premier Polski Donald Tusk w dniach 14-19 maja 2008 roku uczestniczy┼é w Limie w szczycie Unia Europejska-Ameryka ┼üaci┼äska, w trakcie kt├│rego premier Polski spotka┼é si─Ö z prezydentem Peru Alanem Garcia, a tak┼╝e prezydentami Brazylii, Meksyku i Chile. Podczas tych wizyt zosta┼éo podpisanych szereg r├│┼╝nych um├│w mi─Ödzypa┼ästwowych. W Sejmie RP i w Senacie RP funkcjonuje r├│wnie┼╝ Polsko-Peruwia┼äska Grupa Parlamentarna. Jej odpowiednikiem jest w Peru Parlamentarna Liga Peru - Polska. Od 2015 roku Polska jest Obserwatorem bardzo wa┼╝nej dla Peru instytucji - Sojuszu Pacyfiku.

Okres po 1989 roku należy uznać za jeden z najbardziej dynamicznych nie tylko w polsko-peruwiańskich relacjach politycznych, ale także gospodarczych, naukowych i kulturalnych.

Gospodarka Peru jest si├│dm─ů co do wielko┼Ťci w Ameryce ┼üaci┼äskiej. St─ůd Peru jest wa┼╝nym parterem Polski w regionie, a wzrastaj─ůca wsp├│┼épraca gospodarcza odbywa si─Ö zar├│wno w wymiarze dwustronnym, jak i w kontek┼Ťcie cz┼éonkostwa Polski w Unii Europejskiej (UE). Od 2015 roku Polska jest tak┼╝e Obserwatorem bardzo wa┼╝nej dla Peru instytucji - Sojuszu Pacyfiku. Od 2019 roku w Limie funkcjonuje Zagraniczne Biuro Handlowe (ZBH) Polskiej Agencji Inwestycji i Handlu (PAIH). W 2018 r. obroty handlowe mi─Ödzy Polsk─ů a Peru wynios┼éy 199,5 mln USD. Warto┼Ť─ç polskiego eksportu wynios┼éa 71,7 mln USD (maszyny, urz─ůdzenia, sprz─Öt transportowy i elektroniczny, olej silnikowy, produkty spo┼╝ywcze, chemikalia, kosmetyki, tworzywa sztuczne, produkty z kamienia i z drewna, napoje, tyto┼ä), a warto┼Ť─ç importu z Peru 127,7 mln USD (owoce po┼éudniowe, kakao, produkty mineralne i metale nieszlachetne).

Je┼Ťli chodzi o wsp├│┼éprac─Ö -kulturalno- naukowo, to 4 listopada 1977 roku zosta┼éa podpisana Umowa o wsp├│┼épracy Polski z Peru w dziedzinie kultury i nauki, kt├│ra po dzi┼Ť dzie┼ä obowi─ůzuje. Najwa┼╝niejsz─ů polsko-peruwia┼äsk─ů imprez─ů kulturaln─ů jest organizowany w Limie od 1980 r. - z inicjatywy pianistki Hildy Lawi┼äski (za┼éo┼╝ycielki Ko┼éa Mi┼éo┼Ťnik├│w F. Chopina) - Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina, skierowany pocz─ůtkowo tylko do m┼éodych pianist├│w z Peru, od 2007 roku ju┼╝ jako mi─Ödzynarodowy, organizowany co 2 lata przez Ambasad─Ö RP w Limie, Pa┼ästwowe Konserwatorium Muzyczne w Peru i Towarzystwo Filharmoniczne w Limie. Tradycyjnie przewodnicz─ůcym jury jest zawsze polski profesor, a koncerty finalist├│w oraz wr─Öczenie nagr├│d w lime┼äskim Teatro Municipal wesz┼éy na sta┼ée do ┼╝ycia kulturalnego stolicy zajmuj─ůc wysok─ů pozycj─Ö w programie kulturalnym. Z inicjatywy Ambasady RP od ponad 30 lat filmy polskie s─ů obecne na peruwia┼äskich Festiwalach Kina Europejskiego oraz Wschodniego prezentuj─ůc rokrocznie od 2 do 6 film├│w pochodz─ůcych z najnowszych produkcji polskich.

Jednym z najbardziej znanych pisarzy peruwia┼äskich jest Jose Mar├şa Arguedas Altamirano (1911-1969). Najwa┼╝niejsze jego utwory: G┼é─Öbokie rzeki (1958) Lis z G├│r i Lis z Nizin (1971) i Ludzka mi┼éo┼Ť─ç (1967) zosta┼éy przet┼éumaczone na polski. Peruwia┼äsko-polsk─ů pisark─ů i t┼éumaczk─ů z polskiego na hiszpa┼äski jest Isabel Sabogal Dunin-Borkowska (ur. 1958 w Limie; ojciec Peruwia┼äczyk, matka Polska). Dorasta┼éa w Limie, Getyndze i Warszawie. Uko┼äczy┼éa literatur─Ö hiszpa┼äsk─ů i j─Özykoznawstwo na Papieskim Uniwersytecie Katolickim w Peru. Wi─Ökszo┼Ť─ç jej utwor├│w jest wydana po hiszpa┼äsku. Po polsku wyda┼éa: Dni pocz─Öcia (Warszawa, magazyn "Fantastyka", 1990, nr 2, t┼éumaczenie hiszpa┼äskie 2020) oraz Historia o pewnej qeqe (andyjska tradycja ustna opracowana i przet┼éumaczona przez Sabogal na j─Özyk polski). Z polskiego na hiszpa┼äski przet┼éumaczy┼éa Polska: Rewolucja Solidarno┼Ťci. Notatki (1982, t┼éumaczenia polskich pism podziemnych). By┼éa redaktorem, t┼éumaczem i autorem wst─Öpu do Poezji wybranej polskiego poety i laureata Nagrody Nobla Czes┼éawa Mi┼éosza. Jest to dwuj─Özyczne wydanie w j─Özyku polskim i hiszpa┼äskim, sponsorowane przez Ambasad─Ö RP w Limie i Ameryka┼äsko-Peruwia┼äski Instytut Kultury - Ediciones del Hipocampo, 2012, Magazyn Salwator i ┼Ťwiat, Krak├│w,1992, nr 1). Jest ona wnuczk─ů Jos├ę Arnaldo Sabogal Dieguez a (1888-1956), peruwia┼äskiego malarza i eseisty, tw├│rcy indygenizmu w malarstwie peruwia┼äskim. W 1998 roku wystawiono obrazy Jose Sabogala w galerii Klubu Garnizonowego w Krakowie. Organizatorem wystawy by┼é Fernando Malaga, m─ů┼╝ Isabel Sabogal-M├ílagi. Polskiego pochodzenia jest tak┼╝e Andres Unger Salazar (ur. 1959 w Limie), poeta z pokolenia lat 80, autor tomik├│w poezji: Dom ukarany (1986), Powietrze (1988), Saint-Nazaire (wydanie hiszpa┼äsko-francuskie, 1991), Z cia┼éem i pami─Öci─ů (Madryt: separata de la revista Malvis,nr 9-10, marzec 1991), Wizje (2002). Jego ojcem jest Tomasz Unger (ur. 1930 w Krakowie) jest peruwia┼äsko-polskim popularyzator nauki, dziennikarzem i pisarzem, kt├│ry przyby┼é do Peru w 1937 roku wraz z rodzicami.

Polsko-peruwia┼äska wsp├│┼épraca naukowa jest oparta do 1976 roku na szeregu umowach dwustronnych, w tym z Uniwersytetem Warszawskim (UW), Polsk─ů Akademi─ů Nauk (PAN), Uniwersytetem Jagiello┼äskim (UJ), Uniwersytetem ┼ü├│dzkim (U┼ü), Akademi─ů G├│rniczo-Hutnicz─ů w Krakowie. Najd┼éu┼╝sz─ů tradycj─Ö i najwi─Öksze osi─ůgni─Öcia maj─ů archeolodzy z UW i UJ, kt├│rzy prowadz─ů w Peru badania od blisko 40 lat (przede wszystkim w rejonie Huarmey, Arequipa i Cuzco). Szczeg├│lne znaczenie nale┼╝y przypisa─ç odkryciu grobowca arystokratek cywilizacji Wari w Huarmey. Polscy naukowcy, m.in. z Uniwersytetu Pozna┼äskiego prowadz─ů tu tak┼╝e badania antropologiczne, a z UW badania geograficzne. W Cuzco dzia┼éa od lat stacja badawcza Centrum Bada┼ä Andyjskich (CEAC) Uniwersytetu Warszawskiego, wsp├│┼épracuj─ůca z Uniwersytetem Narodowym San Antonio Abad w tym mie┼Ťcie. Jest to pierwsza polska i czwarta europejska interdyscyplinarna plac├│wka badawcza w regionie. Centrum od 2003 roku prowadzi badania terenowe na obszarze Ameryki ┼üaci┼äskiej: archeologiczne, etnologiczne oraz z zakresu pokrewnych dyscyplin. W centrum zainteresowa┼ä o┼Ťrodka znajduj─ů si─Ö badania z archeologii, etnohistorii, konserwacji obiekt├│w historycznych i archeologicznych, geologii, biologii genetycznej oraz ochrony ┼Ťrodowiska naturalnego. Dzisiaj miastem partnerskim Cuzco jest Krak├│w.

Z archeologami polskimi pracuj─ůcymi w Peru s─ů zwi─ůzane nast─Öpuj─ůce miejscowo┼Ťci: Machu Picchu, El Castillo de Huarmey, Maucallacta, Quillabamba, Toro Muerto i Vilcabamba.

Machu Picchu - zaliczany do jednego z nowych siedmiu cud├│w ┼Ťwiata jest najlepiej zachowanym i by┼éo najs┼éynniejszym miastem Ink├│w, le┼╝─ůcym w odleg┼éo┼Ťci 112 km od Cuzco. Jest po┼éo┼╝one w cudownej i budz─ůcej groz─Ö panoramie wysokich g├│r i ska┼é na wysoko┼Ťci 2090-2400 m n.p.m., na prze┼é─Öczy mi─Ödzy Huayna Picchu a Machu Picchu w peruwia┼äskich Andach. T─Ö atrakcj─Ö turystyczn─ů co roku odwiedza prawie milion os├│b - w┼Ťr├│d nich wielu Polak├│w. To tutaj g┼é├│wnie ci─ůgn─ů Polacy udaj─ůcy si─Ö do Peru. Od 2008 roku polscy badacze pracuj─ů na Machu Picchu w ramach porozumienia podpisanego przez Uniwersytet Warszawski (O┼Ťrodek Bada┼ä Prekolumbijskich UW) z regionaln─ů delegatur─ů Ministerstwa Kultury Peru w Cusco. Zakres prac obejmuje m.in. konserwacje kamienia, dokumentacj─Ö 3D i w┼éa┼Ťnie archeoastronomi─Ö. W 2013 roku peruwia┼äsko-polska ekipa badawcza zbada┼éa tu dotychczas nieznany obiekt inkaski, kt├│ry okaza┼é si─Ö by─ç rodzajem obserwatorium astronomicznego. Ze strony polskiej obiekt badali prof. Mariusz Zi├│┼ékowski z Uniwersytetu Warszawskiego i prof. Jacek Ko┼Ťciuk z Politechniki Wroc┼éawskiej. Wyniki wst─Öpnej analizy wskaza┼éy, ┼╝e mamy do czynienia z urz─ůdzeniem u┼╝ywanym prawdopodobnie przez w─ůsk─ů grup─Ö inkaskich kap┼éan├│w-astronom├│w do precyzyjnych obserwacji pozycji cia┼é niebieskich na horyzoncie, na tle wyr├│┼╝niaj─ůcych si─Ö szczyt├│w g├│ry Yanantin. Znaczenie odkrycia jest wyj─ůtkowe. Jest to jak dotychczas jedyne odkryte precyzyjne inkaskie obserwatorium astronomiczne, poza znajduj─ůc─ů si─Ö tak┼╝e w Machu Picchu "Grot─ů astronomiczn─ů" Intimachay, badan─ů rok wcze┼Ťniej przez ten sam peruwia┼äsko-polski zesp├│┼é.

El Castillo de Huarmey to wielopoziomowe mauzoleum z suszonej ceg┼éy w Peru, w prowincji Huarmey, ko┼éo Huarmey, oko┼éo 300 km na p├│┼énoc od Limy. Dokonano tu jednego z najwi─Ökszych sukces├│w polskiej archeologii. Stanowisko to odkryte zosta┼éo w 2013 roku przez badaczy z Uniwersytetu Warszawskiego - dra Mi┼éosza Giersza i dr Patrycj─Ö Prz─ůdk─Ö-Giersz we wsp├│┼épracy z kolegami z Peru, pod kierunkiem Roberto Pimental Nita. Wyprawa sponsorowana by┼éa przez National Geographic Society. Odkrycie jest jednym z najwa┼╝niejszych dla badaczy cywilizacji peruwia┼äskiego Imperium Tiwanaku-Wari, kt├│ra kwit┼éa na obszarze dzisiejszego Peru przez 500 lat i w niewyja┼Ťnionych okoliczno┼Ťciach znikn─Ö┼éa z powierzchni ziemi oko┼éo roku 1000 naszej ery. Archeologowie odkryli groby trzech kobiet z rodziny kr├│lewskiej, kt├│rym towarzyszy┼éo oko┼éo 40 pochowanych w pozycji siedz─ůcej kobiet z arystokracji. Wraz z nimi odnaleziono bogate, a co najwa┼╝niejsze praktycznie nienaruszone od dnia pogrzebu, wyposa┼╝enie grobowe sk┼éadaj─ůce si─Ö z 1300 r├│┼╝nych obiekt├│w. Sk┼éada┼éy si─Ö na nie ozdoby ze z┼éota (kolczyki) i srebra (misy), bro┼ä z br─ůzu, bogato malowana ceramika, precyzyjnie rze┼║bione drewniane przedmioty kultowe, czy ┼Ťwietnie zachowane, mimo ┼╝e od ich wykonania up┼éyn─Ö┼éy setki lat, we┼éniane i bawe┼éniane szaty.

Maucallacta - Mawk allaqta to tak┼╝e architektoniczne stanowisko z epoki Ink├│w w Peru, w prowincji Castilla, w regionie Arequipa, w Andach, na wysoko┼Ťci 3700 m., otwarte dla turyst├│w w 2009 roku. Od 1996 roku realizowany jest tu przez Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Katolicki NMP w Arequipie projekt badawczy "Condesuyos", kt├│ry zajmuje si─Ö m.in. rozpoznaniem wzajemnych powi─ůza┼ä stanowisk archeologicznych znajduj─ůcych si─Ö u podn├│┼╝a ┼Ťwi─Ötych andyjskich szczyt├│w Coropuna i Solimana i funkcjonowania ich kultu (to najwi─Öksze polskie wykopaliska prowadzone w Andach). W ostatnich latach prace koncentruj─ů si─Ö na zespole ┼Ťwi─ůtynnym Maucallacta, dzia┼éaj─ůcym jako wydzielony subprojekt. Warszawscy archeolodzy z O┼Ťrodka Bada┼ä Prekolumbijskich UW w Maucallacta w Andach Peruwia┼äskich odkryli tu m.in. budowle ceremonialne i szereg grobowc├│w skalnych wraz z unikatowymi malowanymi p┼éytami kamiennymi.

Quillabamba jest miastem w regionie Cuzco, stolic─ů prowincji La Convencion. Od 2002 roku pracuj─ů tu polscy archeolodzy, badaj─ůcy dzieje przedhiszpa┼äskiego Peru w dolinie rzeki Culebras. Odkryli tu m.in. w 2013 roku nienaruszony preinkaski grobowiec kultury Wari, w kt├│rym pochowano 64 osoby i z┼éo┼╝ono ponad 1300 cennych przedmiot├│w ze srebra, z┼éota, br─ůzu, kamieni p├│┼észlachetnych i alabastru. Presti┼╝owe ameryka┼äskie pismo "Archeology" umie┼Ťci┼éo to odkrycie w┼Ťr├│d dziesi─Öciu najwa┼╝niejszych odkry─ç 2013 roku.

Toro Muerto jest stanowiskiem geologiczno-archeologicznym w pd. Peru, na nadmorskiej pustyni, w prowincji Castilla, w regionie Arequipa. Sk┼éada si─Ö ono z 3000 ska┼é wulkanicznych z bogatymi rytami naskalnymi (petroglify) powsta┼éymi co najmniej 1500 lat temu i zwi─ůzanymi z kultur─ů Wari. W 2014 roku Karolina Juszczyk z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego przy pomocy nowoczesnych technik geodezyjnych i dokumentacyjnych dokona┼éa dokumentacj─Ö cyfrow─ů i analiz─Ö technologiczno-chronologiczn─ů tutejszych petroglif├│w.

Vilcabamba to dawne miasto nad rzek─ů Chontabamba, dop┼éywem rzeki Urubamba, kt├│ra jest z kolei dop┼éywem Ukajali, w prowincji La Convenci├│n; by┼éa legendarn─ů stolic─ů Ink├│w, w latach 1536-72 siedzib─ů ich w┼éadc├│w, z kt├│rej opierali si─Ö post─Öpuj─ůcej ekspansji Hiszpan├│w. W 1572 roku miasto zosta┼éo przez naje┼║d┼║c├│w zdobyte i zburzone, a jego lokalizacja uleg┼éa zapomnieniu. Poszukiwania Vilcabamby trwa┼éy od XVIII wieku. W 1911 roku Hiram Bingham odkry┼é ruiny Esp├şritu Pampa w lesie odleg┼éym o 130 km na zach├│d od Cuzco, niemniej jednak uzna┼é je za zbyt skromne na stolic─Ö (zapominaj─ůc, ┼╝e by┼éa to stolica na wygnaniu), za kt├│r─ů ostatecznie przyj─ů┼é r├│wnie┼╝ odkryte przez siebie, Machu Picchu. W latach 60. XX wieku do tych samych ruin dotarli Antonio Santander i Gene Savoy, kt├│rzy uznali je za ostatni─ů stolic─Ö Ink├│w. Nie mieli jednak na to ┼╝adnych konkretnych dowod├│w. W 1976 roku Polacy - Tony Halik i El┼╝bieta Dzikowska wraz z profesorem Edmundo Guillenem ponownie dotarli do ruin Vilcabamby. W Archiwum India┼äskim w Sewilli, Guillen dotar┼é do list├│w ┼╝o┼énierzy hiszpa┼äskich, kt├│rzy opisywali tras─Ö podboj├│w, jak r├│wnie┼╝ to, co zastali w Vilcabambie. Por├│wnanie tre┼Ťci tych list├│w z rzeczywistymi ruinami by┼éo wi─Öc pierwszym bezpo┼Ťrednim dowodem, ┼╝e jest to w┼éa┼Ťnie legendarna siedziba w┼éadc├│w inkaskich. W p├│┼║niejszych latach, Vincent Lee i John Hemming prowadzili prace archeologiczne i badania, kt├│rych wyniki by┼éy dalszym potwierdzeniem tej teorii. 16 czerwca 2006 roku w muzeum w Cuzco ods┼éoni─Öto tablic─Ö upami─Ötniaj─ůc─ů 30 rocznic─Ö tamtych wydarze┼ä, na kt├│rej widniej─ů m.in. nazwiska Tony ego Halika i El┼╝biety Dzikowskiej.

W Peru prowadzili badania liczni wybitni naukowcy polscy, w tym m.in. prof. zw. A. Posern-Zieli┼äski, prof. Miros┼éawa. Czerny (wsp├│┼éautorka pracy: C├│rdova Aguilar H., Czerny M., Novoa Goicochea Z. 2016. Ordenamiento territorial y desarrollo rural. Sociedad Geografica de Lima, Peru) oraz prof. Magdalena ┼Üniadecka-Kotarska z Uniwersytetu ┼ü├│dzkiego, visiting professor na uniwersytetach w Limie i Cuzco, autorka m.in. prac: Ser mujer en Peru (Warszawa 2003), By─ç kobiet─ů w Peru (Warszawa 2006), Kobieta w historia Peru (Warszawa 2010), Antropologia politica en America Latina (red.), (Warszawa, 2012), od 2018 roku ambasador RP w Peru.

Dzie┼éo Aleksandra Posern-Zieli┼äskiego p.t. Kraina Inkarri: szkice etnologiczne o Peru (Wroc┼éaw 1985) jest najbardziej cenn─ů publikacj─ů w j─Özyku polskim z zakresu etnologii Peru. Ta popularnonaukowa ksi─ů┼╝ka przedstawia impresje autora z pobytu badawczego w Peru jako wsp├│┼éorganizatora Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy, dzia┼éaj─ůcej na ziemi potomk├│w Ink├│w w 1978 roku. W kolejnych rozdzia┼éach czytelnik zapoznaje si─Ö ze specyfik─ů bada┼ä terenowych w Ameryce Po┼éudniowej, ┼Ťledzi ┼╝ycie andyjskich Indian w toku ich pracy i ┼Ťwi─Ötowania oraz poznaje drogi kszta┼étowania si─Ö peruwia┼äskiej kultury ludowej. Obrazy tera┼║niejszo┼Ťci krzy┼╝uj─ů si─Ö raz po raz z przesz┼éo┼Ťci─ů, a naukowa ocena fakt├│w i zdarze┼ä przeplata si─Ö z do┼Ťwiadczeniami badacza i jego subiektywnymi wra┼╝eniami. - R├│wnie┼╝ na szczeg├│ln─ů uwag─Ö zas┼éuguj─ů badania Jana Szemi┼äskiego, kt├│ry nie tylko opublikowa┼é wiele, ale zapisa┼é si─Ö w historii polskich bada┼ä peruanistycznych, jak r├│wnie┼╝ jako organizator pierwszego w Polsce lektoratu j─Özyka kechua. Jest on autorem lub wsp├│┼éautorem wa┼╝nych publikacji, m.in. ksi─ů┼╝ek: Los objetivos de los tupamaristas : las concepciones de los revolucionarios peruanos de los annos 1780-1783 (Ossolineum, Wroc┼éaw 1982; o zbrojnym powstaniu w Peru Tupac Amaru w latach 1780-81), Jan Szemi┼äski, Mariusz Zi├│┼ékowski Mity, rytua┼éy i polityka Ink├│w (Warszawa 2014 i 2021; jest ona wyborem tekst├│w pochodz─ůcych wprost lub po┼Ťrednio z kultury inkaskiej, powsta┼éych mi─Ödzy rokiem 1550 a 1974), Inkowie o Inkach. Antologia (Uniwersytet Warszawski 2015), Gregory Haimovich, Jan Szemi┼äski A Guide to Spanish-Quechua Language Contact Phenomena in the Colonial Era (Uniwersytet Warszawski 2019; jest to przewodnik po kontakcie j─Özykowym mi─Ödzy hiszpa┼äskim a quechua w epoce kolonialnej). - W 2014 roku ukaza┼éa si─Ö ksi─ů┼╝ka Przyroda i kultura Peru pod redakcj─ů Tomasza W. Pyrcza i Wojciecha Kud┼éy.

17 i 18 sierpnia 2012 roku w Limie uczeni polscy i peruwia┼äscy zorganizowali najwa┼╝niejsze w XXI wieku spotkanie naukowe po┼Ťwi─Öcone problematyce organizacji spo┼éeczno┼Ťci pradziejowych obszaru And├│w ┼Ürodkowych.

...

Od upadku komunizmu w Polsce, Peru odwiedza coraz wi─Öcej turyst├│w polskich - s─ů tu polskie biura podr├│┼╝y i polscy przewodnicy, m.in. Marcin Mentel- pilot/przewodnik, podr├│┼╝nik, bloger, freelancer, kt├│ry na sta┼ée mieszka w Peru. Przed nimi przybywali tu podr├│┼╝nicy i ┼éowcy przyg├│d. Niekt├│rzy z nich mieli spektakularne osi─ůgni─Öcia, przez kt├│re rozs┼éawili imi─Ö Polski i Polak├│w nie tylko w Peru, ale i na ┼Ťwiecie. Ich wyczyny zwi─ůzane s─ů z Amazonk─ů oraz rzek─ů - Colca.

Amazonka - Rio Amazonas, jest rzek─ů w Peru i Brazylii, prawdopodobnie jest najd┼éu┼╝sz─ů rzek─ů ┼Ťwiata - ok. 7040 km, posiadaj─ůca najwi─Öksze na ┼Ťwiecie dorzecze (o powierzchni ok. 7 mln km2) i najwi─Öksze zasoby wodne. Wyp┼éywa z ze stok├│w g├│ry Quehuisha (5170 m) ma┼éym potokiem o nazwie Apacheta znajduj─ůcym si─Ö w departamencie Arequipa w Peru. ┼╣r├│d┼éa Amazonki odkry┼é Jacek Edward Pa┼ékiewicz (ur. 1942), polsko-w┼éoski reporter i od 1972 roku jeden z najwi─Ökszych eksplorator├│w i odkrywc├│w, kt├│ry w 1996 dotar┼é do samych jej ┼║r├│de┼é. Odkrycie to uzna┼é brazylijski Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais (Narodowy Instytut Bada┼ä Kosmicznych) oraz Towarzystwo Geograficzne w Limie (Peru), z kt├│rego inicjatywy 10 wrze┼Ťnia 2011 roku na miejscu ┼║r├│d┼éa Amazonki (G├│ra Quehuisha) wzniesiono obelisk z pami─ůtkow─ů tablic─ů o tre┼Ťci: "Tu rodzi si─Ö Amazonka, najwi─Öksza rzeka ┼Ťwiata. Ustali┼éa to w 1996 r. naukowa, polsko-w┼éosko-rosyjsko-peruwia┼äska wyprawa kierowana przez Jacka Pa┼ékiewicza". Za to odkrycie Pa┼ékiewicz zosta┼é uhonorowany m.in. odznaczeniem Kawalera Orderu Zas┼éugi Republiki W┼éoskiej w 1996 roku - pierwsza ksi─ů┼╝ka polskiego autora wydana przez National Geographic. Natomiast burmistrz miasta Chivay, w rejonie kt├│rego pocz─ůtek bierze Amazonka, w uznaniu zas┼éug Polak├│w nazwa┼é jedn─ů z ulic miasta "Avenida Polonia". Prawym dop┼éywem Amazonki jest peruwia┼äska rzeka Ukajali - Ucayali, R├şo Ucayali, rzeka w Peru, prawy dop┼éyw Amazonki, d┼éugo┼Ťci 1950 km, a wi─Öc dwa razy wi─Ökszej od Wis┼éy. Tereny jej, kt├│re w latach 30. mia┼éy by─ç kolonizowane przez polskich osadnik├│w z Polski, penetrowali polscy pisarze-podr├│┼╝nicy, czego owocem by┼éy wydane przez wojn─ů ksi─ů┼╝ki: Mieczys┼éaw Lepecki Na Amazonce i we wschodnim Peru (1931) i Arkady Fiedler Ryby ┼Ťpiewaj─ů w Ukajali (1935). Fidler by┼é tu w 1933 roku; jego ksi─ů┼╝ka zdoby┼éa wielkie uznanie czytelnik├│w - mia┼éa wiele wyda┼ä, tak┼╝e po wojnie. Po wojnie podr├│┼╝owa┼éa tu prawdziwy obie┼╝y┼Ťwiat Beata Pawlikowska, a owocem tej podr├│┼╝y by┼éa ksi─ů┼╝ka "Blondynka ┼Ťpiewa w Ukajali" (Warszawa 2003) - pierwsza ksi─ů┼╝ka polskiego autora wydana przez National Geographic.

Colca - Rio Colca jest rzek─ů w peruwia┼äskich Andach, w prowincji Caylloma, na pn.-zach. od miasta Arequipa. Na obszarze regionu Arequipa przep┼éywa przez Kanion Colca - Valle del Colca, kt├│ry prawdopodobnie jest najg┼é─Öbszym kanionem ┼Ťwiata. Z lewej strony ┼Ťciany wznosz─ů si─Ö na ponad 3200 m nad poziom rzeki, za┼Ť z prawej - na 4200 m (jest dwa razy g┼é─Öbszy od Wielkiego Kanionu Kolorado w USA). Kanion ma d┼éugo┼Ť─ç 120 kilometr├│w, a r├│┼╝nica poziom├│w mi─Ödzy jego wlotem (3050 m n.p.m) a wylotem (950 m n.p.m.) wynosi 2100 m. Dno kanionu przypomina krajobraz ksi─Ö┼╝ycowy, pokryty g┼éazami i pozbawiony jakiejkolwiek ro┼Ťlinno┼Ťci. Pierwsze przep┼éyni─Öcie kanionu nast─ůpi┼éo kajakiem w 1981 roku. Dokonali tego polscy kajakarze z Krakowa: Andrzej Pi─Ötowski (kierownik wyprawy), Jerzy Majcherczyk, Piotr Chmieli┼äski, Stefan Danielski, Krzysztof Kra┼Ťniewski, Jacek Bogucki i Zbigniew Bzdak podczas Polskiej Akademickiej Wyprawy Kajakowej CANOANDES 79 odbytej od 18 maja do 12 czerwca; przep┼éyni─Öcie wpisane zosta┼éo w 1984 roku do Ksi─Ögi Rekord├│w Guinnessa, a presti┼╝owy magazyn "National Geographic" uzna┼é wyczyn Polak├│w za jedno z najwa┼╝niejszych odkry─ç eksploracyjnych XX wieku. Uczestnicy wyprawy nadali w Kanionie Colca kilka nazw, zatwierdzonych nast─Öpnie przez Instytut Geograficzny w Peru, np. Wodospady Jana Paw┼éa II, Kanion Polak├│w czy Kanion Czekoladowy. Ze zdobywcami kanionu Colca spotka┼é si─Ö prezydent Peru Fernando Belaunde Terry. Po pionierskim przep┼éyni─Öciu kanionu Colca, uczestnicy wyprawy Canoandes 79 przebywali jeszcze w Peru, kiedy nadszed┼é pami─Ötny 13 grudnia 1981 roku - dzie┼ä og┼éoszenia w Polsce stanu wojennego. Nie zgodzili si─Ö na natychmiastowy powr├│t do kraju, nakazywany im przez polsk─ů ambasad─Ö w Limie, oferuj─ůc─ů bilety na samolot przez Moskw─Ö. Zostali w Peru zak┼éadaj─ůc... biuro "Solidarno┼Ťci" na Ameryk─Ö ┼üaci┼äsk─ů. Z pomoc─ů polskiego misjonarza salezja┼äskiego przygotowali msz─Ö za Polsk─Ö, zorganizowali demonstracj─Ö pod ambasad─ů polsk─ů i sowieck─ů, a tak┼╝e marsz, kt├│rego has┼éo "Solidarno┼Ť─ç z Solidarno┼Ťci─ů" przyci─ůgn─Ö┼éo ok. 5 tys. os├│b. Tego typu dzia┼éalno┼Ť─ç by┼éa w├│wczas jednoznaczna z po┼╝egnaniem si─Ö na d┼éugie lata z mo┼╝liwo┼Ťci─ů powrotu do Ojczyzny. Tymczasem w┼éadze re┼╝ymowe zamiast cieszy─ç si─Ö z sukcesu polskich zdobywc├│w, skrupulatnie pilnowa┼éy, by nie wspomina─ç o nich w komunistycznych mediach. Nasi bohaterzy musieli urz─ůdzi─ç sobie ┼╝ycie na emigracji (Monika Witkowska). - W sierpniu 2008 kolejna polska wyprawa po Colce z Gliwic odkry┼éa gor─ůce ┼║r├│d┼éa (nazwane na cze┼Ť─ç gliwickiego klubu AKT Watra) oraz wodospad Polonia. Jerzy Majcherczyk wyda┼é ksi─ů┼╝ki: In Kayak Through Peru (Embajada del Viajero S.A. 1981) i The Conquest of RIO COLCA The World s Deepest Canyon (Layconsa Impresiones 2000). Wypraw─Ö t─ů opisuje r├│wnie┼╝ ksi─ů┼╝ka Krzysztofa Mrozowskiego W u┼Ťcisku ┼╝ywio┼é├│w. El Condor Rio Colca (2011). W ho┼édzie Janowi Paw┼éowi II, na 25-lecie odkrycia kanionu, w maju 2006 roku na ogromnym g┼éazie na dnie peruwia┼äskiego prze┼éomu, w pobli┼╝u osady Canco, Jerzy Majcherczyk dokona┼é uroczystego ods┼éoni─Öcia granitowej tablicy "Cascadas de Juan Pablo II - Wodospady Jana Paw┼éa II". W jej ┼Ťrodku tkwi po┼Ťwi─Öcony przez polskiego papie┼╝a niedu┼╝y br─ůzowy kamie┼ä z Medjogorje, a nad nim p┼éaskorze┼║ba wielkiego podr├│┼╝nika i pielgrzyma wszechczas├│w. Nag┼éo┼Ťniony wyczyn Polak├│w odegra┼é kluczowe znaczenie w wydobyciu na ┼Ťwiat┼éo dzienne tego cudu natury dla masowej turystyki w Peru. Kanion sta┼é si─Ö bardzo popularny w┼Ťr├│d turyst├│w. W 2019 roku odwiedzi┼éo 284 tysi─Öcy przyjezdnych z ca┼éego ┼Ťwiata. W trosce o zachowanie ┼Ťrodowiska naturalnego dziesi─Ö─ç lat temu peruwia┼äski laureat literackiej Nagrody Nobla Mario Vargas Llosa wspar┼é wysi┼éki Majcherczyka na rzecz zachowania naturalnego charakteru w─ůwozu, zagro┼╝onego inwestycjami energetycznymi.

Mo┼╝na tu doda─ç, ┼╝e w 2012 roku w Limie by┼é ostatni etap mi─Ödzynarodowego Rajdu Dakar z Mar del Plata w Argentynie do Limy (473 r├│┼╝nych pojazd├│w 8373 km, do mety dojecha┼éo 246 pojazd├│w), kt├│ry w og├│lnej klasyfikacji ca┼éego rajdu po raz pierwszy wygra┼é Polak (rajd od 1979, udzia┼é Polak├│w od 1987). By┼é nim pochodz─ůcy z Polski i mieszkaj─ůcy w Holandii Dariusz Rodewald. Zwyci─Ö┼╝y┼é Rajd Dakar 2012 jad─ůc w holenderskim zespole Petronas Team de Rooy IVECO; pe┼éni┼é funkcj─Ö pilota ci─Ö┼╝ar├│wki.

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Historyk - 18.01.22 23:18
Teraz by nam się bardziej przydał opis tego co się dzieje w Chile.
Jeste┼Ťmy akurat na pocz─ůtku drogi jak─ů pi─Ö─çdziesi─ůt lat temu CIA, Pinochet i Chicago Boys, wyznaczyli Chilijczykom.
Polacy powinni pozna─ç, dok─ůd ta droga zmierza.

Wszystkich komentarzy: (1)   

Publikowane komentarze s─ů prywatnymi opiniami naszych Czytelnik├│w. Gazeta Internetowa KWORUM nie ponosi odpowiedzialno┼Ťci za tre┼Ť─ç opinii.

18 Maja 1674 roku
Jan III Sobieski został wybrany królem Polski.


18 Maja 1862 roku
Otwarto pierwszy odcinek Kolei Warszawsko-Petersburskiej z Warszawy do Białegostoku.


Zobacz wi─Öcej