Czwartek 20 Stycznia 2022r. - 20 dz. roku,  Imieniny: Fabioli, Mi┼éy, Sebastiana

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 08.01.22 - 11:19     Czytano: [181]

Polacy w Algierii


Algieria jest najwi─Ökszym w Afryce pa┼ästwem, po┼éo┼╝ona w p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci kontynentu nad Morzem ┼Ür├│dziemnym, mi─Ödzy Marokiem, Libi─ů i Tunezj─ů, zajmuje obszar 2 381 741km kw. i ma 42 mln ludno┼Ťci (g┼é├│wnie Arabowie), stolic─ů jest Algier. Znaczn─ů cz─Ö┼Ť─ç obszaru Algierii zajmuj─ů wchodz─ůce w sk┼éad Sahary pustynie oraz p├│┼épustynie. Od 1519 roku ziemie Algierii by┼éy pod panowaniem tureckim, a od pocz─ůtku XVIII w. by┼éy rz─ůdzone przez lokalnych kacyk├│w. W 1830 roku Francuzi zdobyli Algier i do 1847 roku opanowali ca┼éy obszar kraju. Rz─ůd francuski przyzna┼é Algierii status osadniczego terytorium zamorskiego Francji i od lat 40. XIX wieku prowadzi┼é akcj─Ö osadnicz─ů. W 1960 roku w Algierii mieszka┼éo ponad milion Francuz├│w, kt├│rzy stanowili 10% ludno┼Ťci kraju. Przeciwko francuskiej kolonizacji kraju wyst─Öpowa┼éa miejscowa ludno┼Ť─ç, szczeg├│lnie po II wojnie ┼Ťwiatowej. W 1954 roku Komitet Rewolucyjny Jedno┼Ťci i Akcji (CRUA) zorganizowa┼é antyfrancuskie powstanie i przekszta┼éci┼é si─Ö we Front Wyzwolenia Narodowego. Powstanie obj─Ö┼éo ca┼éy kraj i Francuzom trudno by┼éo opanowa─ç sytuacj─Ö. W 1962 roku przedstawiciele Frontu Wyzwolenia Narodowego i rz─ůdu Francji podpisali uk┼éad w Evian-les-Bains, na mocy kt├│rego proklamowano niepodleg┼éo┼Ť─ç republiki.
...

Jak pisze zas┼éu┼╝ony historyk Polak├│w na ┼Ťwiecie, prof. Jacek Knopek w Encyklopedii polskiej emigracji i Polonii, pierwsze kontakty Polak├│w z Algieri─ů mia┼éy miejsce w okresie Polski przedrozbiorowej za po┼Ťrednictwem rycerzy s┼éu┼╝─ůcych w szeregach Zakonu Malta┼äskiego, kt├│rzy wyprawiali si─Ö do pot├│w p├│┼énocnoafryka┼äskich przeciwko piratom arabskim. Ponadto Polacy niekiedy dostawali si─Ö do muzu┼éma┼äskiej niewoli w wyniku przechwytywania statk├│w gda┼äskich na Morzu ┼Ür├│dziemnym przez algierskich korsarzy. 16 sierpnia 1775 roku np. polscy ksi─Ö┼╝a trynitarze wykupili w Algierze z r─ůk pirat├│w arabskich marynarzy gda┼äskich Jana Rakowieckiego i Doma┼äskiego.

Po upadku Powstania Listopadowego na ziemiach zaboru rosyjskiego w 1830-31 roku, kraj opu┼Ťci┼éo oko┼éo 10 000 Polak├│w - emigrant├│w politycznych. Wi─Ökszo┼Ť─ç z nich znalaz┼éa schronienie we Francji. To byli wojskowi i bardzo du┼╝o przedstawicieli inteligencji. W┼éadze francuskie, nie chc─ů utrzymywa─ç oddzia┼é├│w polskich we Francji, zdecydowa┼éy si─Ö na wcielenie pewnej ilo┼Ťci Polak├│w ┼╝o┼énierzy-emigrant├│w do Legii Cudzoziemskiej w P├│┼énocnej Afryce, a wi─Öc tak┼╝e w zaj─Ötej w├│wczas przez Francj─Ö Algierii, ┼╝e b─Öd─ů oni sformowani w oddzielny legion polski pod polsk─ů komend─ů i z polskimi znakami. Or─Ödownikiem tej koncepcji by┼é genera┼é J├│zef Bem. Do realizacji planu nie dosz┼éo jednak wskutek oporu sfer emigracyjnych, kt├│re by┼éy przeciwne walce Polak├│w o obc─ů spraw─Ö, oraz wskutek opinii szerokich rzesz spo┼éecze┼ästwa francuskiego, kt├│re darzy┼éo Polak├│w sympati─ů i by┼éo przeciwne bezceremonialnym metodom, jakie w┼éadze francuskie chcia┼éy stosowa─ç przy tworzeniu legionu. Po pewnym jednak czasie dosz┼éo do realizacji koncepcji na innej p┼éaszczy┼║nie. Szereg ┼╝o┼énierzy i oficer├│w polskich znu┼╝onych bezczynno┼Ťci─ů we francuskich "depot" dla nich stworzonych, kt├│re nie mieli prawa opuszcza─ç bez zezwolenia (tak by┼éo do 1839 r., wolno┼Ť─ç osiedlania si─Ö na terytorium ca┼éej Francji otrzymali Polacy dopiero w 1848 r.) zacz─Ö┼éo wst─Öpowa─ç do Legii Cudzoziemskiej ochotniczo, aby wyrwa─ç si─Ö z tych oboz├│w - de facto wi─Özie┼ä. Do┼é─ůczyli do nich niekt├│rzy ┼╝o┼énierze emigracji, wydaleni przez Austri─Ö i Prusy. W ten spos├│b do francuskiej Afryki P├│┼énocnej przyby┼éo oko┼éo 500 Polak├│w, w czym 400 ┼╝o┼énierzy i 20 oficer├│w (inne ┼║r├│d┼éa podaj─ů 684 ┼╝o┼énierzy). Pierwsi ochotnicy do Legii Cudzoziemskiej wyp┼éyn─Öli do Algierii z Tulonu jesieni─ů 1832 roku. Wi─Ökszo┼Ť─ç z nich kierowano do Kabylii - w p├│┼énocno-zachodniej Algierii. W ramach Legii z pierwszych grup utworzono batalion polski, z┼éo┼╝ony z 6 kompanii, pod dow├│dztwem majora Tadeusza Horaina. Oddzia┼é polski zdoby┼é sobie wielkie uznanie dow├│dc├│w i w┼éadz francuskich, jako zdyscyplinowany, bitny i stoj─ůcy wysoko pod wzgl─Ödem moralnym. W wyniku walk z Arabami wykruszy┼éy szeregi polskiego batalionu Legii. Zgin─Ö┼éo 30 polskich legionist├│w, mi─Ödzy innymi Tadeusz Horain, dow├│dca oddzia┼éu, ju┼╝ w├│wczas w stopniu pu┼ékownika. W bitwach odznaczyli si─Ö tak┼╝e por. Borkowski, kpt. Guacz, por. Huczkowski oraz brat dow├│dcy oddzia┼éu polskiego mjr. Horain, kt├│ry by┼é r├│wnie┼╝ oficerem sztabu Legii. Ludwik Bystrzanowski, blisko zwi─ůzany z ksi─Öciem Adamem Jerzym Czartoryskim, na pocz─ůtku 1840 roku uda┼é si─Ö do Algierii, by wzi─ů─ç udzia┼é w wyprawie przeciwko Abd-el-Kaderowi i nauczy─ç si─Ö tam sztuki wojny podjazdowej, z my┼Ťl─ů o ewentualnym wykorzystaniu jej w Polsce. Owocem tego pobytu w Algierii by┼éa jego napisana po polsku ksi─ů┼╝ka O Algieryi, a g┼é├│wnie o przypadkach zasz┼éych w tym kraju od zaj─Öcia onego przez Francuz├│w, kt├│ra najpierw ukaza┼éa si─Ö w Lipsku w 1846 roku, a nast─Öpnie w Brukseli w 1862 roku. By┼é on pierwszym polskim autorem pisz─ůcym o Tuaregach z algierskiej Sahary. ┼╗o┼énierzami Legii Cudzoziemskiej w Algierii by┼éo trzech innych znanych Polak├│w - Zachariasz Dziewo┼äski, Feliks Kozubowski i Jerzy Grobicki. Zachariasz Dziewo┼äski (1802-1872), by┼é lekarzem (chirurg), majorem wojsk polskich z Powstania Listopadowego 1830-31. Po upadku powstania uda┼é si─Ö na emigracj─Ö do Francji i oko┼éo 1840 roku wst─ůpi┼é do Legii Cudzoziemskiej - jego pu┼ék stacjonowa┼é w Bougie w Algierii. Walczy┼é we wszystkich afryka┼äskich kampaniach legii w latach 1840-1853. Podczas wojny krymskiej s┼éu┼╝y┼é w 68 Pu┼éku Piechoty Liniowej. Po wojnie powr├│ci┼é do Algierii. By┼é cz┼éowiekiem powszechnie szanowanym, bezinteresownym, ch─Ötnie nios─ůcym pomoc chorym. Szczeg├│lnie zaanga┼╝owa┼é si─Ö w zwalczanie epidemii cholery w Algierze w 1866 - otrzyma┼é wtedy jako dow├│d wdzi─Öczno┼Ťci szpad─Ö honorow─ů wysadzan─ů drogimi kamieniami. W podobny spos├│b zosta┼é uhonorowany przez mieszka┼äc├│w miasta Sidi-Bel-Aby. By┼é starszym lekarzem I-klasy w 4 pu┼éku artylerii. Zosta┼é odznaczony krzy┼╝em kawaleryjskim Legii Honorowej. Zmar┼é 5 marca 1872 roku w Oranie. W tym┼╝e roku wyjecha┼é na leczenie do Algierii Hipolit Milewski h. Korwin (1848-1932), polski ziemianin, pisarz i komentator polityczny, francuski doktor praw, cz┼éonek rosyjskiej Rady Pa┼ästwa, krajowiec, inicjator budowy Teatru Polskiego w Wilnie w 1907 roku. Feliks Kozubowski (1842-1907) by┼é ┼╝o┼énierzem Legii Cudzoziemskiej w latach 1867-75 i bra┼é udzia┼é w walkach z Arabami w Algierii, a nast─Öpnie w Meksyku. Wr├│ci┼é do Polski w 1875 roku i sta┼é si─Ö znanym literatem i publicyst─ů, autorem powie┼Ťci, opowiada┼ä, poemat├│w oraz poezji. Pod pseudonimem Zygmunt Grabowski og┼éosi┼é swe wspomnienia z Legii Cudzoziemskiej w ksi─ů┼╝ce Trzy lata w Algierze (1895). Jerzy Grobicki (1891-1972) by┼é ┼╝o┼énierzem Legii Cudzoziemskiej w latach 1906-07 by┼é, nast─Öpnie oficer kawalerii cesarskiej i kr├│lewskiej armii (austriackiej), pu┼ékownik Wojska Polskiego II RP i Polskich Si┼é Zbrojnych na Zachodzie, mianowany genera┼éem brygady przez w┼éadze RP na uchod┼║stwie, uczestnik walk o niepodleg┼éo┼Ť─ç Polski w I i II wojnie ┼Ťwiatowej oraz wojnie z bolszewikami, "zago┼äczyk". W pierwszych 50 latach istnienia Legii Cudzoziemskiej w jej szeregach s┼éu┼╝y┼éo nie mniej jak 1608 Polak├│w. Polscy ochotnicy w szeregach Legii Cudzoziemskiej przebywali w garnizonach na terenie Algierii do 1935 roku, kiedy to Francja przenios┼éa Legi─Ö i oddzia┼é polski z Afryki do targanej wojn─ů domow─ů Hiszpanii (Boles┼éaw Wierzbia┼äski Polacy w ┼Ťwiecie 1947).

W Algierze w latach 1833-38 przebywa┼é i walczy┼é jako oficer w szeregach francuskich, by┼éy oficer wojsk polskich, powstaniec listopadowy, syn Napoleona i Marii Walewskiej, Aleksander Colonna-Walewski (1810-1868), najpierw, przed uzyskaniem obywatelstwa, jako kapitan Legii Cudzoziemskiej (1833), nast─Öpnie w wojsku regularnym: II Pu┼éku Szaser├│w Afryka┼äskich (1833-35), na koniec w IV Pu┼éku Huzar├│w (od 1 lutego 1835). P├│┼║niej by┼é on w latach 1855-60 ministrem spraw zagranicznych Cesarstwa Francji i w tej roli sygnatariuszem traktatu paryskiego ko┼äcz─ůcego wojn─Ö krymsk─ů, w latach 1860-63 ministrem kultury i sztuki Francji, i na koniec marsza┼ékiem Zgromadzenia Narodowego 1985-67. Syn ksi─Öcia J├│zefa, J├│zef Karol Poniatowski, jako oficer francuski bra┼é udzia┼é w toczonej tu wojnie kolonialnej i zgin─ů┼é w walkach pod Tlemcen 19 lutego 1855 roku (pochowany w Oranie). Zapewne polskiego pochodzenia by┼é kapitan Ksawery Prze┼║dziecki, dow├│dca posterunku wojskowego w Aoulef - w sercu algierskiej Sahary, autor opracowania Les Touareg Hoggar et la Paix Fran├žaise z 1938 r. (licz─ůcy 68 stron r─Ökopis znajduje si─Ö w archiwach Centre des Hautes Etudes Administratives sur lAfrique et lAsie Modernes w Pary┼╝u) i kilku artyku┼é├│w opublikowanych na ┼éamach "Bulletin de Liaison Saharienne" (Adam Rybi┼äski).

Od 1833 roku w┼éadze francuskie kierowa┼éy do Legii Cudzoziemskiej w Afryce albo jako osadnik├│w w Algierii, kt├│r─ů Francja postanowi┼éa skolonizowa─ç, tych wszystkich Polak├│w, kt├│rzy zg┼éaszali si─Ö do francuskich plac├│wek dyplomatycznych z pro┼Ťb─ů o wizy. W ten spos├│b w┼éadze francuskie zapocz─ůtkowa┼éy kolonizacj─Ö Algierii przez Polak├│w. W latach 40. XIX w. dzia┼éacze polskiej emigracji w Pary┼╝u Wac┼éaw Jab┼éonowski, J├│zef Wiktor Ta┼äski i Jan Czy┼äski zajmowali si─Ö teoretycznie osadnictwem polskim w Algierii. Jednak wszelkie jej pr├│by zako┼äczy┼éy si─Ö fiaskiem, gdy┼╝ nie mia┼éo ono poparcia kierownictwa emigracji polskiej w Pary┼╝u. Jak pisze Jacek Knopek, w latach 1833-49 przyby┼éy trzy transporty Polak├│w-kolonist├│w do Algierii na okr─Ötach "Regina" - 29 os├│b (1833), "Guerriere" - 79 os├│b (1836) i "Gian Mateo" - 202 osoby (1849). Teofil ┼Üwiatope┼ék Mirski, by┼éy pisarz w s─ůdzie w Augustowskiem i dow├│dca sformowanego przez siebie oddzia┼éu podczas Powstania Listopadowego (1830-31), chyba dlatego, ┼╝e podawa┼é si─Ö za ksi─Öcia i genera┼é wojsk polskich, uzyska┼é du┼╝e latyfundium ziemskie Ko┼éo Mitid┼╝y, "kt├│re rozwin─Ö┼éo produkcj─Ö rolno-spo┼╝ywcz─ů. Ale Teofil Mirski stara┼é si─Ö te┼╝, aby to by┼éa platforma dialogu mi─Ödzykulturowego mi─Ödzy Europejczykami a muzu┼émanami, dialogu mi─Ödzy religiami. Budowa┼é meczety, ko┼Ťcio┼éy, szko┼éy. Tak wi─Öc rzeczywi┼Ťcie jak na standardy dziewi─Ötnastowieczne by┼é swego rodzaju prekursorem i, powiedzmy, przeciwnikiem zderzenia cywilizacji, kt├│rego do┼Ťwiadczamy w chwili obecnej" (Witold Spirydowicz Posiedzenie Komisji Spraw Zagranicznych i Unii Europejskiej (nr 35) w dniu 11-05-2016). Mimo pewnych sukces├│w dotycz─ůcych rolnictwa, dzia┼éalno┼Ť─ç prowadzona przez Mirskiego przez 8 lat, nie wspierana przez polskich lider├│w w Pary┼╝u sko┼äczy┼éa si─Ö bankructwem. Poza t─ů nieudan─ů pr├│b─ů nie by┼éo planowego osadnictwa polskiego w Algierii. W og├│le nap┼éyw Polak├│w tutaj by┼é bardzo ma┼éy. W latach 1832-56 przebywa┼éo tu oko┼éo 450-500 Polak├│w.

Polacy osiadli w Algierii reprezentowali pi─Ö─ç grup zawodowych: robotnicy (100 os├│b), urz─Ödnicy zatrudnieni we francuskiej administracji (ok. 70 os├│b), kupcy, w┼éa┼Ťciciele niewielkich przedsi─Öbiorstw i osadnicy (rolnicy). Znani Polacy w ├│wczesnej Algierii to: znany z swej dzia┼éalno┼Ťci w Egipcie, Afryce, Francji i Hiszpanii in┼╝ynier Tomasz Bartma┼äski, kt├│ry w 1836 roku bra┼é udzia┼é w budowie portu w Algierze, g┼éo┼Ťny p├│┼║niej in┼╝ynier w Peru Ernest Malinowski, kt├│ry w latach 1839-40 pracowa┼é przy rozbudowie tego portu, in┼╝ynier g├│rnictwa Ludwik Nabielak by┼é w latach 1855-56 dyrektorem kopalni miedzi w Muzaja oraz powstaniec listopadowy Karol Jan Arnd (zm. w Algierze w 1886), kt├│ry by┼é dyrektorem zak┼éadu kolon├│w w Philippeville (dzi┼Ť Sukajkida albo Sakikda), potem urz─Ödnik w policji centralnej w Algierze i archiwista departamentowy w tym mie┼Ťcie, jak r├│wnie┼╝ jago brat Piotr Arnd (urz─Ödnik w prefekturze), J├│zef Bady┼äski, J├│zef Ekelt, Marceli Sierzputowski, Zachariasz Dziewo┼äski, Wincenty i Leon Mazurkiewicz, Teofil G├│rski, Julian Godlewski, Antoni Kulczewski, Rudolf Malinowski (J. Knopek). Uczestnik Powstania Listopadowego 1830-31, filozof i dzia┼éacz emigracyjny mieszkaj─ůcy w Szwajcarii od 1851 roku Henryk Micha┼é Kamie┼äski, okres zimowy w tym kraju sp─Ödza┼é w Algierii, zmar┼é w Algierze w 1865 roku. R├│wnie┼╝ w Algierii - w Mustapha Superieur zmar┼é w 1882 roku lekarz i znany uczestnik Powstania Styczniowego 1863-64 Edward Landowski, kt├│ry zamieszka┼é w Mustapha Superieur w 1879 roku, gdzie otworzy┼é zak┼éad hydroterapeutyczny i prowadzi┼é badania por├│wnawcze z zakresu medycyny, za kt├│re zosta┼é cz┼éonkiem towarzystwa lekarskiego i Societe d Anthropologie. Z kolei w 1867 roku cz┼éonkiem Akademii Hippone w Algierze zosta┼é polski zoolog i ornitolog W┼éadys┼éaw Taczanowski. W Algierze urodzi┼é si─Ö Antoni D─Öbczy┼äski (1893-1954), jeden z pionier├│w polskiej dzia┼éalno┼Ťci w Afryce R├│wnikowej, m.in. w latach 1924-27 w Kongo belgijskim kierownik sekcji eksploatacyjnego przedsi─Öbiorstwa Huileries du Congo Belge. Pierwszy Polak, kt├│ry osiad┼é w┼Ťr├│d prymitywnego szczepu Baszilele. Autor ksi─ů┼╝ki Dwa lata w Congo (Warszawa 1928); w 1990 roku Ossolinemu wroc┼éawskie wyda┼éo w opracowaniu Antoniego Kuczy┼äskiego ksi─ů┼╝k─Ö pt. W┼Ťr├│d buszu i czarownik├│w - antologia polskich relacji o ludach Afryki, w kt├│rej zosta┼éa zamieszczona r├│wnie┼╝ relacja Antoniego D─Öbczy┼äskiego pt. "Osiedli┼éem si─Ö w┼Ťr├│d szczep├│w kongola┼äskich, aby z nimi pracowa─ç, nimi kierowa─ç...".

Francuski duchowny, arcybiskup katolicki Algieru w latach 1867-84 Charles Lavigerie (1825-1892), od 1882 roku pierwszy kardyna┼é Afryki, a od 1884 roku arcybiskupem Kartaginy i prymas Afryki, za┼éo┼╝y┼é w Algierze w 1868 roku zgromadzenie zakonne Ojcowie Biali, Zgromadzenie Misjonarzy Afryki (MAfr) o pod Algierem jego seminarium zakonne. Na prze┼éomie XIX i XX w. kszta┼éci┼éo si─Ö w nich czterech Polak├│w: Franciszek Cherniewski, Piotr Chwilewski, Stanis┼éaw Nowicki i Rudolf Nowowiejski. Z tej czw├│rki uko┼äczy┼é je jedynie o. Rudolf Nowowiejski, kt├│ry p├│┼║niej pracowa┼é w Tunezji. Kolejny polski ojciec bia┼éy, Dariusz Zieli┼äski, pojawi┼é si─Ö tu dopiero w latach dziewi─Ö─çdziesi─ůtych XX w.

W Algierii nie zabrak┼éo r├│wnie┼╝ polskich podr├│┼╝nik├│w i badaczy, a nawet pierwszych turyst├│w oraz innych Polak├│w. Pierwszym polskim podr├│┼╝nikiem w Algierii i orientalist─ů by┼é pochodz─ůcy z Powi┼Ťla Adam Sierakowski (1846 - 1912), kt├│ry w 1869 i 1909-10 odby┼é podr├│┼╝e do Algierii i Tunisu, gdzie bada┼é g├│rskie szczepy Berber├│w. Owocem tej pierwszej podr├│┼╝y by┼éa monografia o ludach i j─Özykach berberskich pt. Das Schaui, Ein Beitrag zur Berberischen Sprachen- und Volkerkunde (1871). W 1886 roku przez kilka miesi─Öcy przebywa┼é w Algierii i dwa lata p├│┼║niej wyda┼é w Krakowie zbi├│r szkic├│w zatytu┼éowany Z Algieryi. Przyroda i ludzie J├│zef Rostafi┼äski (1850 - 1928), botanik, w p├│┼║niejszych latach profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego, cz┼éonek Polskiej Akademii Umiej─Ötno┼Ťci, pionier polskiej florystyki. W 1912 roku wicekonsulem Rosji carskiej w Algierze zosta┼é Zygmunt Smogorzewski (1884 - 1931), polski arabista i orientalista, dyplomata, przed wojn─ů profesor polskiego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, gdzie w 1922 roku by┼é wsp├│┼éza┼éo┼╝ycielem Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego. Odby┼é on studia z zakresu filologii arabsko-persko-turecko-tatarskiej. Dlatego podczas pracy w Algierze podj─ů┼é badania j─Özykoznawcze w krajach Maghrebu, tj. w Maroku, Algierii i Tunezji. Pierwsz─ů wypraw─Ö odby┼é w 1913 roku, jednak prawdziwy rozg┼éos przynios┼éy mu ekspedycje przeprowadzone ju┼╝ w czasie II Rzeczypospolitej. W 1926 roku wyda┼é cenn─ů prac─Ö pt. ┼╣r├│d┼éa abadyckie do historji islamu. Kolejnym polskim badaczem Algierii by┼é J├│zef Stanis┼éaw Czekalski (1895 - 1976), geograf, geolog, etnograf, kartograf, po wojnie profesor Uniwersytetu Pozna┼äskiego. W 1925 roku jako stypendysta polskiej Fundacji Kultury Narodowej prowadzi┼é badania na Saharze, a nast─Öpnie pracuje na uniwersytetach Algieru, Grenoble i Pary┼╝a. Na Uniwersytecie Pozna┼äskim w 1931 roku doktoryzowa┼é si─Ö na podstawie rozprawy o problemach antropogeograficznych w grupie oaz Uargla na Saharze Algierskiej. Praca opublikowana zosta┼éa w tym┼╝e roku w materia┼éach Mi─Ödzynarodowego Kongresu Geograficznego w Pary┼╝u.

O ile w XIX w. pierwsze podr├│┼╝e polskich malarzy orientalist├│w prowadzi┼éy do Egiptu, to od po┼éowy XIX wieku i do wybuchu I wojny ┼Ťwiatowej w 1914 roku malarze polscy, zainspirowani tajemniczo┼Ťci─ů i zas┼éyszanym pi─Öknem Algierii - ca┼éego Maghrebu oraz sztuk─ů Francji, kt├│ra mia┼éa tu kolonie, zacz─Öli coraz cz─Ö┼Ťciej wyprawia─ç si─Ö r├│wnie┼╝ do Maghrebu. Ulubionymi tematami polskich malarzy orientalist├│w by┼éo ┼╝ycie na pustyni, karawany, sceny uliczne, bazary, kawiarnie, weduty miejskie, pejza┼╝e, zaloty Arab├│w czy ta┼äce p├│┼énagich Arabek. Jednak tematyka algierska w malarstwie polskim pojawi┼éa si─Ö du┼╝o wcze┼Ťniej, bo w 1835 roku, kiedy January Suchodolski namalowa┼é obraz "Polscy ochotnicy w Legii Cudzoziemskiej czytaj─ů list nadesz┼éy z Polski". Oko┼éo 1844-45 Malarz Piotr Micha┼éowski wykona┼é obraz "Bitwa francuskiej piechoty z kawaleri─ů arabsk─ů - epizod z wojny w Algierii". Natomiast prawdopodobnie pierwszym malarzem polskim, kt├│ry odwiedzi┼é Algieri─Ö by┼é Karol Cybulski, kt├│ry krakowskiego Towarzystwa Sztuk Pi─Öknych w 1858 roku wystawi┼é dwa swoje obrazy: "Ranek w Algierii" i "Wiecz├│r w Algierii". W 1877 roku przebywa┼é w Algierii Walery Brochocki i zostawi┼é nam obraz "Widok z Tipaza w Afryce". W 1879 roku przyby┼é do Algierii Adolf Karol Sandoz, kt├│ry z portu Philippeville pojecha┼é do Constantine, potem do Balha, a stamt─ůd do w─ůwozu El Kantara, potem Biskr─Ö i szereg oaz na Saharze. Algieria tak go zachwyci┼éa, ┼╝e ponownie wybra┼é si─Ö do niej w 1881 roku. W 1880 roku mia┼é we Lwowie pierwsz─ů wystaw─Ö swoich licznych obraz├│w algierskich (m.in. "Wn─Ötrze domu w Biskra", "Tancerka ze szczepu Uled Nail", "Kochanka szejka El Kantary", "Karawana wielb┼é─ůd├│w na Saharze", "Kobieta z Sahary", "Oaza"), potem tak┼╝e w Warszawie i Krakowie i ponownie we Lwowie w 1913 roku. W 1879 roku po Algierii podr├│┼╝owa┼é bardzo znany polski rysownik Napoleon Orda (1807-1883), sk─ůd przywi├│z┼é akwarele i rysunki dokumentuj─ůce tutejsze zabytki architektoniczne. W 1882-83 roku po Algierii podr├│┼╝owa┼é malarz warszawski Julian Maszy┼äski, wykonuj─ů szereg obraz├│w o tematyce algierskiej, m.in. "Ulica w Algierze", "Kobieta arabska", "Modl─ůcy si─Ö Arab" czy "Algierski szewc" i "Algierski handlarz zwierz─ůt". W latach 80. XIX w. odwiedzi┼é Algieri─Ö malarz zwi─ůzany z Krakowem (ucze┼ä Jana Matejki) Witold Pruszkowski. Oko┼éo 1890 roku przebywa┼é w Algierii malarz i rze┼║biarz Wincenty Trojanowski, kt├│ry po powrocie do kraju wystawia┼é swoje obrazy (m.in. "Na pustyni", "Ulica w Algierze", "Arabska dziewczyna") i rze┼║by (m.in. "Modl─ůcy si─Ö Derwisz", "Derwisz", "Typ z Orientu") na wystawach w Krakowie i Warszawie. W 1892 roku odwiedzi┼é Algieri─Ö utalentowany malarz Wac┼éaw Pawliszak czego owocem by┼éo sporo obraz├│w m.in. pejza┼╝e z Oranu, Constantine i Blida, obrazy "Z Algierii", "Na pustyni". W 1903 roku podr├│┼╝owa┼é po Algierii bardzo znany malarz warszawski Alfred Wierusz-Kowalski, kt├│rego obrazy (m.in. "Algier", "Polowanie z soko┼éem - Algieria") by┼éy wystawiane w Monachium, Warszawie i Krakowie. Przyby┼éy tu w 1909 roku Jan Ci─ůgli┼äski odby┼é podr├│┼╝ na Sahar─Ö i poza Algierem odwiedzi┼é Biskr─Ö i inne miasta; jego obrazy z Algierii znajduj─ů si─Ö dzisiaj w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. Podczas studium malarskich w Pary┼╝u odwiedzi┼é Algieri─Ö w 1911 roku wielki malarz Adam Sytka; namalowane tam obrazy i wystawione w Pary┼╝u zachwyci┼éy publiczno┼Ť─ç i otrzyma┼é stypendium, za kt├│re m├│g┼é odby─ç kolejne podr├│┼╝e po P├│┼énocnej Afryce. Podczas podr├│┼╝y po Afryce P├│┼énocnej w latach 1909-12 odwiedza┼é Algieri─Ö Aleksander Laszenko artysta malarz i podr├│┼╝nik, jeden z najwi─Ökszych polskich malarzy orientalist├│w, autor wielu obraz├│w, m.in. "Sahara". Podczas studi├│w malarskich w Pary┼╝u przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů Kazimierz Jasnoch wybra┼é si─Ö jako turysta do Algierii i Tunezji, sk─ůd przywi├│z┼é wiele akwareli. Podobnie z Pary┼╝a do Algierii wybra┼é si─Ö w tym samym czasie malarz Adolf Berman.

Algieria, opr├│cz malarzy og├│lnie fascynowa┼éa wielu Polak├│w - jej bogata i r├│┼╝norodna kultura i pi─Ökno tutejszej przyrody. Polskimi turystami w dzisiejszym rozumieniu tego wyrazu byli w pionierskim okresie poznawania Algierii m.in. Aleksander Branicki (1821-1877), hrabia, kolekcjoner i podr├│┼╝nik, w┼éa┼Ťciciel m.in. zamku w Suchej i tw├│rca cennej biblioteki tam┼╝e. Podr├│┼╝owa┼é po Algierii w latach 1866-67 razem z bratem Konstantym oraz warszawskim entomologiem Antonim Stanis┼éawem Wag─ů i ornitologiem W┼éadys┼éawem Taczanowskim. By┼éa tu tak┼╝e ksi─Ö┼╝na Izabella El┼╝bieta z Czartoryskich Dzia┼éy┼äska (1830-1899), malarka amatorka, kolekcjonerka dzie┼é sztuki, tw├│rczyni muzeum w swoim zamku w Go┼éochowie, posiadaj─ůcym cenne dzie┼éa sztuki, czy w 1872 roku rze┼║biarz lwowski Stefan Jarzymowski (1849-1890). Kilka lat p├│┼║niej by┼é tu inny rze┼║biarz i malarz Lwowski Juliusz Be┼étowski (1852-1926). Jako turysta i zarazem sportowiec by┼é w Algierii znany krakowski dzia┼éacz sportowy Jan J├│zef Fischer, kt├│ry w 1895 roku zwiedzi┼é na rowerze P├│┼énocn─ů Afryk─Ö - w┼é─ůcznie z Algieri─ů. W jeszcze innej roli by┼é tu Eugeniusz Michaelis (1863-1939), genera┼é armii rosyjskiej, a po 1918 roku polskiej; by┼é tu w 1899 roku jako przedstawiciel armii rosyjskiej na manewrach armii francuskiej w Algierii i Tunisie.

Pisz─ůc o Polakach w Algierii nale┼╝y wspomnie─ç dzia┼éalno┼Ť─ç dw├│ch Francuz├│w nosz─ůcych polskie nazwiska: Adolphe de Calassanti-Motyli┼äskiego i Jean Thadee Emmanuel Dybowski (Jan Dybowski).

Nie wiemy czy Adolphe de Calassanti-Motyli┼äski mo┼╝na uwa┼╝a─ç za Polaka, bo nie ma dowod├│w na to, chocia┼╝ Miros┼éawa Mo┼éotkin-Dopiera┼éa utrzymuje, ┼╝e "by┼é synem polskiego emigranta osiad┼éego w Algierii po upadku powstania listopadowego" (Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, t. 3, 2004). W ka┼╝dym b─ůd┼║ razie jego nazwisko chyba wskazuje na to, ┼╝e kto┼Ť z jego przodk├│w musia┼é by─ç Polakiem. Urodzi┼é si─Ö w 184 roku w algierskim mie┼Ťcie Mascara (dzi┼Ť Mouaskar), a zmar┼é w 1907 roku w algierskich g├│rach Ahaggar. By┼é on francuskim badaczem p├│┼énocnej Afryki, g┼é├│wnie, je┼Ťli nie jedynie Algierii, znawc─ů kultury i j─Özyka arabskiego. W latach 1875-80 bada┼é saharyjsk─ů krain─Ö Mzab, czego rezultatem by┼éy jego wieloletnie badania historyczne i lingwistyczne po┼Ťwi─Öcone tamtejszej ludno┼Ťci. W 1892 roku zamieszka┼é w Constantine, gdzie zorganizowa┼é wy┼╝sz─ů szko┼é─Ö studi├│w arabskich. W 1903 roku wzi─ů┼é udzia┼é w wyprawie naukowej do kraju Suf (Souf) na p├│┼énocy Sahary przy granicy z Tunezj─ů, a w 1906 roku na masyw g├│rski Ahaggar podczas kt├│rej zmar┼é. Francuzi nazwali jego imieniem fortec─Ö w Ahaggarze, przemianowali tak┼╝e miejscowo┼Ť─ç Tarhaounaout, w kt├│rej zmar┼é, na Fort Motyli┼äski. Z kolei Jean Thadee Emmanuel Dybowski lub po polsku Jan Dybowski herbu Na┼é─Öcz (1856 - 1928) by┼é francuskim agronomem, botanikiem i podr├│┼╝nik polskiego pochodzenia. Urodzi┼é si─Ö ko┼éo Pary┼╝a w rodzinie polskiego emigranta, oficera powstania listopadowego J├│zefa Ksawerego Dybowskiego herbu Na┼é─Öcz (1812-1885) i Kamili Kosiorowskiej (1826-1888). By┼é stryjeczny bratem wybitnego polskiego przyrodnika i badacza Azji Benedykta Dybowskiego i jego brata - zoologa W┼éadys┼éawa Dybowskiego. Profesor botaniki i ogrodnictwa w Grignon i w Pary┼╝u. W roku 1889 roku odby┼é podr├│┼╝ do Algierii. Przyczyni┼é si─Ö wydatnie w zagospodarowaniu obszar├│w pustynnych algierskiej Sahary, gdzie propagowa┼é prace nawadniaj─ůce, budow─Ö studni artezyjskich, zak┼éadanie sztucznych oaz. Odby┼é szereg wypraw badawczych po Afryce. W 1891 roku zosta┼é wys┼éany do obszar├│w pomi─Ödzy dorzeczem Konga i jeziorem Czad, gdzie m.in. dokona┼é ustalenia biegu rzeki Szari oraz jej dop┼éyw├│w. Ponownie przebywa┼é w okolicach Konga w latach 1893-1894, gdzie prowadzi┼é badania przyrodnicze. Przywiezione przez niego materia┼éy z tych dw├│ch wypraw trafi┼éy do zbior├│w Musee de LHomme w Pary┼╝u, a sam Dybowski zosta┼é uhonorowany z┼éotym medalem francuskiego Towarzystwa Geograficznego. W 1895 kierowa┼é wypraw─ů do Tunisu, dokonuj─ůc analizy mo┼╝liwo┼Ťci rolniczych. Dzi─Öki 6-letnim badaniom w Afryce zosta┼é uznanym specjalist─ů rolnictwa tropikalnego, autorem wielu publikacji w prasie francuskiej (a tak┼╝e w j─Özyku polskim). Po odzyskaniu przez Polsk─Ö niepodleg┼éo┼Ťci po I wojnie ┼Ťwiatowej wsp├│┼épracowa┼é z Pa┼ästwowym Instytutem Naukowym Gospodarstwa Wiejskiego w Pu┼éawach (jako profesor). By┼é za┼éo┼╝ycielem Instytutu Agronomii Kolonialnej w Pary┼╝u oraz cz┼éonkiem Polskiej Akademii Umiej─Ötno┼Ťci. Autor prac z zakresu ogrodnictwa, ponadto opublikowa┼é spostrze┼╝enia z podr├│┼╝y do Algierii. Jest autorem prac: LExtreme-Sud Algerien (1891) oraz La route du Tchad (1893). Mo┼╝na tu doda─ç, ┼╝e ksi─ů┼╝─Ö W┼éadys┼éaw Czartoryski i jego siostra Izabella Dzia┼éy┼äska w 1889 roku spotkali si─Ö z wi─Özionymi we Francji algierskimi Tuaregami z konfederacji Kel Ahagg. List jednego z tych Tuareg├│w do ksi─Öcia Czartoryskiego i hrabiny Dzia┼éy┼äskiej opublikowa┼é w swej pracy Observations grammaticales sur la grammaire Touareg et textes de la tamahaq des Taitoq (Paris 1897) E. Masqueray, kt├│ry informacje uzyskane od tych Tuareg├│w w tych listach wykorzysta┼é w swych badaniach nad gramatyk─ů tuareskiego j─Özyka tamahak.

W 1925 roku do Afryki, w tym tak┼╝e do Algierii wybra┼é si─Ö w podr├│┼╝ Ferdynand Ossendowski (1878-1945), polski pisarz, dziennikarz, jeden z najwi─Ökszych podr├│┼╝nik├│w wszech czas├│w, antykomunista, nauczyciel akademicki, dzia┼éacz polityczny, naukowy i spo┼éeczny. By┼é autorem 77 ksi─ů┼╝ek (150 przek┼éad├│w na 20 j─Özyk├│w). Przez pewien czas nale┼╝a┼é do pi─ůtki najbardziej poczytnych pisarzy na ┼Ťwiecie, a jego ksi─ů┼╝ki por├│wnywano z dzie┼éami Conrada, Londona, Kiplinga, Maya i Hemingwaya. W latach mi─Ödzywojennych ┼é─ůczny nak┼éad ksi─ů┼╝ek "polskiego Karola Maya" si─Ögn─ů┼é 80 mln egzemplarzy. Gdy chodzi o przek┼éady na j─Özyki obce, spo┼Ťr├│d pisarzy polskich Ossendowski zaj─ů┼é w├│wczas drugie miejsce po Henryku Sienkiewiczu i do dzi┼Ť nikomu nie uda┼éo si─Ö go w tej kategorii pobi─ç. W 1925 roku Ossendowski odby┼é podr├│┼╝ do Maroka i Tunezji, a jej owocem jest ksi─ů┼╝ka pt. Pod smaganiem samumu. Podr├│┼╝ po Afryce P├│┼énocnej (Pozna┼ä-Lw├│w 1926). Ksi─ů┼╝ka ta przybli┼╝a czytelnikom rzeczywisto┼Ť─ç arabskiej Afryki 1925 roku. Podczas lektury czytelnicy poznaj─ů Algier -rozwijaj─ůce si─Ö i nowoczesne miasto, pe┼éne zabytk├│w b─Öd─ůcych niemymi ┼Ťwiatkami dramatycznych historii bohater├│w minionych epok. Nocne ┼╝ycie arabskiej metropolii. Na kolejnych kartach ksi─ů┼╝ki znajduj─ů si─Ö opisy algierskiego rolnictwa, przemys┼éu wydobywczego, socjologiczne opisy miast, proletariatu, lumpenproletariatu i dzielnic rozpusty. Ossendowski barwnie opisuje swoj─ů podr├│┼╝ samochodem z Algieru na Sahar─Ö. Mijane wsie, inwestycje kolonist├│w, tubylc├│w arabskich i murzy┼äskich, nieliczn─ů spo┼éeczno┼Ť─ç ┼╝ydowsk─ů oraz miejscow─ů Poloni─Ö. Pi─Ökno przyrody, flor─Ö i faun─Ö pustyni. Urzekaj─ůce wsp├│┼éistnienie nowoczesnych dom├│w tubylc├│w i osad nieprzerwanie istniej─ůcych od staro┼╝ytno┼Ťci. Niezwykle ciekawe s─ů opisy arabskiego folkloru. Bogactwa r├│┼╝nic - kulturowych, etnicznych, plemiennych, regionu. Wszystko zilustrowane jest dramatycznymi historiami napotkanych os├│b. Z Algierii, przez pustynie, Ossendowski pojecha┼é do Tunezji. Niezwykle ciekawe s─ů antyislamskie opinie Ossendowskiego. Pisarz stwierdza, ┼╝e: "Ani porozumienia, ani wsp├│lnych dr├│g z islamem by─ç nie mo┼╝e". Zdaniem Ossendowskiego muzu┼émanie d─ů┼╝─ů islamizacji ca┼éego ┼Ťwiata, ich nienawi┼Ť─ç do nie muzu┼éman├│w wynika z Koranu. Wed┼éug Ossendowskiego islami┼Ťci d─ů┼╝─ů do zniszczenia cywilizacji zachodu, a dla osi─ůgni─Öcia swoich cel├│w b─Öd─ů k┼éama─ç. Konflikt Zachodu z islamem jest, wed┼éug pisarza, nie do unikni─Öcia. Wyj─ůtkowo politycznie niepoprawnie brzmi opinia Ossendowskiego o tym, ┼╝e nale┼╝y utrzyma─ç kolonializm, bo bez niego kolonie pogr─ů┼╝─ů si─Ö w anarchii i n─Ödzy (Jan Bodakowski). - Trudno si─Ö zgodzi─ç z Ossendowskim, ┼╝e Arabowie z P├│┼énocnej Afryki nie zas┼éugiwali na wolno┼Ť─ç, bo wolno┼Ť─ç przys┼éuguje wszystkim narodom. Ale teraz, kiedy powsta┼éy pa┼ästwa arabskie nie tylko w tej cz─Ö┼Ťci Afryki, ale na ca┼éym kontynencie afryka┼äskim i w wielu rejonach Azji, widzimy, ┼╝e anarchia rzeczywi┼Ťcie w nich wszystkich kr├│luje, co powoduje, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç ludno┼Ťci w nich mieszkaj─ůcych ┼╝yje w n─Ödzy. Po prawie stu latach od wydania ksi─ů┼╝ki Ossendowskiego Pod smaganiem samemu mo┼╝emy powiedzie─ç, ┼╝e autor mia┼é racj─Ö pisz─ůc: "Ani porozumienia, ani wsp├│lnych dr├│g (Zachodu) z islamem by─ç nie mo┼╝e". Mo┼╝na liczy─ç na jaki┼Ť modus vivendi jedynie z pa┼ästwami islamskimi, w kt├│rych przy w┼éadzy nie ma fanatyk├│w religijnych. Jak┼╝e wymownym wydarzeniem by┼éo to, ┼╝e zaraz po uzyskani niepodleg┼éo┼Ťci rz─ůd algierski odebra┼é katolikom katedr─Ö w Algierze i zrobi┼é z niej meczet. A pr├│ba demokratyzacji Afganistanu - jego islamskiego spo┼éecze┼ästwa w latach 2001-2021 sko┼äczy┼éa si─Ö sromotn─ů kl─Ösk─ů Zachodu. W┼éadz─Ö przej─Öli tam skrajni islamscy fanatycy, kt├│rych celem by┼é nie tylko powr├│t do w┼éadzy, ale kt├│rych celem jest zniszczenie cywilizacji Zachodu. - W 2020 roku w Polsce ukaza┼éa si─Ö ksi─ů┼╝ka Ferdynanda Ossendowskiego pt. Afryka. Kraje i ludzie z reporta┼╝ami: Nad Nilem (Egipt), W kraju pirat├│w i szejk├│w (z Algierii) i W d┼╝ungli (z Afryki ┼Ürodkowej).

Zapewne jedn─ů z pierwszych kobiet, kt├│re dotar┼éy do algierskich Tuareg├│w, by┼éa Polka Ludwika Ciechanowiecka, kt├│ra w swojej ksi─ů┼╝ce W sercu Sahary. Algier-Mzab-Tidikelt-Hoggar (Warszawa 1933) opisa┼éa swoje z nimi spotkania. O tajemniczym Ahaggar, czyli o algierskiej Saharze i mieszkaj─ůcych tam Tuaregach pisali w ksi─ů┼╝ce pt. W krainie l─Öku i pragnienia (Lw├│w-Warszawa 1935) popularny pisarz Janusz Meissner i Tadeusz Milewski. W latach 1931-37 przemierza┼é Afryk─Ö na rowerze, pieszo i konno Kazimierz Nowak, autor wielu korespondencji drukowanych na ┼éamach tygodnika "Na szerokim ┼Ťwiecie" oraz wspania┼éych zdj─Ö─ç afryka┼äskich. Wracaj─ůc na p├│┼énoc z Po┼éudniowej Afryki do etapu swej podr├│┼╝y - do Algieru podr├│┼╝owa┼é przez ca┼é─ů d┼éugo┼Ť─ç wielkiej Algierii z po┼éudnia na p├│┼énoc. Algierska droga prowadzi┼éa go od I-n-Guezzam na granicy z Nigrem poprzez miejscowo┼Ťci saharyjskie Tamanrasset, I-n-Salah, El Golea do Ghardaia, a nast─Öpnie Laghouat, Djelfa, Madea do Algieru, sk─ůd powr├│ci┼é do Polski. W 1926 roku dziennikarz Roman Fajans zorganizowa┼é wycieczk─Ö student├│w Uniwersytetu Warszawskiego do Algierii i Tunezji. Inny dziennikarz, ale i podr├│┼╝nik Henryk Janiewicz w tym samym czasie zwiedza┼é Algieri─Ö i Maroko. Mniej wi─Öcej w tym samym czasie malarz Tadeusz Potworowski podczas podr├│┼╝y na jachcie odwiedzi┼é Algier i kilka innych port├│w algierskich. W 1935 roku przebywa┼é d┼éu┼╝ej w Algierii znany malarz polski Adam Styka, kt├│ry namalowa┼é tu wiele obraz├│w o tematyce algierskiej - pejza┼╝e i obrazy z Arabami i Arabkami. W 1929 roku podr├│┼╝owa┼é po Afryce francuskiej publicysta Leszek J├│zef Gustowski, kt├│ry w 1929 roku wyda┼é ksi─ů┼╝k─Ö Kartki z podr├│┼╝y po Afryce francuskiej, a w 1932 roku Od Warszawy do Sahary. W innej roli by┼é w Algierii doktor medycyny zwi─ůzany z Uniwersytetem Warszawski Aleksander Freyd, kt├│ry w 1930 roku jako delegat Polski wzi─ů┼é udzia┼é w kongresie malarycznym w Algierze. Odby┼é w├│wczas podr├│┼╝ z karawan─ů nomad├│w do miejscowo┼Ťci oddalonej 200 km na po┼éudnie od miasta Tougourtu, znajduj─ůcego si─Ö w sercu Sahary. W 1931 roku odby┼é podr├│┼╝ naukow─ů do Algierii, Tunisu i Maroka geolog z Uniwersytetu Warszawskiego Wiktor Pawe┼é Niechaj i troch─Ö p├│┼║niej pracownik naukowy Uniwersytetu Warszawskie - biolog Marian Gieysztor. W 1935 roku po Algierii, Tunisie i Maroku podr├│┼╝owa┼é znany dziennikarz, prozaik, dramatopisarz i dyplomata Janusz Makarczyk. Po ogromnej popularno┼Ťci ameryka┼äskiego filmu "Syna szejka" z 1926 roku, ka┼╝da szanuj─ůca si─Ö kinematografia musia┼éa mie─ç sw─ů opowie┼Ť─ç o szejku, pustyni, Beduinach i romantycznej mi┼éo┼Ťci. R├│wnie┼╝ polscy filmowcy podj─Öli to wyzwanie. W 1932 roku zosta┼é nakr─Öcony polski film przygodowy "G┼éos pustyni" w re┼╝yserii Micha┼éa Waszy┼äskiego, b─Öd─ůcy ekranizacj─ů powie┼Ťci Ferdynanda Antoniego Ossendowskiego "Sok├│┼é pustyni". W filmie zagrali tacy znani aktorzy polscy jak Nora Ney, Maria Bogda, Adam Brodzisz i Eugeniusz Bodo. Zdj─Öcia do filmu kr─Öcono w Algierii. Korespondentem polskich czasopism codziennych z Afryki P├│┼énocnej by┼é dziennikarz i literat Adrian Czermi┼äski.

Powstanie niepodleg┼éego pa┼ästwa polskiego w 1918 roku niewiele zmieni┼éo w stosunkach polsko-algierskich. W 1924 roku sprowadzono do pracy w kopalni w Diebel-Kouif kilkudziesi─Öciu polskich g├│rnik├│w wraz z rodzinnymi z Westfalii (Niemcy). Pi─Ö─ç lat p├│┼║niej z Francji i Niemiec sprowadzono kolejn─ů grup─Ö Polak├│w do pracy w kopalniach, kamienio┼éomach i budownictwie. W tych dw├│ch grupach przyby┼éo do Algierii 189 Polak├│w. Jednak szybko powr├│cili sk─ůd przybyli ze wzgl─Ödu na trudne warunki pracy i niskie zarobki. Francuzi my┼Ťleli, ┼╝e mog─ů Polak├│w tak samo traktowa─ç jak Arab├│w. W latach dwudziestych XX w. czasowo w┼Ťr├│d polskich robotnik├│w i g├│rnik├│w pracowali ksi─Ö┼╝a Grzegorz Janiewski z Francji w Djebel-Kouif oraz ks. Markowski w Sidi Bel Abbes. W Algierii pracowa┼éy w├│wczas dwie polskie siostry zakonne - franciszkanki misjonarki Maryi: s. Franciszka Rudnik w latach 1921-22 w, a s. Stefania Czarnecka w latach 1927-32. W latach 30. w Algierii mieszka┼éo ju┼╝ tylko 300 Polak├│w, z czego 150 w Algierze. Poza Algierem grupy Polak├│w by┼éy Konstantyna, Bone, Skikda. Tutejsi Polacy stanowili mieszank─Ö zawodow─ů plus ┼╝o┼énierze Legii Cudzoziemskiej. W 1924 roku powsta┼éo w Algierze stowarzyszenie "Dom Polski", kt├│rego prezesem by┼é in┼╝ynier J├│zef Bia┼éecki, w kt├│rego domu "Dom Polski" mia┼é swoj─ů siedzib─Ö. Liczba cz┼éonk├│w tej organizacji w latach trzydziestych XX w. wzros┼éa do 60 os├│b. Jej dzia┼éalno┼Ť─ç zosta┼éa zawieszona w 1939 roku, a w jej miejsce powo┼éano "Ko┼éo Domu Polskiego" (kierownik Ludwik Godziszewski). Do innych organizacji spo┼éecznych pr─Ö┼╝nie dzia┼éaj─ůcych w okresie mi─Ödzywojennym w Algierii mo┼╝emy zaliczy─ç Polskie Towarzystwo Dobroczynno┼Ťci, Towarzystwo Opieki Kulturalnej im. A. Mickiewicza. W planach by┼éo powo┼éanie stowarzyszenia skupiaj─ůcego w swych szeregach m┼éodzie┼╝ akademick─ů, poniewa┼╝ w latach trzydziestych XX w. do Algierii przyby┼éa na studia du┼╝a grupa student├│w z Francji. Spe┼éz┼éy one na niczym przez rozpocz─Öte w 1939 roku dzia┼éania wojenne (Katarzyna. ┼Üliwa). Dom odwiedzi┼é w 1925 roku pisarz i podr├│┼╝nik Ferdynand Ossendowski. Polacy skupieni w tej polskiej plac├│wce pomagali najubo┼╝szym Polakom, a w samym Domu Polskim spotykali si─Ö rodacy i mo┼╝na by┼éo wypo┼╝yczy─ç polsk─ů pras─Ö i ksi─ů┼╝ki. W Algierze by┼é konsulat polski z konsulem Ludwikiem Godziszewskim, zamkni─Öty przez w┼éadze francuskie w 1940 roku.

P├│┼║niejsze dzieje Polak├│w w Algierze, tj. pocz─ůwszy od wybuchu II wojny ┼Ťwiatowej we wrze┼Ťniu 1939 roku omawia bardziej szczeg├│┼éowo m.in. prof. Jacek Knopek. I tak po upadku pa┼ästwa polskiego w wyniku agresji Niemiec hitlerowskich i Zwi─ůzku Sowieckiego na Polsk─Ö we wrze┼Ťniu 1939 roku, Francja by┼éa w sojuszu polityczno-wojskowym z Polsk─ů. W pierwszych miesi─ůcach wojny kierowano do Algierii kilka transport├│w polskich uchod┼║c├│w cywilnych i wojskowych, kt├│rzy uszli z Polski, zajmowanej lub ju┼╝ okupowanej przez Niemcy i Zwi─ůzek Sowiecki do Rumunii i W─Ögier. W marcu 1940 roku grupa ponad 40 pilot├│w i mechanik├│w, kt├│rzy we wrze┼Ťniu 1939 roku dotarli do Rumunii zosta┼éa przetransportowana z Bejrutu do Algierii w celu odbycia przeszkolenia lotniczego. ┼╗adnego przeszkolenia nie zd─ů┼╝y┼é ju┼╝ odby─ç, gdy┼╝ 14 czerwca 1940 roku. Niemcy weszli do Pary┼╝a, a 17 czerwca premier Republiki Francuskiej, Philippe Petain, poprosi┼é Niemc├│w o zawieszenie broni i rozejm. Naczelny w├│dz i premier rz─ůdu polskiego na uchod┼║stwie, gen. W┼éadys┼éaw Sikorski, wezwa┼é wszystkich Polak├│w do przedostawania si─Ö do Anglii. Lotnicy polscy w Algierii dotarli do Casablanki, a stamt─ůd drog─ů morsk─ů do Anglii. Natomiast po upadku Francji przez Algieri─Ö pr├│bowa┼é si─Ö przedosta─ç na Zach├│d pilot i p├│┼║niejszy pisarz Stanis┼éaw Wujastyk, kt├│ry jednak wpad┼é w r─Öce Francuz├│w kolaboruj─ůcych z Niemcami i osadzony w obozie w Mecherii (Al-Maszrijja), z kt├│rego uwolni┼éy go 19 listopada 1942 roku wojska ameryka┼äskie, przerzucaj─ůc go do Anglii. W lutym 1940 roku z portu w Marsylii dotar┼éa do Algierii pierwsza grupa g┼é├│wnie matek i dzieci. W konsulacie polskim w Algierze zarejestrowanych by┼éo w├│wczas 241 polskich uciekinier├│w. Oko┼éo 90 osobom uda┼éo si─Ö przedosta─ç dalej - do Francji czy innych pa┼ästw. St─ůd do 1945 roku liczba tych uchod┼║c├│w w Algierii spad┼éa do 150. Opiekowa┼é si─Ö nimi delegat na Afryk─Ö Towarzystwa Opieki nad Rodakami we Francji Emeryk Hutten-Czapski. Po upadku Francji w czerwcu 1940 roku do Algierii przedosta┼éa si─Ö grupa ┼╝o┼énierzy z oddzia┼é├│w Wojska Polskiego we Francji. Z kolei francuski rz─ůd Vichy, wsp├│┼épracuj─ůcy z hitlerowskimi Niemcami, przeni├│s┼é z Francji do Algierii wi─Özionych tam 175 D─ůbrowszczak├│w, kt├│rzy brali udzia┼é w hiszpa┼äskiej wojnie domowej (1936-39) po stronie komunist├│w. Byli trzymani w obozach i kierowani m.in. do budowy dr├│g w trudnych warunkach na Saharze. Poza nimi po przegranej wojnie Francji z Niemcami rz─ůd Vichy zdecydowa┼é si─Ö na internowanie Polak├│w - g┼é├│wnie uchod┼║c├│w politycznych z wrze┼Ťnia 1939 roku przebywaj─ůcych we Francji w liczbie ok. 1000 os├│b i wywiezienie ich do Algierii, gdzie zostali umieszczeni w obozie dla cudzoziemc├│w Ben-Chicao. Jednocze┼Ťnie do Algierii przybywali inni polscy uchod┼║cy. W ten spos├│b w pocz─ůtkach 1941 roku tutaj i w Maroku przebywa┼éo 2500 uchod┼║c├│w polskich. W┼éadze polskie we Francji umo┼╝liwi┼éy utworzenie w Algierii polskiego szkolnictwa - gimnazjum (najpierw by┼éy to kursy gimnazjalne), liceum i szko┼éy podstawowej. Kadra nauczycielska przyby┼éa z Rumunii: F. Wnorowski, Irena Buszko, Maria Diakowa, Halina Kotkiewicz, Paulina Siekanowiczowa, Aniela Niemirowska, Lidia Sulimirska, Maria Skalska, Marta Haczkiewicz, Izabela Wajda (w trakcie czteroletniej dzia┼éalno┼Ťci plac├│wki pracowa┼éo w niej 16 nauczycieli, m.in. dr Miros┼éaw Ramu┼ét - profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego; w 1944 r. trzy klasy gimnazjum liczy┼éy 19 uczni├│w, dwie liceum 17 uczni├│w). Jednocze┼Ťnie w latach 1939-41 w zorganizowanych transportach w drodze do polskiego wojska na Zachodzie przez Algieri─Ö przesz┼éo 8100 polskich wojskowych. Po upadku Francji cz─Ö┼Ť─ç z nich dosta┼éa si─Ö do niemieckiej niewoli i zosta┼éa wcielona do Wehrmachtu, nast─Öpnie za┼Ť skierowana na front afryka┼äski. Podczas II wojny ┼Ťwiatowej, w listopadzie 1942 roku Alianci przyst─ůpili do przej─Öcia kontroli nad francuskimi koloniami w Afryce P├│┼énocnej (Maroko, Algieria, Tunezja) kontrolowanymi przez faszystowski rz─ůd Vichy. Du┼╝─ů rol─Ö w przygotowaniu logistycznym do tej operacji ("Torch") odegra┼éy informacje uzyskane dzi─Öki polskiemu wywiadowi, tzw. "Agencji Afryka" - os├│b skupionych wok├│┼é majora Mieczys┼éawa S┼éowikowskiego "Rygor", kt├│ry mi─Ödzy majem 1941, a wrze┼Ťniem 1944 roku by┼é szefem Ekspozytury Oddzia┼éu II w Afryce P├│┼énocnej, z siedzib─ů w Algierze. W walkach w kampanii w P├│┼énocnej Afryce w 1943 roku podczas drugiej wojny ┼Ťwiatowej wzi─ů┼é udzia┼é Polski Zesp├│┼é My┼Ťliwski (ang. Polish Fighting Team, PFT), stanowi─ůca formacj─Ö Polskich Si┼é Powietrznych w Wielkiej Brytanii. Tworzy┼é dodatkow─ů eskadr─Ö C przy brytyjskim 145 dywizjonie my┼Ťliwskim RAF 244 Skrzyd┼éa West Desert Air Force (Lotnictwa Pustyni Zachodniej) w Tunezji wspieraj─ůcej 8 Armi─Ö. ┼ü─ůcznikiem z dow├│dztwem zosta┼é pp┼ék pilot Tadeusz Rolski, a dow├│dc─ů eskadry (15 pilot├│w) kpt. pilot Stanis┼éaw Skalski. 27 lutego lotnicy polscy wyp┼éyn─Öli z Glasgow (Szkocja) do Afryki, docieraj─ůc 4 marca do algierskiego portu Oran. Stamt─ůd drog─ů powietrzn─ů do bazy w Hazbud, gdzie 7 marca Team zosta┼é oficjalnie operacyjnie podporz─ůdkowany pod 145 dywizjon my┼Ťliwski RAF (dywizjon mi─Ödzynarodowy). 13 marca na pierwsze lotnisko bazowania w Bou Grara Airfield, ok. 250 km. na zach├│d od Tunisu. Team okaza┼é si─Ö najlepsz─ů eskadr─ů walcz─ůc─ů nad Afryk─ů P├│┼énocn─ů. Maj─ůc 15 pilot├│w i 10 samolot├│w do 22 lipca 1943 (rozwi─ůzanie eskadry z powodu zako┼äczenia kampanii afryka┼äskiej) wykonano 539 samolot├│w. Piloci zestrzelili 28 samolot├│w przeciwnika, w tym trzy zaliczone zosta┼éy jako zestrzelenia prawdopodobne, a 9 samolot├│w uznano jako uszkodzone. Po zako┼äczeniu wojny w 1945 roku zdecydowany wi─Ökszo┼Ť─ç uchod┼║c├│w polskich w Algierii wr├│ci┼éa do Polski lub rozjecha┼éa we wszystkie strony ┼Ťwiata, g┼é├│wnie jednak do Wielkiej Brytanii i Stan├│w Zjednoczonych. Prawie wszyscy z ju┼╝ nielicznego grona tych, kt├│rzy zostali tu po wojnie wyjechali z Algierii po uzyskaniu przez ni─ů niepodleg┼éo┼Ťci w 1962 roku. W 2. po┼éowie lat 40. duszpasterstwo w┼Ťr├│d pozosta┼éych polskich wychod┼║c├│w w Algierii prowadzi┼é ks. Kazimierz So┼éowiej z Francji.

Z okresem wojennym i z Algieri─ů wi─ů┼╝e si─Ö fakt, ┼╝e polski dyplomata Kajetan Morawski od 10 wrze┼Ťnia 1943 roku by┼é ambasadorem nadzwyczajnym i pos┼éem pe┼énomocnym przy Francuskim Komitecie Wyzwolenia narodowego, a po jego zainstalowaniu si─Ö w wyzwolonej spod w┼éadzy wsp├│┼épracuj─ůcym z Niemcami rz─ůdem francuskim Vichy Algierii w Tymczasowym Rz─ůdzie Republiki Francuskiej w Algierze, jako pierwszy akredytowany przy nim oficjalnie ambasador do czasu wyzwolenia Francji w pa┼║dzierniku 1944 roku.

Wkr├│tce po uzyskaniu przez Algieri─Ö niepodleg┼éo┼Ťci w 1962 roku Polska nawi─ůza┼éa z tym nowym pa┼ästwem w Afryce stosunki dyplomatyczne; zosta┼éa otwarta Ambasada PRL (dzi┼Ť RP) w stolicy Algierii w Algierze. Pierwszym przedstawicielem dyplomatycznym Polski w Algierze by┼é od 10 sierpnia do 15 grudnia 1962 roku Jan S┼éowi┼äski w randze charge daffaires a.i., a pierwszym ambasadorem od 15 grudnia 1962 do 1966 roku Tadeusz Matysiak Obecnie, od 2016 roku ambasadorem jest Witold Spirydowicz. Ambasador RP w Algierze opr├│cz Algierskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej akredytowany by┼é r├│wnie┼╝ w Burkinie Faso i w Republice Mali, a obecnie w Algierii, Czadzie i Nigrze. Po nawi─ůzaniu stosunk├│w dyplomatycznych w 1962 roku akredytowana by┼éa w Polsce ambasada Algierii z siedzib─ů w Pradze. Od 1971 roku Ambasada Algierii ma siedzib─Ö w Warszawie. Ambasador Algierii w Warszawie akredytowany jest tak┼╝e w Republice Esto┼äskiej, Republice Litewskiej i w Republice ┼üotewskiej.

Do 1989 roku, a wi─Öc do upadku w┼éadzy komunistycznej w Polsce, Algieria by┼éa bardzo wa┼╝nym partnerem Polski w regionie i stosunki polsko-algierskie by┼éy wyj─ůtkowo wszechstronne. Ju┼╝ 26 stycznia 1963 roku Polska i republika Algierii podpisa┼éy pierwsz─ů w stosunkach mi─Ödzy tymi krajami bezpo┼Ťredni─ů umow─Ö handlow─ů i p┼éatnicz─ů. W okresie PRL roku wizyty w Algierii sk┼éadali: przewodnicz─ůcy Rady Pa┼ästwa (1969 r.), wicepremierzy (w latach: 1966, 1967, 1973) i ministrowie spraw zagranicznych (w latach: 1963, 1969, 1985).

Niepodleg┼éa Algieria, bogata w surowce, g┼é├│wnie rop─Ö naftow─ů i gaz ziemny, postanowi┼éa wszechstronnie si─Ö rozwin─ů─ç z pomoc─ů zaprzyja┼║nionych pa┼ästw. Za takie pa┼ästwo uznano PRL, g┼é├│wnie za jej wspieranie ruch├│w narodowowyzwole┼äczych w Afryce. St─ůd, po podpisaniu odpowiednich um├│w od lat 60. do ko┼äca lat 80. XX w. do Algierii przebywali polscy lekarze, in┼╝ynierowie, architekci, naukowcy, nauczyciele j─Özyka francuskiego i przedmiot├│w ┼Ťcis┼éych oraz robotnicy na terminowe kontrakty, aby bra─ç udzia┼é w tym rozwoju.

Polska dostarcza┼éa Algierii technologi─Ö i sprzedawa┼éa szereg licencji, uruchomi┼éa linie ┼╝eglugowe ┼é─ůcz─ůce porty polskie z portami algierskimi. Wiele tysi─Öcy polskich specjalist├│w (tylko w po┼éowie lat 80. pracowa┼éo w Algierii 3000 Polak├│w) przez ponad 30 lat budowali infrastruktur─Ö transportow─ů, rozbudowywali miasta, budowali budynki u┼╝ytku publicznego, szpitale, rozbudowywali porty, budowali elektrownie, cementownie, zak┼éady tekstylne i metalowe, cukrownie i inne fabryki. Polscy specjali┼Ťci przyczyniali si─Ö do rozwoju algierskiego rolnictwa. Pracowali tu polscy lekarze, piel─Ögniarki, wyk┼éadowcy uniwersyteccy. Rozwija┼éa si─Ö na du┼╝─ů skal─Ö wsp├│┼épraca naukowa i kulturalna. Setki Algierczyk├│w uko┼äczy┼éo studia w Polsce. Fakty te udowadniaj─ů, ┼╝e pomimo fundamentalnych r├│┼╝nic system├│w politycznych, kulturalnych i religijnych mo┼╝liwa by┼éa harmonijna i owocna wsp├│┼épraca mi─Ödzy Polska i Algieri─ů, jak r├│wnie┼╝ kilkoma innymi pa┼ästwami arabskimi.

Oto niekt├│rzy przedstawiciele tej wielotysi─Öcznej armii Polak├│w buduj─ůcych i rozbudowuj─ůcych Algieri─Ö: z pewno┼Ťci─ů najbardziej zas┼éu┼╝onym dla Algierii Polakiem by┼é wybitny architekt J─Ödrzej Pawlicki, mieszkaj─ůcy w latach 1975-86 w du┼╝ym mie┼Ťcie Batna w p├│┼énocno-wschodniej Algierii, gdzie by┼é doradc─ů ds. urbanistyki i architektury tutejszego wojewody i w latach 1986-89 ekspertem ds. budownictwa i architektury w projekcie niemieckim w ramach pomocy ONZ-GTZ szefem architekt├│w w Bureau dEtudes / Entreprise Meguellati Aissa EMEGA, kt├│ry zaprojektowa┼é i zrealizowa┼é m.in. w 1985 roku osiedle dla 30 tys. mieszka┼äc├│w w mie┼Ťcie Biskrze, w 1986 roku centrum miasta Blida, w latach 1978-84 park im. Warszawy w Batnie (z w┼éasnor─Öcznie wyrze┼║bion─ů syrenk─ů warszawsk─ů, w 1982 roku hotel w Auresach, w 1987-89 budynek konsulatu polskiego w Algierze, szereg meczet├│w w ca┼éej Algierii; polski arabista zwi─ůzany z Uniwersytetem Warszawskim, poeta i teatrolog pochodzenia irackiego Hatif Al-D┼╝anabi w latach 1985-88 by┼é wyk┼éadowc─ů literatury arabskiej na uniwersytecie w Tizi Uzu; znany urbanista ┼é├│dzki Kazimierz Bald by┼é w latach 1970-75 ekspertem przy Rz─ůdzie Republiki Algierskiej, w 1974 roku by┼é wsp├│┼éautorem planu generalnej aglomeracji Algieru, a od 1986 przez kilka lat pracowa┼é przy rekonstrukcji (po trz─Ösieniu ziemi) miasta Ech Chelif w p├│┼énocnej Algierii; psycholog z Uniwersytetu Warszawskiego Marian Dobrzy┼äski by┼é w latach 1980-84 profesorem 1980/84 Universite dAlger Centre, Faculte des Sciences Economiques et de Gestion w Algierze; konserwator zabytk├│w, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu Wies┼éaw Domas┼éowski prowadzi┼é w Algierii badania nad zwi─Ökszaniem ┼Ťwiat┼éotrwa┼éo┼Ťci ┼╝ywic epoksydowych, prowadz─ůc ekspertyzy w Algierii w latach 80. XX w.; ekonomista z warszawskiej Szko┼éy G┼é├│wnej Planowania i Statystyki Zdzis┼éaw Fedorowicz w latach 1983-86 by┼é wyk┼éadowc─ů (visiting professor) Uniwersytetu w Oranie; lekarz z zawodu oraz prozaik i eseistka Zofia Gerlach w latach 1962-72 by┼éa zas┼éu┼╝onym lekarzem w Algierii; Jan G├│rzy┼äski, energetyk-specjalista by┼é w latach 1980-85 pracownikiem Centre Universitaire Sidi Bel Abbes; zoolog, profesor PAN w Krakowie Kazimierz Kowalski w latach 1978-83 by┼é profesorem uniwersytetu w Oranie; dzia┼éacz sportowy i trener Jan Mulak w latach 1970-73 by┼é doradc─ů algierskiego Ministerstwa M┼éodzie┼╝y i Sportu; ekonomista, profesor Uniwersytetu Warszawskiego Remigiusz Krzy┼╝ewski w latach 1982-84 by┼é wyk┼éadowc─ů w Instytucie Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu w Annabie; architekt warszawski Maria Piechotkowa w latach 1978-80 opracowywa┼éa system otwarty budownictwa mieszkaniowego dla Algierii; ekonomista, prof. Politechniki ┼ü├│dzkiej Jerzy Rachwalski by┼é w Algierii w latach 1972-73 ekspertem ONZ w zakresie ekonomiki i organizacji przemys┼éowej; zoolog, prof. Instytutu Zoologicznego PAN w Warszawie w okresie PRL prowadzi┼é badania naukowe w Algierii; ekonomista Stefan Rose w latach 1960-69 pracowa┼é w Towarzystwie Naftowym w Algierii; architekt gda┼äski Tadeusz R├│┼╝a┼äski w 1968 roku zamieszka┼é w algierskim mie┼Ťcie Oran i by┼é projektantem w Ponts et Chaussees 1968-72, a od 1976 roku przez wiele lat w Bureau dEtudes A. Belkorissat, zaprojektowa┼é w tym mie┼Ťcie Centre de Convalescence 1978, Centre Medico Social 1978 i biurowiec C.A.A.R. w 1986 roku; geolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego Stefan R├│┼╝ycki w 1970 roku prowadzi┼é badania centralnej Sahary; architekt, konserwator zabytk├│w Mieczys┼éaw Samborski w latach 1980-81 by┼é kierownikiem oraz g┼é├│wnym projektantem i reprezentantem polskiego Przedsi─Öbiorstwa Pa┼ästwowego Pracownie Sztuk Plastycznych przy rewaloryzacji obiektu Cytadela-Casbah w Algierii i od 1982 i przez wiele lat zast─Öpc─ů kierownika Zespo┼éu Prac Eksportowych Mistoprojekt-Budopol w Algierii; architekt i urbanista warszawski Jan Suliga by┼é w latach 1981-86 wyk┼éadowc─ů Uniwersytetu w Konstantynie; architekt wroc┼éawski Jerzy Tarnawski wykona┼é projekt centrum obliczeniowego w Algierze (1982-85).

Praca wielu Polak├│w w Algierii, odbywaj─ůca si─Ö w trudnych warunkach klimatycznych i cz─Östo ┼╝yciowych by┼é pe┼éna po┼Ťwi─Öcenia. Wspomniana wy┼╝ej lekarka Zofia Gerlach, kt├│ra w latach 1962-72 pracowa┼éa jako lekarz w Algierii, po powrocie do kraju wyda┼éa wspomnienia z tego okresu jej ┼╝ycia pt. Odkopa─ç ┼║r├│d┼éo (Warszawa 1974, 1977). Ksi─ů┼╝ka opowiada o losach pary polskich lekarzy w Algierii pracuj─ůcych w├│wczas w tym kraju. To przejmuj─ůca kronika pocz─ůtkowych dni niepodleg┼éo┼Ťci Algierii i syzyfowej pracy s┼éu┼╝b medycznych w tym ci─Ö┼╝kim czasie. Bohaterami s─ů prawdziwi ludzie, cz─Östo wymienieni z imienia i nazwiska - polscy (i nie tylko) lekarze w Algierii, miejscowi piel─Ögniarze, francuscy ochotnicy oraz zakonnice - Bia┼ée Siostry (Soeurs Blanches) zajmuj─ůce si─Ö szpitalem, funkcjonariusze formuj─ůcego si─Ö algierskiego ministerstwa zdrowia i inni, z kt├│rymi los zetkn─ů┼é Zofi─Ö Gerlach podczas jej pracy w szpitalu. Kolejne lata up┼éywaj─ů autorce na ci─Ö┼╝kiej pracy, w zasadzie bez chwili przerwy. Autorka i jej m─ů┼╝, tak┼╝e lekarz, nie mog─ů nawet wzi─ů─ç urlopu bez zorganizowania zast─Öpstwa - przy tak ma┼éej liczbie lekarzy, opuszczenie chorych by┼éoby jak zostawienie ich na ┼Ťmier─ç. Z czasem Zofia Gerlach i jej m─ů┼╝ oraz inni lekarze polscy zyskuj─ů szacunek arabskich wsp├│┼épracownik├│w, lekarzy innych nacji a tak┼╝e, co mo┼╝e najwa┼╝niejsze, biedoty z okolicznych wsi i pustkowi. W mi─Ödzyczasie rozgrywa si─Ö tysi─ůc najrozmaitszych dramat├│w, przeplataj─ů opowie┼Ťci, obserwacje i przykre wypadki, zmieniaj─ů si─Ö ludzie, szpital i sama Algieria (blog Habent sua fata libelli).

A z innych powi─ůza┼ä polsko-algierskich mo┼╝na wspomnie─ç, ┼╝e: Manfred Lachs, polski prawnik i dyplomata ┼Ťwiatowej s┼éawy, s─Ödzia i przewodnicz─ůcy Mi─Ödzynarodowego Trybuna┼éu Sprawiedliwo┼Ťci w Hadze zosta┼é doktorem honoris causa Uniwersytetu w Algierze; polski znakomity kolarz Stanis┼éaw Szozda by┼é w 1973 roku zwyci─Özc─ů Wy┼Ťcigu dooko┼éa Algierii; pisarz i marynarz Andrzej Perepeczko opisa┼é sw├│j rejs z Algierii do Tulonu we Francji w reporta┼╝u Od Mers-el Kebir do Tulonu (1979); polski archeolog, wieloletni dyrektor Muzeum Archeologicznego w Poznaniu (1982-2004) Lech Krzy┼╝aniak wraz z grup─ů archeolog├│w pozna┼äskich w 1980 i 1981roku prowadzi┼é rekonesanse badawcze w Algierii, g┼é├│wnie badaj─ůc ryty naskalne masywu Tassili - w Kotlinie Wielkiego Boga na Saharze; konserwator zabytk├│w z Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu Adam M┼éy┼äski w latach 1985-86 prowadzi┼é prace badawcze w obiektach zabytkowych w Algierze; Wanda Markowska, autorka wielu utwor├│w dla dzieci i m┼éodzie┼╝y, wyda┼éa w 1985 roku ksi─ů┼╝k─Ö pt. O kr├│lewiczu Ledo, pi─Öknej Los i siedmiog┼éowym smoku. Ba┼Ť┼ä z Algierii; podr├│┼╝owa┼é do Algierii znany literat i malarz polski mieszkaj─ůcy we Francji Mieczys┼éaw Lurczy┼äski (zm. 1992), architekt, jeden z nestor├│w polskiej szko┼éy konserwacji zabytk├│w Krzysztof Kazimierz Paw┼éowski jako ekspert UNESCO ds. rewaloryzacji zabytk├│w uczestniczy┼é w misji naukowej w Algierii.

Od lat 50. XX w., a szczeg├│lnie od lat 70. zacz─Öli przyje┼╝d┼╝a─ç do Algierii tak┼╝e polscy misjonarze. W latach 1956-62, pracowa┼éa w Algierii s. W┼éadys┼éawa Zalewska, franciszkanka, a w latach 1971-2009 pracowa┼éo tu sze┼Ť─ç innych franciszkanek, w tym ponad 20 lat s. Danuta Bogusz. G┼é├│wnymi miejscami ich pracy by┼éy Sidi Bel Abbes i Constantine. W latach 1974-76 w Oranie pracowa┼é ks. Tadeusz Jania, salezjanin, kt├│ry by┼é duszpasterzem Polonii. W latach osiemdziesi─ůtych i dziewi─Ö─çdziesi─ůtych w Algierii pracowa┼éo ponadto trzech polskich duchaczy, pallotyn i filipin. Dwaj fideidoni┼Ťci z archidiecezji warszawskiej pracowali tu kr├│tko na prze┼éomie XX/XXI w. W latach 1976-92 w Oranie pracowa┼éo jako piel─Ögniarki sze┼Ť─ç polskich serafitek. W 1976 roku jako pierwsze przyby┼éy siostry Leokadia Siwek i El┼╝bieta Szel─ůgowicz. W latach osiemdziesi─ůtych i dziewi─Ö─çdziesi─ůtych XX w. we wsp├│lnocie mi─Ödzynarodowej pracowa┼éy trzy szarytki (Janina Zalewska, Bernada Baran, Anna Pasturczak), ma┼éa siostra od Jezusa, a w Maison Saint Augustin w Algierze trzy siostry s┼éugi Jezusa (Ewa Gali┼äska, Jani-na G┼éuchowska i Jadwiga Nieroda), a tak┼╝e trzech misjonarzy ┼Ťwieckich. W tym samym domu pracowa┼éa tak┼╝e s. Danuta Kmieciak, p├│┼║niej prze┼éo┼╝ona si├│str bia┼éych w Oranie. W latach 1986-95 w szpitalach w Constantine i Hipponie pracowa┼éy siostry obliczanki. Pierwszymi by┼éy siostry Krystyna Jankowska, Teresa Ka┼éu┼╝a i Alicja Olejnik. Po nich przyby┼éy trzy nast─Öpne. ┼ü─ůcznie w Algierii pracowa┼éo 50 polskich misjonarzy i misjonarek: 9 franciszkanek misjonarek Maryi, 7 ojc├│w bia┼éych, 6 serafitek, 6 si├│str obliczanek, 5 fideidonist├│w, 3 duchaczy, 3 siostry s┼éugi Jezusa, 3 szarytki, 3 ┼Ťwieckich, ma┼éa siostra od Jezusa, pallotyn, filipin, misjonarz Wincentego - Paulo i ma┼éy brat od Jezusa (Jaros┼éaw Stanis┼éaw R├│┼╝a┼äski Polskie misjonarki i misjonarze w Afryce Wydawnictwo Uniwersytetu Kardyna┼éa Stefana Wyszy┼äskiego, Warszawa 2012). - W dniach 15-17 stycznia 1987 roku na zaproszenie arcybiskupa Algieru, kardyna┼éa Leon-Etienne Duvala przebywa┼é w Algierii kardyna┼é J├│zef Glemp, odwiedzaj─ůc tamtejszych Polak├│w. ┼Üwiadectwem tej wizyty jest ksi─ů┼╝ka: J├│zef Glemp Na dw├│ch wybrze┼╝ach. Wizyta duszpasterska w Algierii (15-17 I 1987) i Wybrze┼╝u Ko┼Ťci S┼éoniowej (1-5 III 1987) (Pozna┼ä 1990).

Algieria by┼éa w okresie PRL-u bardzo wa┼╝nym partnerem Polski w regionie. Dlatego wa┼╝n─ů rol─Ö informacyjn─ů mieli do spe┼énienia dziennikarze polscy w tym kraju. I tak spo┼Ťr├│d szeregu dziennikarzy, kt├│rzy tu byli, najwa┼╝niejszymi byli: Andrzej Bilik - w latach 1965-69 pierwszy attache prasowo-kulturalnym Ambasady Polskiej w Algierze (w latach 1995-99 by┼é ambasadorem RP w Algierii); pierwszym albo jednym z pierwszych dziennikarzy polskich w Algierii by┼é od 1962 roku Tadeusz Nostitz- Jackowski, kt├│ry tak┼╝e jako pierwszy dziennikarza polski przemierzy┼é jeepem Sahar─Ö od Algieru do granicy Mali; dziennikarz Polskiej Agencji Prasowej by┼é w latach 1966-68 jej korespondentem w Algierii; Ignacy Krasicki by┼é w Algierii w latach 1980-89 sta┼éym korespondentem "Trybuny Ludu"; Mariusz Borkowski - korespondent Polskiej Agencji Prasowej w latach 1982-89; reporter "Kuriera Polskiego" w latach 1969-79 Andrzej Ko┼épak-Klewszczy┼äski przysy┼éa┼é reporta┼╝e z Algierii; reporterem w Algierii by┼é tak┼╝e Micha┼é Radgowski zwi─ůzany z "Polityk─ů", autor Algierskich osobliwo┼Ťci (1984); dziennikarka Urszula Wilska w latach 1968-73, b─Öd─ůc z m─Ö┼╝em na kontrakcie Polservice w Algierii, wsp├│┼épracowa┼éa z r├│┼╝nymi redakcjami.

Przez blisk─ů wsp├│┼éprac─Ö polsko-algiersk─ů wielu powojennych polskich naukowc├│w i dziennikarzy interesowa┼éo si─Ö Algieri─ů, a tak┼╝e Tauregami mieszkaj─ůcymi m.in. na algierskiej Saharze oraz dziejami Polak├│w tym kraju. Ukazywa┼éy si─Ö tak┼╝e t┼éumaczenia autor├│w obcych. Oto niekt├│re publikacje: Eligiusz Dworaczy┼äski (red.) Algieria: badania 1987-1988. Wykopaliska archeologiczne - Algieria. Materia┼éy Pracowni Archeologiczno-Konserwatorskiej PKZ (Krak├│w 1988), Anna Barska Konflikt kulturowy w spo┼éecze┼ästwie algierskim w drugiej po┼éowie XX wieku (Opole 1998), Zbigniew Dobosiewicz Algieria dnia dzisiejszego (Warszawa 1971), Marcel Egretaud Algieria (Warszawa 1958), J├│zef Tomasz Frazik Arabska architektura Tunezji, Algierii, Maroka oraz maureta┼äskiej Hiszpanii (Krak├│w 1993), J├│zef Glemp Na dw├│ch wybrze┼╝ach. Wizyta duszpasterska w Algierii (15-17 I 1987) i Wybrze┼╝u Ko┼Ťci S┼éoniowej (1-5 III 1987) (Pozna┼ä 1990), Bohdan Ja┼éowiecki Procesy rozwoju spo┼éecznego wsp├│┼éczesnej Algierii (Warszawa 1978), Aleksandra Kasznik-Christian Mi─Ödzy Polsk─ů a Algieri─ů (Wroc┼éaw 1977), Aleksandra Kasznik-Christian Algieria (Warszawa 2006), Aleksandra Kasznik-Christian Wojna algierska 1954-1962 (┼ü├│d┼║ 2001), Jacek Knopek Migracje Polak├│w do Afryki P├│┼énocnej w XX wieku (Bydgoszcz 2001), Zygmunt Komorowski Szkolnictwo w kulturach Afryki. Tradycje wychowawcze oraz wsp├│┼éczesne szkolnictwo Afryki Zachodniej i Maghrebu (1973), Ignacy Krasicki Wsp├│┼éczesna Algieria (Warszawa 1978), Stanis┼éaw Matosek Algieria (Warszawa 1976), Anna Nostitz-Jackowska Algierska Republika Ludowo-Demokratyczna (Warszawa 1979), El┼╝bieta Rek┼éajtis Rozw├│j szkolnictwa w Algierii (Warszawa 1968), Jules Roy Wojna w Algierii (Warszawa 1961), Tadeusz Szafar Algierii droga do niepodleg┼éo┼Ťci (Warszawa 1972), Bronis┼éaw Tro┼äski Algierskie osobliwo┼Ťci (Pozna┼ä 1984). Natomiast na temat Taureg├│w mieszkaj─ůcych w saharyjskiej cz─Ö┼Ťci Algierii pisali: Zygmunt Komorowski Kultury Maghrebu. Dzieje i grupy etniczne (Warszawa 1989) i tego┼╝ Kultury Czarnej Afryki (Wroc┼éaw-Warszawa-Krak├│w 1994). Dla badaczy przesz┼éo┼Ťci Sahary szczeg├│lnie wa┼╝ne s─ů te┼╝ studia Tadeusza Lewickiego Etudes maghrebines et soudanaises, t. 1, Warszawa 1976, t. II, Warszawa 1983 i Wyb├│r ┼║r├│de┼é arabskich dotycz─ůcych historii Afryki na po┼éudnie od Sahary Wroc┼éaw-Warszawa-Krak├│w 1974). W latach 1969-1971 Krzysztof Makulski na ┼éamach "Przegl─ůdu Socjologicznego" (1969), "Etnografii Polskiej" (1970 i 1971) i "Africana Bulletin" (1971) pisa┼é o strukturze spo┼éecznej i politycznej Kel Ahaggar 1945-1954, modelu funkcjonowania gospodarki Kel Ahaggar 1945-1954, zmianach w ┼╝yciu gospodarczym i spo┼éecznym Kel Ahaggar 1954-1965 oraz ewolucji modelu osobowo┼Ťci Tuareg├│w Kel Ahaggar. Tuaregowie szczeg├│lnie pasjonowali Bogdana Szczyg┼éa, lekarza, kt├│ry przez d┼éugie lata pracowa┼é w Algierii i w Nigrze (Maska z Niama-Niama 1970, i Rubikon czarnych dziewcz─ůt 1980). Dzi─Öki jego staraniom w Muzeum w Olkuszu znajduj─ů si─Ö bogate zbiory przedmiot├│w i stroj├│w tuareskich. Po powrocie ze stypendium w Algierii w 1975 roku publikowa┼é swe prace po┼Ťwi─Öcone Tuaregom Adam Rybi┼äski, bardzo cenn─ů prac─ů jest ksi─ů┼╝ka pt. Tuaregowie z Sahary (2015).

Jak pisze Jacek Knopek, po 1989 roku i przemianach politycznych w Polsce i pa┼ästwach Bloku Wschodniego i jednocze┼Ťnie z rozwojem fundamentalizmu islamskiego w Algierii i w ┼Ťwiecie islamskim na cudzoziemc├│w, oraz w skutek zawieszenia konstytucji i powo┼éania rz─ůd├│w wojskowych w Algierii, kt├│ry zaowocowa┼é zamachami terrorystycznymi, nie dosz┼éo do odnowienia wielu kontrakt├│w gospodarczych. Spowodowa┼éo to masowy wyjazd polskich pracownik├│w z Algierii. W kraju pozosta┼éo jedynie 180-200 Polak├│w, z tego wi─Ökszo┼Ť─ç stanowi─ů Polki, ┼╝ony obywateli algierskich oraz ich potomstwo. 25 maja 1997 roku dzi─Öki inicjatywie Ambasady RP w Algierze, dosz┼éo do zainicjowania dzia┼éalno┼Ťci Ko┼éa Polek, kt├│re zrzesza┼éo 26 os├│b. Dzisiaj ju┼╝ go nie ma. Obecnie dzia┼éa w Algierze jako jedyny instytucja polska w Algierii Zagraniczne Biuro Handlowe Polskiej Agencji Inwestycji i Handlu w Algierii. W 2007 roku mieszka┼éo w Algierii oko┼éo 250 Polak├│w. Dzisiaj ma by─ç ich pono─ç 400. Bowiem po kolejnych zmianach politycznych w Algierii odnawia si─Ö wsp├│┼épraca polsko-algierska.

Zako┼äczenie rz─ůd├│w partii komunistycznej w Polsce i reorientacja polskiej polityki zagranicznej na prze┼éomie lat 80 tych i 90-tych oraz wojna domowa w Algierii wyhamowa┼éy dynamik─Ö stosunk├│w. Ich rozw├│j w nowej post-zimnowojennej rzeczywisto┼Ťci nast─Öpowa┼é powoli. Dialog polityczny utrzymywany by┼é na szczeblu wiceministr├│w SZ: w 1992 roku, a nast─Öpnie w 1995 roku mia┼éy miejsce w Algierze kolejno wizyta robocza i konsultacje polityczne. Wizyta oficjalna algierskiego ministra Spraw Zagranicznych (SZ) w Warszawie w 1996 roku i podpisany protok├│┼é o wsp├│┼épracy resort├│w SZ zapocz─ůtkowa┼éy nowy okres aktywno┼Ťci. W 1998 roku odby┼éy si─Ö w Warszawie konsultacje na szczeblu podsekretarzy stanu w Ministerstw Spraw Zagranicznych. W tym samym roku ministrowie SZ spotkali si─Ö podczas 53. Sesji Zgromadzenia Og├│lnego NZ w Nowym Jorku, a w 2000 roku min. SZ RP Bronis┼éaw Geremek z┼éo┼╝y┼é oficjaln─ů wizyt─Ö w Algierii. R├│wnie┼╝ w 2000 roku mia┼éo miejsce spotkanie prezydent├│w Aleksandra Kwa┼Ťniewskiego i Abdelaziza Boutefliki podczas Milenijnego Szczytu ONZ w Nowym Jorku. W 2008 roku przebywa┼é w Algierii z wizyt─ů oficjaln─ů Marsza┼éek Senatu RP B. Bogdan Borusewicz, a w roku 2015 wicepremier i minister gospodarki Janusz Piechoci┼äski. W listopadzie 2017 roku Algier odwiedzi┼é minister spraw zagranicznych Witold Waszczykowski. Spotka┼é si─Ö z algierskim premierem oraz ministrem spraw zagranicznych. Wa┼╝nym wydarzeniem wizyty by┼éo podpisanie polsko algierskiej umowy ws. ustanowienia Wsp├│lnej Komisji Mi─Ödzyrz─ůdowej ds. wsp├│┼épracy gospodarczej, handlowej, naukowej i technicznej.

Ze wzgl─Ödu na sw├│j ogromny potencja┼é - terytorialny, ludno┼Ťciowy, ekonomiczny, militarny - Algieria jest kluczowym krajem regionu i wa┼╝nym partnerem dla Polski. Polska ch─Ötnie dzieli si─Ö r├│wnie┼╝ z Algieri─ů swoimi do┼Ťwiadczeniami w procesie systemowej transformacji. Pierwsza konferencja z udzia┼éem ekspert├│w zosta┼éa ju┼╝ zorganizowana w Algierze w czerwcu 2019 r. przez ambasady kraj├│w Grupy Wyszehradzkiej. Wydarzenie to zosta┼éo bardzo dobrze przyj─Öte i by┼éo szeroko komentowane. Polska jest ┼╝ywo zainteresowana rozpocz─Öciem prac Komisji Mieszanej, jak r├│wnie┼╝ podj─Öciem rozm├│w z Algieri─ů na temat ewentualnych warunk├│w dostaw skroplonego gazu/ropy algierskiej do Polski oraz dotycz─ůcych zwi─Ökszenia zakup├│w polskich produkt├│w, na przyk┼éad z sektora rolno- spo┼╝ywczego (owoce, w tym jab┼éka, mi─Öso drobiowe, mas┼éo, mleko, cukier, s┼éodycze) przez podmioty algierskie. Wydarzenia polityczne w Algierii w 2019 roku os┼éabi┼éy dynamik─Ö wzajemnych kontakt├│w. Polska, podobnie jak inne kraje europejskie, mia┼éa nadziej─Ö na ich intensywny rozw├│j w roku 2020. Jednak┼╝e wybuch pandemii zamrozi┼é wszelkie kontakty zagraniczne Algierii, kt├│re zacz─Ö┼éy nabiera─ç nowej dynamiki w pierwszych miesi─ůcach 2020 roku (gov.pl).

Je┼Ťli chodzi o wsp├│┼éprac─Ö ekonomiczn─ů, to Polska utrzymuje dodatni bilans w wymianie handlowej z Algieri─ů. W 2018 r., Polska wyeksportowa┼éa do Algierii towary o ┼é─ůcznej warto┼Ťci 667 mln USD, z czego eksport bezpo┼Ťredni wyni├│s┼é 376 mln USD. W tym samym okresie zaimportowali┼Ťmy z Algierii towary o warto┼Ťci nieca┼éych 38 mln USD. Eksport polski obejmuje g┼é├│wnie zestawy SKD/CKD do monta┼╝u pojazd├│w, mleko w proszku, koks i tyto┼ä. W Warszawie dzia┼éa Gospodarcza Izba Polsko-Algierska (Chambre de commerce polono-algerienne) - samorz─ůdowa organizacja maj─ůca na celu rozw├│j stosunk├│w gospodarczych pomi─Ödzy dwoma pa┼ästwami.

Odno┼Ťnie wsp├│┼épracy kulturalnej polsko-algierskiej, kt├│ra rozwijaj─ů si─Ö stale od 1962 roku, to w 2005 roku podpisano protok├│┼é w sprawie wsp├│┼épracy w zakresie konserwacji i odbudowy zabytk├│w, kinematografii i kszta┼écenia artystycznego, co by┼éo rezultatem wizyty w Algierii ministra kultury. Ustalenie szczeg├│┼é├│w i kierunk├│w rozwoju wsp├│┼épracy obu resort├│w nast─ůpi┼éo podczas rewizyty w Polsce algierskiej minister kultury w 2006 roku. 29 marca 2021 roku w Akademii Sztuk Pi─Öknych w Algierze mia┼éa miejsce uroczysto┼Ť─ç ods┼éoni─Öcia muralu przedstawiaj─ůcego dw├│ch wielkich Polak├│w: Mari─Ö Sk┼éodowsk─ů-Curie oraz Fryderyka Chopina. W wydarzeniu wzi─Öli udzia┼é minister kultury Algierii Malika Bendouda i Ambasador RP w Algierze Witold Spirydowicz, a tak┼╝e liczni go┼Ťcie, w tym dziennikarze i cz┼éonkowie korpusu dyplomatycznego. Projekt muralu zosta┼é zrealizowany w ramach wsp├│┼épracy Ambasady RP i Akademii Sztuk Pi─Öknych w Algierze, pod egid─ů algierskiego ministerstwa kultury. Autorami dzie┼éa s─ů dwaj m┼éodzi algierscy arty┼Ťci: Mohamed Marzouk i Fouad Yahiaoui, kt├│rzy tworzyli je pod nadzorem artystycznym profesora Akademii Jaudeta Gassoumy. Na muralu widniej─ů s┼éowa b─Öd─ůce parafraz─ů poezji Norwida - "Warszawiacy z urodzenia, Polacy z serca, a obywatele ┼Ťwiata poprzez talent" - odnosz─ůce si─Ö do dw├│ch wybitnych Polak├│w, kt├│rym ho┼éd oddano podczas uroczysto┼Ťci.

W centrum Algieru znajduj─ů si─Ö dzie┼éa polskiego artysty Mariana Koniecznego - monument M─Öczennik├│w i pomnik Emira Abdelkadera. Monument, nosz─ůcy oficjaln─ů nazw─Ö "Chwa┼éa i m─Öcze┼ästwo" i nazywany "algiersk─ů Statu─ů Wolno┼Ťci", liczy 92 m wysoko┼Ťci i zosta┼é ods┼éoni─Öty 5 lipca 1982 roku - w 20. rocznic─Ö zdobycia niepodleg┼éo┼Ťci przez Algieri─Ö. Do zespo┼éu realizacyjnego nale┼╝eli: Bogusz Salwi┼äski, Edward Krzak, Aleksander ┼Üliwa - polscy rze┼║biarze z Akademii Sztuk Pi─Öknych w Krakowie.

Dzieje Polak├│w w Algierii i wsp├│┼épracy polsko-algierskiej napisz─ů jeszcze wiele stron w historii Polski i narodu polskiego.

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Historyk - 18.01.22 23:23
W Algierii, Francuzi, po wojnie, nie pytaj─ůc nikogo o zgod─Ö, zrobili sobie poligon atomowy i robili wybuchy.

Wszystkich komentarzy: (1)   

Publikowane komentarze s─ů prywatnymi opiniami naszych Czytelnik├│w. Gazeta Internetowa KWORUM nie ponosi odpowiedzialno┼Ťci za tre┼Ť─ç opinii.

20 Stycznia 1895 roku
Po raz pierwszy u┼╝yto promieniowania rentgenowskiego (promieni X) w celach klinicznych


20 Stycznia 1913 roku
Urodził się Jan Kajus Andrzejewski, polski harcmistrz, podpułkownik, powstaniec warszawski (zm. 1944)


Zobacz wi─Öcej