┼Üroda 29 Czerwca 2022r. - 180 dz. roku,  Imieniny: Paw┼éa, Piotra,

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 26.06.21 - 21:22     Czytano: [1048]

Litwa Kowie┼äska – tam by┼éa Polska (VII)


Marian Kałuski


Prze┼Ťladowanie Polak├│w-katolik├│w w archidiecezji wile┼äskiej podczas litewskiej okupacji (pa┼║dziernik 1939 – czerwiec 1940)



Nie tylko rz─ůd litewski i og├│┼é Litwin├│w (wyj─ůtki potwierdzaj─ů regu┼é─Ö) prze┼Ťladowali Polak├│w i niszczyli polsko┼Ť─ç w okupowanym przez Litw─Ö Wilnie i na przyznanej im cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny, ale tak┼╝e i to z ca┼é─ů sw─ů moc─ů i sercem litewski Ko┼Ťci├│┼é katolicki. Instytucja, kt├│ra za Chrystusem naucza obowi─ůzkow─ů mi┼éo┼Ť─ç bli┼║niego, a nawet wrog├│w. M├│g┼é on tak post─Öpowa─ç, gdy┼Ť wspiera┼é go w tym niemiecki Ko┼Ťci├│┼é katolicki, a przede wszystkim od 2 marca 1939 r. papie┼╝ Pius XII (Eugenio Pacelli 1876-1958), fanatyczny germanofil (nawet jego gosposi─ů domow─ů w Watykanie by┼éa Niemka – siostra Pascalina Lehnert). B─Öd─ůc daleki od sympatii wobec Polka i Polak├│w, w przeddzie┼ä wojny zasugerowa┼é rz─ůdowi polskiemu, aby przyj─ů┼é dyktat Hitlera (Zygmunt Zieli┼äski Papiestwo i papie┼╝e dw├│ch ostatnich wiek├│w PAX, Warszawa 1983, str. 490-491), kt├│ry podczas ca┼éej II wojny ┼Ťwiatowej nigdy nie stan─ů┼é w obronie mordowanych przez hitlerowc├│w Polak├│w, co wi─Öcej nawet w obronie mordowanych przez Niemc├│w ksi─Ö┼╝y polskich (2647 ksi─Ö┼╝y, z tego 69 zosta┼éo zamordowanych w archidiecezji wile┼äskiej z kt├│rych z r─ůk litewskich zgin─Ö┼éo co najmniej pi─Öciu ksi─Ö┼╝y polskich: Romuald ┼Üwirkowski, Boles┼éaw Bazewicz, Jan Naumowicz, Stanis┼éaw Sowa i Leon Pociej: Bp Wincenty Urban Ostatni etap dziej├│w Ko┼Ťcio┼éa w Polsce przed nowym tysi─ůcleciem (1815-1965) Rzym 1966; R. Korab-┼╗ebryk). Polka na mapie politycznej Europy znowu nie by┼éo, upad┼éa tak┼╝e Francja, los Wielkiej Brytanii wisia┼é na w┼éosku, a hitlerowskie Niemcy wsz─Ödzie triumfowa┼éy, st─ůd Pius XII wierzy┼é w to, ┼╝e hitlerowska Rzesza Niemiecka b─Ödzie trwa┼éa 1000 lat, tak jak g┼éosi┼éa jej propaganda nazistowska, ┼╝e Polka nie ma i nie b─Ödzie, wi─Öc w odniesieniu do Polka i Polak├│w mo┼╝e robi─ç co chce. Takiego protektora otrzyma┼é 2 marca 1939 r. litewski Ko┼Ťci├│┼é katolicki.

……….

Katolicki Ko┼Ťci├│┼é wile┼äski nale┼╝a┼é ponownie od 1925 r. do polskiej prowincji ko┼Ťcielnej i mia┼é polski charakter. Arcybiskupem wile┼äskim by┼é Polak – ks. Romuald Ja┼ébrzykowski, podobnie i biskup pomocniczy (sufragan) – ks. Kazimierz Michalkiewicz. Charakter polski mia┼éa tak┼╝e Kuria Biskupia i inne instytucje biskupie. Wed┼éug spisu ludno┼Ťci przeprowadzonego w 1931 r. w Wilnie mieszka┼éo 195 071 os├│b. W┼Ťr├│d nich by┼éo: 125 999 katolik├│w, z tego 123 571 by┼éo Polakami, 1557 Litwinami i 599 Bia┼éorusinami. Spo┼Ťr├│d 12 parafii katolickich w Wilnie 11 by┼éo czysto polskich i z du┼╝─ů ilo┼Ťci─ů parafian i tylko jedna litewska – przy ko┼Ťciele ┼Ťw. Miko┼éaja, maj─ůca zaledwie 1643 parafian. Ko┼Ťcio┼éami parafialnymi by┼éy: ko┼Ťci├│┼é archikatedralny (katedra), ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Teresy, ┼Ťw. Ducha, Wszystkich ┼Üwi─Ötych, ┼Ťw. Franciszka Serafickiego, ┼Ťw. Rafa┼éa Archanio┼éa, ┼Ťw. Filipa i ┼Ťw. Jacobi Aposto┼éa, ┼Ťw. Piotra i Paw┼éa, Naj┼Ťw. Serca Jezusowego, Niepokalanego Pocz─Öcia Naj┼Ťw. Maryi Panny, ┼Ťw. Anny. Poza tym w mie┼Ťcie by┼éo 20 ko┼Ťcio┼é├│w nieparafialnych – wszystkie w polskich r─Ökach. Natomiast na terenie ca┼éego arcybiskupstwa wile┼äskiego/metropolii wile┼äskiej w chwili jego powstania (1925 r.) mieszka┼éo 1 202 622 katolik├│w (w zdecydowanej wi─Ökszo┼Ťci Polak├│w), by┼éo 28 dekanat├│w, 259 parafii i 516 ksi─Ö┼╝y diecezjalnych. W 1937 r. by┼éo 30 dekanat├│w, 343 parafie, 523 ksi─Ö┼╝y diecezjalnych, 296 zakonnik├│w (w tym 106 ksi─Ö┼╝y zakonnych) w 22 domach (klasztorach), 525 si├│str zakonnych w 43 domach; zakony m─Öskie prowadzi┼éy 2 szko┼éy podstawowe (172 uczni├│w), 4 gimnazja (1031 uczni├│w) i 2 szko┼éy zawodowe (150 uczni├│w), a siostry zakonne 13 przedszkoli (472 dzieci), 11 szk├│┼é podstawowych (1428 uczni├│w), 3 gimnazja (566 uczni├│w) i 2 szko┼éy zawodowe (154 uczni├│w). Prawie wszystkie organizacje i instytucje katolickie (np. Akcja Katolicka), jak r├│wnie┼╝ charytatywne by┼éy polskie, a tak┼╝e czasopisma katolickie. Sanktuarium Maryjne Ostra Brama by┼éo od stuleci znanym w ca┼éej Polsce polskim sanktuarium.
Na przyznanym Litwie przez Stalina obszarze 6 880 km kw. mieszka┼éo ponad 409 tys. katolik├│w, w tym tylko 31 tys. litewskich; W polskim Wilnie w 1939 r. by┼éo 128 000 Polak├│w i zaledwie 1643 os├│b deklaruj─ůcych narodowo┼Ť─ç litewsk─ů (poza tym mieszka┼éo tu 50 tys. ┼╗yd├│w). Litwini mieli swoj─ů w┼éasn─ů parafi─Ö – ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Miko┼éaja. Wszystkie inne parafie katolickie w mie┼Ťcie by┼éy czysto polskie. Po przej─Öciu przez Litwin├│w Wilna z r─ůk sowieckich w pa┼║dzierniku 1939 r., rz─ůd i Ko┼Ťci├│┼é litewski postanowili zlikwidowa─ç polski charakter ko┼Ťcio┼é├│w w Wilnie i na przyznanej im cz─Ö┼Ťci diecezji wile┼äskiej. Na terenie okupowanej przez Litw─Ö Kowie┼äsk─ů cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny wraz z Wilnem i nowymi nabytkami terytorialnymi w 1940 r. by┼éo 86 parafii i 118 ko┼Ťcio┼é├│w, w tym 37 ko┼Ťcio┼é├│w w Wilnie i pracowa┼éo na tym terenie 217 ksi─Ö┼╝y. Parafie w wi─Ökszo┼Ťci by┼éy ca┼ékowicie polskie (parafianie), niekt├│re – szczeg├│lnie w Wilnie mia┼éy polski charakter od kilkuset lat, tylko 16 parafii mia┼éo charakter litewski lub polsko-litewski (Adam Hlebowicz Ko┼Ťci├│┼é odrodzony Gda┼äsk 1993).

……….

Po przej─Öciu Wilna i cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny od okupanta sowieckiego Litwini od razu przyst─ůpili do brutalnej litwinizacji miasta, w czym du┼╝─ů rol─Ö mia┼é odgrywa─ç tak┼╝e litewski Ko┼Ťci├│┼é „katolicki”, kt├│ry mia┼é zlikwidowa─ç polski charakter ko┼Ťcio┼é├│w w Wilnie i na przyznanej im cz─Ö┼Ťci diecezji wile┼äskiej.
Rz─ůd litewski wspierany przez Ko┼Ťci├│┼é litewski od listopada 1939 do stycznia 1940 r. prowadzili rozmowy ze Stolic─ů Apostolsk─ů w sprawie arcybiskupstwa wile┼äskiego. Podczas tych rozm├│w 5 grudnia 1939 r. pose┼é litewski przy Watykanie Stanislovas Girdvainis w imieniu rz─ůdu i Ko┼Ťcio┼éa litewskiego wyst─ůpi┼é z oficjalnym ┼╝─ůdaniem usuni─Öcia arcybiskupa wile┼äskiego Romualda Ja┼ébrzykowskiego i mianowanie w jego miejsce Litwina oraz przy┼é─ůczenia archidiecezji wile┼äskiej do litewskiej prowincji ko┼Ťcielnej, obiecuj─ůc za to popraw─Ö stosunk├│w Litwy z Watykanem. Nie da┼éy one jednak spodziewanych rezultat├│w z powodu sposobu prowadzenia tych rozm├│w przez Litwin├│w podczas wszystkich rozm├│w Litwy z Watykanem w okresie mi─Ödzywojennym. By┼éy one prowadzone w ma┼éo dyplomatyczny spos├│b - w formie raczej ┼╝─ůdania, naszpikowanego gro┼║bami i szanta┼╝em. Kowno w swoich stosunkach ze Stolic─ů Apostolsk─ů domaga┼éo si─Ö od niej spe┼énienia wszystkich jego ┼╝─ůda┼ä, a jak zaistnia┼éy jakie┼Ť problemy to gro┼╝ono i szanta┼╝owano tym, ┼╝e stosunki te zostan─ů zerwane, ┼╝e Litwa nie zawrze konkordatu ze Stolic─ů Apostolsk─ů, ┼╝e katolicy litewscy od┼é─ůcz─ů si─Ö od Rzymu itd. W odpowiedzi watyka┼äski sekretarz stanu, kard. Luigi Maglione, oburzony zuchwa┼éym zachowaniem si─Ö pos┼éa Girdvainisa oraz pomny poprzednich litewskich gr├│┼║b i szanta┼╝y wobec Watykanu i w┼éa┼Ťciwie przez ca┼éy czas niedobrych stosunk├│w Litwy ze Stolic─ů Apostolsk─ů, odpowiedzia┼é rz─ůdowi litewskiemu: „Rz─ůd w Kownie powinien przyj─ů─ç do wiadomo┼Ťci, ┼╝e Stolica Apostolska nie lata za armiami i zmienia biskup├│w w nast─Öpstwie okupacji wojskowej nowych terytori├│w, nale┼╝─ůcych do innych pa┼ästw” („Luigi Maglione” angielska Wikipedia; polska Wikipedia - pe┼éna wtyczek litewskich w odniesieniu do spraw polsko-litewskich - ten fakt przemilcza!). Jednak rz─ůd litewski nie my┼Ťla┼é rezygnowa─ç z walki o przy┼é─ůczenie archidiecezji wile┼äskiej do litewskiej prowincji ko┼Ťcielnej i do obsadzenia jej duchownymi litewskimi. Wierzono, ┼╝e Watykan podporz─ůdkuje si─Ö jednak zaistnia┼éej sytuacji politycznej w Europie. I nie pomylili si─Ö.
Litwini dotarli do papie┼╝a Piusa XII za po┼Ťrednictwem ┼╝yczliwej im, oczywi┼Ťcie, skrajnie germanofilskiej od zawsze Nuncjatury Apostolskiej w Berlinie i uzyskali jego cz─Ö┼Ťciowe poparcie w walce z polskim katolicyzmem w Wilnie i na terenie archidiecezji wile┼äskiej w granicach Litwy. Pius XII wierzy┼é, ┼╝e Polski ju┼╝ nigdy nie b─Ödzie i dlatego mo┼╝e robi─ç co mu si─Ö rzewnie podoba w sprawach polskich, ┼╝e mo┼╝e podepta─ç konkordat zawarty z Polsk─ů w 1925 r. St─ůd bez wahania 9 lipca 1940 r. mianowa┼é nowym biskupem sufraganem wile┼äskim obywatela litewskiego (zabrania┼é tego konkordat polsko-watyka┼äski), by┼éego litewskiego ministra spraw zagranicznych i biskupa Mecislovasa Reinysa, obrzydliwego polako┼╝erc─Ö. Nie mog─ůc jednak usun─ů─ç z wile┼äskiej stolicy biskupiej arcybiskupa Romualda Ja┼ébrzykowskiego, mianowa┼é Reinysa drugim arcybiskupem wile┼äskim, aby by┼é r├│wny polskiemu metropolicie wile┼äskiemu, abp Romualdowi Ja┼ébrzykowskiemu (dziwne to posuni─Öcie, bowiem Wilno sta┼éo si─Ö jedynym miastem na ┼Ťwiecie z dwoma arcybiskupami ┼éaci┼äskimi)! Doprowadzi┼é tym do bezprecedensowej sytuacji w Ko┼Ťciele: Wilno mia┼éo dw├│ch rzymskokatolickich biskup├│w-arcybiskup├│w – polskiego i litewskiego (by┼éa to rzecz niebywa┼éa w Ko┼Ťciele), co doprowadzi┼éo do podzielenia ko┼Ťcio┼éa wile┼äskiego na dwie zwalczaj─ůce si─Ö cz─Ö┼Ťci. Co wi─Öcej, na wypadek wakansu stolicy biskupiej w Wilnie, abp Reinys otrzymywa┼é prawa administratora apostolskiego z uprawieniami biskupa rezydencjalnego (Ks. T. Krahel Archidiecezja wile┼äska w: ┼╗ycie religijne w Polsce pod okupacj─ů 1939-1935 Katowice 1992). Tym samym polskie Wilno zosta┼éo bezprawnie powi─ůzane z Ko┼Ťcio┼éem litewskim. Trzeba by┼éo tylko czeka─ç albo spowodowa─ç okazj─Ö (zabicie abpa Ja┼ébrzykowskiego, czego Pius XII nie wyklucza┼é) do przej─Öcia przez Reinysa pe┼énej w┼éadzy ko┼Ťcielnej w Wilnie z b┼éogos┼éawie┼ästwem Watykanu. Stolica Apostolska nawet nie skontaktowa┼éa si─Ö w tej sprawie z aktualnie urz─Öduj─ůcych arcybiskupem wile┼äskim Romualdem Ja┼ébrzykowskim (rzecz zupe┼énie niebywa┼éa!), formalnie – dla zachowania przyj─Ötego zwyczaju. T─ů nominacj─ů Pius XII obrazi┼é Polak├│w, zadrwi┼é z nas – z naszych cierpie┼ä i zawartego konkordatu z Polsk─ů, zgodnie z kt├│rym obywatel obcego pa┼ästwa nie m├│g┼é by─ç mianowany na biskupa w Polsce! Zadrwi┼é przede wszystkim z Polak├│w mieszkaj─ůcych w Wilnie, kt├│rzy pami─Ötali Reinysa jak mieszka┼é w Wilnie w latach 1916-22, do kt├│rego przyby┼é tu po zaj─Öciu miasta przez wojsko niemieckie, aby z pomoc─ů niemieck─ů walczy─ç z polskim Wilnem i kt├│ry za swoj─ů wyj─ůtkowo zajad┼é─ů dzia┼éalno┼Ť─ç antypolsk─ů i przeciwko katolikom polskim zosta┼é z miasta wydalony na Litw─Ö. Jego dzia┼éalno┼Ť─ç w Wilnie po 1940 r. tylko pog┼é─Öbi┼éa ┼╝al spo┼éecze┼ästwa polskiego do Piusa XII (Marian Ka┼éuski Litwa 600-lecie chrze┼Ťcija┼ästwa. 1387 – 1987, Veritas, Londyn 1987). Ambasada polska przy Stolicy Apostolskiej, w zwi─ůzku z t─ů nominacj─ů, wystosowa┼éa pismo do Sekretariatu Stanu, w kt├│rym t─Ö nominacj─Ö potraktowa┼éa w┼éa┼Ťnie jako naruszenie konkordatu polsko-watyka┼äskiego (T. Krahel jw.). Fakt naruszenia konkordatu przez Watykan wykorzysta┼é p├│┼║niej komunistyczny rz─ůd warszawski, kiedy w 1945 r. oficjalnie zrywa┼é go z Watykanem, w kt├│rym to akcie mia┼é poparcie milion├│w Polak├│w, oburzonych antypolskim post─Öpowaniem Piusa XII podczas wojny. Roman Korab-┼╗ebryk w swej ksi─ů┼╝ce Bia┼éa Ksi─Öga w obronie Armii Krajowej na Wile┼äszczy┼║nie (Lublin 1991) pisze: „Polska opinia publiczna by┼éa niezmiernie tym wzburzona, poniewa┼╝ obywatel Republiki Litewskiej zosta┼é narzucony Wilnu jako sufragan wbrew regu┼éom dyplomatycznym i wbrew prawu narod├│w”. Po wojnie propaganda katolicka w Polsce zacz─Ö┼éa przedstawia─ç i nadal przedstawia BEZPODSTAWNIE Piusa XII jako przyjaciela Polski i Polak├│w (najbardziej zak┼éaman─ů z wszystkich historii jest prawdopodobnie historia Ko┼Ťcio┼éa katolickiego!). Tymczasem by┼é to, jak dotychczas ostatni antypolski papie┼╝ z wieloma grzechami na swoim sumieniu. Wspomniana propaganda katolicka w Polsce pragn─ůca wybieli─ç antypolsk─ů dzia┼éalno┼Ť─ç Watykanu podczas wojny twierdzi┼éa i nadal z uporem maniackim twierdzi, ┼╝e Pius XII podczas wojny prowadzi┼é cich─ů dyplomacj─Ö odno┼Ťnie spraw polskich. Tylko, ┼╝e nigdy nie przedstawiono ┼╝adnych dowod├│w na to – bo ich po prostu nie ma, bo gdyby by┼éy to by je pokazano historykom, a szczeg├│lnie krytykom Piusa XII, czym zamkn─Ö┼éa by spraw─Ö. To niewybaczalna plama na jego sumieniu! To ci─Ö┼╝ki grzech! Jednak Pius XII nie tylko ten grzech mia┼é na swoim sumieniu. Mo┼╝na przypuszcza─ç, ┼╝e w duszy – a i czasami w czynie by┼é je┼Ťli nie sympatykiem nazizmu i faszyzmu to tolerowa┼é obie doktryny, m.in. Watykan utrzymywa┼é przyjazne stosunki z faszystowskim W┼éochami Mussoliniego, akceptowa┼é to, ┼╝e ksi─ůdz Josef Tiso by┼é prezydentem ca┼ékowicie zale┼╝nej od hitlerowskich Niemiec Republiki S┼éowackiej, ┼╝e wprowadzi┼é w kraju rz─ůdy totalitarne, ┼╝e we wrze┼Ťniu 1939 r. zgodzi┼é si─Ö na wzi─Öcie udzia┼éu w agresji niemieckiej na Polsk─Ö i wi─Ökszo┼Ť─ç ┼╗yd├│w s┼éowackich zes┼éa┼é do niemieckich oboz├│w koncentracyjnych, przyjmowa┼é na audiencji dyktatora i ludob├│jc─Ö chorwackiego Ante Pavelica, kt├│ry po wojnie ukrywa┼é si─Ö m.in. w Watykanie, ┼╝e Ko┼Ťci├│┼é katolicki umo┼╝liwi┼é ukrywanie si─Ö po wojnie bardzo wielu zbrodniarzom hitlerowskim (Czy Pius XII pomaga┼é nazistowskim zbrodniarzom w ucieczce po II wojnie ┼Ťwiatowej? Watykan otwiera archiwa The Fad 2.3.2020). Tymczasem Watykan stara si─Ö go wynie┼Ť─ç Piusa XII na o┼étarze – z upad┼éego najwy┼╝szego kap┼éana Ko┼Ťcio┼éa zrobi─ç ┼Ťwi─Ötego (Wikipedia), a polscy biskupi to popieraj─ů!
Ks. Tadeusz Krahel pisze: „W cz─Ö┼Ťci archidiecezji (wile┼äskiej) w┼é─ůczonej do Litwy bardzo szybko rozpocz─Ö┼éy si─Ö konflikty litewsko-polskie, r├│wnie┼╝ na arenie ko┼Ťcielnej. Miejscem najwi─Ökszych zadra┼╝nie┼ä by┼éy ko┼Ťcio┼éy wile┼äskie, w kt├│rych boj├│wki litewskie, kt├│re wzorem boj├│wek litewskich na Litwie Kowie┼äskiej w okresie mi─Ödzywojennym przeszkadza┼éy w nabo┼╝e┼ästwach polskich i usi┼éowa┼éy si┼é─ů wymusi─ç wprowadzenie litewskich nabo┼╝e┼ästw (w czysto polskich parafiach). Konflikty te mia┼éy miejsce szczeg├│lnie od stycznia do maja 1940 roku… Po przy┼é─ůczeniu Wilna do Litwy, gdy liczba Litwin├│w ci─ůgle, ale nadal powoli wzrasta┼éa, kuria wile┼äska sama od siebie nabo┼╝e┼ästwa litewskie wprowadzi┼éa jeszcze w ko┼Ťciele ┼Ťwi─Ötego Jana 31 grudnia 1939”. I ilo┼Ť─ç ko┼Ťcio┼é├│w z nabo┼╝e┼ästwami litewskimi w miar─Ö nap┼éywu Litwin├│w do miasta na pewno by wzrasta┼éa bez urz─ůdzanych brutalnych naj┼Ť─ç na ko┼Ťcio┼éy podczas odprawianych polskich nabo┼╝e┼ästw. Ale rz─ůd i Ko┼Ťci├│┼é litewski chcieli mszy litewskich we wszystkich ko┼Ťcio┼éach i w dalszej perspektywie usuni─Öcia z nich polskich nabo┼╝e┼ästw. W memoriale do litewskiego ministra o┼Ťwiaty z ko┼äca kwietnia 1940 r. nacjonali┼Ťci litewscy otwarcie pisali: „Litwini nie mog─ů zadowoli─ç si─Ö jedn─ů godzin─ů nabo┼╝e┼ästwa (w katedrze), lecz s─ů zdecydowani wyprze─ç mod┼éy polskie z katedry” (P. ┼üossowski).
To nie garstka mieszkaj─ůcych w Wilnie Litwin├│w i nie sam abp Reinys przyst─ůpili do walki o ko┼Ťcio┼éy wile┼äskie – o odebranie im polskim parafianom. Oczywi┼Ťcie oni robili w tej sprawie co mogli. Jednak t─Ö walk─Ö rozpocz─ů┼é Ko┼Ťci├│┼é litewski, a konkretnie arcybiskup Kowna Juozapas Skvireckas. To on wyda┼é rozporz─ůdzenie dla ksi─Ö┼╝y litewskich, aby organizowali ka┼╝dej niedzieli masowe „pielgrzymki” wiernych do Wilna. 21 stycznia 1940 r. nast─ůpi┼é atak „pielgrzym├│w” z Kowna, a de facto zwyk┼éych bandzior├│w litewskich na ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Rafa┼éa w Wilnie, kt├│rzy uniemo┼╝liwili odprawianie w nim tej niedzieli polskich nabo┼╝e┼ästw. Bandy Litwin├│w zak┼é├│ca┼éy porz─ůdek nabo┼╝e┼ästw, przerywaj─ůc je ┼Ťpiewem litewskich pie┼Ťni ┼Ťwieckich, terroryzowa┼éy, a nawet bi┼éy modl─ůc─ů si─Ö ludno┼Ť─ç polsk─ů (Ks. T. Krahel). Piotr ┼üossowski uzupe┼énia t─Ö informacj─Ö: „Sprawcy tych eksces├│w, dzia┼éaj─ůc jawnie, zorganizowanymi grupami, gwa┼écili porz─ůdek nabo┼╝e┼ästwa, przerywaj─ůc je ┼Ťpiewem pie┼Ťni ┼Ťwieckich, usuwaj─ůc przemoc─ů s┼éu┼╝b─Ö ko┼Ťcieln─ů, ┼éami─ůc zamki, gro┼╝─ůc ksi─Ö┼╝om i klerykom, przetrzymuj─ůc duchowie┼ästwo przez szereg godzin, wreszcie terroryzuj─ůc modl─ůc─ů si─Ö ludno┼Ť─ç polsk─ů, w szczeg├│lno┼Ťci kobiety, brutalnie wyprowadzaj─ůc je z ko┼Ťcio┼é├│w, nie szcz─Ödz─ůc obelg i uderze┼ä”. Od tej niedzieli a┼╝ do pierwszych dni maja 1940 r. prawie co niedziela dochodzi┼éo do organizowanych przez ┼╝ulik├│w z Kowna nazywaj─ůcymi siebie „katolikami” awantur i b├│jek w wielu ko┼Ťcio┼éach wile┼äskich, w kt├│rych msze odbywa┼éy si─Ö po polsku, a tak┼╝e do bicia ju┼╝ po wyj┼Ťciu z ko┼Ťcio┼éa; w og├│le brutalnie bi┼éy Polak├│w przy pierwszej lepszej okazji lub nawet bez niej (M. Krzepkowski). By┼éy to prawdziwe pogromy. W niedziele 7, 14, 21 i 28 kwietnia oraz 2 maja 1940 r. dosz┼éo do tak krwawych walk Litwin├│w i wspomagaj─ůcej ich konnej policji litewskiej z Polakami podczas mszy polskich w Bazylice (katedrze), ┼╝e w┼éadze ko┼Ťcielne by┼éy zmuszone j─ů zamkn─ů─ç. Wtedy boj├│wkarze kowie┼äscy napadli na ko┼Ťcio┼éy ┼Ťw. Kazimierza, ┼Ťw. Katarzyny i pofranciszka┼äski. W czasie bijatyki z Polakami w ko┼Ťciele ┼Ťw. Kazimierza w niedziel─Ö 5 maja, Litwini pobili dotkliwie attache nuncjatury watyka┼äskiej w Kownie, ks. dra Vito Peroni, kt├│ry przyby┼é do Wilna incognito, aby zapozna─ç si─Ö z sytuacj─ů w mie┼Ťcie – w ko┼Ťcio┼éach wile┼äskich, gdy┼╝ boj├│wkarze wzi─Öli go za polskiego ksi─Ödza. Wybuch┼é skandal dyplomatyczny, a Watykan dowiedzia┼é si─Ö, w jaki spos├│b Litwini post─Öpuj─ů z polskimi katolikami. W┼éadze litewskie dopiero w├│wczas nakaza┼éy zaprzestania napad├│w i okupacji ko┼Ťcio┼é├│w wile┼äskich przez litewskich „katolickich” bandzior├│w z Kowna. Zamiast bandzior├│w litewskich policja litewska aresztowa┼éa wtedy wielu Polak├│w. Nale┼╝y tu zaznaczy─ç, ┼╝e walka Litwin├│w o ko┼Ťcio┼éy wile┼äskie nie mia┼éa pod┼éo┼╝a czysto religijnego, ale wyst─Öpowa┼éo w niej pod┼éo┼╝e polityczne, bowiem podczas ka┼╝dego naj┼Ťcia na ko┼Ťcio┼éy katoliccy ┼╝ulicy litewscy ┼Ťpiewali litewski hymn pa┼ästwowy. A wydawany w Wilnie „Vilniaus Balsas” z 23 kwietnia 1940 r. usprawiedliwia┼é litewskie karygodne zachowania si─Ö w ko┼Ťcio┼éach pisz─ůc: „Nie trzeba si─Ö dziwi─ç, i┼╝ Litwin ima si─Ö niekiedy r├│┼╝nych sposob├│w, walcz─ůc o swe prawa. Nie mo┼╝na odrzuca─ç tych metod, bo je┼Ťli nie daje si─Ö nam tego co si─Ö nam nale┼╝y, to radykalne ┼Ťrodki s─ů usprawiedliwione”. Obszernie o tych sprawach pisze historyk i cz┼éonek Komitetu Historycznego Polskiej Akademii Nauk, profesor Piotr ┼üossowski w pracy Litwa a sprawy polskie 1939-1940 (Warszawa 1985) oraz ja w Sprawach kresowych bez cenzury Tom I (Toru┼ä 2018). Do czasu zaj─Öcia Litwy przez Zwi─ůzek Sowiecki w czerwcu 1940 r. liczba Litwin├│w (kolonist├│w z Kowna) wzros┼éa do 12-15 tys. i wprowadzono j─Özyk litewski do ko┼Ťcio┼é├│w: katedry, Ostrej Bramy, ┼Ťw. Rafa┼éa, ┼Ťw. ┼Ťw. Piotra i Paw┼éa, ┼Ťw. Stefana, ┼Ťw. Ignacego, ┼Ťw. Kazimierza, Serca Jezusowego i ko┼Ťcio┼éa potrynitarskiego. Ale i w├│wczas by┼éo to dla polako┼╝erc├│w litewskich za ma┼éo. Tymczasem litewska gazeta „Vilniaus Balsas” z 12 maja 1940 r. z za┼╝enowaniem musia┼éa przyzna─ç, i┼╝ za wielkim has┼éem i awanturami nie post─Öpuje normalny udzia┼é w nabo┼╝e┼ästwach. Gazeta stwierdzi┼éa, i┼╝ na niekt├│rych mszach dla Litwin├│w jest ma┼éo ludzi i uprzedza┼éa, i┼╝ wrogie czynniki mog─ů to wykorzysta─ç, twierdz─ůc, ┼╝e „my Litwini umiemy tylko ┼╝─ůda─ç nabo┼╝e┼ästw, a kiedy trzeba w nich uczestniczy─ç to nas nie ma”.
Prof. Piotr ┼üossowski w konkluzji walki o nabo┼╝e┼ästwa litewskie w czysto polskich ko┼Ťcio┼éach wile┼äskich pisze: „Odnosi si─Ö wra┼╝enie, ┼╝e walka o ko┼Ťcio┼éy, o nabo┼╝e┼ästwa litewskie, by┼éa tylko form─ů dzia┼éania, a nie celem g┼é├│wnym. Chodzi┼éo natomiast o dokonanie zmian w kurii, o z┼éamanie oporu polskiego duchowie┼ästwa, o zlikwidowanie wa┼╝nego o┼Ťrodka, kt├│ry sta┼é na drodze podj─Ötej polityki litwinizacyjnej”.
Po pobiciu attach├ę nuncjatury watyka┼äskiej w Kownie ks. Vito Peroni w ko┼Ťciele ┼Ťw. Kazimierza w Wilnie 5 V 1940 r. wybuch skandal dyplomatyczny. Jednocze┼Ťnie Komitet Polski w Wilnie ostrzeg┼é premiera litewskiego, ┼╝e bawi─ů si─Ö zapa┼ékami, ┼╝e cierpliwo┼Ť─ç Polak├│w na to co robi─ů Litwini w zdominowanym przez Polak├│w Wilnie, ┼╝e „bezkarne czyny (Litwin├│w) mog─ů ┼éatwo przerodzi─ç si─Ö w straszliw─ů, krwaw─ů walk─Ö dw├│ch spo┼éecze┼ästw”. W┼éadze litewskie powa┼╝nie podesz┼éy do tej gro┼║by i zaprzestano walki o ko┼Ťcio┼éy. Prasa litewska w Wilnie przyst─ůpi┼éa do studzenia polako┼╝erczych nastroj├│w w┼Ťr├│d Litwin├│w, do kt├│rych sama doprowadza┼éa wraz z w┼éadzami i Ko┼Ťcio┼éem litewskim. Algirdas Gustaitis by┼é zmuszony stwierdzi─ç na ┼éamach „Naujoji Romuva” (10.5.1940), ┼╝e post─Öpowanie w┼éadz w sprawach ko┼Ťcielnych, zw┼éaszcza bezprawne dzia┼éania inspirowanych grup m┼éodzie┼╝y, przynios┼éy spore szkody samej stronie litewskiej. Przyczyni┼éy si─Ö do jeszcze wi─Ökszego zaostrzenia sytuacji, do pog┼é─Öbienia podzia┼é├│w ludno┼Ťci miasta. Nic natomiast dodatkowo nie uzyskano, gdy┼╝ na drodze pertraktacji mo┼╝na by┼éo r├│wnie wiele osi─ůgn─ů─ç. Zdobywanie ko┼Ťcio┼é├│w by┼éo zb─Ödnym i z innego punktu widzenia. Przecie┼╝ miejsca dla wszystkich starczy┼éoby”. Ca┼éa ta walka o ko┼Ťcio┼éy pokazuje jakiemu wielkiemu zezwierz─Öceniu uleg┼éo spo┼éecze┼ästwo litewskie w odrodzonym pa┼ästwie litewskim! To co wyprawiali Litwini podczas niemieckiej okupacji Wilna (1941-44) dodatkowo uwypukli┼éo to ich zezwierz─Öcenie (odcz┼éowieczenie – dehumanizacj─Ö). Niestety, takimi osobami s─ů po dzi┼Ť dzie┼ä (wyj─ůtki potwierdzaj─ů regu┼é─Ö)! Oto najnowszy przyk┼éad: Ambasador RP na Litwie Urszula Doroszewska zareagowa┼éa na skandaliczne s┼éowa by┼éego przewodnicz─ůcego Sejmu Republiki Litewskiej Arūnasa Valinskasa. „Takich nale┼╝y rozstrzeliwa─ç po jednym na rok” – powiedzia┼é litewski polityk o Waldemarze Tomaszewskim, przewodnicz─ůcym Akcji Wyborczej Polak├│w na Litwie – Zjednoczenia Chrze┼Ťcija┼äskich Rodzin oraz o wyborcach tej partii. Ambasador Urszula Doroszewska wyra┼╝aj─ůc oburzenie z powodu s┼é├│w Arūnasa Valinskasa, ambasador RP na Litwie podkre┼Ťli┼éa, ┼╝e nikomu nie wolno grozi─ç ┼Ťmierci─ů, za┼Ť publiczne nawo┼éywanie do pope┼énienia przest─Öpstwa jest karalne. „W przestrzeni publicznej nie ma miejsca na mow─Ö pe┼én─ů nienawi┼Ťci. Mam nadziej─Ö na odpowiedni─ů reakcj─Ö ze strony opinii publicznej na Litwie” – czytamy w o┼Ťwiadczeniu. Ko┼äcz─ůc, Doroszewska wskaza┼éa, ┼╝e wolno┼Ť─ç s┼éowa ma swoje granice w momencie, gdy narusza prawa i wolno┼Ťci innych os├│b („Takich nale┼╝y rozstrzeliwa─ç”. Polska ambasador reaguje na skandaliczne s┼éowa litewskiego polityka Do Rzeczy 20.10.2020 / ┼╣r├│d┼éo: kurierwilenski.lt). – Czy Arūnasa Valinskasa spotka┼éa czy spotka kara za mow─Ö pe┼én─ů nienawi┼Ťci i gro┼╝enie ┼Ťmierci─ů, za publiczne nawo┼éywanie do pope┼énienia przest─Öpstwa? Przecie┼╝ publiczne nawo┼éywanie do pope┼énienia przest─Öpstwa jest karalne. Szczeg├│lnie w kraju nale┼╝─ůcym do Unii Europejskiej? Oczywi┼Ťcie, ┼╝e nie. Bo to Litwa, gdzie wszelkie prze┼Ťladowanie i gro┼║by wobec Polak├│w jest dozwolone. Tym bardziej, ┼╝e sama Warszawa/ambasador Urszula Doroszewska nie b─Ödzie si─Ö tego domaga┼éa. No bo przecie┼╝ wed┼éug wszystkich niepatriotycznych rz─ůd├│w polskich od 1989 r. Litwa i Litwini to przyjaciele Polaki i Polak├│w, to strategiczny partner Polski.
Na zaj─Ötych przez Litw─Ö terenach polskiej Wile┼äszczyzny (w┼é─ůcznie z Wilnem) w┼éadze litewskie wsp├│lnie z Ko┼Ťcio┼éem litewskim narzuci┼éy polskim ksi─Ö┼╝om, z kt├│rych prawie nikt nie zna┼é j─Özyka litewskiego, prowadzenie ksi─ůg i wyci─ůg├│w metrykalnych w j─Özyku litewskim z obowi─ůzkiem litwinizowania imion i nazwisk polskich, a szko┼éom polskim, za wzorem Prusak├│w (Wrze┼Ťnia), starano si─Ö narzuci─ç nauk─Ö religii w j─Özyku litewskim. Wielu polskich ksi─Ö┼╝y i zakonnik├│w wyp─Ödzono z Wilna i Wile┼äszczyzny, albo wysiedlono ich w g┼é─ůb Litwy, jak np. ks. Manturzyka z Podbrodzia k. Wilna. W maju 1940 r. zaplanowano masowe aresztowanie ksi─Ö┼╝y polskich. Przed wej┼Ťciem wojsk sowieckich na Litw─Ö 15 czerwca 1940 r. zd─ů┼╝ono aresztowa─ç nast─Öpuj─ůcych kap┼éan├│w: Adama Kulesz─Ö, Witolda Pietkuna, Lucjana Pere┼Ťwiet-So┼étana, Piotra Wojno-Ora┼äskiego, Wiktora Szymczukiewicza, kt├│rych deportowano do Liszkowa na Litwie Kowie┼äskiej. Jednocze┼Ťnie w┼éadze litewskie od marca do maja 1940 r. wydali┼éy z nowych granic Litwy do Generalnej Guberni wielu polskich ksi─Ö┼╝y i zakonnik├│w P. ┼üossowski).
Policja litewska z┼éo┼╝ona tak┼╝e z katolik├│w litewskich, kt├│r─ů Polacy nazywali kalakutasami (lit. – indykami, bo byli upstrzeni kolorowymi pi├│rami) bi┼éa brutalnie Polak├│w przy pierwszej lepszej okazji lub nawet bez niej (Mieczys┼éaw Krzepkowski W Wilnie. Ze wspomnie┼ä „Rocznik Historii Czasopi┼Ťmiennictwa Polskiego” IX 4 Warszawa 1974). Aresztowano wielu Polak├│w. W og├│le dokuczano Polakom na co dzie┼ä przez chamskie poni┼╝anie i w og├│le na ka┼╝dym kroku (np. w urz─Ödach), obrzydzaj─ůc im ┼╝ycie. Kiedy podczas awantur zgin─ů┼é litewski policjant, to „przechodniom ko┼éo cmentarza, gdzie by┼é pochowany ├│w policjant, kazano czo┼éga─ç si─Ö na kolanach od bramy cmentarnej do jego grobu” (Z. Brzozowski). Czynili to pono─ç katolicy!
We wrze┼Ťniu 1939 r. Litwa i Litwini dzi─Ökowali Bogu za upadek Polski. Przez swe zwyrodnia┼ée do ostatnich granic polako┼╝erstwo pozbawili si─Ö sami logicznego my┼Ťlenia i nie zdawali sobie sprawy, ┼╝e jednocze┼Ťnie dzi─Ökowali Bogu za upadek Litwy – za utracenie przez ni─ů niepodleg┼éo┼Ťci. Bowiem 15 czerwca 1940 r. diabli (Stalin) wzi─Öli Litw─Ö. Armia Czerwona zaj─Ö┼éa ca┼éy kraj bez oddania ani jednego strza┼éu: tch├│rze – nie potrafili stan─ů─ç w obronie swego kraju, a pod┼éy dyktator Litwy Antanas Smetona, uwa┼╝any dzisiaj przez Litwin├│w za bohatera narodowego, jak szczur z ton─ůcego statku uciek┼é do Niemiec! Litwa popad┼éa w niewol─Ö sowieck─ů. 3 sierpnia 1940 r. zosta┼éa oficjalnie w┼é─ůczona do Zwi─ůzku Sowieckiego, w kt├│rego niewoli by┼éa do 1990/1991 r., z przerw─ů na lata 1941-44, kiedy by┼éa pod okupacj─ů niemieck─ů. Kara Bo┼╝a spotka┼éa nacjonalist├│w-polako┼╝erc├│w. Szkoda, ┼╝e kara ta trwa┼éa tak kr├│tko! Bo za wszystkie zbrodnie pope┼énione na Polakach zas┼éugiwali na kar─Ö do┼╝ywocia. Bowiem wypuszczeni przedwcze┼Ťnie z sowieckiego wi─Özienia okazali si─Ö by─ç – ponownie razem z litewskim Ko┼Ťcio┼éem katolickim recydywistami. Dzisiaj unicestwiaj─ů Polak├│w i polsko┼Ť─ç w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie (W┼éadys┼éaw Korowajczyk Litwa unicestwia polsko┼Ť─ç „Tygodnik Polski” 30.4.2003, Melbourne, za „Nasz─ů Polsk─ů).
To co Ko┼Ťci├│┼é litewski wyprawia┼é z polskimi katolikami na Litwie Kowie┼äskiej, a potem w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie jest nie tylko czarn─ů plam─ů na historii katolicyzmu etnicznie litewskiego, ale tak┼╝e ca┼éego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego. Watykan dobrze wiedzia┼é co si─Ö dzieje, jednak milcza┼é. A milcz─ůc bra┼é grzech na swoje sumienie. To samo dotyczy polskiego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego, kt├│ry nie ma odwagi stan─ů─ç w obronie krzywdzonych Rodak├│w-katolik├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie (znany dominikanin polski o. Pawe┼é Gu┼╝y┼äski powiedzia┼é, ┼╝e obecnie w Ko┼Ťciele tak jest, ┼╝e ┼╝aden biskup nie mo┼╝e krytykowa─ç nawet niew┼éa┼Ťciwego zachowanie drugiego biskupa i doda┼é: „"struktury w┼éadzy w Ko┼Ťciele i spos├│b sprawowania w┼éadzy w Ko┼Ťciele jest do ca┼ékowitej zmiany” Gazeta.pl 17.2.2021). To bardzo niechrze┼Ťcija┼äskie zachowanie! Mo┼╝liwe, ┼╝e jako jedyny w Polsce i na ┼Ťwiecie Polak-katolik, kt├│ry chce by─ç prawdziwym chrze┼Ťcijaninem i wiarygodnym historykiem mam to odwag─Ö powiedzie─ç.
Pisarz polski Sergiusz Piasecki w swoich wspomnieniach z okresu okupacji Wilna przez Litw─Ö Kowie┼äsk─ů wspomina rozmow─Ö z ksi─Ödzem katolickim w okupowanym przez Litwin├│w Wilnie, kt├│ry mu powiedzia┼é: „Urodzi┼éem si─Ö na Litwie, na ┼╗mudzi. Ale na S─ůdzie Ostatecznym oskar┼╝─Ö Litwin├│w o to, ┼╝e zapomnieli wszystkie przykazania boskie i prawa ludzkie” (Cz┼éowiek przemieniony w wilka Londyn 1964).

……….

Posłowie

W 1987 roku wydawnictwo Veritas w Londynie wyda┼éo moj─ů ksi─ů┼╝k─Ö pt. „Litwa. 600-lecie chrze┼Ťcija┼ästwa 1387 – 1987”. Wydawca tak mi napisa┼é pi├│rem Wojciecha D┼éu┼╝ewskiego (kierownik Katolickiego O┼Ťrodka Wydawniczego Veritas, list z dat─ů 5 sierpnia 1987): „Zastanawiali┼Ťmy si─Ö te┼╝ nad niekt├│rymi przykrymi dla Litwin├│w Pa┼äskimi stwierdzeniami odno┼Ťnie ich negatywnego stosunku do Polski, ale jak nam wiadomo, by┼éo znacznie gorzej, ni┼╝ Pan to okre┼Ťla, a trudno przemilcze─ç fakty. Dlatego nie wnosimy pro┼Ťby o zmiany”.

Wcze┼Ťniej, bo 30 czerwca 1987 r. otrzyma┼éem od znanego historyka emigracyjnego J─Ödrzeja Giertycha, list w sprawie tej samej ksi─ů┼╝ki. Pisze m.in.: „…Pana maszynopis przejrza┼éem. Spodoba┼é mi si─Ö. Wyra┼╝a on pogl─ůd pokrywaj─ůcy si─Ö z moim, mianowicie, ┼╝e sprostowania wymagaj─ů tak┼╝e i katolickie, g┼éoszone przez Litwin├│w pogl─ůdy na sprawy katolicyzmu na Litwie, Wile┼äszczy┼║nie i Polak├│w na Litwie. Pogl─ůdy katolickie litewskie wymagaj─ů wielkich sprostowa┼ä. A tymczasem obecna w Rzymie propaganda pochodz─ůca ze ┼║r├│de┼é niemieckich, ukrai┼äskich i litewskich jako┼Ť dziwnie znajduje tam wiar─Ö i nie zawsze jest z polskiej strony prostowana…”.


Sowiecka okupacja Litwy Kowie┼äskiej i Wilna czerwiec 1940 – czerwiec 1941


We wrze┼Ťniu 1939 r. Litwa i Litwini dzi─Ökowali Bogu za upadek Polski. Przez swe zwyrodnia┼ée do ostatnich granic polako┼╝erstwo pozbawili si─Ö sami logicznego my┼Ťlenia i nie zdawali sobie sprawy, ┼╝e jednocze┼Ťnie dzi─Ökowali Bogu za upadek Litwy – za utracenie przez ni─ů niepodleg┼éo┼Ťci. 14 czerwca 1940 r. Moskwa wys┼éa┼éa rz─ůdowi litewskiemu ultimatum, w kt├│rym ┼╝─ůda┼éa natychmiastowej zmiany rz─ůdu – na komunistyczny i bezkolizyjne wej┼Ťcie dodatkowych wojsk sowieckich na Litw─Ö. Osamotniona male┼äka Litwa bez polskiej tarczy (Polska oddziela┼éa Litw─Ö od Zwi─ůzku Sowieckiego) o 9 rano 15 czerwca przyj─Ö┼éa sowieckie ultimatum. 400-tysi─Öczna Armia Czerwona zaj─Ö┼éa Litw─Ö, ┼üotw─Ö i Estoni─Ö. Smetona wraz z cz─Ö┼Ťci─ů rz─ůdu uciek┼é do Niemiec. Bez oddania chocia┼╝by jednego strza┼éu „bohaterska” armia litewska odda┼éa Litw─Ö w niewol─Ö sowieck─ů. Nie znalaz┼é si─Ö ani jeden znany Litwin, szczeg├│lnie z tych, kt├│rzy szydzili z polskiego wojska, ┼╝e tak kr├│tko broni┼éo kraju podczas kampanii wrze┼Ťniowej 1939 r., kt├│ry zaprotestowa┼éby przeciwko zadanemu gwa┼étowi na Litwie przez Zwi─ůzek Sowiecki, kt├│ry zachowa┼é by si─Ö jak Rejtan. Bohaterzy z pogromu Polak├│w podkulili ogon pod siebie i trz─Ö┼Ťli gaciami. W┼éadz─Ö na Litwie przej─Ö┼éa grupka komunist├│w litewskich z Justusem Paleckisem na czele i 3 sierpnia 1940 r. Litwa zosta┼éa oficjalnie w┼é─ůczona do Zwi─ůzku Sowieckiego.
Po gehennie zgotowanej Polakom na w Wilnie i etnicznie polskiej Wile┼äszczy┼║nie przez nacjonalist├│w litewskich podczas litewskiej okupacji Wilna i na Wile┼äszczy┼║nie: „Mieszka┼äcy miast, miasteczek, wsi witaj─ů rado┼Ťnie wchodz─ůce oddzia┼éy Armii Czerwonej, nios─ůce in wolno┼Ť─ç. (Bowiem) Litwini tak dogry┼║li nam swoj─ů but─ů, brutalno┼Ťci─ů, narzucaniem swej mowy, pozbawieniem praw nawet do pracy, ┼╝e wielu… cieszy┼éo si─Ö i┼╝ dostali kopniaka od swych patron├│w” (Sergiusz Piasecki Cz┼éowiek przemieniony w wilka Londyn 1964). Tak, taka jest prawda: „Ludno┼Ť─ç polska na Litwie widzia┼éa w bolszewikach wyzwolenie spod niezwykle ci─Ö┼╝kiego pod wzgl─Ödem narodowym ucisku litewskiego i dlatego przychylnie odnios┼éa si─Ö do bolszewik├│w” (Z. Brzozowski; Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945 Tom I wrzesie┼ä 1939 – czerwiec 1941, str. 283). Czyli sowiecki diabe┼é by┼é lepszy od litewskiego Lucyfera!
Natomiast Hanna Świda-Ziemba w swoim dzienniku Uchwycić życie. Wspomnienia, dzienniki i listy 1930-1989 (Warszawa 2018) pisze:
„Wilno, 1 pa┼║dziernika 1940. Niech ┼╝yje Polska! Nie oddamy Ciebie ┼╝adnym bolszewikom! To s─ů podli ludzie! Wstr─Ötni! Nienawidz─Ö ich! Ja bym wola┼éa umrze─ç ni┼╝ nie zabi─ç ┼╝adnego! Oni teraz okupuj─ů Wilno i tak strasznie m─Öcz─ů Polak├│w, ┼╝e nie wiem! Tak mi jako┼Ť smutno. Tak chce si─Ö p┼éaka─ç. Bo ja pami─Ötam, jak by┼éy wsz─Ödzie bia┼éo-czerwone sztandary i uczyli┼Ťmy si─Ö o Polsce, a nie o parszywej Litwie i nienawistnych bolszewikach…”.
Sowieci przede wszystkim ukr├│cili nacjonalistyczne zap─Ödy Litwin├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. Jak pisze Piasecki: „Dodatni─ů stron─ů (okupacji sowieckiej) by┼éo z┼éagodzenie terroru litewskiego”. Pogromy Polak├│w nie by┼éy ju┼╝ mo┼╝liwe. Jednak Polacy musieli wieczorem omija─ç ulice, na kt├│rych mieszka┼éo du┼╝o kolonist├│w litewskich, bo Litwini ich bili (S. Piasecki). Polacy odzyskali mo┼╝liwo┼Ť─ç zarobkowania i chocia┼╝ by┼éo ci─Ö┼╝ko, bardzo ci─Ö┼╝ko ┼╝y─ç w sowieckiej biedzie, g┼é├│d ju┼╝ nie zagl─ůda┼é im w oczy. Np. w Biurze Projektowania Przemys┼éowego w Wilnie, kt├│re powsta┼éo zaraz po wej┼Ťciu Armii Czerwonej tylko dwie osoby by┼éy Litwinami – dyrektor i intendent, reszt─Ö pracownik├│w stanowili Polacy. Powr├│ci┼éy szko┼éy z polskim j─Özykiem wyk┼éadowym, ale dyrektorami byli Litwini. Polacy uzyskali prawo do tworzenia organizacji spo┼éecznych i kulturalnych, a nawet polskoj─Özycznej gazety „Czerwony Sztandar”. Od┼╝y┼é ponownie Teatr Polski, jednak teraz w budynku dawnego kina „Helios”, bo zabrany przez Litwin├│w budynek Teatru Polskiego nie Pohulance nie zosta┼é zwr├│cony Polakom – wci─ů┼╝ by┼éo to lepiej ni┼╝ za Litwin├│w (Aleksander Kropiwnicki Obok Litwin├│w „Tygodnik Solidarno┼Ť─ç” 20.9.1991). Litwini mieli jednak nadal w┼éadz─Ö administracyjn─ů. A chocia┼╝ by┼éa pod ostrym nadzorem bolszewik├│w, w urz─Ödach jak tylko mogli bojkotowali „urz─Ödowo” mow─Ö polsk─ů. Je┼Ťli za┼Ť nie mogli porozumie─ç si─Ö z Polakami po litewsku, woleli m├│wi─ç po rosyjsku (S. Piasecki).
Tak komunistom litewskim jak i nacjonalistom litewskim w odniesieniu do Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie przy┼Ťwieca┼é ten sam cel, a by┼éo nim konsekwentne d─ů┼╝enie do spauperyzowania ludno┼Ťci polskiej i zniszczenia jej dorobku kulturalnego oraz uczynienia z niej Litwin├│w. Ten dziwny z punktu widzenia ideologicznego sojusz skierowany przeciwko Polakom na Litwie trwa┼é nieprzerwanie a┼╝ do 1990 r. Bardzo wielu cz┼éonk├│w Litewskiej Partii Komunistycznej w latach 1940-90 by┼éo de facto krypto nacjonalistami i polako┼╝ercami (do powsta┼éego w 1988 r. ruchu nacjonalistycznego Sajudis nale┼╝a┼éo wielu wp┼éywowych komunist├│w, a prezydent Litwy w latach 2009-2019 Dalia Grybauskaite – znana z antypolskich posuni─Ö─ç, by┼éa cz┼éonkiem Komunistycznej Partii Litwy w latach 1983-90). O nacjonalistach litewskich w Litewskiej Partii Komunistycznej czytamy: „Patrioci wst─Öpuj─ů do partii, bo to jest jedyna platforma, z kt├│rej mo┼╝na mie─ç jakikolwiek wp┼éyw w jakiejkolwiek b─ůd┼║ dziedzinie. A dewiz─ů ich jest podobno: Nie s─ůd┼║cie nas wed┼éug tego co m├│wimy, ale wed┼éug tego co robimy” (Stosunki polsko-litewskie w 1968 r. „Kultura” Nr 1-2 1970, str. 139, Pary┼╝; z pobudek konformistycznych dla kariery i litewskiego nacjonalistycznego credo Litwini ch─Ötnie zapisywali si─Ö do Litewskiej Partii Komunistycznej przez ca┼éy czas istnienia sowieckiej Litwy: wg paryskiej „Kultury” w 1982 r. nale┼╝a┼éo do niej 123 tys. Litwin├│w i tylko zaledwie 7 tys. Polak├│w; pomimo tego po 1990 r. nacjonali┼Ťci litewscy sami si─Ö wybielaj─ůc zarzucali w┼éa┼Ťnie Polakom wspieranie komunistycznej w┼éadzy). A Zygmunt Brzozowski wspomina tamte czasy i ci─ůg┼ée przepoczwarzanie si─Ö ideologiczne Litwin├│w: „Wielu z tych Litwin├│w, kt├│rzy za czas├│w sowieckich udawali gorliwych komunist├│w, z chwil─ů przyj┼Ťcia Niemc├│w, sta┼éo si─Ö faszystami”, a w 1944 r. ponownie komunistami. Tzw. komuni┼Ťci litewscy – rzekomi internacjonali┼Ťci byli faktycznie ci─ůgle obrzydliwymi nacjonalistami. J─Özyk rosyjski obok j─Özyka litewskiego sta┼é si─Ö j─Özykiem oficjalnym na Litwie. Kiedy jednak Polacy nie znaj─ůcy j─Özyka litewskiego, a znaj─ůcy z dawnych lat j─Özyk rosyjski pos┼éugiwali si─Ö rosyjskim, to Litwini zarzucali Polakom „rusyfikowanie Litwy”. A wi─Öc czy to pod panowaniem sowieckim czy niemieckim kontynuowano w miar─Ö mo┼╝liwo┼Ťci polityk─Ö smetonowskiej Litwy, w tym walk─Ö z Polakami i polsko┼Ťci─ů na Litwie. Na przyk┼éad, kiedy Polacy domagali si─Ö elementarnych praw dla siebie, to Litwini przedstawiali je w┼éadzom sowieckim jako objaw szowinizmu polskiego stoj─ůcego na przeszkodzie do realizacji komunistycznych idea┼é├│w. Obserwowali skrupulatnie polsk─ů dzia┼éalno┼Ť─ç na sowieckiej Litwie. Np. kiedy teatr polski w Wilnie wystawi┼é bardzo znan─ů polsk─ů sztuk─Ö Krakowiak├│w i G├│rali, szybko donie┼Ťli okupantom sowieckim, ┼╝e jest szowinistyczna i doprowadzili do skre┼Ťlenia z niej szereg scen za bardzo polskich (Z. Brzozowski).
Jednak ┼╝ycie Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie wcale do spokojnych i bezpiecznych nie nale┼╝a┼éo. W┼éadys┼éaw Wielhorski w swoich Wspomnieniach z prze┼╝y─ç w niewoli sowieckiej (Londyn 1965) pisze: „W pi─Ö─ç dni po przyj┼Ťciu do w┼éadzy „ludowego” rz─ůdu… zamkni─Öto nam „Kurier Wile┼äski” w dniu 22 czerwca… skonfiskowano ruchomo┼Ťci sp├│┼éki (wydawniczej), przede wszystkim kosztowne linotypy i maszyny drukarskie… Przesta┼éo istnie─ç ostatnie niezale┼╝ne, legalnie wydawane, pismo polskie na terytorium (przedwojennej) Rzeczypospolitej. Zgon jego dotkn─ů┼é bole┼Ťnie ca┼é─ů polsk─ů ludno┼Ť─ç Litwy”, gdy┼╝ ogrywa┼éo ono bardzo wa┼╝n─ů rol─Ö w ich okupacyjnym ┼╝yciu. Tak jak w ca┼éym Zwi─ůzku Sowieckim tak┼╝e i na Litwie, i w Wilnie szala┼é Ludowy Komisariat Spraw Wewn─Ötrznych ZSRR – NKWD, kt├│ry aresztowa┼é setki znanych Polak├│w. To dzi─Öki li┼Ťcie znanych osobisto┼Ťci polskich przebywaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej teraz wraz z Wilnem w jej granicach, kt├│r─ů Litwini przekazali Sowietom, NKWD 11 lipca 1940 r. aresztowa┼éo m.in. by┼éego premiera polskiego Aleksandra Prystora, Micha┼éa Tyszkiewicza, adwokata Tadeusza Kiersnowskiego – sekretarza Komitetu Polskiego w Wilnie, Wand─Ö Pe┼éczy┼äsk─ů, ┼╝on─Ö polskiego pu┼ékownika i polityka. Tego dnia zosta┼é aresztowany tak┼╝e W┼éadys┼éaw Wielhorski i osadzony we wi─Özieniu na ┼üukiszkach, a nast─Öpnie przetransportowany do wi─Özienia w Ni┼╝nym Nowogrodzie.
W ostatnim miesi─ůcu panowania sowieckiego na Litwie - w czerwcu 1941 r., komuni┼Ťci litewscy wraz z sowieckim NKWD przeprowadzili zsy┼ék─Ö Litwin├│w, ┼╗yd├│w i Polak├│w na Sybir: spo┼Ťr├│d 35 tys. mieszka┼äc├│w Litwy wysiedlonych w g┼é─ůb Rosji, ok. 33% stanowili Polacy, g┼é├│wnie przedstawiciele inteligencji polskiej i ziemia┼ästwa polskiego. Z Wilna wywieziono 7600 os├│b, g┼é├│wnie Polak├│w – 5000 i polskich ┼╗yd├│w, bo Litwin├│w tam prawie nie by┼éo, reszta zes┼éa┼äc├│w pochodzi┼éa z polskiej cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny ofiarowanej Litwie przez Stalina), wytypowanych przez Litwin├│w. Zygmunt Brzozowski mieszkaj─ůcy w├│wczas na Litwie pisze: „Dzi─Öki obecno┼Ťci Polak├│w w partii komunistycznej w Wilnie, przenika┼éy do spo┼éecze┼ästwa polskiego echa dyskusji i postulat├│w, jakie wysuwano na posiedzeniach partii. W ten spos├│b dosz┼éo do wiadomo┼Ťci og├│┼éu, ┼╝e komuni┼Ťci litewscy urz─Öduj─ůcy w Wilnie wielokrotnie wysuwali postulat wysiedlenia Polak├│w z tego miasta (i Litwy) do Kazachstanu…”. „Od ludzi na kolei dowiedzia┼éem si─Ö, ┼╝e na bocznicy dworca towarowego stoi bardzo d┼éugi zesp├│┼é krytych wagon├│w i do nich ┼éadowano ca┼ée rodziny. Pilnowali ich ┼╝o┼énierze. Podobne sk┼éady ┼éadowano na innych stacjach pod Wilnem. Za┼éadunek ca┼éego poci─ůgu trwa┼é do kilku tygodni. Z wagon├│w dobiega┼éy wo┼éania, brakowa┼éo im wody. Umiera┼éy niemowl─Öta. Ich cia┼éa pozwalano wyrzuca─ç na zewn─ůtrz. Po odje┼║dzie poci─ůgu lito┼Ťciwi ludzie brali te cia┼éka i chowali w bezimiennych grobach” (Marek Sterlingow Wilno. Sze┼Ť─ç razy z r─ůk do r─ůk Gazeta.pl 18.10.2009). Podobnie post─Öpowali komuni┼Ťci litewscy w Kownie i na Litwie Kowie┼äskiej. Brzozowski pisze, ┼╝e m.in. wywieziony zosta┼é na Sybir jego 70-letni stryj Stanis┼éaw Brzozowski, by┼éy dyrektor Towarzystwa Akcyjnego Spadkobierc├│w Stanis┼éawa Montwi┼é┼éa, Cherma┼äscy z Weso┼éowa i wielu innych jego polskich znajomych.
W Wilnie jest wtedy m┼éody Czes┼éaw Mi┼éosz. W ksi─ů┼╝ce Rodzinna Europa du┼╝o p├│┼║niej napisze: „By┼éo mi ┼╝al tego miasta, bo zna┼éem tu ka┼╝dy kamie┼ä, i wszystkich dr├│g, las├│w, jezior, wiosek kraju wrzuconych w m┼éyn miel─ůcy nie tylko ludzi, r├│wnie┼╝ krajobrazy na miazg─Ö”. Wkr├│tce Mi┼éosz ucieknie z Wilna do Warszawy (Marek Sterlingow).
Za te wszystkie okrutne prze┼Ťladowania Polacy w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie znienawidzili Litwin├│w do ostatnich granic. Genera┼é Stefan Rowecki, komendant Zwi─ůzku Walki Zbrojnej 19 lutego 1941 r. meldowa┼é gen. Kazimierzowi Sosnkowskiemu w Londynie: „Og├│lnie spo┼éecze┼ästwo (polskie w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie litewskiej) nastawione do nich (Litwin├│w) bardziej wrogo ni┼╝ do bolszewik├│w. Oczekuje si─Ö momentu, kiedy mo┼╝na b─Ödzie zem┼Ťci─ç si─Ö za okrutne metody obchodzenia si─Ö z Polakami, za wynaradawianie i litwinizowanie…” (AK 1939-1945, t. 1, str. 462). Niestety, ┼╝adna kara nigdy nie spotka┼éa i nie spotyka za te potworne zbrodnie dokonane na ci─ůgle dokonywane na Polakach w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. Bo sprawiedliwo┼Ťci nie ma na tym ┼Ťwiecie, tj. Kr├│lestwie Szata. A Litwini byli i s─ů jego wiernymi s┼éugami. Podobnie jak wszystkie rz─ůdy polskie po 1945 r., szczeg├│lnie te po 1989 r., kt├│re polako┼╝erczych Litwin├│w uwa┼╝aj─ů za przyjaci├│┼é i partner├│w strategicznych Polski.
22 czerwca 1941 r. Niemcy hitlerowskie napadaj─ů zbrojnie na Zwi─ůzek Sowiecki – swego dotychczas najlepszego sojusznika. Przed ucieczk─ů z Wilna enkawudzi┼Ťci strza┼éami w ty┼é g┼éowy morduj─ů kilkaset os├│b w wi─Özieniu na ┼üukiszkach i areszcie przy ul. Mickiewicza (ofiary to w wi─Ökszo┼Ťci Polacy). Szcz─Ö┼Ťcie ma ostatni transport do ┼éagr├│w. Polscy kolejarze uniemo┼╝liwiaj─ů odjazd sk┼éadu. Wi─Ö┼║niowie uciekaj─ů. W ci─ůgu kilku dni Niemcy zajmuj─ů Litw─Ö, z czego ciesz─ů si─Ö Litwini, kt├│rzy "rado┼Ťnie i z kwiatami witali ┼╝o┼énierzy niemieckich i udzielili im wszelkiej pomocy" (M. Sterlingow). Przez chwil─Ö ciesz─ů si─Ö nawet Polacy. Pryska w ko┼äcu strach przed wyw├│zk─ů na Sybir.
W┼éadze sowieckiej Litwy ukr├│ci┼éy nacjonalistyczne zap─Ödy Litwin├│w nie tylko w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, ale tak┼╝e na obszarze Litwy Kowie┼äskiej. Co wi─Öcej, w pierwszych dniach czy tygodniach za┼Ťwita┼éa nadzieja na lepsz─ů sytuacj─Ö Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej: w 1940 r. mianowa┼éy Polaka Ludwika Abramowicza (zm. Warszawa 1966) burmistrzem Telsz na. ┼╗mudzi; „po przyj┼Ťciu bolszewik├│w wprowadzono w niekt├│rych ko┼Ťcio┼éach w Kownie nabo┼╝e┼ästwa w j─Özyku polskim (szybko zlikwidowa┼é je arcybiskup kowie┼äski Juozapas Skvireckas – jeszcze jeden litewski „kap┼éan Chrystusa”, kt├│ry tak┼╝e, wraz ze swoim biskupem pomocniczym Vincentasem Brizgysem w 1941 r. wita┼é uroczy┼Ťcie armi─Ö hitlerowsk─ů w Kownie oraz mianowa┼é kapelan├│w dla litewskich formacji wojskowych podleg┼éym Niemcom: ang. Wikipedia) oraz projektowano otwarcie szk├│┼é polskich na terenie Kowie┼äszczyzny” (AK 1939-1945, t. 1, str. 285). Do otwarcia nowych szk├│┼é polskich i gimnazj├│w na Litwie Kowie┼äskiej nie dopu┼Ťcili komuni┼Ťci litewscy, a de facto nacjonali┼Ťci litewscy, kt├│rzy teraz pod przemalowanym na czerwono szyldem usi┼éowali w miar─Ö mo┼╝no┼Ťci kontynuowa─ç star─ů antypolsk─ů polityk─ů (P. ┼üossowski). Nie tylko. ┼╝e nie otwarto nowych szk├│┼é, ale zamkni─Öto gimnazja polskie w Kownie, Poniewie┼╝u i Wi┼ékomierzu oraz 8 istniej─ůcych dotychczas polskich szk├│┼é podstawowych. Jak pisze Krzysztof Bojko w swej pracy o harcerstwie polskim na Litwie Kowie┼äskiej, decyzja o zamkni─Öciu wszystkich polskich zosta┼éa powzi─Öta jeszcze przez nacjonalistyczny rz─ůd litewski przed samym przy┼é─ůczeniem Litwy do Zwi─ůzku Sowieckiego. Komunistyczny rz─ůd litewski podtrzyma┼é t─Ö decyzj─Ö. Bowiem tak komunistom litewskim jak i nacjonalistom litewskim w odniesieniu do Polak├│w na Litwie przy┼Ťwieca┼é ten sam cel, a by┼éo nim konsekwentne d─ů┼╝enie do spauperyzowania ludno┼Ťci polskiej i zniszczenia jej dorobku kulturalnego oraz uczynienia z niej Litwin├│w. Polacy pr├│bowali ratowa─ç szko┼éy i do ministra o┼Ťwiaty sowieckiej Litwy, Juozasa ┼╗iug┼╝dy, uda┼éa si─Ö delegacja przedstawicieli gimnazjum polskiego w Kownie. Liczono na poparcie, gdy┼╝ jako komunista w czasie rz─ůd├│w Smetony mia┼é zakaz nauczania w litewskich szko┼éach i dzi─Öki okazanej mu lito┼Ťci ze strony dyrektora tego gimnazjum, Ludwika Abramowicza, pracowa┼é jako nauczyciel j─Özyka polskiego w tym polskim gimnazjum. Przez d┼éugie lata znalaz┼é w nim i schronienie, i ┼Ťrodki utrzymania. Teraz ┼╗iug┼╝da, jako minister o┼Ťwiaty pokaza┼é swoje prawdziwe antypolskie oblicze, kt├│re ukrywa┼é jedz─ůc chleb polski – pokaza┼é jak nisko mo┼╝e upa┼Ť─ç Litwin jako „cz┼éowiek”. Polsk─ů delegacj─Ö przyj─ů┼é bardzo wrogo i bu┼äczucznie zapewni┼é, ┼╝e nie dopu┼Ťci do ponownego otwarcia polskich szk├│┼é na Litwie Kowie┼äskiej. Z nieukrywan─ů satysfakcj─ů realizowa┼é postanowienie o likwidacji tego┼╝ gimnazjum. „Gimnazjum to – jak mia┼é o┼Ťwiadczy─ç – ten rozsadnik i gniazdo przekl─Ötej polsko┼Ťci, wypal─Ö bez lito┼Ťci”.
Ten dziwny z punktu widzenia ideologicznego sojusz komunist├│w litewskich z nacjonalistami litewskimi skierowany przeciwko Polakom na Litwie trwa┼é nieprzerwanie a┼╝ do 1990 r. Bardzo wielu cz┼éonk├│w Litewskiej Partii Komunistycznej w latach 1940-90 by┼éo de facto krypto nacjonalistami i polako┼╝ercami. O nacjonalistach litewskich w Litewskiej Partii Komunistycznej od 1940 r. czytamy: „Patrioci wst─Öpuj─ů do partii, bo to jest jedyna platforma, z kt├│rej mo┼╝na mie─ç jakikolwiek wp┼éyw w jakiejkolwiek b─ůd┼║ dziedzinie. A dewiz─ů ich jest podobno: Nie s─ůd┼║cie nas wed┼éug tego co m├│wimy, ale wed┼éug tego co robimy” (Stosunki polsko-litewskie w 1968 r. „Kultura” Nr 1-2 1970, str. 139, Pary┼╝; z pobudek konformistycznych dla kariery i litewskiego nacjonalistycznego credo Litwini ch─Ötnie zapisywali si─Ö do Litewskiej Partii Komunistycznej przez ca┼éy czas istnienia sowieckiej Litwy: wg paryskiej „Kultury” w 1982 r. nale┼╝a┼éo do niej 123 tys. Litwin├│w i tylko zaledwie 7 tys. Polak├│w; pomimo tego po 1990 r. nacjonali┼Ťci litewscy sami si─Ö wybielaj─ůc zarzucali w┼éa┼Ťnie Polakom wspieranie komunistycznej w┼éadzy). A Polak z Litwy Kowie┼äskiej Zygmunt Brzozowski wspomina tamte czasy i ci─ůg┼ée przepoczwarzanie si─Ö ideologiczne Litwin├│w: „Wielu z tych Litwin├│w, kt├│rzy za czas├│w sowieckich udawali gorliwych komunist├│w, z chwil─ů przyj┼Ťcia Niemc├│w, sta┼éo si─Ö faszystami”, a w 1944 r. ponownie komunistami. Tzw. komuni┼Ťci litewscy – rzekomi internacjonali┼Ťci byli faktycznie ci─ůgle obrzydliwymi nacjonalistami. W 1940 r. j─Özyk rosyjski obok j─Özyka litewskiego sta┼é si─Ö j─Özykiem oficjalnym na Litwie. Kiedy jednak Polacy nie znaj─ůcy j─Özyka litewskiego, a znaj─ůcy z dawnych lat j─Özyk rosyjski pos┼éugiwali si─Ö rosyjskim, to Litwini zarzucali Polakom „rusyfikowanie Litwy”. A wi─Öc czy to pod panowaniem sowieckim czy niemieckim kontynuowano w miar─Ö mo┼╝liwo┼Ťci polityk─Ö smetonowskiej Litwy, w tym walk─Ö z Polakami i polsko┼Ťci─ů na Litwie.
W┼éadza litewsko-sowiecka na ziemiach Litwy Kowie┼äskiej przynios┼éa pozbawienie Polak├│w podstaw zbiorowej egzystencji przez likwidacj─Ö wszystkich polskich szk├│┼é, organizacji i prasy polskiej oraz kradzie┼╝ mienia Polak├│w. Pozabiera┼éa Polakom dwory i pa┼éace z ich zabytkami sztuki i cennymi pami─ůtkami polskimi oraz ksi─Ögozbiorami, dzi─Öki czemu muzea i biblioteki na Litwie maj─ů dzisiaj tysi─ůce polonik├│w (bez nich zapewne tylko jedno muzeum by┼éoby na Litwie!). To nie by┼éa robota tylko urz─Ödnik├│w sowieckich i sowieckiego NKWD. W tych wszystkich zbrodniach czynny udzia┼é brali Litwini – smetonowscy nacjonali┼Ťci. Np. litewskimi r─Ökami w spos├│b ostentacyjnie bezwzgl─Ödny przy likwidacji polskiej siedziby Zarz─ůdu Towarzystwa O┼Ťwiatowego „Pochodnia” w Kownie, niszczono ksi─ů┼╝ki z biblioteki, wyrzucaj─ůc je z okien na ulic─Ö (P. ┼üossowski).
Jeszcze za rz─ůd├│w nacjonalist├│w na Litwie Kowie┼äskiej zacz─Ö┼éa tworzy─ç si─Ö polska konspiracja niepodleg┼éo┼Ťciowa, wspieraj─ůca d─ů┼╝enia narodu polskiego do ponownego odzyskania niepodleg┼éej Polski. Sowiecko-litewskie NKWD ca┼é─ů swoj─ů energi─Ö skoncentrowa┼éo na jej zniszczeniu. W marcu 1941 r. zosta┼é rozbity sztab podokr─Ögu kowie┼äskiego, ale nie obwody. Te dzia┼éa┼éy nadal, cho─ç w bardzo okrojonym zakresie. Umo┼╝liwi┼éo to odtworzenie podokr─Ögu podczas okupacji niemieckiej.
R├│wnie┼╝ ┼╝ycie Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej wcale do spokojnych i bezpiecznych nie nale┼╝a┼éo. Tak jak w ca┼éym Zwi─ůzku Sowieckim tak┼╝e i na Litwie szala┼é Ludowy Komisariat Spraw Wewn─Ötrznych ZSRR – NKWD, kt├│ry aresztowa┼é setki znanych Polak├│w. To dzi─Öki li┼Ťcie znanych osobisto┼Ťci polskich przebywaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej, kt├│r─ů Litwini przekazali Sowietom, NKWD aresztowa┼éo Polak├│w.
W ostatnim miesi─ůcu panowania sowieckiego na Litwie - w czerwcu 1941 r., komuni┼Ťci litewscy wraz z sowieckim NKWD przeprowadzili zsy┼ék─Ö Litwin├│w, ┼╗yd├│w i Polak├│w na Sybir: spo┼Ťr├│d 35 tys. mieszka┼äc├│w Litwy wysiedlonych w g┼é─ůb Rosji, ok. 33% stanowili Polacy – w tym oko┼éo 5000 z Kowna i Litwy Kowie┼äskiej, g┼é├│wnie przedstawiciele inteligencji polskiej i ziemia┼ästwa polskiego, m.in. ksi─Öcia Konstantego Radziwi┼é┼éa, w czym Litwini ochoczo pomagali NKWD: to oni wytypowali Polak├│w do zes┼éania. Wyw├│zki na wsch├│d spowodowa┼éy na Litwie Kowie┼äskiej zdziesi─ůtkowanie polskiego ziemia┼ästwa i inteligencji.
22 czerwca 1941 r. Niemcy hitlerowskie napadaj─ů zbrojnie na Zwi─ůzek Sowiecki – swego dotychczas najlepszego sojusznika (Aleksander Bregman Najlepszy sojusznik Hitlera Londyn 1958).
Historyk polski Piotr ┼üossowski tak podsumowa┼é pierwsz─ů sowieck─ů w┼éadz─Ö na Litwie – rz─ůdy komunist├│w litewskich: „Og├│lnie bior─ůc, pod rz─ůdami sowieckimi nast─ůpi┼éo dalsze, wyra┼║ne pogorszenie sytuacji ludno┼Ťci polskiej… na Litwie Kowie┼äskiej (Polacy) pozbawieni zostali podstaw zbiorowej egzystencji”.


Niemiecka okupacja Litwy Kowieńskiej i Wilna 1941-1944


Litwini modlili si─Ö o wojn─Ö Niemiec hitlerowskich ze Zwi─ůzkiem Sowieckim., wierzyli, ┼╝e u boku Niemiec powstanie ponownie niepodleg┼ée pa┼ästwo litewskie. Wi─Öcej, jak pisze mieszkaj─ůcy na przedwojennej Litwie Kowie┼äskiej, a podczas wojny w Wilnie Zygmunt S. Brzozowski (Litwa – Wilno 1910-1945 Pary┼╝ 1987) marzyli o przyj┼Ťciu Niemc├│w m.in. dlatego, ┼╝e chcieli u boku Niemc├│w bra─ç udzia┼é w ich podboju Europy i dlatego, ┼╝e widz─ůc co Niemcy wyprawiaj─ů w okupowanej Polsce z Polakami i ┼╗ydami, mieli nadziej─Ö, ┼╝e Niemcy pozwol─ů im ostatecznie rozprawi─ç si─Ö z Polakami (Z. Brzozowski). Dlatego ju┼╝ przed wybuchem wojny emigranci litewscy w Berlinie, w tym do 1940 r. attach├ę wojskowy Litwy w tym mie┼Ťcie p┼ék. Skripa zacz─ů┼é tworzy─ç rz─ůd litewski z nadziej─ů, ┼╝e obejmie on w┼éadz─Ö na zaj─Ötej przez wojsko niemieckie Litwie. I t─ů nadziej─ů ┼╝yli Litwini a┼╝ do ko┼äca niemieckiej okupacji Litwy w 1944 r. pomimo tego, ┼╝e Niemcy hitlerowskie nie chcia┼éy nawet s┼éysze─ç o jakiej┼Ť niepodleg┼éej Litwie. Nie tylko to. Planowali przy┼é─ůczenie Litwy do Niemiec i ewentualne przep─Ödzenie z niej Litwin├│w. Nawet dla pohitlerowskich Niemiec, konkretnie dla puczyst├│w, kt├│rzy 20 lipca 1944 r. w kwaterze Hitlera Wolfsschanze (Wilczy Szaniec) ko┼éo Rastenburga (obecnego K─Ötrzyna) w Prusach Wschodnich dokonali nieudanego zamachu stanu, przeprowadzonego przez oficer├│w Wehrmachtu pod przyw├│dztwem pu┼ékownika Clausa von Stauffenberga, male┼äka i bez ┼╝adnego znaczenia w polityce europejskiej Litwa, mia┼éa by─ç dana Polsce - u┼╝yta do ostatecznego za┼éatwienia spraw polsko-niemieckich. Celem puczu, w kt├│rym mia┼é zgin─ů─ç Adolf Hitler, by┼éo ratowanie Niemiec wraz z niemieck─ů Austri─ů przed ich totaln─ů zag┼éad─ů przez wojska koalicji antyhitlerowskiej i bezwzgl─Ödn─ů kapitulacj─ů Berlina; liczono na zawarcie zno┼Ťnych warunk├│w pokojowych z Ameryk─ů, Wielk─ů Brytani─ů i Francj─ů, dalsz─ů wojn─Ö z osamotnionym, a tym samym os┼éabionym militarnie Zwi─ůzkiem Sowieckim i utrzymanie „Wielkich Niemiec”, szczeg├│lnie z hitlerowskimi granicami wschodnimi Niemiec. Z oryginalnych dokument├│w organizator├│w zamachu, wydanych w Monachium w 1967 r., a przede wszystkim z ich memoria┼éu dowiadujemy si─Ö, ┼╝e losy Polski mia┼éy zale┼╝e─ç od dalszego przebiegu wojny Niemiec ze Zwi─ůzkiem Sowieckim i potraktowane jako obiekt przetargu z Moskw─ů, szczeg├│lnie je┼Ťli uda┼éo by si─Ö Niemcom w dalszym toku wojny zajmowa─ç polskie Ziemie Wschodnie, czyli wschodni─ů granic─Ö Polski. W warunkach pokojowych formu┼éowanych przez jednego z najwa┼╝niejszych organizator├│w zamachu Carla Goerdelera, by┼éego nadburmistrza Lipska, granica polsko-niemiecka mia┼éaby biec mniej wi─Öcej wzd┼éu┼╝ linii granicznej z 1914 r. (Wielkopolska, Pomorze i ca┼éy G├│rny ┼Ül─ůsk w granicach Niemiec). W zamian na utrat─Ö ziem zachodnich Polska z pomoc─ů Berlina mia┼éaby by─ç po┼é─ůczona w formie unii pa┼ästwowej z Litw─ů. Tym sposobem mia┼éby by─ç zagwarantowany jej dost─Öp do morza. Niezale┼╝nie od tego wyra┼╝aj─ů autorzy memoria┼éu gotowo┼Ť─ç udzielenia Polsce pomocy gospodarczej w celu zagojenia ran wywo┼éanych wojn─ů. A wi─Öc Polska mia┼éa powr├│ci─ç na polityczn─ů map─Ö Europy, ale Litwa nie! Tymczasem nie tylko wydawana podczas okupacji niemieckiej gazeta litewska „Naujoji Lietuva” pisa┼éa, ┼╝e Litwa jest sprzymierze┼äcem Niemc├│w, ┼╝e z ich losem sprz─Ög┼éa na wieki sw├│j w┼éasny, poniewa┼╝ jest sercem oddana idei „nowej Europy”, budowanej przez „wielki nar├│d niemiecki”, w kt├│rej miejsca dla Polski nie by┼éo i to wystarcza┼éo, aby budow─Ö takiej w┼éa┼Ťnie niemieckiej Europy popiera─ç. Jak pisze Zygmunt Brzozowski ┼Ťwiadczy┼éo to o niedo┼Ťwiadczeniu politycznym Litwin├│w. Ich germanofilstwo i polako┼╝erstwo bra┼éo g├│r─Ö nad zdrowym rozs─ůdkiem. Pomimo tego wydawana podczas okupacji niemieckiej gazeta litewska „Naujoji Lietuva” pisa┼éa, ┼╝e Litwa jest sprzymierze┼äcem Niemc├│w, ┼╝e z ich losem sprz─Ög┼éa na wieki sw├│j w┼éasny, poniewa┼╝ jest sercem oddana idei „nowej Europy”, budowanej przez „wielki nar├│d niemiecki”, w kt├│rej miejsca dla Polski nie by┼éo i to wystarcza┼éo, aby budow─Ö takiej w┼éa┼Ťnie niemieckiej Europy popiera─ç. Jak pisze Zygmunt Brzozowski ┼Ťwiadczy┼éo to o niedo┼Ťwiadczeniu politycznym Litwin├│w. Ich germanofilstwo i polako┼╝erstwo bra┼éo g├│r─Ö nad zdrowym rozs─ůdkiem.
Marzenie Litwin├│w sprawdzi┼éo si─Ö: 22 czerwca 1941 r. Niemcy hitlerowskie powt├│rzy┼éy sw├│j Drang nach Osten i pot─Ö┼╝n─ů machin─ů wojenn─ů ruszy┼éy na podb├│j Zwi─ůzku Sowieckiego. Wojska niemieckie w b┼éyskawicznym tempie zajmuj─ů ziemie litewskie. Litwini – wszyscy Litwini (wyj─ůtki potwierdzaj─ů regu┼é─Ö) z wielk─ů rado┼Ťci─ů witali wkraczaj─ůcych do miast i wsi niemieckie oddzia┼éy wojskowe i gdzie tylko i jak tylko mogli pomagali im w zaj─Öciu kraju. Tak┼╝e przed samym zaj─Öciem Wilna przez Niemc├│w nacjonali┼Ťci z Frontu Aktywist├│w Litwy zaapelowali do Litwin├│w przebywaj─ůcych w mie┼Ťcie, aby „rado┼Ťnie i z kwiatami witali ┼╝o┼énierzy niemieckich i udzielili im wszelkiej pomocy”. W Wilnie cz┼éonkowie litewskiej podziemnej paramilitarnej organizacji rozpocz─Öli nawet ma┼ée powstanie i zabijali rosyjskich maruder├│w. Zaraz po wej┼Ťciu Niemc├│w na Litw─Ö ujawni┼é si─Ö „tymczasowy rz─ůd litewski” z Juozasem Ambrazevi─Źiusem na czele, kt├│ry powita┼é wkraczaj─ůce do Litwy wojska hitlerowskie or─Ödziem do narodu, wyra┼╝aj─ůc „wdzi─Öczno┼Ť─ç Zbawcy kultury europejskiej, Kanclerzowi Wielkiej Rzeszy Niemieckiej – Adolfowi Hitlerowi i Jego Bohaterskiej Armii, kt├│ra wyzwoli┼éa Litw─Ö. W┼éadze niemieckie rozp─Ödzi┼éy ten „rz─ůd litewski” ju┼╝ 5 sierpnia 1941 r. i z Litwy uczyni┼éy Generalny Komisariat Litewski, wchodz─ůcy w sk┼éad Generalnego Komisariatu Ostland z siedzib─ů g┼é├│wn─ů w Rydze. Przyw├│dc├│w litewskich, kt├│rzy nie godzili si─Ö z niemieck─ů polityk─ů w odniesieniu do Litwy, trafiali do wi─Özie┼ä i oboz├│w koncentracyjnych. Sen nacjonalist├│w litewskich o Litwie buduj─ůcej wsp├│lnie z Hitlerem now─ů Europ─Ö prysn─ů┼é jak ba┼äka mydlana. W┼éadze Generalnego Komisariatu Litewskiego zainstalowano nie w zdominowanym przez Polak├│w Wilnie, ale dla wi─Ökszego bezpiecze┼ästwa w litewskim Kownie, co zosta┼éo przyj─Öte jako policzek dany nacjonalistom litewskim. Komisariatem Litewskim zarz─ůdza┼é od 28 lipca 1941 r. Niemiec – Theodor Adrian von Renteln (Wikipedia litewska). Zygmunt Szcz─Ösny Brzozowski pisze: „…By pozbawi─ç Litwin├│w ca┼ékowicie nadziei na otrzymanie niepodleg┼éo┼Ťci, w niemieckich odezwach i zarz─ůdzeniach pojawia┼é si─Ö zwrot o „by┼éym pa┼ästwie litewskim”. W ten spos├│b Litwa sta┼éa si─Ö jednym z ogniw niemieckiego Ostlandu… Niemcy…odnosili si─Ö do Litwin├│w z pogard─ů…”. Najlepszym dowodem na to jest m.in. fakt, ┼╝e Hitler nie przyj─ů┼é delegacji litewskiej maj─ůcej wr─Öczy─ç mu memoria┼é o niepodleg┼éo┼Ťci Litwy, jak r├│wnie┼╝ i to, ┼╝e Niemcy w┼éa┼Ťciwie przyst─ůpili do likwidacji litewskiego uniwersytetu w Wilnie. „Pozwolono Litwinom na utrzymanie na uniwersytecie tylko dw├│ch fakultet├│w: technicznego i medycznego. Poniewa┼╝ fakultetu technicznego w og├│le nie by┼éo, a fakultet medyczny reorganizowano, zarz─ůdzenie w┼éadz niemieckich by┼éo r├│wnoznaczne z likwidacj─ů uniwersytetu” (S. Piasecki). Odmow─ů przyj─Öcia delegacji litewskiej przez Hitlera Litwini si─Ö poczuli si─Ö zupe┼énie dotkni─Öci, bo zaraz po obj─Öciu urz─Ödu przez komisarza Rentelna na Liwtwie, „wnet zg┼éosi┼éa si─Ö delegacja nacjonalist├│w litewskich z genera┼éem Kubiliunasem na czele, kt├│ry z┼éo┼╝y┼é ‘F├╝hrerowi Wielkich Niemiec oraz d-twu s┼éawnej armii niemieckiej najserdeczniejsze i najszczersze podzi─Ökowanie za oswobodzenie Litwy od ┼╝ydowsko-bolszewickiego terroru’. Kubiliunas wyra┼╝a┼é gotowo┼Ť─ç zorganizowania ┼╝ycia litewskiego ‘w kierunku ideologii pa┼ästw Osi, by w walce prowadzonej przez Hitlera przeciw bolszewizmowi i brytyjskiej plutokracji nie zabrak┼éo i Litwy’” – pisa┼é w swoim raporcie dla Rz─ůdu Polskiego w Londynie z 11 maja 1942 gen. Stefan Rowecki, Komendant G┼é├│wny Armii Krajowej (R. Korab-┼╗ebryk jw.).
Okupanci niemieccy Litwin├│w jako ras─Ö „nadaj─ůc─ů si─Ö do zniemczenia” dopuszczaj─ů do administracji ┼Ťredniego i niskiego szczebla oraz policji, formuj─ů z┼éo┼╝one z nich oddzia┼éy pomocnicze. Oczywi┼Ťcie Litwini z rado┼Ťci─ů zgodzili si─Ö na wsp├│┼éprac─Ö z okupantem niemieckim. Aby m├│c sprawnie rz─ůdzi─ç okupowan─ů przez siebie Litw─ů Niemcy oparli si─Ö na najbardziej germanofilskim od┼éamie narodowc├│w litewskich Augistinasa Voldemarasa i skrajnie szowinistycznej katolickiej m┼éodzie┼╝y litewskiej (Z. Brzozowski). Genera┼é litewski Petras Kubiliūnas zosta┼é radc─ů przy generalnym komisarzu Theodorze Adrianie von Rentelnie. Z rozwi─ůzanego „rz─ůdu litewskiego” Niemcy zostawili jego agendy policyjne i bezpiecze┼ästwa wewn─Ötrznego - Departament Bezpiecze┼ästwa Pa┼ästwowego kierowany przez Vytautasa Reivytisa, w┼é─ůczaj─ůc je w system okupacyjnych w┼éadz. Departament Bezpiecze┼ästwa Pa┼ästwowego zosta┼é przekszta┼écony w litewsk─ů policj─Ö i litewsk─ů policj─Ö bezpiecze┼ästwa (Saugum─Ö), bezpo┼Ťrednio podporz─ůdkowan─ů niemieckiej policji kryminalnej - Kripo. Na czele Saugumy stan─ů┼é Vytautas Reivytis, a po nim agent Abwehry Stasys ─îenkus, kt├│ry sprawowa┼é t─Ö funkcj─Ö do ko┼äca okupacji. Liczebno┼Ť─ç Saugumy wynosi┼éa ok. 400 ludzi, w tym ok. 250 w Kownie i ok. 130 w Wilnie. G┼é├│wnie byli to cz┼éonkowie by┼éego Zwi─ůzku ┼╗elaznego Wilka – litewskiej paramilitarnej organizacji faszystowskiej dzia┼éaj─ůca w latach trzydziestych. Tam wszczepiono w nich nienawi┼Ť─ç do Polak├│w i ┼╗yd├│w. Sauguma ┼Ťci┼Ťle wsp├│┼épracowa┼éa z Sipo i SD, pe┼éni─ůc r├│┼╝ne zadania. Przede wszystkim dostarcza┼éa niemieckim strukturom bezpiecze┼ästwa informacje wywiadowcze dotycz─ůce polskiego i komunistycznego ruchu oporu na obszarze okupowanej Litwy oraz bra┼éa udzia┼é w akcjach antypartyzanckich jednostek, dzia┼éaj─ůcych w p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci Generalnego Gubernatorstwa i na Litwie, jak r├│wnie┼╝ przeciwko niedobitkom polskim na Litwie Kowie┼äskiej. Sekcja Komunistų-┼Żydų Skyrius prowadzi┼éa prze┼Ťladowania ludno┼Ťci ┼╝ydowskiej, przygotowuj─ůc listy proskrypcyjne os├│b przeznaczonych do eksterminacji. Poszukiwa┼éa te┼╝ ┼╗yd├│w zbieg┼éych z getta, a nast─Öpnie przekazywa┼éa ich Niemcom lub litewskim formacjom kolaboracyjnym, jak np. Ypatingasis būrys (tzw. „strzelcy ponarscy”). Szczeg├│ln─ů aktywno┼Ť─ç przejawia┼éa taka sekcja w okr─Ögu wile┼äskim, na czele kt├│rej sta┼é Juozas Bagdonis. Dzia┼éalno┼Ť─ç skierowana przeciwko ┼╗ydom najbardziej by┼éa rozwini─Öta w II po┼é. 1941, p├│┼║niej, gdy ┼╝ydowska spo┼éeczno┼Ť─ç Litwy zosta┼éa faktycznie wymordowana, na plan pierwszy wysun─Ö┼éa si─Ö walka z polskim i komunistycznym podziemiem. W swej dzia┼éalno┼Ťci Sauguma dokona┼éa wielu zbrodni na ludno┼Ťci polskiej i ┼╝ydowskiej. Wielu z jej cz┼éonk├│w pod koniec wojny uciek┼éo na Zach├│d, g┼é├│wnie do USA, gdzie po ich rozszyfrowaniu zosta┼éo uznanych za nazistowskich zbrodniarzy wojennych (np. Algimantas Mykolas Dailidė, Anton Gecas, Kazys Gim┼╝auskas, Aleksandras Lileikis czy Vladas Zajan─Źkauskas), a tak┼╝e do Wenezueli i Australii.
To nie Niemcy a Litwini – policja litewska najpierw pilnowa┼éa wile┼äskiego getta i tego, aby Polacy nie dostarczali im ┼╝adnej pomocy (S. Piasecki), a potem litewskie zbiry z Litwy Kowie┼äskiej – kr├│lestwa Szatana - z formacji Ypatingasis būrys (tzw. „strzelcy ponarscy”) wymordowali 150 tys. ┼╗yd├│w ┼╝yj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej (Encyclopaedia Judaica Jerusalem1971). Pierwsi poinformowali o tym Zach├│d Polacy. Ju┼╝ 11 V 1942 r. w meldunku nr 121 w raporcie specjalnym o „sytuacji litewskiej” dla w┼éadz polskich w Londynie Komendant G┼é├│wny AK, gen. Stefan Grot-Rowecki pisa┼é: „Z wiedz─ů i aprobat─ů Niemc├│w wymordowali Litwini na terenie Kowie┼äszczyzny i Wile┼äszczyzny przesz┼éo 200 000 ┼╗yd├│w” (Roman Korab-┼╗ebryk Bia┼éa Ksi─Öga w obronie Armii Krajowej na Wile┼äszczy┼║nie Lublin 1991).
Jednak nie tylko faszy┼Ťci litewscy byli kolaborantami niemieckimi i nie tylko aktywni kolaboranci (wiele tysi─Öcy!) wspierali w r├│┼╝ny spos├│b okupant├│w niemieckich, a tym samym Niemcy. Jak pisze Pawe┼é ┼üossowski, wspiera┼é Niemc├│w lub aprobowa┼é litewsk─ů administracj─Ö i policj─Ö na us┼éugach Niemc├│w oraz bandyck─ů dzia┼éalno┼Ť─ç Saugumy prawie ca┼éy nar├│d litewski, wci─ůgaj─ůc go do II wojny ┼Ťwiatowej i do zbrodni dokonywanych przez Niemc├│w. Litwini liczyli na to, ┼╝e to Niemcy ostatecznie wygraj─ů II wojn─Ö ┼Ťwiatow─ů i b─Öd─ů rozdawa─ç karty, w tym tak┼╝e Litwie. Opr├│cz policji, Saugumy i Ypatingasis būrys powsta┼éo m.in. 20 batalion├│w policyjnych. W Trawnikach na Lubelszczy┼║nie szkoleni byli litewscy wachmani oboz├│w koncentracyjnych, kt├│rzy stanowili 10% za┼éogi obozu w Majdanku. „W pami─Öci by┼éego wi─Ö┼║nia Majdanka J├│zefa Korcza zapisali si─Ö oni, “…jako maszyny wykonuj─ůce rozkazy, ale maszyny jak┼╝e cz─Östo piekielne, nie r├│┼╝ni─ůce si─Ö niczym od esesman├│w niemieckich…” (Jerzy T. Zalesiak W Wilnie w duchu… Generalbezirk Litauen „S┼éowo. Dziennik Katolicki” 16.9.1993). Policjanci litewscy pilnowali getta warszawskiego (wi─Öziona w getcie Alicja Zawadzka-Wetz wspomina w swojej ksi─ů┼╝ce Refleksje pewnego ┼╝ycia, wydan─ů przez Instytut Literacki w Pary┼╝u w 1967 r.: „Teren szopy otoczony by┼é drutami kolczastymi i pilnowany przez „szaulis├│w”-┼╝o┼énierzy, rekrutowanych na Litwie i odznaczaj─ůcych si─Ö specjalnym okrucie┼ästwem”) oraz byli katami getta warszawskiego podczas jego likwidacji w 1943 r. „Warszawiacy mog─ů opowiedzie─ç, co wyrabiali litewscy szaulisi podczas powstania” (A. Kropiwnicki jw.). Litewskie bataliony policyjne bra┼éy udzia┼é tak┼╝e w zwalczaniu ruchu oporu na Wile┼äszczy┼║nie, Bia┼éorusi, a nawet w okolicach ┼╗ytomierza i na Lubelszczy┼║nie oraz w mordowaniu Polak├│w w Wilnie. „Okrucie┼ästwo tych formacji wobec pacyfikowanej ludno┼Ťci cywilnej przera┼╝a┼éo nieraz samych Niemc├│w. Niemiecki komisarz S┼éucka Carl sw├│j raport do wielkorz─ůdcy Bia┼éorusi Wilhelma Kubego o rzezi ludno┼Ťci ┼╝ydowskiej jakiej dokona┼é 28 pa┼║dziernika 1941 r. litewski 11. Batalion z Kowna, ko┼äczy┼é pro┼Ťb─ů: „…w przysz┼éo┼Ťci niech mnie Pan uchroni przed tym batalionem policyjnym” (J.T. Zalesiak jw.).
„Litwini… wykorzystywali swe stanowiska w administracji i samorz─ůdzie dla szykanowania i uciskania elementu polskiego. Lekcewa┼╝eni przez Niemc├│w, wy┼╝ywali si─Ö Litwini w gn─Öbieniu na sp├│┼ék─Ö z Niemcami ludno┼Ťci polskiej oraz w zwalczaniu i niszczeniu wszelkich objaw├│w kultury polskiej… Fikcja samorz─ůdu, u┼╝ywanie przez Niemc├│w „armii” i policji litewskiej do poni┼╝aj─ůcych zada┼ä, lekcewa┼╝enie przez Niemc├│w wszelkich petycji i ofert wsp├│┼épracy, wyzysk gospodarczy, branka masowa na roboty do Niemiec, ograniczenia swob├│d w dziedzinie ┼╝ycia kulturalnego – oto bilans wys┼éugiwania si─Ö Litwin├│w Niemcom. Mimo ┼Ťwiadomo┼Ťci bankructwa polityki wsp├│┼épracy z Niemcami, Litwini „trwali na swym posterunku” w ci─ůgu ca┼éego okresu okupacji niemieckiej, wykorzystuj─ůc przyznane im przez Niemc├│w przywileje i stanowiska do likwidowania polsko┼Ťci w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie” (Polskie Si┼éy Zbrojne w Drugiej Wojnie ┼Üwiatowej Tom III Armia Krajowa Londyn 1950).
Litwini bez przerwy, ka┼╝dego dnia podczas trzyletniej okupacji Litwy judzili Niemc├│w przeciwko Polakom. Od razu zlikwidowali szko┼éy polskie w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie i utrudniali ┼╝ycie Polakom jak tylko mogli. Np. nie podoba┼éo im si─Ö, ┼╝e wszystkie oficjalne og┼éoszenia niemieckie by┼éy drukowane po niemiecku, litewsku i polsku, domagali si─Ö usuni─Öcia z pracy wszystkich Polak├│w, skar┼╝yli si─Ö, ┼╝e Polacy prowadz─ů szkodliw─ů dzia┼éalno┼Ť─ç nie tylko dla litewskich aspiracji narodowych, lecz tak┼╝e niemieckiej armii na Litwie itd. Rektor uniwersytetu litewskiego w Wilnie Micha┼é Bir┼╝yska pisa┼é do Niemc├│w, ┼╝e marsz niemieckiego wojska na Zwi─ůzek Sowiecki popierali tylko Litwini i za to Niemcy powinni pom├│c Litwinom w walce z Polakami na Litwie. To nie kto inny jak tylko Litwini przyczynili si─Ö do tego, ┼╝e sytuacja Polak├│w na Litwie by┼éa nawet jeszcze bardziej gorsza od tej za czas├│w Sowieckiej Litwy. Jednak nie samo prze┼Ťladowanie Polak├│w by┼éo ich teraz g┼é├│wnym celem. Poj─Öli, ┼╝e we wsp├│┼épracy z okupantem niemieckim maj─ů okazj─Ö na wyp─Ödzenie lub wymordowanie wszystkich Polak├│w mieszkaj─ůcych w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, a tak┼╝e z Litwy Kowie┼äskiej. To by┼é ich priorytet narodowy w latach 1941-1944.
Mordowanie Polak├│w w Wilnie rozpocz─Öli Litwini rodem z Litwy Kowie┼äskiej ju┼╝ 24 czerwca 1941 r. Czyli nast─ůpi┼éo to nazajutrz po zaj─Öciu Wilna przez wojska niemieckie i partyzant├│w litewskich. Tego dnia rozplakatowano w mie┼Ťcie obwieszczenia, podpisane przez przewodnicz─ůcego Litewskiego Komitetu – S. Zakieviciusa i komendanta wojskowego miasta – gen. Von Ostmana, o aresztowaniu spo┼Ťr├│d wilnian 80 zak┼éadnik├│w: 60 ┼╗yd├│w i 20 Polak├│w, po czym trzech z nich zaraz potem powieszono u wylotu ul. Kasztanowej na plac katedralny (Jerzy T. Zalesiak W Wilnie w duchu Generalbezirk Litauen „S┼éowo. Dziennik Katolicki” 16.9.1993). Mordowanie przez Litwin├│w Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie trwa┼éo do lata 1944 r. Pierwszy udokumentowany mord mia┼é miejsce 4 lipca 1941 r. w Ponarach. W podwile┼äskich Ponarach zamordowano wed┼éug skrupulatnych oblicze┼ä 1,5-2 tys. Polak├│w – g┼é├│wnie przedstawicieli polskiej inteligencji i ruchu oporu (Monika Tomkiewicz, IPN Warszawa), chocia┼╝ inne informacje m├│wi─ů o du┼╝o wi─Ökszej liczbie Polak├│w zamordowanych w Ponarach - przecie┼╝ nie wszystkie morderstwa by┼éy dokumentowane (J.T. Zalesiak jw.)). Dalszych kilkadziesi─ůt tysi─Öcy Polak├│w z Wilna i Wile┼äszczyzny Litwini wepchali si┼é─ů do wagon├│w, kt├│re zawioz┼éy ich na przymusowe roboty do Niemiec.
Litwini z Litwy Kowie┼äskiej – kr├│lestwa Szatana obok Polak├│w wymordowali w lasach ponarskich tak┼╝e 72 tys. polskich ┼╗yd├│w (IPN Warszawa, Monika Tomkiewicz Zbrodnia w Ponarach 1941-1944 Warszawa 2008); nie Niemcy a Litwini wymordowali tak┼╝e 150 tys. ┼╗yd├│w ┼╝yj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej (Encyclopaedia Judaica Jerusalem 1971). Oto przyk┼éad do jakiego zezwierz─Öcenia dosz┼éo wielu kiedy┼Ť przyzwoitych Litwin├│w. Zygmunt Brzozowski pisze: „Opowiada┼é nam m├│j ojciec, gdy przyjecha┼é z Kowna do Wilna gdzie┼Ť na prze┼éomie lipca i sierpnia 1941 roku, ┼╝e spotka┼é J├│zefa Jankauskasa, syna naszego by┼éego robotnika w Jakubowie, kt├│ry je┼║dzi┼é ze mn─ů samochodem jako ch┼éopiec pos┼éugowy. By┼é to sympatyczny m┼éodzian lat oko┼éo dwudziestu. Poprosi┼é nas, by mu pom├│c w uzyskaniu prawa jazdy, gdy┼╝ chcia┼é zosta─ç kierowc─ů. Pos┼éali┼Ťmy go do Kowna na kursy szoferskie i umo┼╝liwili┼Ťmy mu zdanie wymaganych egzamin├│w. Zosta┼é szoferem. By┼éo to w 1938 roku. Ot├│┼╝ ten J├│ziuk, jak go nazywano, spotka┼é ojca na ulicy w Kownie w 1941 roku, zatrzyma┼é go i zacz─ů┼é wita─ç si─Ö wylewnie i serdecznie. Ojciec zapyta┼é, co teraz robi i jak mu si─Ö powodzi. „Powodzi mi si─Ö bardzo dobrze – powiedzia┼é Jankauskas – jestem teraz szaulisem (strzelcem). „Wie pan, chodzimy po ┼╝ydowskich mieszkaniach i szukamy ┼╗yd├│w. To bardzo ┼Ťmiesznie wygl─ůda, gdy otwieramy drzwi w mieszkaniu stoi ┼╗yd├│wka z dzieckiem na r─Öku, a my do niej strzelamy. Ona tak kiwa si─Ö komicznie i wreszcie pada”. Ojciec m├│j nic na to nie odpowiedzia┼é, kiwn─ů┼é g┼éow─ů i czym pr─Ödzej odszed┼é. Najbardziej wstrz─ůsaj─ůce w tym opowiadaniu by┼éo to, ┼╝e J├│ziuk nie wstydzi┼é si─Ö tego co robi┼é. Jak musia┼éa deprawowa─ç d┼éugoletnia propaganda nienawi┼Ťci do Polak├│w a nast─Öpnie do ┼╗yd├│w wpajana przez przyw├│dc├│w litewskich (w tym i ksi─Ö┼╝y katolickich) i zatruwaj─ůca dusze uczciwego z gruntu i przyzwoitego ludu litewskiego – tego samego ludu, z kt├│rym przez tyle lat pomimo r├│┼╝nic narodowych, tak dobrze rozumieli┼Ťmy si─Ö – by z tego dobrego i serdecznego cz┼éowieka, jakim by┼é Jankauskas, zrobi─ç zb├│jc─Ö”. Brzozowski pisze tak┼╝e, ┼╝e prze┼Ťladuj─ůcy w Wilnie polskich katolik├│w litewski biskup Miecyslovas Reinys z pomoc─ů Niemc├│w zniszczy┼é polskie struktury administracyjne Ko┼Ťcio┼éa w Wilnie. Arcybiskupa wiele┼äskiego Romualda Ja┼ébrzykowskiego zes┼éano do Mariampola na Suwalszczy┼║nie litewskiej, ksi─Ö┼╝y i zakonnik├│w do wi─Özie┼ä i oboz├│w, a profesor├│w seminarium duchownego zes┼éano do wi─Özienia w Wykowyszkach na Litwie Kowie┼äskiej. Polacy z Wilna wysy┼éali tam ksi─Ö┼╝om paczki ┼╝ywno┼Ťciowe. Nie podoba┼éo si─Ö to Litwinom, przewie┼║li wi─Öc profesor├│w do dw├│ch maj─ůtk├│w w Sza┼étupiu pod Kownem, gdzie dozorcy litewscy, z pewno┼Ťci─ů tak┼╝e katolicy, czynili im r├│┼╝ne upokorzenia. Np. dziekanowi Wydzia┼éu Teologii, ks. Puciacie nakazano posprz─ůtanie zanieczyszczonego i zamarzni─Ötego ust─Öpu. Kiedy ten odm├│wi┼é to zrobi─ç to za kar─Ö zes┼éali go do obozu pracy w Prowieniszkach, tak┼╝e na Litwie Kowie┼äskiej, gdzie wi─Öziono wielu Polak├│w. Wielu Litwin├│w podczas wojny sta┼éo si─Ö po prostu potworami, kt├│rych r─Öce s─ů zbroczone we krwi ┼╝ydowskiej, polskiej, bia┼éoruskiej i rosyjskiej!
Dzisiaj Litwini fa┼észuj─ů lub przemilczaj─ů sw├│j haniebny udzia┼é w II wojnie ┼Ťwiatowej. Litewski poeta i eseista Tomas Venclova m├│wi: „…Litewska tradycja nakazuje o tym milcze─ç. Powszechne mniemanie jest takie, ┼╝e (rzekomo) nie wiadomo naprawd─Ö, kto tam by┼é winny. A Litwin przecie┼╝ z definicji nie mo┼╝e by─ç winny, zawsze jest ofiar─ů” (Co gryzie Litwina „Express Wieczorny 10.8.2008). Prof. Czes┼éaw Zgorzelski zauwa┼╝a, ┼╝e: „Jakie┼Ť spo┼éeczne odci─Öcie si─Ö dzisiejszej Litwy od udzia┼éu Litwin├│w w zbrodniach hitlerowskich pope┼énionych… na Polakach i ┼╗ydach w okresie okupacji niemieckiej oczy┼Ťci┼éoby skutecznie atmosfer─Ö stosunk├│w polsko-litewskich zw┼éaszcza w sferze moralnej (Ziemie rodzinne „Tygodnik Powszechny” 1.3.1992, Krak├│w). Niestety zamiast tego Litwini, zamiast uderzenia si─Ö w piersi za wszystkie zbrodnie pope┼énione przez Litwin├│w podczas II wojny ┼Ťwiatowej, a by┼éo ich wiele, bezczelnie i ca┼ékowicie bezpodstawnie staraj─ů si─Ö z polskiej Armii Krajowej dzia┼éaj─ůcej podczas wojny w Wilnie, na Wile┼äszczy┼║nie i Litwie Kowie┼äskiej uczyni─ç zbrodniarzy. I to najgorszych na ┼Ťwiecie. Tylko dlatego, ┼╝e Armia Krajowa ┼Ťmia┼éa broni─ç Polak├│w przed zbrodniami litewskimi. Il Duce odrodzonego pa┼ästwa Litewskiego – Vytautas Landsbergis (1990-92) zakaza┼é stowarzyszania si─Ö polskim kombatantom, czyni─ůc z Litwy jedyne pa┼ästwo na ┼Ťwiecie, w kt├│rym tak traktuje si─Ö kombatant├│w by┼éej koalicji antyhitlerowskiej. Gorzej. Bezczelno┼Ť─ç nacjonalist├│w litewskich jest bezgraniczna. Ot├│┼╝ „litewski pose┼é partii rz─ůdz─ůcej Arunas Gumuliauskas przygotowuje rezolucj─Ö, w kt├│rej ma si─Ö pojawi─ç zapis, ┼╝e ani Litwa, ani nar├│d litewski nie uczestniczy┼é w (┼╝ydowskim) Holocau┼Ťcie” („Kronika Sejmowa” Stycze┼ä 2020, Warszawa, str. 125).
Gazeta litewska „Naujoji Lietuva” pisa┼éa, ┼╝e „Najwi─Ökszym nieszcz─Ö┼Ťciem Litwy jest obecno┼Ť─ç mniejszo┼Ťci polskiej i ┼╝ydowskiej”. Po wymordowaniu przez Niemc├│w i Litwin├│w wile┼äskich ┼╗yd├│w Wilno sta┼éo si─Ö najbardziej polskim w ca┼éych swoich dziejach - Polacy stanowili teraz 71,9% ludno┼Ťci miasta („Kultura” Nr 7-8 1969, Pary┼╝). Oczywi┼Ťcie nie podoba┼éo si─Ö to dzia┼éaczom litewskim, kt├│rzy sugerowali Niemcom, aby do opustosza┼éego getta wile┼äskiego przesiedli─ç teraz wszystkich Polak├│w i nast─Öpnie ich tak┼╝e wymordowa─ç; Niemcy odrzucili t─Ö sugesti─Ö (okazali si─Ö by─ç bardziej ludzcy od Litwin├│w!).
Polacy na Litwie Kowie┼äskiej byli ju┼╝ w├│wczas przetrzebieni i os┼éabieni, bez dawnych form swego ┼╝ycia narodowego i gospodarczego, bez swych przyw├│dc├│w. Okres ten nacechowany by┼é terrorem i wzmo┼╝onymi represjami litewskich nacjonalist├│w, pod┼╝eganych przeciw Polakom przez okupacyjne w┼éadze niemieckie (B. Wierzbia┼äski). Teraz celem Litwin├│w nie by┼éa tylko pauperyzacja Polak├│w i zniszczenie ich dorobku kulturalnego na Litwie, ale fizyczna eliminacja Polak├│w z Litwy. Litwini mieli teraz dodatkowo mo┼╝liwo┼Ť─ç brania udzia┼éu u boku Niemc├│w w masowym mordowaniu Polak├│w i ich wysiedlaniu z Litwy Kowie┼äskiej z czego ochoczo korzystano. Mordowali tak┼╝e ┼╗yd├│w, kt├│rych nie lubili na r├│wni z Polakami (w lipcu 1941 r. dokonali wielkiego pogromu ┼╗yd├│w w Kownie). Zaraz po zaj─Öciu Litwy przez Niemc├│w naczelnik powiatu kowie┼äskiego zasugerowa┼é Niemcom utworzenie dla Polak├│w nie pochodz─ůcych z Kowna, czyli dla uchod┼║c├│w polskich z 1939 r. obozu koncentracyjnego na przedmie┼Ťciu kowie┼äskim Wiliampol. Znany jest raport Stasysa Cenkusa, szefa wydzia┼éu litewskiego w policji bezpiecze┼ästwa i SD w Kownie z 27 sierpnia 1943 r., w kt├│rym podnosi on wielkie zas┼éugi funkcjonariuszy litewskiej policji bezpiecze┼ästwa w s┼éu┼╝bie Niemiec podczas II wojny ┼Ťwiatowej Saugumy „w walce z dzia┼éalno┼Ťci─ů polsk─ů” (P. ┼üossowski). „Egzekucje odbywaj─ů si─Ö w spos├│b bestialski, bez wzgl─Ödu na p┼ée─ç i wiek ofiar, a wykonawcami s─ů policjanci litewscy, oraz ochotnicy, rekrutuj─ůcy si─Ö przewa┼╝nie z m┼éodzie┼╝y gimnazjalnej” (AK 1939-1945, t. 6, str. 242).
W 1942 r. rozpocz─Ö┼éo si─Ö kolonizowanie przez Niemc├│w zachodniej Litwy, konkretnie ┼╗mudzi, aby mie─ç etnicznie niemieckie po┼é─ůczenie z ┼üotw─ů, kt├│r─ů tak┼╝e zamierzali w przysz┼éo┼Ťci skolonizowa─ç. Janusz Januszkiewicz, cz┼éonek Armii Krajowej, odpowiedzialny z ramienia AK za gmin─Ö i powiat Rosienie, przekaza┼é w├│wczas do Inspektoratu informacj─Ö, ┼╝e ko┼éa litewskie wsp├│┼épracuj─ůce z Niemcami planuj─ů przy tej okazji zlikwidowanie mniejszo┼Ťci polskiej na ┼╗mudzi. Mia┼éo to nast─ůpi─ç bezpo┼Ťrednio po „zlikwidowaniu” – wystrzelaniu przez ochotnik├│w litewskich ┼╗yd├│w w gettach. Elementem tej akcji mia┼éy si─Ö sta─ç wysiedlenia polskich w┼éa┼Ťcicieli z ich maj─ůtk├│w, co nast─ůpi┼éo w lipcu 1942 r. Aresztowanych Polak├│w trzymano w po┼╝ydowskich gettach, m┼éodzie┼╝ polsk─ů wywieziono do prac przymusowych w Niemczech (K. Bojko). Kolonizowano jednak tak┼╝e inne tereny Litwy Kowie┼äskiej, jak np. powiat wi┼ékomierski. Wysiedlenie Polak├│w Niemcy powierzyli Litwinom, kt├│rzy u┼╝ywali sobie na nieszcz─Ö┼Ťliwych wygna┼äcach. Osadzali ich w obozach, gdzie straszono ich, ┼╝e czeka ich los ┼╗yd├│w, co wywo┼éywa┼éo strach i napi─Öcie u wielu Polak├│w, co powodowa┼éo u niekt├│rych os├│b pomieszanie zmys┼é├│w (Z. Brzozowski). W kwietniu 1943 r. w┼éadze litewskie i niemieckie przyst─ůpi┼éy do wysiedlania Polak├│w z Kowna i Kowie┼äszczyzny. Np. tylko jednej nocy z 27 na 28 stycznia 1943 r. podczas przeprowadzonej akcji policyjnej w Kownie usuni─Öto z mieszka┼ä 150 polskich rodzin, ┼╝eby zwolni─ç je dla Niemc├│w. Przypuszcza si─Ö, ┼╝e wysiedlonych z Litwy Kowie┼äskiej zosta┼éo do 20 tysi─Öcy Polak├│w, kt├│rych wywieziono na przymusowe roboty do Niemiec (do Niemiec wywieziono m.in. Zygmunta ┼üawrynowicza, p├│┼║niejszego poet─Ö i t┼éumacza polskiego mieszkaj─ůcego w Anglii oraz Mari─Ö Prze┼║dzieck─ů, kt├│ra po wojnie wyjecha┼éa do Polski, gdzie zosta┼éa historykiem sztuki w Krakowie). W akcji wysiedlania Polak├│w bra┼éa gorliwy udzia┼é policja litewska b─Öd─ůca na us┼éugach Niemc├│w (AK 1939-1945, t. 1, str. 499). W Meldunku Nr 145 z 16 wrze┼Ťnia 1943 r. do Naczelnego Wodza dow├│dca AK w Polsce, gen. Stefan Grot Rowecki sugerowa┼é rz─ůdowi polskiemu w Londynie „Akcj─Ö dyplomatyczn─ů u rz─ůd├│w anglosaskich, kt├│ra doprowadzi┼éaby do jakiego apelu, upomnienia Litwin├│w, zagro┼╝enia im mi─Ödzynarodowymi konsekwencjami, je┼Ťli nie zaprzestan─ů eksterminacji Polak├│w i wys┼éugiwania si─Ö Niemcom” (AK 1939-1945, t. 6, str. 252). Niezale┼╝nie od tej akcji wysiedle┼äczej na Litwie prowadzona by┼éa tak┼╝e rekrutacja si┼é roboczych do Niemiec. Chocia┼╝ kontrolowali j─ů Niemcy, by┼éa ona w znacznym stopniu zale┼╝na od Litwin├│w, gdy┼╝ komisje lekarskie sk┼éada┼éy si─Ö w litewskich lekarzy, kt├│rzy chronili Litwin├│w, a Polak├│w kwalifikowali jako zdolnych do pracy w Niemczech (Z. Brzozowski). Np. z polskiego etnicznie Wilna wywieziono na roboty do Niemiec 12 073 ludzi – oczywi┼Ťcie g┼é├│wnie Polak├│w, a z litewskiego etnicznie Kowna tylko 210 os├│b, prawdopodobnie tak┼╝e samych Polak├│w. Innym przyk┼éadem chronienia Litwin├│w przez rodak├│w na s┼éu┼╝bie u Niemc├│w by┼éo to, ┼╝e chocia┼╝ wszyscy ch┼éopi na Litwie stawiali op├│r przy ┼Ťci─ůganiu kontyngent├│w przez Niemc├│w z pomoc─ů policji litewskiej, dla ich zastraszenia zastosowano krwawy terror - rozstrzeliwano wybranych ch┼éop├│w; nigdy nie byli to Litwini tylko Polacy (P. ┼üossowski).
W organie Zwi─ůzku Polak├│w na Litwie „Naszej Gazecie” (Nr 53/489) ukaza┼éy si─Ö wspomnienia Aleksandry Iwaszkiewicz, kt├│ra przed wojn─ů i w czasie okupacji niemieckiej mieszka┼éa najpierw w Woskajciach ko┼éo Kowna, a potem w Kownie, w kt├│rych pisze jak to Litwini u boku Niemc├│w teraz ju┼╝ otwarcie i bardziej brutalnie gn─Öbili Polak├│w i niszczyli polsko┼Ť─ç na Litwie Kowie┼äskiej: „W czasach wojny wszelkie dzia┼éanie (polskie) by┼éo bardzo trudne. Polakom niczego nie pozwolono... w czasie wojny mszy polskiej nigdzie nie pozosta┼éo... Przy Niemcach Polakom na Litwie by┼éo bardzo ci─Ö┼╝ko dlatego, ┼╝e byli┼Ťmy traktowani tak, ┼╝e ma┼éo r├│┼╝nicy od ┼╗yd├│w. W Wincentowie oko┼éo nas tylko trzy rodziny by┼éy polskie: Kieraszewicz├│w, p. Adeli Jatowtowej, nasza. A reszta - Litwini. Wszyscy wiedzieli, ┼╝e my jeste┼Ťmy Polacy, i cho─ç nigdy nie mieli┼Ťmy z s─ůsiadami Litwinami ┼╝adnych sprzeczek czy k┼é├│tni, ani s─ůdu ani ┼╝adnej bijatyki - nic a nic, ale nie patrz─ůc na to, nas wyp─Ödzali z naszych gospodarstw...”.
Marek A. Koprowski uzupe┼énia nast─Öpuj─ůco ten okres w dziejach Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej w okresie II wojny ┼Ťwiatowej: Wojna nie by┼éa ┼éaskawa r├│wnie┼╝ dla Polak├│w z Kowie┼äszczyzny. Wsp├│┼épracuj─ůcy z Niemcami Litwini wysiedlili najaktywniejszych z nich. Zgodnie z instrukcjami tzw. litewskiego zarz─ůdu krajowego policjanci dokonuj─ůcy wysiedlania mieli przeznaczonym do nich zadawa─ç nast─Öpuj─ůce pytania: 1) czy kto┼Ť z rodziny by┼é cz┼éonkiem Polskiej Organizacji O┼Ťwiatowej „Pochodnia”, 2) w jakich szko┼éach uczy┼éy si─Ö dzieci, 3) jakie prenumerowano czasopisma i dzienniki? Wystarczy┼éo, by na jedno pytanie indagowany Polak odpowiedzia┼é tak, by by┼é przeznaczony do wysiedlenia do obozu. Chyba, ┼╝e za┼éo┼╝y┼é samokrytyk─Ö i podpisa┼é deklaracj─Ö powrotu do zdradzonej litewsko┼Ťci. Ofiar─ů wysiedlania pad┼éy praktycznie wszystkie najbardziej patriotyczne polskie za┼Ťcianki. Z powiatu poniewieskiego wysiedlono m.in. historyczn─ů sienkiewiczowsk─ů Laud─Ö. W efekcie wysiedlania rozbito wszystkie najbardziej zwarte o┼Ťrodki ┼╝ycia polskiego. Na miejsce wyrzuconych Polak├│w osiedlono Niemc├│w b─ůd┼║ Litwin├│w. Niekt├│rzy litewscy nacjonali┼Ťci w swojej polonofobii posuwali si─Ö jeszcze dalej. Uczniowie gimnazjum litewskiego w Wi┼ékomierzu umie┼Ťcili np. na jego gmachu odezw─Ö nawo┼éuj─ůc─ů do ostatecznego rozwi─ůzania kwestii polskiej, na wz├│r rozprawy dokonanej z ┼╗ydami. Wcze┼Ťniej za┼Ť, tu┼╝ po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej uczniowie tej plac├│wki pozbyli si─Ö z niej uczni├│w Polak├│w, pomimo ┼╝e chcieli oni pobiera─ç nauk─Ö w j─Özyku litewskim. Szykanowano ich w najrozmaitszy spos├│b. Przy drzwiach ustawiali im. np. osobne ┼éawki z napisem getto dla Polak├│w i tylko w nich pozwalali siedzie─ç (Polacy na Kowie┼äszczy┼║nie w okresie mi─Ödzywojennym Kresy.pl 25.6.2008).
Litwini uwa┼╝nie ┼Ťledzili ludob├│jstwo ukrai┼äskie pope┼éniane przez ukrai┼äskie bandy nacjonalistyczne na Polakach na Wo┼éyniu latem 1943 r. Spodoba┼éo im si─Ö to co wyprawiali Ukrai┼äcy z Polakami, o czym ┼Ťwiadczy m.in. artyku┼é pt. P├│jdziemy za przyk┼éadem ukrai┼äskim zamieszczony w biuletynie „Bojownik├│w o Wolno┼Ť─ç Litwy” z 8 wrze┼Ťnia 1943 r. Przyst─ůpiono nawet do systematycznego mordowania Polak├│w w Wilnie i na Litwie Kowie┼äskiej. W tym czasie odnotowano znacz─ůcy wzrost liczby skrytob├│jczych mord├│w dokonywanych na Polakach przez litewskich funkcjonariuszy w Wilnie. Podobne zaj┼Ťcia mia┼éy w├│wczas miejsce tak┼╝e na Litwie Kowie┼äskiej: jako pierwszy 2 maja 1944 r. w Kownie zgin─ů┼é bez ┼╝adnego powodu przebity bagnetem przez litewskiego policjanta dwudziestojednoletni Henryk Rutkowski.
Oto jak odcz┼éowieczyli si─Ö Litwini po zerwaniu unii z Polsk─ů i Polakami oraz polsk─ů kultur─ů!
Zaraz po upadku Polski we wrze┼Ťniu 1939 r. wielu Polak├│w w kraju przyst─ůpi┼éo do walki z okupantami niemieckim, sowieckim i litewskim o ponownie niepodleg┼é─ů Polsk─Ö. Powsta┼é m.in. Zwi─ůzek Walki Zbrojnej (ZWZ), przekszta┼écony p├│┼║niej w Armi─Ö Krajow─ů (AK), a we Francji, gdzie znalaz┼é schronienie rz─ůd polski, przyst─ůpiono do organizowania wojska polskiego. Do tej walki przyst─ůpili tak┼╝e Polacy na Litwie Kowie┼äskiej. Z pocz─ůtkiem 1940 r. uruchomiono w Kownie powi─ůzan─ů z polskimi w┼éadzami we Francji Baz─Ö III, kt├│ra po przy┼é─ůczeniu Litwy do Zwi─ůzku Sowieckiego zosta┼éa przeniesiona do Sztokholmu. Wiosn─ů 1940 r. wychowanek polskiego gimnazjum w Kownie, hm Zbigniew Sk┼éodowski zosta┼é komendantem Szarych Szereg├│w na Litwie – organizacji opartej na strukturze przedwojennego Harcerstwa Polskiego na tym terenie, kt├│ra prowadzi┼éa szkolenia wojskowe dla przysz┼éych ┼╝o┼énierzy Armii Krajowej. Aresztowany przez litewsk─ů Saugum─Ö na prze┼éomie stycznia i lutego 1942 r. na dworcu w Wilnie i po d┼éugich torturach zosta┼é rozstrzelany 13 kwietnia 1942 r. w podwile┼äskich Ponarach. Terror sowiecki po┼é─ůczony z wyw├│zk─ů na Sybir kilku tysi─Öcy Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej podci─ů┼é skrzyd┼éa rozpoczynaj─ůcej si─Ö walki o woln─ů Polsk─Ö na jej terenie. Po zaj─Öciu Litwy Kowie┼äskiej przez wojska niemieckie w lipcu 1941 r. w Kownie i kilku innych wi─Ökszych skupiskach polskich na Kowie┼äszczy┼║nie ludno┼Ť─ç polska samorzutnie utworzy┼éa kilka grup oporu nie powi─ůzanych ze sob─ů, kt├│re mog┼éy przynie┼Ť─ç sprawie wi─Öcej szkody ni┼╝ korzy┼Ťci i bardzo szkodzi─ç tamtejszej spo┼éeczno┼Ťci polskiej. Zorganizowana w Kownie przez Czes┼éawa Raczkowskiego polska kom├│rka dywersyjna nie powi─ůzana w├│wczas z ZWZ zosta┼éa przez Litwin├│w i Niemc├│w rozszyfrowana w 1942 r., co poci─ůgn─Ö┼éo za sob─ů du┼╝e ofiary w ludziach (Z. Brzozowski). Tote┼╝ w sierpniu 1942 r. z inicjatywy Czes┼éawa Mackiewicza zosta┼é za┼éo┼╝ony kowie┼äski Podokr─Ög „Klon” polskiej Zwi─ůzku Walki Zbrojnej/Armii Krajowej, kt├│ry zjednoczy┼é wszystkich Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej pragn─ůcych s┼éu┼╝y─ç sprawie polskiej. Podokr─Ög mia┼é sw├│j sztab i sw├│j stan organizacyjny; by┼é podzielony na trzy obwody: Obw├│d Kowno - Mieczys┼éaw Turkiewicz, Obw├│d Kiejdany - chor. Franciszek Mado┼äski i Obw├│d Szawle - Teodor Nagurski. W 1943 r. nast─ůpi┼éa reorganizacja Podokr─Ögu Kowno w Inspektorat E Okr─Ögu AK Wilno, kt├│r─ů przeprowadzili na rozkaz dow├│dztwa AK w Wilnie Adam Dowgird i Wincenty Chrz─ůszczewski. Kierownictwo najwi─Ökszego obwodu Kowno, obejmuj─ůcego tak┼╝e Kiejdany i Jan├│w, obj─ů┼é Czes┼éaw Raczkowski, w Poniewie┼╝u Norbert Lutkiewicz i Marta Burbianka, w Wi┼ékomierzu Mieczys┼éaw Bystram, do kt├│rego nale┼╝a┼éy Szyrwinty, gdzie Franciszek Burdynowski stworzy┼é oddzia┼é partyzancki si─Ögaj─ůcy 100 ludzi, gdy┼╝ by┼é to teren zamieszka┼éy w ogromniej wi─Ökszo┼Ťci przez ludno┼Ť─ç polsk─ů, w Szawlach Teodor Nagurski, w Jeziorosach Jan Kozakiewicz oraz obw├│d Koszedary-Jewie, gdzie dzia┼éa┼é 30-osobowy oddzia┼é partyzancki. Podokr─Ög Kowno organizowa┼é robotnik├│w na terenie Kowna, pras─Ö otrzymywa┼é z Wilna, a kontakt z Kownem utrzymywa┼é delegat Wilna. Okr─Ög liczy┼é 500-600 ludzi. Komendantem Podokr─Ögu Kowno by┼é Zbigniew Jentys, a komendantem wojskowym garnizonu Kowno por. Kazimierz W─Ödzicha. Inni czo┼éowi kowie┼äscy AK-owcy to: Piotr Gieduszko – od 1942 r. szef Wydzia┼éu Organizacyjnego przy Pionie Wojskowym, Bruno Joczyn – cz┼éonek Zarz─ůdu, J├│zef Majewski – kwatermistrz w dow├│dztwie Podokr─Ögu i Inspektoratu E, Czes┼éaw Miko┼éajunas – oficer ┼é─ůcznikowy z Warszaw─ů, Stanis┼éaw Radecki-Mikulicz – Szef ┼ü─ůczno┼Ťci Zewn─Ötrznej Podokr─Ögu i Inspektoratu E., Zygmunt Brzozowski – doradca komendanta oraz wraz z Czes┼éawem Mackiewiczem wsp├│┼éza┼éo┼╝yciel Podokr─Ögu Kowno AK. Podokr─Ög Kowno m.in. prowadzi┼é intensywny skup broni od Niemc├│w dla dow├│dztwa w Wilnie oraz prowadzi┼é r├│wnie┼╝ intensywn─ů dzia┼éalno┼Ť─ç wywiadowcz─ů, gdy┼╝ w Kownie urz─Ödowa┼éy centralne w┼éadze niemieckie na Litwie; m.in. zdobyto informacj─Ö o podj─Ötej przez Niemc├│w decyzji stworzenia 15-tysi─Öcznego ochotniczego korpusu litewskiego pod dow├│dztwem gen. Povilasa Plechavi─Źiusa z przeznaczeniem dla zwalczania silnej polskiej partyzantki na Wile┼äszczy┼║nie („Bataliony „plechawiczuk├│w” mia┼éy u Wilnian zas┼éu┼╝enie fataln─ů opini─Ö, podobnie jak ich dow├│dca” „Kultura” Nr 6/453 1985, Pary┼╝), co pozwoli┼éo komendzie AK w Wilnie odpowiednio przygotowa─ç si─Ö do odparcia wszystkich atak├│w oddzia┼é├│w Plechavi─Źiusa na polskie oddzia┼éy, co spowodowa┼éo rozwi─ůzanie korpusu przez rozw┼Ťcieczonych Niemc├│w (dzisiaj Litwini czcz─ů Plechavi─Źiusa jako bohatera za jego walk─Ö z Polakami). Wszystkie litewskie organizacje niepodleg┼éo┼Ťciowe na Litwie Kowie┼äskiej, tak o orientacji antyniemieckiej jak i antysowieckiej odm├│wi┼éy wsp├│┼épracy z Armi─ů Krajow─ů tak┼╝e na Litwie Kowie┼äskiej. Na wyzwolenie Wilna spod okupacji niemieckiej w lipcu 1944 r. w ramach akcji „Ostra Brama” Armii Krajowej wyruszy┼éy oddzia┼éy partyzanckie z Szyrwint (80 ludzi), Koszedar (30 ludzi) i Wi┼ékomierza (ok. 20-30 ludzi) (Z. Brzozowski).


Ko┼Ťci├│┼é wile┼äski w szponach nacjonalist├│w z Litwy Kowie┼äskiej 1941-44


Chocia┼╝ Litwa Kowie┼äska nie istnia┼éa, Wilno w okresie okupacji niemieckiej Litwy i Wilna w latach 1941-44 stanowi┼éo jedn─ů jednostk─Ö administracyjn─ů, rz─ůdzon─ů przez Niemc├│w przy wsp├│┼épracy przyb┼é─Öd├│w z Litwy Kowie┼äskiej na us┼éugach tak okupanta niemieckiego jak i litewskiego nacjonalizmu. Obaj okupanci mieli wsp├│lny cel – niszczenie narodu polskiego i przeciwstawianie si─Ö polskim pr├│bom odbudowy pa┼ästwa polskiego.
Podczas niemieckiej okupacji Wilna przyby┼éy tu w 1940 r. z Litwy Kowie┼äskiej za zgod─ů Watykanu biskup Mecislovas Reinys nale┼╝a┼é do grona najwi─Ökszych wrog├│w Polski, Polak├│w i polsko┼Ťci. Zosta┼é skierowany tu w jednym tylko celu – zniszczenia polskiego katolicyzmu w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie do kt├│rego nale┼╝a┼éo ponad 90% tutejszych katolik├│w.
O wprost zwyrodnia┼éej niech─Öci Reinysa – pono─ç duchownego chrze┼Ťcija┼äskiego! - do Polak├│w ┼Ťwiadczy tak┼╝e i to, ┼╝e po przyje┼║dzie do Wilna nie zamieszka┼é w pa┼éacu biskupim, do czego mia┼é prawo jako biskup sufragan, ale na plebanii jedynego w Wilnie ko┼Ťcio┼éa litewskiego – ┼Ťw. Miko┼éaja, gdy┼╝ mieszkaj─ůc w pa┼éacu biskupim przebywa┼é by w znienawidzonym przez siebie ┼Ťrodowisku polskim. Za okupacji sowieckiej Reinys nie m├│g┼é za wiele podskakiwa─ç. Po zaj─Öciu Wilna przez Niemcy hitlerowskie w czerwcu 1941 r. z pomoc─ů Niemc├│w, kt├│rych sta┼é si─Ö wiernym s┼éug─ů, przyst─ůpi┼é (dali mu woln─ů r─Ök─Ö do rozprawy z polskim Ko┼Ťcio┼éem w Wilnie – Z. Brzozowski) do brutalnej walki z polskim katolikami na terenie archidiecezji wile┼äskiej. Nast─ůpi─ç to jednak mog┼éo po odsuni─Öciu od w┼éadzy abpa Romualda Ja┼ébrzykowskiego, co zosta┼éo ju┼╝ ukartowane wsp├│lnie z Watykanem i Niemcami. Na pro┼Ťb─Ö Reinysa niespodziewanie i bez specjalnej przyczyny 3 marca 1942 r. gestapo uwi─Özi┼éo 13 polskich profesor├│w i 81 alumn├│w wile┼äskiego Seminarium Duchownego oraz Wydzia┼éu Teologicznego, a tak┼╝e 14 polskich ksi─Ö┼╝y pracuj─ůcych w Wilnie i 2 ksi─Ö┼╝y zwi─ůzanych z Seminarium Duchownym. Jednego dnia znalaz┼éo si─Ö w wi─Özieniu 29 kap┼éan├│w i 81 kleryk├│w. Nast─Öpnie 22 marca 1942 r. gestapo aresztowa┼éo metropolit─Ö wile┼äskiego, arcybiskupa Romualda Ja┼ébrzykowskiego i kanclerza Kurii Arcybiskupiej, ks. Adama Sawickiego. Zostali internowani w klasztorze litewskich marian├│w w Mariampolu na Litwie Kowie┼äskiej i przebywali tam do 5 sierpnia 1944 r., b─Öd─ůc traktowani przez litewskich zakonnik├│w jak by nie byli duchownymi katolickimi tylko jakimi┼Ť bandytami czy zbocze┼äcami! Dopiero po zaj─Öciu Wilna przez Armi─Ö Czerwon─ů (VII 1944) abp Ja┼ébrzykowski powr├│ci┼é do swojej stolicy biskupiej w Wilnie. Z kolei 26 marca zostali uwi─Özieni polscy zakonnicy (ok. 60) i prawie wszystkie polskie zakonnice z Wilna (ok. 230). P├│┼║niej uwi─Öziono jeszcze polskie dominikanki wile┼äskie. Wszystkie te osoby by┼éy Polakami, a wi─Öc by┼é to wielki cios dla polskiego Ko┼Ťcio┼éa w Wilnie. Nacjonali┼Ťci litewscy triumfowali. W aresztowaniu ich uczestniczy┼éa znana ze zwierz─Öcej wprost nienawi┼Ťci do Polak├│w i bestialstwa litewska policja – Sauguma, wsp├│┼épracuj─ůca z Niemcami, w┼Ťr├│d kt├│rej – oczywi┼Ťcie – by┼éo wielu rzekomych katolik├│w, no bo prawie wszyscy Litwini to rzekomo katolicy albo lud┼║mi bawi─ůcymi si─Ö w katolik├│w. ┼╗e za tymi zbrodniami sta┼é Reinys/Litwini pisze historyk archidiecezji wile┼äskiej, ks. Tadeusz Krahel. Pisz─ůc o Seminarium Duchownego, wspomina: „Wiele wskazuje na to, ┼╝e spowodowali to Litwini, kt├│rym nie podoba┼éo si─Ö "Polskie Seminarium", jak je nazywali („W S┼éu┼╝bie Mi┼éosierdzia”, Bia┼éystok, Nr 3 2007). Natomiast w numerze 7 2008 tego pisma pisze: „W dniu 22 marca 1942 r. gestapo wywioz┼éo z Wilna Arcybiskupa Ja┼ébrzykowskiego i kanclerza Kurii Arcybiskupiej, ks. Adama Sawickiego, do klasztoru Ksi─Ö┼╝y Marian├│w w Mariampolu... Tymczasem w nocy z 22 na 23 marca 1943 r. mia┼é miejsce nalot samolot├│w sowieckich na Wilno i jedna z bomb trafi┼éa w plebani─Ö (litewskiej) parafii ┼Ťw. Miko┼éaja. Od tej bomby 23 marca zgin─ů┼é (litewski proboszcz tego ko┼Ťcio┼éa) ks. Krzysztof Czybiras, a abp Reinys i (i inny litewski ksi─ůdz) Wincenty Taszkun zostali ranni. Ten ostatni pod wra┼╝eniem ┼Ťmierci ks. Czybirasa oraz odniesionych ran przez siebie i abpa Reinysa, w szpitalu przy ko┼Ťciele ┼Ťw. Jakuba, rozpaczaj─ůc nad swoim losem mia┼é powiedzie─ç do piel─Ögniarki: „To bombardowanie Wilna i ┼Ťmier─ç ks. Czybirasa to kara Bo┼╝a za nasze knowania (przeciwko Polakom). Wszystko wskazuje wi─Öc na to, ┼╝e pewne czynniki litewskie pertraktowa┼éy z Niemcami w sprawie zamkni─Öcia Seminarium Duchownego w Wilnie, a mo┼╝e i w sprawie odsuni─Öcia od w┼éadzy Arcybiskupa Ja┼ébrzykowskiego. Te sprawy jednak wymagaj─ů pog┼é─Öbionych bada┼ä”.
Polski historyk Pawe┼é Rokicki pisze: Miejsce aresztowanych polskich duchownych zaj─Öli duchowni litewscy sprowadzeni z Litwy Kowie┼äskiej, na czele z arcybiskupem tytularnym ks. Mecislovasem Reinysem, kt├│rzy nie zdobyli si─Ö na solidarno┼Ť─ç z prze┼Ťladowanymi duchownymi. W ten spos├│b r─Ökami okupanta niemieckiego i Litwin├│w zrealizowany zosta┼é jeden z najwa┼╝niejszych plan├│w polityki litewskiej na Wile┼äszczy┼║nie – eliminacja polskiej hierarchii z miejscowego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego (Glinciszki i Dubinki IPN, Warszawa 2015). I jest on realizowany po dzi┼Ť dzie┼ä, chocia┼╝ w dzisiejszym Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie litewskiej Polacy ci─ůgle stanowi─ů nie mniej jak 50% katolik├│w na tym terenie. Tymczasem w Wilnie nie ma prawa by─ç biskup pomocniczy polskiego pochodzenia, kt├│ry jest obywatelem litewskim. Nacjonali┼Ťci litewscy zawsze byli i s─ů zakochani w Niemcach i za wzorem hitlerowc├│w s┼éynne z lat okupacji niemieckiej: „Nur f├╝r Deutsche” – Tylko dla Niemc├│w zast─Öpuj─ů „Tylko dla Litwin├│w”.
Nie owijajmy wi─Öc tej zbrodni w bawe┼én─Ö, tylko dlatego, ┼╝e pope┼éni┼é j─ů Ko┼Ťci├│┼é katolicki i dlatego, ┼╝e jest w zwyczaju ukrywanie wszelkich grzech├│w Ko┼Ťcio┼éa katolickiego. Zbrodnia, je┼Ťli dokonana nawet przez ksi─Ödza/biskupa czy Ko┼Ťci├│┼é musi by─ç pot─Öpiona, je┼Ťli Ko┼Ťci├│┼é ma by─ç wiarygodny. Powiedzmy wi─Öc prawd─Ö w oczy: r─Öce duchownych litewskich, a ju┼╝ na pewno abpa Reinysa s─ů zbroczone w krwi polskich ksi─Ö┼╝y, zakonnik├│w i zakonnic, kt├│rzy i kt├│re straci┼éy ┼╝ycie w wyniku tej akcji (np. prze┼éo┼╝ona dominikanek z Wilna, s. Julia Rodzi┼äska znalaz┼éa si─Ö potem w obozie koncentracyjnym w Stutthofie i tam zam─Öczona odda┼éa swoje ┼╝ycie 20 lutego 1945 r.; prowadzi┼éa bardzo szerok─ů dzia┼éalno┼Ť─ç charytatywn─ů i spo┼éeczn─ů w Wilnie, a potem da┼éa dowody wielkiego po┼Ťwi─Öcenia dla wsp├│┼éwi─Ö┼║ni├│w w obozie; zosta┼éa zaliczona do b┼éogos┼éawionych m─Öczennik├│w przez papie┼╝a Jana Paw┼éa II w 1999 r.). ┼╗e w og├│le Ko┼Ťci├│┼é litewski pope┼éni┼é i pope┼énia straszliwe zbrodnie i uczynki wobec Ko┼Ťcio┼éa polskiego i Polak├│w sprzeczne z nauk─ů Ko┼Ťcio┼éa.
Oczywi┼Ťcie zaraz po aresztowaniu i internowaniu abpa Romualda Ja┼ébrzykowskiego abp Reinys powiadomi┼é o tym watyka┼äskiego sekretarza stanu, kard. Luigi Maglione i pyta┼é, w jakim charakterze ma rz─ůdzi─ç archidiecezj─ů, jako administrator czy wikariusz generalny. Wynika┼éo to z tego, ┼╝e w nocy z 22 na 23 marca, czyli w dzie┼ä wyw├│zki abpa Ja┼ébrzykowskiego z Wilna, by┼é nalot sowiecki na miasto, w wyniku kt├│rego straci┼é dokumenty i sam trafi┼é na miesi─ůc do szpitala. Kard. Maglione pismem z 17 czerwca 1942 r. powiadomi┼é go, ┼╝e ma rz─ůdzi─ç jako administrator apostolski i z uprawnieniami, jakie przys┼éuguj─ů biskupom rezydencjalnym (T. Krahel jw.). Litwin, abp Reinys za zgod─ů antypolskiego przez wieki Watykanu (zob.: Marian Ka┼éuski Dzieje stosunk├│w polsko-watyka┼äskich w: W┼éochy – druga ojczyzna Polak├│w Toru┼ä 2016, str. 186-233) uzyska┼é wi─Öc pe┼éni─Ö w┼éadzy w polskim w ┼Ťwietle prawa mi─Ödzynarodowego Wilnie i archidiecezji wile┼äskiej. Maj─ůc t─Ö w┼éadz─Ö z miejsca usun─ů┼é Patronat Polski z Msza┼éu i Brewiarza („Kurier Wile┼äski” 23.3.2011). W miejsce polskiego seminarium duchownego otworzy┼é nowe, ale tylko dla kleryk├│w narodowo┼Ťci litewskiej i bia┼éoruskiej – oczywi┼Ťcie i znowu za wzorem hitlerowc├│w „Nur f├╝r Deutsche” – tylko dla Litwin├│w. Polak nie m├│g┼é zosta─ç kap┼éanem, bo prawdziwym kap┼éanem bo┼╝ym m├│g┼é by─ç – wed┼éug abpa Reinysa – tylko nacjonalista litewski! Rektorem tego seminarium (45 seminarzyst├│w przywiezionych do Wilna z Litwy) zosta┼é tak┼╝e wsp├│┼épracuj─ůcy z Niemcami ks. Vladyslovas Tulaba, szanowany po wojnie w Watykanie rektor Kolegium Litewskiego ┼Ťw. Kazimierza w Rzymie. W wielu domach zakonnych w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie w miejsce Polak├│w prze┼éo┼╝onymi zostali zakonnicy litewscy (┼╗ycie religijne w Polsce pod okupacj─ů niemieck─ů 1939-1945 Warszawa 1982).
Aresztowanie przez Gestapo i litewsk─ů Saugum─Ö wielu ksi─Ö┼╝y polskich w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie otworzy┼éo szeroko drog─Ö abp Reinysowi do litwinizacji dotychczas bardzo polskiego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego na Wile┼äszczy┼║nie, z czego natychmiast skwapliwie skorzysta┼é. Na ich miejsce sprowadzi┼é z Litwy Kowie┼äskiej 25 ksi─Ö┼╝y litewskich (15 osiedli┼éo si─Ö w Wilnie, a 10 na prowincji), kt├│rych tamtejsi biskupi mu nie ┼╝a┼éowali. Wszak mieli oni za zadanie depolonizowanie Wilna i Wile┼äszczyzny. A to dla nich by┼éa sprawa wa┼╝niejsza od wiary w samego Boga, a tym samym wa┼╝niejsza od przykazania mi┼éo┼Ťci bli┼║niego! Opr├│cz przyby┼éych ksi─Ö┼╝y z Litwy s┼éu┼╝y┼éo nie Bogu, a abp Reinysowi ok. 50 ksi─Ö┼╝y litewskich mieszkaj─ůcych w Polsce przed wojn─ů. Oto jeden z wielu przyk┼éad├│w jakimi pseudochrze┼Ťcijanami by┼éo wielu litewskich kap┼éan├│w arcybiskupa Reinysa w polskim Wilnie i na polskiej Wile┼äszczy┼║nie. Oddajmy g┼éos historykowi, ks. Tadeuszowi Krahelowi: „Ksi─ůdz Ambro┼╝y Jakowanis (1886-1944). Kap┼éan ten by┼é postaci─ů tragiczn─ů. Zgin─ů┼é z wyroku Wojskowego S─ůdu Specjalnego Armii Krajowej... W 1934 zosta┼é proboszczem parafii w J─Öczmieniszkach niedaleko Wilna, kt├│ra liczy┼éa 2500 wiernych narodowo┼Ťci polskiej. Bardzo trudne czasy dla wiernych tej parafii nasta┼éy w czasie drugiej wojny ┼Ťwiatowej. W jesieni 1942 r. z teren├│w na p├│┼énoc od Wilna, w tym z parafii podbrzeskiej, mejszago┼éskiej i j─Öczmieniskiej zacz─Öto wysiedla─ç Polak├│w, a na ich miejsce sprowadzano rodziny litewskie... Wysiedlania by┼éy bardzo brutalne i przeprowadza┼éa je na Wile┼äszczy┼║nie policja litewska. Niestety, proboszcz parafii J─Öczmieniszki, ks. Jakowanis, nie stan─ů┼é na wysoko┼Ťci swego zadania. Wsp├│┼épracowa┼é on z policj─ů litewsk─ů i okaza┼é wielk─ů nie┼╝yczliwo┼Ť─ç dla wyrzucanych rodzin polskich. Zreszt─ů jego szowinizm antypolski znany by┼é ju┼╝ przed wojn─ů. Dzia┼éalno┼Ť─ç antypolska i kolaboracja z policj─ů litewsk─ů (Saugum─ů) sk┼éoni┼éy sztab Okr─Ögu Wile┼äskiego Armii Krajowej do zbadania sprawy i wp┼éyni─Öcia na ks. Jakowanisa, by zaprzesta┼é tego rodzaju dzia┼éa┼ä. Po przybyciu na teren parafii J─Öczmieniszki zrobiono wywiad, kt├│ry potwierdzi┼é zarzuty wobec miejscowego proboszcza. Po po┼éudniu pierwszego dnia ┼Ťwi─ůt Wielkanocnych (w 1944 r.) grupa operatywna, w sk┼éad kt├│rej wchodzi┼éo m.in. dw├│ch oficer├│w kontrwywiadu, przyby┼éa na plebani─Ö. Ksi─ůdz Jakowanis przyj─ů┼é ich wrogo i usi┼éowa┼é zniszczy─ç jakie┼Ť kartki. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e by┼é to „kolejny numerowany donos na polskich parafian z J─Öczmieniszek, adresowany do Saugumy”. W donosie tym chcia┼é przes┼éa─ç wykaz mieszka┼äc├│w swojej parafii, nale┼╝─ůcych do siatki konspiracyjnej AK i wrogich wobec niemieckiego okupanta. Lista zawiera┼éa kilkadziesi─ůt nazwisk i gdyby trafi┼éa w r─Öce litewskiej policji i gestapo, by┼éaby wyrokiem ┼Ťmierci dla tych ludzi i by─ç mo┼╝e grozi┼éaby zes┼éaniem do oboz├│w koncentracyjnych ich rodzin. Proboszcza wzi─Öto poza J─Öczmieniszki i decyzj─ů Wojskowego S─ůdu Specjalnego AK zapad┼é wyrok ┼Ťmierci i konfident zosta┼é rozstrzelany...”. Sw├│j artyku┼é o ks. Jakowanisie ks. Krahel zako┼äczy┼é tak─ů oto uwag─ů: „┼╗yciorys ten jest smutny i tragiczny. Pokazuje on, do czego mo┼╝e doj┼Ť─ç, gdy si─Ö odejdzie od idea┼é├│w kap┼éa┼ästwa na rzecz szowinizmu narodowego” („W S┼éu┼╝bie Mi┼éosierdzia” Nr 3 2009). Jak wielkim szowinist─ů litewskim i wrogiem Polski i Polak├│w by┼é abp Reinys ┼Ťwiadczy tak┼╝e i to, ┼╝e obj─ůwszy w┼éadz─Ö w archidiecezji wile┼äskiej zasuspendowa┼é kap┼éan├│w polskich z tej archidiecezji, kt├│rzy w wyniku II wojny ┼Ťwiatowej znale┼║li si─Ö w Wojsku Polskim na Zachodzie, walcz─ůcym o ponownie niepodleg┼é─ů Polsk─Ö (Zenon Fija┼ékowski „Ko┼Ťci├│┼é katolicki na ziemiach polskich w latach okupacji hitlerowskiej” Warszawa 1983). Obszernie o zbrodniach Ko┼Ťcio┼éa Litewskiego i abp Reinysa pisz─Ö w I tomie Spraw kresowych bez cenzury Toru┼ä 2017, str. 536-586).
W zwi─ůzku z setn─ů rocznic─ů urodzin metropolity wile┼äskiego, arcybiskupa Romualda Ja┼ébrzykowskiego, 14 listopada 1976 r. biskup Edward Kisiel, administrator ├│wcze┼Ťnie istniej─ůcej w Ko┼Ťciele w Polsce cz─Ö┼Ťci archidiecezji wile┼äskiej, ods┼éoni┼é i po┼Ťwi─Öci┼é w prokatedrze bia┼éostockiej (obecnie ko┼Ťci├│┼é katedralny archidiecezji bia┼éostockiej) dwie tablice granitowe z nazwiskami 69 kap┼éan├│w i 2 alumn├│w polskich archidiecezji wile┼äskiej, kt├│rzy zostali um─Öczeni w latach 1939-45 przez okupant├│w sowieckich i niemieckich/litewskich.
Po zaj─Öciu Wilna przez Armi─Ö Czerwon─ů w lipcu 1944 r. Mecislovas Reinys pozosta┼é w Wilnie, chocia┼╝ do miasta – do swych owieczek w 1944 r. powr├│ci┼é arcybiskup Romuald Ja┼ébrzykowski wraz z innymi ksi─Ö┼╝mi polskimi, kt├│rzy rozpocz─Öli znowu prac─Ö w nowej sytuacji. Wznowi┼éo dzia┼éalno┼Ť─ç nawet seminarium duchowne i Wydzia┼é Teologiczny. Arcybiskup i polscy ksi─Ö┼╝a byli jednak niewygodni dla litewskiej w┼éadzy sowieckiej i plan├│w Moskwy, gdy┼╝ Wilno zosta┼éo teraz prawdziwie stolic─ů sowieckiej Litwy. A litewska w┼éadza sowiecka nie tylko by┼éa wrogiem Ko┼Ťcio┼éa, ale, tak jak nacjonali┼Ťci litewscy, wrogiem Polak├│w i wszystkiego co polskie w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. Wielu tzw. komunist├│w by┼éo de facto nacjonalistami przefarbowanymi na czerwono. 25 stycznia 1945 r. zosta┼é aresztowany przez NKWD abp Romuald Ja┼ébrzykowski i kanclerz Kurii, ks. Adam Sawicki. Umieszczono ich w wi─Özieniu przy ul. Ofiarnej. Abpa Ja┼ébrzykowskiego po miesi─ůcu zwolniono z wi─Özienia i w lipcu wydalono do stalinowskiej Polski w nowych granicach. Arcybiskup osiad┼é w Bia┼éymstoku, kt├│ry nale┼╝a┼é do archidiecezji wile┼äskiej. Tutaj zorganizowa┼é wile┼äsk─ů Kuri─Ö Arcybiskupi─ů i seminarium duchowne oraz zarz─ůdza┼é, a potem jego nast─Öpcy nale┼╝─ůc─ů do Polski cz─Ö┼Ťci─ů archidiecezji wile┼äskiej (5,5 tys. km kw., 63 parafie). Faktycznie zgodnie z prawem ko┼Ťcielnym byli biskupami ca┼éej archidiecezji wile┼äskiej a┼╝ do 1991 r. Abp Ja┼ébrzykowski zmar┼é w Bia┼éymstoku 19 czerwca 1955 r. W latach 1945-47 z archidiecezji wile┼äskiej wchodz─ůcej w sk┼éad Litwy wyjecha┼éo, zazwyczaj pod przymusem, og├│┼éem do stalinowskiej Polski 752 osoby duchowne – ksi─Ö┼╝a, zakonnicy, siostra zakonne i alumni seminarium duchownego; zdecydowan─ů wi─Ökszo┼Ť─ç z nich stanowili katolicy (Jan Czerniakiewicz Repatriacja ludno┼Ťci polskiej z ZSRR 1944-1948 Warszawa 1987). W cz─Ö┼Ťci archidiecezji wile┼äskiej w┼é─ůczonej do Sowieckiej Litwy pozosta┼éo zaledwie kilkadziesi─ůt polskich ksi─Ö┼╝y, zakonnik├│w i si├│str zakonnych (musia┼éy chodzi─ç po cywilnemu i mieszka─ç osobno). Postanowili tu pozosta─ç i prowadzi─ç prac─Ö duszpastersk─ů w┼Ťr├│d pozosta┼éych Polak├│w. Jednocze┼Ťnie w latach 1945-46 komuni┼Ťci litewscy wyp─Ödzili wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w z Wilna - 107 tys. i 90 tys. z litewskiej cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny. Jednak a┼╝ do lat 80. XX w. wi─Ökszo┼Ť─ç praktykuj─ůcych katolik├│w w archidiecezji wile┼äskiej nadal stanowili Polacy, pomimo wyp─Ödzenia do Polski Ludowej w latach 1957-58 dodatkowo oko┼éo 47 tys. Polak├│w; w 1959 r. by┼éo na Litwie 235 tys. Polak├│w, a w 1989 r. 247 tys.
W Wilnie pozosta┼é abp Mecislovas Reinys, kt├│ry po wyp─Ödzeniu abpa Ja┼ébrzykowskiego ponownie by┼é administratorem litewskiej cz─Ö┼Ťci arcybiskupstwa wile┼äskiego. Jego rz─ůdy by┼éy kr├│tkie. 18 lipca 1947 r. zosta┼é aresztowany przez NKWD. Zosta┼é skazany na 10 lat wi─Özienia i by┼é wi─Öziony we W┼éodzimierzu ko┼éo Moskwy, gdzie zdech┼é (tylko ludzie umieraj─ů!) jak jaki┼Ť pies pod p┼éotem 8 lutego 1953 r. Tak B├│g go ukara┼é za polako┼╝erstwo. Tymczasem nacjonali┼Ťci litewscy i Ko┼Ťci├│┼é litewski uwa┼╝aj─ů abpa Reinysa za bohatera narodowego, wielkiego kap┼éana-m─Öczennika. W 2009 r. Poczta Litewska wyda┼éa znaczek z podobizn─ů Reinysa z okazji 125 rocznicy jego urodzin. Jednak wprost niebywa┼é─ů bezczelno┼Ťci─ů ze strony Ko┼Ťcio┼éa litewskiego s─ů jego starania w Watykanie o wyniesienie Reinysa na o┼étarze (angielska wersja internetowej Wikipedii, polska Wikipedia przemilcza ten fakt, bo Polacy nie powinni o tym wiedzie─ç!). Jak Watykan go kanonizuje, to jednocze┼Ťnie niech go og┼éosi patronem wszystkich polako┼╝erc├│w.


Ponowna sowiecka okupacja Litwy Kowieńskiej w latach 1944 - 90 i zagłada tamtejszych Polaków


Od 13 lipca 1944 r. (zaj─Öcie Wilna) do 28 stycznia 1945 r. (zaj─Öcie K┼éajpedy) Armia Czerwona zaj─Ö┼éa polskie Wilno wraz Wile┼äszczyzn─ů i Litw─Ö Kowie┼äsk─ů (Kowno 31 lipca 1944 r.) i ponownie zosta┼éo przywr├│cone istnienie Sowieckiej Litwy. Przed wej┼Ťciem Armii Czerwonej na Litw─Ö latem 1944 r. kilka tysi─Öcy Polak├│w opu┼Ťci┼éo Litw─Ö Kowie┼äsk─ů udaj─ůc si─Ö na tereny polskie lub dalej na zach├│d (po wojnie wi─Ökszo┼Ť─ç z nich wyemigrowa┼éa do Anglii, Stan├│w Zjednoczonych, Australii i Kanady; np. Zofia Teresa Butrym znalaz┼éa si─Ö w Anglii, gdzie uko┼äczy┼éa studia – socjologi─Ö i zosta┼éa profesorem Polskiego Uniwersytetu na Obczy┼║nie w Londynie, a Edmund Jakubowski, by┼éy redaktor prasy polskiej na Litwie Kowie┼äskiej, zosta┼é dziennikarzem prasy polskiej w Australii i sta┼éym wsp├│┼épracownikiem paryskiej „Kultury”). Po ponownym zaj─Öciu ca┼éych polskich Ziem Wschodnich przez Armi─Ö Czerwon─ů do pa┼║dziernika 1944 r. Armia Czerwona, ju┼╝ 27 lipca tego roku, a wi─Öc przed konferencj─ů ja┼éta┼äsk─ů w lutym 1945 r., podczas kt├│rej Zwi─ůzek Sowiecki za zgod─ů Stan├│w Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii wszed┼é w posiadanie polskich Kres├│w, rz─ůd sowiecki i narzucony Polsce przez Stalina rz─ůd komunistyczny (Polskie Komitet Wyzwolenia Narodowego - PKWN) podpisa┼éy porozumienie o wyznaczeniu granicy polsko-radzieckiej wzd┼éu┼╝ tzw. linii Curzona – na Bugu. Od Polski wbrew prawu mi─Ödzynarodowemu zosta┼éy oderwane m.in. Wilno i Lw├│w. 9 wrze┼Ťnia 1944 r. PKWN porozumia┼é si─Ö z rz─ůdami sowieckich republik Ukrai┼äskiej i Bia┼éoruskiej w sprawie przesiedlenia ludno┼Ťci polskiej i ┼╝ydowskiej z tych republik do okrojonej Polski, za┼Ť 22 wrze┼Ťnia analogiczne porozumienie podpisano z w┼éadzami Litewskiej SRR. PKWN powo┼éa┼é urz─ůd Generalnego Pe┼énomocnika Rz─ůdu do spraw Repatriacji, kt├│ry wsp├│┼épracowa┼é z odpowiednimi w┼éadzami m.in. Sowieckiej Litwy. Na terenie tego kraju utworzono 22 biura rejonowych pe┼énomocnik├│w PKWN, czyli punkty rejestracyjne, w tym tylko 4 na terenie Litwy Kowie┼äskiej – w Kownie, Kiejdanach, Poniewie┼╝u i Wi┼ékomierzu. Wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej tak mia┼éo do┼Ť─ç prze┼Ťladowania ze strony nacjonalist├│w (1918-40 i 1941-44) i komunist├│w litewskich (1940-41), ┼╝e ch─Ötnie rejestrowa┼éo si─Ö na wyjazd do chocia┼╝by komunistycznej Polski. Uczyni┼éo to a┼╝ 129 000 os├│b (J. Czerniakiewicz, K. Buchowski). Podobnie by┼éo na terenie cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny przy┼é─ůczonej do Litwy (prawie 10 tys. km kw.). Natomiast je┼Ťli chodzi o Wilno to Litwini odg├│rnie zarz─ůdzili przymusowe wysiedlenie Polak├│w (wysiedlono 107 tys. os├│b, tj. ponad 70% Polak├│w tam mieszkaj─ůcych przed wojn─ů). Z Wilna i Wile┼äszczyzny oraz Litwy Kowie┼äskiej ch─Ö─ç wyjazdu do Polski wyrazi┼éo og├│┼éem 134 446 rodzin (379 498 os├│b), jednak pozwolono na wyjazd zaledwie 61 127 rodzinom (171 158 os├│b (J. Ochma┼äski); z tym, ┼╝e ostatecznie wyjecha┼éo wraz z osobami nie obj─Ötymi oficjalnym przesiedleniem 197 156 os├│b (J. Czerniakiewicz). Nieustalona liczba, a by┼éa ona raczej spora, m┼éodych Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej, kt├│rzy byli obywatelami litewskimi chc─ůc unikn─ů─ç mobilizacji do Armii Czerwonej wst─ůpi┼éa do Ludowego Wojska Polskiego (armia gen. Zygmunta Berlinga) i kto prze┼╝y┼é walki na jej szlaku bojowym, po demobilizacji zamieszka┼é w Polsce. Pozwolenie na ten ruch wyda┼é w listopadzie 1944 r. Komendant Okr─Ögu Kowno Armii Krajowej. Jednocze┼Ťnie dow├│dztwo Armii Krajowej na Litwie Kowie┼äskiej przyst─ůpi┼éo do organizowania nielegalnej repatriacji Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej oraz Wilna i Wile┼äszczyzny, szczeg├│lnie by┼éych AK-owc├│w i dzia┼éaczy polskich w okresie mi─Ödzywojennym przez „zielon─ů granic─Ö” do powojennej Polski. „Organizowano zatem sztafet─Ö przerzutow─ů po linii: Kowno-Olita-Atesniki-Sereje-┼üo┼║dzieje-granica polska (w Prenach by┼é jeden punkt i mi─Ödzy Prenami i Birsztanami, w ma┼éym polskim dworku – drugi). Droga ta u┼╝ywana by┼éa do ratowania „spalonych” w Wilnie po 1944 roku. Druga droga – z Kowna przez Kalwari─Ö do Suwa┼ék – przeznaczona by┼éa dla wi─Ökszych grup. Przerzucano jednorazowo ok. 20 os├│b nieposiadaj─ůcych prawdziwych dokument├│w repatriacyjnych…”... „Spalony” na Litwie Feliks ┼╗ubr wspomina swoje ostatnie chwile sp─Ödzone na Litwie: „…bezpo┼Ťredni─ů przyczyn─ů mego wyjazdu ze Zwi─ůzku Sowieckiego by┼éo to, ┼╝e 9 stycznia 1946 roku, b─Öd─ůc w Olicie, w drodze do Druskiennik, gdzie mia┼éem co┼Ť do za┼éatwienia dla AK, zobaczy┼éa mnie dobrze znajoma dziewczyna, Litwinka spod Metel, kt├│ra w towarzystwie dwu uzbrojonych NKWD-zist├│w podesz┼éa do mnie i pozdrowiwszy mnie do┼Ť─ç uprzejmie, powiedzia┼éa dos┼éownie do nich: „We┼║cie go, bo to szpieg i dow├│dca bandy”. Z tak─ů rekomendacj─ů nie pomog┼éy mi nawet dokumenty dyplomatyczne (polskie), kt├│re gwarantowa┼éy mi nietykalno┼Ť─ç. Nie pom├│g┼éby mi nawet, przypuszczam, portret samego Stalina, przyczepiony pluskiewkami do mego czo┼éa. Zaprowadzono mi─Ö do ich sztabu, z kt├│rego, wykorzystuj─ůc moment, po jakiej┼Ť godzinie siedzenia po prostu ciek┼éem…” (Krzysztof Bojko). Litwinka, zapewne katoliczka, tym haniebnym zachowaniem skazywa┼éa ┼╗ubra na gnicie w ┼éagrze albo ┼Ťmier─ç. Oto jeszcze jeden dow├│d na wprost zoologiczn─ů nienawi┼Ť─ç przeci─Ötnego Litwina do Polaka.
Nacjonalistyczno-komunistyczne w┼éadze litewskie przestraszy┼éy si─Ö wyjazdu wi─Ökszo┼Ťci Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej, gdy┼╝ oznacza┼éo by to du┼╝e wyludnienie tych rejon├│w kraju (to dotyczy┼éo tak┼╝e Wile┼äszczyzny), w kt├│rych Polacy stanowili du┼╝y odsetek ludno┼Ťci; licz─ůcy zaledwie 2 miliony ludno┼Ťci nar├│d litewski nie potrafi┼éoby zasiedli─ç tych teren├│w. Poza tym liczono na to, ┼╝e wyp─Ödzenie ca┼éej inteligencji polskiej i ponowne prze┼Ťladowanie Polak├│w przyczyni si─Ö do ich zlituanizowania. W┼éadze litewskie najpierw utrudnia┼éy rejestracj─Ö ch─Ötnych do wyjazdu Polak├│w, a nast─Öpnie zablokowa┼éy wyjazd ok. po┼éowy zarejestrowanych os├│b na wyjazd do Polski. Dlatego na Litwie Kowie┼äskiej zarz─ůdzi┼éy rejestracj─Ö Polak├│w ch─Ötnych na wyjazd maj─ůc─ů trwa─ç zaledwie trzy tygodnie – od 10 do 31 marca 1945 roku, zamiast 6 tygodni jak przewidywa┼éa umowa i robi┼éy wszystko, aby ta wiadomo┼Ť─ç dotar┼éa do jak najmniej os├│b zainteresowanych repatriacj─ů. Pomimo tego zd─ů┼╝y┼éo si─Ö zarejestrowa─ç do wyjazdu 16 tysi─Öcy os├│b, z tego w Kownie 6500, w Kiejdanach 4800, Poniewie┼╝u 3300 i w Wi┼ékomierzu 2700 os├│b. Jednak Litwini i na t─Ö liczb─Ö nie chcieli si─Ö zgodzi─ç. Zast─Öpca Przedstawiciela G┼é├│wnego Sowieckiej Litwy do Spraw Ewakuacji (wysiedlenia Polak├│w) p. Pranculis powiedzia┼é 19 lipca 1945 r. polskiemu pracownikowi urz─Ödu repatriacyjnego w Wi┼ékomierzu Andrzejowi Mi┼éoszowi: „W Litwie (Kowie┼äskiej) Polak├│w wcale nie ma. Polakami w Litwie by┼éy tylko „szczyty”, kt├│rych teraz w kraju ma┼éo ju┼╝ pozosta┼éo, reszta to spolszczeni Litwini, a tych my do Polski nie wypu┼Ťcimy” (Krzysztof Buchowski Uwagi o tak zwanych „repatriacjach” ludno┼Ťci polskiej z teren├│w Litwy etnicznej w latach 1945-1947 w: Wsp├│lne dziedzictwo Ziem P├│┼énocno-Wschodnich Dawnej Rzeczypospolitej, tom III, Bia┼éystok 2004). Jak widzimy tak nacjonali┼Ťci litewscy jak i komuni┼Ťci litewscy decydowali o tym kto jest na Litwie Polakiem a kto nie i kto gdzie ma mieszka─ç. Ostatecznie komuni┼Ťci litewscy zgodzili si─Ö na wyjazd z Litwy Kowie┼äskiej do Polski zaledwie 2614 osobom – wy┼é─ůcznie przedstawicielom inteligencji polskiej, jej niedobitkom, kt├│re pozosta┼éy po pierwszej okupacji sowieckiej (1940-41) i niemieckiej okupacji kraju. Z okr─Ög├│w „repatriacyjnych”: Kiejdany zezwolono na wyjazd tylko 313 osobom, Kowno 1172 osobom, Poniewie┼╝ 776 osobom i Wi┼ékomierz 383 osobom (J. Czerniakiewicz, jw.). Nie s─ů to jednak pe┼éne dane. Krzysztof Buchowski podaje, ┼╝e z Litwy Kowie┼äskiej zezwolono na wyjazd do Polski og├│┼éem 8000 osobom. Wielu Polakom z Litwy Kowie┼äskiej, szczeg├│lnie AK-owcom Polacy w Wilnie umo┼╝liwili w 1945 r. otrzymanie dokument├│w uprawiaj─ůcych do wyjazdu do Polski przez Wilno. W paszportach litewskich z rubryki „narodowo┼Ť─ç” wybawiano napis „Lietuvis” (Litwin) i wpisywano „Lenkas” (Polak). Jednocze┼Ťnie du┼╝a cz─Ö┼Ť─ç Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej wyjecha┼éa nielegalnie do Polski przez s┼éabo w├│wczas strze┼╝on─ů granic─Ö z Prusami Wschodnimi (Z. Brzozowski). Tak┼╝e oko┼éo 1-2 tysi─Öcy Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej, kt├│rzy podczas wojny przenie┼Ťli si─Ö do Wilna, wyjecha┼éo do Polski z grup─ů Polak├│w wyp─Ödzonych z tego miasta przez Stalina i Litwin├│w. Dwa lata po ┼Ťmierci Stalina w 1953 r. nasta┼é w Zwi─ůzku Sowiecki okres „odwil┼╝y”. Zgodzono si─Ö na powr├│t wi─Ö┼║ni├│w politycznych przetrzymywanych w ┼éagrach do ich kraj├│w macierzystych. W ten spos├│b powr├│ci┼éo do Polski do ko┼äca 1955 r. 6429 os├│b, a w nast─Öpnym roku 30 787 os├│b (do Polski wyjechali w├│wczas m.in. Zygmunt Ugia┼äski, redaktor naczelny polskiego czasopisma wydawanego w Kownie w latach 1937-40 „Chata Rodzinna”, a podczas wojny cz┼éonek dow├│dztwa Podokr─Ögu Kowno Armii Krajowej oraz Eugeniusz Dawidowicz, absolwent Gimnazjum Polskiego w Kownie, podczas wojny cz┼éonek AK podokr─Ögu kowie┼äskiego). Po odwil┼╝y w Polsce, kt├│r─ů przynios┼éy masowe antystalinowskie wyst─ůpienia znane jako Pa┼║dziernik 1956 r., w wyniku kt├│rych uleg┼éo zmianie kierownictwo partyjne (rz─ůdy obj─ů┼é W┼éadys┼éaw Gomu┼éka) nar├│d domaga┼é si─Ö sprowadzenia do Polski Polak├│w mieszkaj─ůcych ci─ůgle na Ziemiach Wschodnich II RP, kt├│re zosta┼éy w┼é─ůczone do Zwi─ůzku Sowieckiego w 1945 r. Tzw. „porozumienie repatriacyjne” zosta┼éo zawarte mi─Ödzy Polsk─ů a Zwi─ůzkiem Sowieckim 25 marca 1957 r. Przewidywa┼éo ono przesiedlenie w latach 1957-59 wszystkich os├│b, kt├│re przed wojn─ů posiada┼éy obywatelstwo polskie oraz ich wsp├│┼éma┼é┼╝onk├│w i dzieci. Niestety i tym razem wyjazd Polak├│w ze Zwi─ůzku Sowieckiego zosta┼é drastycznie ograniczony. Spo┼Ťr├│d ok. 1,5 miliona Polak├│w tam mieszkaj─ůcych, pozwolenie na wyjazd do Polski otrzyma┼éo zaledwie 208 291 os├│b, z tego z Litwy 46 552 osoby. Wi─Ökszo┼Ť─ç z nich i tym razem pochodzi┼éa z Wilna i Wile┼äszczyzny. Tak┼╝e i teraz tylko bardzo, bardzo nielicznym Polakom z dawnej Litwy Kowie┼äskiej uda┼éo si─Ö wyjecha─ç do Polski – zaledwie 7000 osobom, z tego z Kowna 3000 osobom (K. Buchowski). By┼éy to jedynie osoby, kt├│re w przedwojennych paszportach litewskich mia┼éy podan─ů czy raczej mog┼éy wywalczy─ç sobie zapisanie w paszporcie „narodowo┼Ť─ç polska”.
W ramach tych wysiedle┼ä w powojennej Polsce znale┼║li sw├│j nowy dom m.in.: Wiktor Budzy┼äski przyw├│dca Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej w latach 1924–35, pose┼é na Sejm Republiki Litewskiej, Kazimierz Narutowicz - bratanek prezydenta Polski Gabriela Narutowicza, Czes┼éaw Mackiewicz – sekretarz generalny Polskiego Towarzystwa Pochodnia w Kownie, podczas wojny wsp├│┼étw├│rca podokr─Ögu Kowno Armii Krajowej, ojciec Marii Kaczy┼äskiej, pierwszej damy Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2005–10, ma┼é┼╝onki prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczy┼äskiego, Zygmunt Leon Komorowski – afrykanista, socjolog, antropolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, ambasador RP w Bukareszcie, ojciec prezydenta Polski Bronis┼éawa Komorowskiego 2010-15, Stanis┼éaw Michalkiewicz – historyk, profesor Uniwersytetu ┼Ül─ůskiego, Czes┼éaw Puchacki - geolog, profesor geologii Uniwersytetu Marii Curie-Sk┼éodowskiej w Lublinie, Tadeusz Karol Jasudowicz - prawnik, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu, Stanis┼éaw Lech Woronowicz - matematyk i fizyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Jan Awrejcewicz - in┼╝ynier, profesor Politechniki ┼ü├│dzkiej, doktor honoris causa Politechniki Cz─Östochowskiej, Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Bia┼éej, Politechniki ┼Üwi─Ötokrzyskiej, Uniwersytetu Technicznego w Charkowie, Wac┼éaw Ankudowicz - in┼╝ynier w┼é├│kiennik, wynalazca, docent Instytutu W┼é├│kiennictwa w ┼üodzi, Marta Burbianka - bibliotekarka i historyk drukarstwa, Kalina Sk┼éodowska-Antonowicz - etnograf, polonistka, muzealnik, wsp├│┼étw├│rczyni Muzeum Etnograficznego w Toruniu i kustosz Muzeum Okr─Ögowego tam┼╝e, zas┼éu┼╝ona dla kultury Pomorza i Kujaw, J├│zef Rymowicz, in┼╝ynier, budowniczy, jeden z budowniczych wielkiego (100 tys. miejsc) stadionu X-lecia w Warszawie; Helena Szwejkowska - dzia┼éaczka polonijna, pedagog i bibliolog, Gustaw Lutkiewicz - p├│┼║niejszy znany aktor teatralny i filmowy, kt├│ry uciek┼é w 1945 r. do Suwa┼ék, W┼éadys┼éaw Milon - tancerz, choreograf, pedagog, blisko trzydzie┼Ťci lat pierwszy solista i asystent choreografa Opery Pozna┼äskiej, Adam Dowgird – znany chirurg w Bia┼éymstoku, Edward Towgin – pu┼ékownik Wojska Polskiego, Wiktor Szosta┼éo – rze┼║biarz, tw├│rca pomnika Jana Paw┼éa II przed katedr─ů katolick─ů w Chicago, milenijnego krzy┼╝a pod ko┼éobrzesk─ů katedr─ů i pomnika ┼Ťw. Benedykta przed opactwem w St. Louis (USA), w 1981 r. pierwszy przewodnicz─ůcy Tymczasowego Zarz─ůdu Regionu „Pobrze┼╝e” NSZZ „Solidarno┼Ť─ç” w Koszalinie. Jako dzieci wraz z rodzicami przyjechali do Polski: Wanda Rutkiewicz, kt├│ra jako trzecia kobieta na ┼Ťwiecie, a pierwszy Polak i Europejka stan─Ö┼éa na Mount Evere┼Ťcie, najwy┼╝szym szczycie Ziemi oraz wybitny sportowiec W┼éadys┼éaw Komar - jeden z najlepszych polskich miotaczy kul─ů w historii tej konkurencji, mistrz olimpijski z Monachium w 1972 r., Zygmunt Bogdziewicz – strzelec/ karabin ma┼éokalibrowy, mistrz Polski (1972-87), 2-krotny mistrz Europy 1983, srebrny medalista mistrzostw ┼Ťwiata 1983 i 1986, uczestnik Igrzysk Olimpijskich w Monachium 1972 i Montrealu 1976, Czes┼éaw Kwieci┼äski - zapa┼Ťnik wagi ┼Ťredniej i p├│┼éci─Ö┼╝kiej (styl klasyczny), 10-krotny mistrz Polski, zdobywca dw├│ch br─ůzowych medali na olimpiadach w Monachium 1972 i Montrealu 1976, Witold Andrzejewski - duchowny katolicki, pra┼éat, kanonik honorowy gorzowskiej Kapitu┼éy Katedralnej.
W hymnie Zwi─ůzku Sowieckiego by┼éy s┼éowa: „…Chwa┼éa ci ojczyzno, Ty┼Ť ziemia swobody, Lud├│w przyja┼║ni ostojo i stra┼╝…”, kt├│re komuni┼Ťci litewscy ┼Ťpiewali wiele tysi─Öcy razy. Tymczasem dyktator Sowieckiej Litwy – faktyczny jej przyw├│dca Antanas Snie─Źkus w latach 1944-74, tak jak nacjonalistyczny dyktator Litwy z lat 1926-40 Antanas Smetona by┼é nacjonalist─ů litewskim (Litwini pisz─ů dzisiaj, ┼╝e uchroni┼é kraj od rusyfikacji) nienawidzi┼é Polak├│w i prowadzi┼é jeszcze bardziej polako┼╝erc─ů polityk─Ö od swego poprzednika. Po ┼Ťmierci Stalina Moskwa zgodnie z polityk─ů „dziel i rz─ůd┼║” nakaza┼éa Snie─Źkusowi przyznanie wi─Ökszych praw narodowych Polakom w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie (m.in. szko┼éy polskie, prasa polska); poza tym Moskwa chcia┼éa, aby tamtejsi Polacy stali si─Ö obywatelami sowieckimi, a nie Litwinami. Oczywi┼Ťcie Snie─Źkus jak tylko m├│g┼é szkodzi┼é Polakom na tym terenie. Natomiast na Litwie Kowie┼äskiej zwalczanie tamtejszych Polak├│w podczas jego panowania dosz┼éo do zenitu. To w┼éa┼Ťnie Snie─Źkus ostatecznie zniszczy┼é spo┼éeczno┼Ť─ç polsk─ů na Litwie Kowie┼äskiej.
┼╗ycie Polak├│w na terenach by┼éej Litwy Kowie┼äskiej w okresie okupacji sowieckiej w latach 1945-1990/1991 by┼éo jeszcze bardziej ci─Ö┼╝kie ni┼╝ w przedwojennej nacjonalistycznej Litwie, kt├│ra musia┼éa cho─ç troch─Ö liczy─ç si─Ö z wi─Öksz─ů i silniejsz─ů Polsk─ů oraz z tym faktem, ┼╝e w Polsce ┼╝y┼éo oko┼éo 80 000 Litwin├│w, w kt├│rych mog┼éy uderza─ç polskie retorsje. Teraz nacjonali┼Ťci litewscy, ubrani w czerwone koszule z sierpem i m┼éotem (wielu i to najwa┼╝niejszych polityk├│w niepodleg┼éej Litwy od 1991 r. by┼éo cz┼éonkami i dzia┼éaczami partii komunistycznej i zajmowa┼éo cz─Östo r├│┼╝ne wysokie stanowiska), i wykorzystuj─ůcy tak┼╝e wrogo┼Ť─ç w┼éadz sowieckich do Polak├│w, prze┼Ťladowali ich i polsko┼Ť─ç na Sowieckiej Litwie bez ┼╝adnych ogranicze┼ä, tym bardziej, ┼╝e Polska Ludowa (PRL) zale┼╝na od Moskwy nie ┼Ťmia┼éa krytykowa─ç antypolskich poczyna┼ä na Litwie i w og├│le nie mia┼éa ┼╝adnych kontakt├│w z rodakami na dawnej Litwie Kowie┼äskiej. T─Ö cz─Ö┼Ť─ç Sowieckiej Litwy oddziela┼é od Polski nowy „mur chi┼äski”, tak jak za Litwy Kowie┼äskiej do 1938 r.
Pozostali na Litwie Kowie┼äskiej Polacy byli traktowani jak obywatele trzeciej klasy i poddani zostali przez komunist├│w litewskich jeszcze bardziej brutalnej lituanizacji (przez kilkadziesi─ůt lat niczego polskiego tu nie by┼éo). Najtragiczniejszy dla Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej by┼é okres stalinowski. By┼éo bardzo niebezpiecznie podawa─ç si─Ö za Polaka lub by─ç uwa┼╝anym za Polaka. Wiele os├│b ratuj─ůc ┼╝ycie zacz─Ö┼éo podawa─ç si─Ö za Litwin├│w. Litwini utrzymuj─ů, ┼╝e w okresie stalinowskim wywieziono z Litwy na wsch├│d 200 000 os├│b, w┼Ťr├│d kt├│rych mog┼éo by─ç nawet 50 000, a mo┼╝e i wi─Öcej Polak├│w – w tym wiele tysi─Öcy z Litwy Kowie┼äskiej, o co zadbali komuni┼Ťci litewscy. Wiadomo, ┼╝e w 1948 r. bardzo wiele aktywnej polskiej ludno┼Ťci zosta┼éo wywiezionych przymusowo w g┼é─ůb Zwi─ůzku Sowieckiego. W┼Ťr├│d nich by┼é m.in. w latach 1935-37 dyrektor gimnazjum w Wi┼ékomierzu dr Hieronim Nehrebecki (1870-1958 Gliwice), w 1919 r. wsp├│┼éza┼éo┼╝yciel polskiego gimnazjum w Kownie, gdzie nale┼╝a┼é do czo┼éowych dzia┼éaczy spo┼éeczno┼Ťci polskiej. W Wi┼ékomierzu bra┼é tak┼╝e ┼╝ywy udzia┼é w ┼╝yciu polskich organizacji i przez kilka lat by┼é wiceprezesem Towarzystwa Szerzenia O┼Ťwiaty „Pochodnia”. Po wojnie z przyczyn rodzinnych pozosta┼é na Litwie. Wraz z c├│rk─ů Mart─ů zosta┼é osiedlony w porcie Igarce, nad uj┼Ťciem Jenisieju do Morza Arktycznego, poza ko┼éem podbiegunowym. Po upadku stalinizmu w ZSRR i po d┼éugich staraniach przyby┼é do Polski w 1956 r. i osiad┼é u syna Lucjana w Gliwicach (P. Szarejko). Przez dwa pokolenia Polacy na Litwie Kowie┼äskiej nie mieli ┼╝adnego kontaktu z Polsk─ů, nie by┼éo tu polskich szk├│┼é i organizacji, prasy polskiej, polskiej dzia┼éalno┼Ťci kulturalnej i mszy polskich w ko┼Ťcio┼éach (w kowie┼äskiej dzielnicy Wiliampol pod koniec lat 40. XX w. pracowa┼é ksi─ůdz polskiego pochodzenia, kt├│ry odprawia┼é nabo┼╝e┼ästwa polskie, lecz wkr├│tce zabroniono mu dalszego sprawowania opieki duchowej nad Polakami). Z pomoc─ů rosyjsk─ů – Rosjan mieszkaj─ůcych w Kownie w 1962 r. powsta┼é w Kownie polski zesp├│┼é taneczno-wokalny „Kotwica” – jedyna polska plac├│wka na Sowieckiej Litwie, a w latach 70. w kowie┼äskim Domu Kultury „Inkarnas” przyst─ůpiono do organizowania kurs├│w j─Özyka polskiego, kt├│re np. w 1977 r. uko┼äczy┼éo 70 os├│b (KAI 14-20.11.1977). Odzyskanie przez Litw─Ö niepodleg┼éo┼Ťci w 1991 r. niewiele w tej dziedzinie zmieni┼éo: powsta┼éy oddzia┼éy Zwi─ůzku Polak├│w na Litwie w Kownie, W─Ödziagole i K┼éajpedzie, a w Kownie i W─Ödziagole s─ů odprawiane polskie msze), jak r├│wnie┼╝ ci─ůg┼ée s─ůczenie antypolskiej propagandy sprawi┼éo, ┼╝e dzisiaj na dawnej Litwie Kowie┼äskiej w┼éa┼Ťciwie nie ma Polak├│w. Litwini – nacjona┼é-komuni┼Ťci zniszczyli lub wymusili lituanizacj─Ö tamtejszych Polak├│w.
Jak wiemy, w 1945 r. 129 tys. Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej wyrazi┼éo ch─Ö─ç wyjazdu do Polski w ramach przeprowadzanego przez w┼éadze sowieckie i polskie wysiedlania Polak├│w z granic powojennej Litwy. Jednak w┼éadze Sowieckiej Litwy zgodzi┼éy si─Ö na wyjazd zaledwie 2614 tamtejszym Polakom (J. Czerniakiewicz, jw.) na wyjazd do Polski. Tak wi─Öc na terenach przedwojennej Litwy Kowie┼äskiej pozosta┼éo chyba nie mniej jak ok. 150 tys. Polak├│w. Tymczasem wszystkie sowieckie spisy ludno┼Ťci przeprowadzone na terenie dawnej Litwy Kowie┼äskiej, pocz─ůwszy od pierwszego przeprowadzonego w 1959 r., a wi─Öc zaledwie 14 lat p├│┼║niej wykazywa┼éy prawie stu procentowe znikni─Öcie tamtejszych Polak├│w. Je┼Ťli we┼║miemy pod uwag─Ö tereny Litwy Kowie┼äskiej, na kt├│rych Polak├│w by┼éo najwi─Öcej, czyli rejony Kowna i Wi┼ékomierza, zmiany te wygl─ůdaj─ů nast─Öpuj─ůco: rejon kowie┼äski wraz z Kownem – 1923 r. zamieszkiwa┼éo 14 285 Polak├│w wg danych litewskich i 57 596 wg danych polskich, 1959 r. ju┼╝ tylko 2879 Polak├│w, w 1970 r. – 1737, w 1979 r. – 1032, w 1989 r. – 714 i w 2001 r. – 3220 Polak├│w; rejon wi┼ékomierski wraz z Wi┼ékomierzem – 1923 r. zamieszkiwa┼éo 9193 Polak├│w wg danych litewskich i 33 539 wg danych polskich, 1959 r. ju┼╝ tylko 764 Polak├│w, w 1970 r. – 486, w 1979 r. – 425, w 1989 r. – 357 i w 2001 r. – 335 Polak├│w, czyli dok┼éadnie zaledwie 1% w por├│wnaniu z 1923 r. W 1923 r. Polacy w powiecie kowie┼äskim stanowili 10,2% (dane litewskie) lub 28,8% (dane polskie), a w roku 2001 ju┼╝ tak┼╝e tylko 1% w por├│wnaniu z 1923 r. (A. Srebrakowski Polacy w Litewskiej SSR 1944–1989 Toru┼ä 2001). Wed┼éug spisu w 2001 r. w samym Kownie mieszka┼éo 2500 Polak├│w, a w rejonach: kowie┼äskim 720, janowskim 714, kiejda┼äskim 504 i koszedarskim 374. Pozosta┼éy wi─Öc niedobitki Polak├│w w Kownie, Kiejdanach, W─Ödziagole czy Poniewie┼╝u. Tyle tylko zosta┼éo Polak├│w spo┼Ťr├│d 200 000 Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej w 1923 r. Pozostali twardzi ludzie - patrioci, w kt├│rych polskiego ducha nie potrafi┼é zabi─ç ani nacjonalizm litewski ani sowiecko-litewski. Reszta dla ┼Ťwi─Ötego spokoju i kawa┼éka chleba uleg┼éa prowadzonej w brutalny spos├│b lituanizacji. St─ůd dzisiaj tyle Litwin├│w z polskimi nazwiskami pisanymi po litewsku. Warto zwr├│ci─ç uwag─Ö na to, ┼╝e wydawana do 31 marca1948 r. polskoj─Özyczna „Prawda Wile┼äska” wed┼éug stanu na grudzie┼ä 1947 r. mia┼éa 227 prenumerator├│w w rejonie kowie┼äskim, 165 w wi┼ékomierskim, 68 w koszedarskim, 77 w jezioroskim i 99 w kiejda┼äskim i ┼╝e od 25 kwietnia 1950 r. w Szyrwintach, miasteczku le┼╝─ůcym na terenie Litwy Kowie┼äskiej wydawane by┼éo czasopismo w j─Özyku polskim pt. „Sztandar Lenina” (Aleksander Srebrakowski Rozw├│j polskoj─Özycznej prasy na terenie Litwy po 1944 roku (w:) Z dziej├│w prasy polskiej na obczy┼║nie (od wrze┼Ťnia 1939 roku do wsp├│┼éczesno┼Ťci) Gorz├│w Wlkp. 2002). „Prawda Wile┼äska” by┼éa gazet─ů sowieck─ů z ducha, ale dlatego, ┼╝e by┼éa w├│wczas jedynym pismem polskoj─Özycznym na Litwie znajdowa┼éa czytelnik├│w g┼éodnych polskiego s┼éowa. A byli to ludzie szykanowani na ka┼╝dym kroku za to, ┼╝e byli Polakami, a tym bardziej za to, ┼╝e czytali gazet─Ö wydawan─ů po polsku o czym wiedzia┼é litewski listonosz i z pewno┼Ťci─ů donosi┼é o tym komu trzeba.
Niby demokratyczna i wchodz─ůca w sk┼éad pa┼ästw Unii Europejskiej Litwa, kt├│ra na dok┼éadk─Ö jest pono─ç partnerem strategicznym Polski (polskie lotnictwo wojskowe chroni niebo litewskie, gdy┼╝ male┼äka Litwa nie ma lotnictwa wojskowego, na kt├│re j─ů nie sta─ç ze wzgl─Öd├│w finansowych) nie odda┼éa Polakom w Kownie ani domu „Pochodni”, ani banku sp├│┼édzielczego, kt├│re to budynki wznie┼Ťli Polacy litewscy w okresie mi─Ödzywojennym za ich w┼éasne pieni─ůdze i kt├│re mia┼éy s┼éu┼╝y─ç Polakom, a kt├│re odebra┼é im sowiecki okupant Litwy. Wida─ç, ┼╝e jego decyzje w odniesieniu do Polak├│w maj─ů pozostawa─ç w mocy. ┼╗e prawa Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej s─ů nadal ┼éamane. Tak zwan─ů przyja┼║┼ä z Polsk─ů Litwa wykorzystuje dla w┼éasnych partykularnych cel├│w narodowych: Polska i Polacy niewiele maj─ů z tej „przyja┼║ni”. Przykre, ┼╝e tak─ů „przyja┼║┼ä” akceptuje Warszawa. Np. ignoruje od ponad 25 lat ┼éamanie przez rz─ůdy litewskie Traktatu o przyjaznych stosunkach i dobros─ůsiedzkiej wsp├│┼épracy z 26 kwietnia 1994 r. w odniesieniu do Polak├│w na Litwie, czym zach─Öca w┼éadze litewskie do prze┼Ťladowania teraz Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. Co wi─Öcej dla wsp├│┼éczesnych Litwin├│w wszyscy obrzydliwi polako┼╝ercy s─ů bohaterami narodowymi – maj─ů swoje ulice w miastach, szko┼éy nosz─ů ich imiona, a Ko┼Ťci├│┼é litewski stara si─Ö w Watykanie o wyniesienia na o┼étarze abpa Me─Źislovasa Reinysa (ang. Wikipedia), wielkiego prze┼Ťladowcy polskich katolik├│w najpierw na Litwie Kowie┼äskiej, a w latach 1940-47 w Wilnie. Niestety, bowiem tak┼╝e litewski Ko┼Ťci├│┼é katolicki tak w okresie Sowieckiej Litwy jak i ponownie niepodleg┼éej od 1991 r. nie zmieni┼é ani na jot─Ö swego antypolskiego nastawienia i zachowania, co cz─Östo dokumentowa┼éa paryska „Kultura” w dziale „Kronika litewska”, a po 1989 r. dokumentuje prasa polska na Litwie. Oto jeden z wielu przyk┼éad├│w na ci─ůg┼ée prze┼Ťladowanie Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej. Ot├│┼╝ w W─Ödziagole wielu Polak├│w wytrwa┼éo przy polskiej narodowo┼Ťci: dzia┼éa oddzia┼é Zwi─ůzku Polak├│w na Litwie i w tutejszym ko┼Ťciele jest odprawiana msza w j─Özyku polskim. Proboszczem jest porz─ůdny Litwin i kap┼éan Oskar Volskis, ┼╝yczliwy Polakom. Niestety tutejsi Polacy s─ů ci─ůgle prze┼Ťladowani przez miejscowych Litwin├│w. Ks. Volskis postanowi┼é przeciwko temu zaprotestowa─ç i 22 wrze┼Ťnia 2013 r. zorganizowa┼é protest z udzia┼éem tutejszych Polak├│w przeciwko dyskryminuj─ůcym dzia┼éaniom lokalnych w┼éadz. „W ci─ůgu tych dw├│ch lat, co jestem proboszczem, to mam tego wszystkiego do┼Ť─ç. Tych wszystkich podw├│jnych standard├│w wzgl─Ödem Polak├│w” – powiedzia┼é PL DELFI ks. Volskis. Zdaniem ksi─Ödza Polacy s─ů ignorowani przez w┼éadze i wyzywani w przestrzeni publicznej.
Dlatego nale┼╝y w tym miejscu jeszcze raz przytoczy─ç pod rozwag─Ö polskich polityk├│w zakochanych do nieprzytomno┼Ťci w Litwinach i stawiaj─ůcy na Litw─Ö jako sojusznika Polski s┼éowa odwa┼╝nego historyka litewskiego Alfredasa Bumblauskasa, kt├│ry w audycji „Komentarze tygodnia” w prywatnej litewskiej stacji telewizyjnej TV3 powiedzia┼é: „Ca┼éa nasza litewska to┼╝samo┼Ť─ç jest antypolska. My, wsp├│┼éczesny nar├│d litewski, urodzili┼Ťmy si─Ö jako antypolacy. Najwa┼╝niejsi XIX-wieczni tw├│rcy naszej to┼╝samo┼Ťci narodowej m├│wili, ┼╝e podstawowym d─ů┼╝eniem tworz─ůcego si─Ö narodu litewskiego powinno by─ç wyzwolenie si─Ö spod dominacji polskiej (zasianie nienawi┼Ťci do Polski i Polak├│w i wszystkiego co polskie)...”. Zdaniem Bumblauskasa ka┼╝dy humanista i naukowiec litewski powinien zada─ç sobie pytanie, co osobi┼Ťcie zrobi┼é, by przezwyci─Ö┼╝y─ç te uformowane w okresie mi─Ödzywojennym antypolskie stereotypy we wszystkich naukach, a w tym i w polityce. Jego zdaniem w tej dziedzinie nie zrobiono nic albo bardzo ma┼éo (Kresy24.pl 18.5.2011). Psychiatrzy m├│wi─ů, ┼╝e oko┼éo 20% doros┼éej ludno┼Ťci Europy potrzebuje leczenia psychiatrycznego. Litwini to wyj─ůtkowi antypolscy psychopaci. Nie 20% albo zapewne 90% doros┼éych Litwin├│w potrzebuje leczenia psychiatrycznego. Badaj─ůc stosunki polsko-litewskie (na ten temat jest wiele materia┼éu w czterech grubych tomach moich Spraw kresowych bez cenzury (Toru┼ä 2016-2019/) jestem przekonany, ┼╝e do prawdziwego pogodzenia si─Ö i pojednania Polak├│w z Litwinami nigdy nie dojdzie, je┼Ťli Litwini nie zrewiduj─ů swojej ponad stuletniej nienawi┼Ťci do Polski i Polak├│w i nie przeprosz─ů nas za te wszystkie potworne zbrodnie, w tym ludob├│jstwo i czystki etniczne oraz narzucan─ů brutalnie lituanizacj─Ö, kt├│re do┼Ťwiadczyli z ich r─Öki Polacy na Litwie Kowie┼äskiej i Wilnie.
Na razie Litwini traktuj─ů Warszaw─Ö jak frajera, kt├│rego g┼éupot─Ö nale┼╝y jak najwi─Öcej wykorzystywa─ç z korzy┼Ťci─ů jedynie dla Litwy i ze szkod─ů dla Polak├│w na Litwie.
Polacy na Litwie Kowie┼äskiej, a tak┼╝e w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie byli i s─ů synami i c├│rkami tej ziemi. Wi─Öcej, byli sol─ů tej ziemi. Bez nich w zasadzie prawie nie ma historii tych ziem. Bo ch┼éopi nigdy w ┼╝adnym pa┼ästwie nie tworzyli historii i kultury. Po wymordowaniu przez komunist├│w litewskich i wyp─Ödzeniu do Polski Ludowej polskiego ziemia┼ästwa i polskiej inteligencji z Litwy Kowie┼äskiej, Wilna i Wile┼äszczyzny w latach 1939-46, kt├│rych przodkowie tworzyli histori─Ö Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego okazuje si─Ö, ┼╝e dzisiejsi Litwini czy raczej mieszka┼äcy Litwy maj─ů wybitnie ch┼éopskie pochodzenie. To prawie w stu procentach nar├│d ch┼éop├│w i przez to nar├│d bez historii (st─ůd nagminne przyw┼éaszczanie przez Litwin├│w polskiej historii i pr├│by uczynienia z Polak├│w Litwin├│w). Kiedy w 2009 r. marsza┼éek Sejmu Litewskiego C. Jursenas, prezydent V. Adamkus i premier A. Kubilius zwr├│cili si─Ö do najwi─Ökszego wsp├│┼éczesnego genealoga polskiego Marka Jerzego Mianowskiego z pytaniem czy jacy┼Ť potomkowie pos┼é├│w Sejmu Wielkiego Rzeczypospolitej Obojga Narod├│w (Warszawa 1788-92) ┼╝yj─ů na wsp├│┼éczesnej Litwie, ten potrafi┼é im wskaza─ç tylko drobne wyj─ůtki i to nie litewskie, a polskie lub polskiego pochodzenia (Miankowski.pl 24.1.2011 „Smetona-Pi┼ésudski-Komorowski”). Tak─ů cen─Ö Litwini zap┼éacili za odpolszczenie Litwy.
Dzi┼Ť nie ma polskiej Litwy Kowie┼äskiej – tam nie ma ju┼╝ wi─Öcej Polski. Przyczynili si─Ö do tego litewscy nacjonali┼Ťci i komuni┼Ťci oraz litewski Ko┼Ťci├│┼é katolicki w spos├│b, kt├│ry pot─Öpia ca┼éy cywilizowany ┼Ťwiat. Jednak pozosta┼éa po polskiej Litwie Kowie┼äskiej historia, kt├│rej nie mamy prawa zapomnie─ç.
Dawn─ů polsko┼Ť─ç Litwy Kowie┼äskiej, zniszczon─ů przez barbarzy┼äski i antychrze┼Ťcija┼äski szowinizm litewski, przypomni ten oto s┼éownik geograficzno-historyczny.

……….

„Ju┼╝ w latach pi─Ö─çdziesi─ůtych rozproszeni po Polsce i ┼Ťwiecie „Kownianie” zacz─Öli odnawia─ç dawne znajomo┼Ťci… W latach siedemdziesi─ůtych z inicjatywy rodziny Mackiewicz├│w zacz─Ö┼éo powstawa─ç archiwum pami─ůtek, wspomnie┼ä, relacji, dzi─Öki kt├│rym” Krzysztof Buchowski z Uniwersytetu Bia┼éostockiego m├│g┼é napisa─ç prac─Ö Polacy w niepodleg┼éym pa┼ästwie litewskim 1918-1940 Bia┼éystok 1999.
24 IV 1972 r. w katedrze ┼Ťw. Jana w Warszawie zosta┼éa wmurowana tablica z nast─Öpuj─ůcym tekstem: „Pami─Öci i modlitwie polecamy Polak├│w z Litwy (Kowie┼äskiej), kt├│rzy w zmiennych kolejach losu i po kataklizmie pierwszej i drugiej wojny ┼Ťwiatowej zachowali wierno┼Ť─ç mowie i tradycjom ojczystym, ┼╝yciem i ┼Ťmierci─ů ┼Ťwiadcz─ů o swej wi─Özi z Polsk─ů. Rodacy”. Tekst powy┼╝szy zosta┼é u┼éo┼╝ony przez znanych dzia┼éaczy polonijnych na przedwojennej Litwie p. Budzy┼äskiego i Krystyn─Ö Szukszciank─Ö. W uroczysto┼Ťci po┼Ťwi─Öcenia wzi─Ö┼éo udzia┼é przesz┼éo 100-tu „kownian” z by┼éymi przyw├│dcami polonijnymi na czele. Po spotkaniu odby┼éo si─Ö spotkanie uczestnik├│w.


Epilog:
Uwaga prze┼Ťladowanego Polaka o ciemi─Ö┼╝ycielach litewskich



Oto jak┼╝e wymowny urywek – akt oskar┼╝enia z pami─Ötnika Polaka mieszkaj─ůcego na Litwie Kowie┼äskiej Tadeusza Cywi┼äskiego o prze┼Ťladuj─ůcej jego i innych Polak├│w Litwie i jej litewskich obywatelach – polako┼╝ercach z ksi─ů┼╝ki Krzysztofa Bojko Harcerstwo polskie na Litwie Kowie┼äskiej w latach 1918-1945 (Warszawa – Wilno 2015, str. 25):

„O kraju mo┼╝e bym jeszcze m├│g┼é powt├│rzy─ç wraz z Mickiewiczem, ┼╝e mo┼╝e by─ç „jak zdrowie”, ale o ludziach, o tych pod┼éych szowinistach (bo wi─Öcej w┼Ťr├│d Litwin├│w spotka┼éem szowinist├│w, jak prawdziwych patriot├│w), o tych prze┼Ťladowaniach Polak├│w, o tych gn─Öbicielach naszych uczni i zb├│jach, targaj─ůcych si─Ö na pos┼é├│w, nic bym dobrego powiedzie─ç nie m├│g┼é. Nie mam dla nich nic, pr├│cz pogardy, nienawi┼Ťci. Lepszej satyry, lepszej krytyki ich post─Öpowania nie mo┼╝e by─ç ponad to:

Litwo, pi─Ökna ziemio nasza
Pastuch├│w kraino
Porzu─ç przesz┼éo┼Ť─ç i tradycje
Nowe czasy p┼éyn─ů.
Proletariat niech wst─Öpuje na najwy┼╝sze szczeble
Niech przez o┼Ťm godzin dziennie kradnie cudze meble
Rabuj ka┼╝dy polski dw├│r
Niszcz kultury dawny plon
Ziemi─Ö dziel! - to nasz cel
Polsko┼Ť─ç niech wymiera
Krasna Moskwa to nasz wz├│r
Berlin nas popiera
Rz─ůdzi lud, b─Ödzie g┼é├│d
B─Ödzie i cholera”.

We mnie tak┼╝e krew kipia┼éa, jak zbiera┼éem materia┼é i pisa┼éem t─Ö ksi─ů┼╝k─Ö. Najwi─Öcej oburza mnie to, ┼╝e Litwini nigdy nie przeprosili Polak├│w za to co zrobili z Polakami na Litwie Kowie┼äskiej oraz to, ┼╝e wszystkie rz─ůdy „polskie” po 1989 r., a szczeg├│lnie ten, kt├│ry uzgadnia┼é i podpisywa┼é w 1994 r. traktat mi─Ödzy RP a Republik─ů Litewsk─ů o przyjaznych stosunkach i wsp├│┼épracy dobros─ůsiedzkiej, nie tylko nie domaga┼é si─Ö, a kolejne nie domaga┼éy i domagaj─ů tego, ale dzisiejszych Litwin├│w, kt├│rzy wcale nie s─ů lepsi od swoich ojc├│w i matek w swoim traktowaniu Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, nazywa przyjaci├│┼émi Polaki i Polak├│w, a male┼äk─ů Litw─Ö nazywa strategicznym partnerem Polski. Wida─ç, ┼╝e g┼éupota wsp├│┼éczesnych polityk├│w polskich jest bezgraniczna! To w┼éa┼Ťnie ona rozzuchwala Litwin├│w, kt├│rzy wykorzystuj─ů j─ů dzisiaj do ujarzmiania Polak├│w i polsko┼Ťci w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, co szczeg├│┼éowo omawiam szczeg├│┼éowo w kolejnej ksi─ů┼╝ce pt. „Ujarzmianie przez Litwin├│w Polak├│w i polsko┼Ťci w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie w latach 1939-2021”, kt├│ra jest w druku.

© Marian Ka┼éuski



Podstawowa bibliografia
(poza publikacjami prasowymi wymienionymi w rozdziałach)




Aftanazy R. Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Tom 3: Wojew├│dztwo trockie,
Ksi─Östwo ┼╗mudzkie…
Wrocław 1992
Albert A. Najnowsza historia Polski 1918-1980 Londyn 1991
Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego t. 1-6 Warszawa 1973-2007
Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945, t. I-VI, Wrocław 1990-1991
Balbus T. Armijos Krajovos Vilniaus apygardos partozanu brigadu veikla „Genocidas ir rezistencija” 2012 m. Nr. 2(32)
Balbus T., Arūnas Bubnys A. Sowiecki aparat represji wobec litewskiego i polskiego podziemia 1944-1945 Humanitas 2016
Banasikowski E. Na zew Ziemi Wileńskiej Paryż 1988
Bardach J. O dawnej i niedawnej Polsce Poznań 1988
Basta A. Zam─Öt pod Ostr─ů Bram─ů Warszawa 1991
Bem K. Polacy, kalwini┼Ťci, patrioci „Newsweek” 17.1.2018
Bitwy polskie. Leksykon Krak├│w 1999
Błaszczyk G. Litwa współczesna Warszawa-Poznań 1992
- Elity polityczne Litwy w latach 1988–1992 „Ob├│z” nr 27 1993
- Litwa w latach 1988–1993: Pr├│ba podsumowania „Lithuania” nr 2 – 3 1994
- Dzieje stosunk├│w polsko-litewskich od czas├│w najdawniejszych do wsp├│┼éczesno┼Ťci. T.1 Trudne pocz─ůtki Pozna┼ä 1998
Błaszkowski P. O nacjonalizmie litewskim Gdańsk 1990
Bojko K. Harcerstwo Polskie na Litwie Kowie┼äskiej 1918 – 1945 Warszawa – Wilno 2015
Boruta M. Polskie prywatne szkolnictwo powszechne w Republice Litewskiej 1926-1939 (w:) Studia Polonijne tom 12, Lublin 1989
Brzozowski Z.S. Litwa – Wilno 1910-1845 Pary┼╝ 1987
Buchowski K. Polacy w niepodległym państwie litewskim 1918-1940 Białystok 1999
- Panowie i żmogusy. Stosunki polsko-litewskie w międzywojennych karykaturach Białystok 2004
- Szkice polsko-litewskie czyli o nie┼éatwym s─ůsiedztwie w pierwszej po┼éowie XX wieku Toru┼ä 2005
- Litwomani i polonizatorzy. Mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej
połowie XX wieku
Białystok 2006
- Polityka zagraniczna Litwy 1990-2012. Główne kierunki i uwarunkowania Białystok 2013
- Uwagi o tak zwanych „repatriacjach” ludno┼Ťci polskiej z teren├│w Litwy etnicznej w latach 1945-1947 (Internet) z: Marek Kietli┼äski
i Wojciech ┼Üleszy┼äski (red.) Repatriacje i migracje ludno┼Ťci pogranicza w XX wieku. Stan bada┼ä oraz ┼║r├│d┼éa do dziej├│w pogranicza
polsko-litewsko-białoruskiego
, t. III, Białystok 2004
Buchowski D. Ziemia Sejneńsko-Suwalska 1918-1920 Sejny 2004
Bujnowski J. Rocznicowe spojrzenie na Wszechnic─Ö Batorow─ů (w:) Wy┼╝sze uczelnie polskie na ziemiach Wschodniej Rzeczypospolitej
Londyn 1989
Bukowiecka H. Polityka Polski wobec Litwy (w:) „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 2008”
Bumblauskas A. Polsko-litewskie stosunki cywilizacyjne. Przemiany w stanowiskach historiograficznych obu narod├│w (w:)
„Przegl─ůd Wschodni” T. V, z. 4(20) 1999
- Wielkie Ksi─Östwo Litewskie. Wsp├│lna historia, podzielona pami─Ö─ç Warszawa 2013
Bystroń J.S. Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI-XVIII, Tom 1 Warszawa 1960
Cherner E. Słownik biograficzny duchownych ewangelicko-reformowanych. Jednota Litewska i Jednota Wileńska 1815-1939,
Warszawa 2017
Cisek J. S─ůsiedzi wobec wojny 1920 roku Londyn 1990
Czarnecki R. Stosunki polsko-litewskie 1863-1939, odcinki 1-5, „Gazeta Niedzielna” pa┼║dziernik-listopad 1988, Londyn
Czerniakiewicz J. Repatriacja ludno┼Ťci polskiej z ZSRR 1944-1948 Warszawa 1987
─ćwikiewicz A. Zapadno-russizm. Narysy z gistoryi gramadzkaj my┼Ťli na Bie┼éarusi u XIX i paczatku XX w. Minsk 1993
D─ůbrowski S. (Zbigniew Raszewski red. nacz.) S┼éownik biograficzny teatru polskiego 1765-1965 Warszawa 1973
D─Öbski S. Rozwa┼╝ania o stosunkach polsko-litewskich na tle por├│wnawczym „Polski Przegl─ůd Dyplomatyczny” t. 1, nr 2 2001
Diariusz i Teki Jana Szembeka t. 1-4 Londyn 1964-1972
Dmitrów E., Tauber J. (red.) Stosunki etniczne podczas wojny i okupacji: Białystok i Wilno 1939-1941--1944/45 Białystok
2011
Dobrowolski T. Sztuka polska Krak├│w 1974
Dominiczak H. Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919-39 Warszawa 1992
Dopierała K. (red.) Encyklopedia Polskiej Emigracji i Polonii, t. 1-5, Oficyna Wydawnicza Kucharski Toruń 2003-2005
Eberhardt P. Polska granica wschodnia 1939-1945 Warszawa 1992
- Przemiany narodowo┼Ťciowe na Litwie Warszawa 1998
Encyklopedia Historii Polski. Dzieje polityczne, t. 1-2, Warszawa 1994
Erdman J. Droga do Ostrej Bramy Warszawa 1990
Firewicz A. Litwa po raz drugi Toruń 2001
Fridrich A. Historia cudownych obraz├│w Naj┼Ťwi─Ötszej Maryi Panny w Polsce 1-2, Krak├│w 1904
G─ůsiorowski A. Polski ruch sportowy w Republice Litewskiej 1919-1940 Olsztyn 2001
G─ůsowski T., Ronikier J., Zblewski Z. Bitwy polskie. Leksykon Krak├│w 1999
Giertych J. In Defence of my Country London 1981
Gloger Z. Encyklopedia staropolska, t. 1-4, Warszawa 1974
G┼éowacka-Grajper M. Zbiorowo┼Ťci polskie w zachodnich republikach by┼éego ZSRR [Polacy na Litwie] Biuro Analiz Sejmowych
Studia BAS Nr 2(34) 2013
Godlewski J. Na przełomie epok Londyn 1978
Gondek L. Dzia┼éalno┼Ť─ç Abwehry na terenie Polski 1933-1939 Warszawa 1974
Grek-Pabisowa I, Maryniakowa I. Wsp├│┼éczesne gwary polskie na dawnych kresach p├│┼énocno-wschodnich Slawistyczny O┼Ťrodek
Wydawniczy, Warszawa 1999
Górski K. Divide et impera Białystok 1995
Gru┼╝ewski B. Ko┼Ťci├│┼é ewangelicko-reformowany w Kielmach, Warszawa 1912
Helnarski S. (red.) Nacjonalizm. Konflikty narodowo┼Ťciowe w Europie ┼Ürodkowej i Wschodniej Toru┼ä 1994
Hołub B. Przy wileńskim stole Warszawa 1992
Internet: Archiwum Fotografii. Dynamiczny herbarz rodzin polskich
Jackiewicz M. Literatura polska na Litwie XVI-XX wieku ,Olsztyn 1993
- Polskie ┼╝ycie kulturalne w Republice Litewskiej 1919-1940 Olsztyn 1997
- Polacy na Litwie 1918-2000, Słownik Biograficzny Warszawa 2002
Jagiełło B. Rok 1863 pod znakiem Orła i Pogoni Warszawa 1992
Jagie┼é┼éo M. Lietuva – mûsø ðauksmas... Vilinius 1996
- Partnerstwo dla przysz┼éo┼Ťci. Szkice o polityce wschodniej i mniejszo┼Ťciach narodowych Warszawa 2000
Jakimowicz R. Polityczne aspekty stosunk├│w polsko-litewskich 1991–2003, „Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie”
2006, nr 706
Jakubowski E. Z cyklu gaw─Öd o Polakach na Litwie Kowie┼äskiej „Tygodnik Polski” Melbourne 1968-88 oraz Kronika litewska
Pary┼╝
Jasienica P. Rzeczpospolita Obojga Narod├│w t. 1-3, Warszawa 1967-72
- Polska Jagiellon├│w Warszawa 1983
- Pami─Ötnik Krak├│w 1989
Jundo-Kaliszewska B. Zak┼éadnicy historii. Mniejszo┼Ť─ç polska w postradzieckiej Litwie ┼ü├│d┼║ 2019
Kałamajska-Saeed M. Ostra Brama w Wilnie Warszawa 1990
Ka┼éuski M. Litwa. 600-lecie chrze┼Ťcija┼ästwa 1387-1987 Londyn 1987
- Sprawy kresowe bez cenzury, T. I-IV, Toru┼ä 2016-2018; wy┼é─ůcznie sprawom polsko-litewskim po┼Ťwi─Öcone s─ů rozdzia┼éy Litwa oraz
Wilno i Wile┼äszczyzna: T. I str. 441-630, T. II str. 501—606, T. III str. 505-610 i T. IV str. 539-666
Kamiński M., Zacharias M.J. Polityka zagraniczna II Rzeczypospolitej Polskiej 1918-1939 Warszawa 1987
Karolczuk-K─Ödzierska M. (red.) Encyklopedia Kres├│w Krak├│w 2004
Kasparavicius A. The Historical Experience of the Twentieth Century: Authoritarianism and Totalitarianism in Lithuania (w:) Borejsza
W., Ziemer K. (ed.) Totalitarian and Authoritarian Regimes in Europe Berghahn Book 2006
Katelbach T. Za litewskim murem Warszawa 1938
- Spowied┼║ pokolenia Lippstadt 1948
Kłos J. Wilno Przewodnik Krajoznawczy Wilno 1923
Kojala L., Ivanauskas V. Lithuanian Eastern Policy 2004–2014: The Role Theory Approach Academia.com
Kolbuszewski J. Kresy. A to Polska w┼éa┼Ťnie Wroc┼éaw 1996
Kondratas L. Polacy na Litwie i ich stosunki z Litwinami w ci─ůgu dziej├│w Internet
Konflikt polsko-litewski (1918-1921) Internet
Kopcia┼é J. (red.) Suwa┼éki miasto nad Czarn─ů Ha┼äcz─ů Suwa┼éki 2006
Korab-Żebryk R. Operacja wileńska AK Warszawa 1985
- Biała Księga w obronie Armii Krajowej na Wileńszczyźnie Lublin 1991
Kosman M. Historia Białorusi Wrocław 1979
- Orzeł i Pogoń. Z dziejów polsko-litewskich XIV-XX w. Warszawa 1992
- Stosunki polsko-litewskie (w:) Polska i jej nowi s─ůsiedzi (1989-1993) Pozna┼ä-Toru┼ä 1994
- Pod ci┼Ťnieniem tradycji. Uwagi o wsp├│┼éczesnych stosunkach polsko-litewskich (w:) Polska polityka zagraniczna w procesie przemian po 1989 roku Olsztyn 1999
Kot S. La Reformation dans le Grand-Duche de Lithuanie, facteur d occidentaliation culturalle Bruksela 1953
Krahel T. Diecezja wileńska. Studia i szkice Białystok 2014
- Archidiecezja wile┼äska w latach II wojny ┼Ťwiatowej. Studia i szkice Bia┼éystok 2014
Krajewski K. „J─Öli┼Ťmy si─Ö or─Ö┼╝a w duchu jedno┼Ťci z Kr├│lestwem Polskim”. Powstanie Listopadowe na Litwie „Biuletyn IPN” nr
11 (144), 2017
- Na straconych posterunkach. Armia Krajowa na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej 1939–1945 Warszawa 2015
Krajewski T.A. Niemen - Rzeka Obojga Narodów Internet: Włocławski Klub Wodniaków 2006
Krajewski Z. Polacy w Republice Litewskiej, 1918-1940 Lublin 1998
Krasiński W. Zarys dziejów reformacji w Polsce Tom II cz. II Warszawa 1905
Krzepkowski M. W Wilnie. Ze wspomnie┼ä „Rocznik Historii Czasopi┼Ťmiennictwa Polskiego IX 4, Warszawa
Krzywicki T. Litwa. Przewodnik, Oficyna Wydawnicza REWASZ, 2005
Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej Warszawa 1994
Kubiak D. Kiejdany na Litwie… (w:) Internet: Bezbrze┼╝ne my┼Ťli 16.9.2018
Kucharska J.B. Ilustrowany przewodnik po zabytkach na Wileńszczyźnie i Żmudzi Warszawa 2004
Kukiel M. Dzieje Polski porozbiorowe Londyn 1961
Kupicki R., Szczepanik K. Polityka zagraniczna Polski 1918–1994 Warszawa 1995
Kuku┼éka J. Traktaty s─ůsiedzkie Polski odrodzonej Wroc┼éaw–Warszawa–Krak├│w 1998
Kurkiewicz W. i in. Tysi─ůc lat dziej├│w Polski Warszawa 1961
Kurzowa Z. Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI-XX w. Warszawa-Kraków 1993
Ku┼Ťnierz B. Stalin and the Poles London 1949
Lewicki A. i Friedberg J. Zarys historii Polski Londyn 1947
Liszewski K. Wojna polsko-sowiecka 1939 Londyn 1986
Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, t. 1-2, Warszawa 1984
„Lithuania” Nr 1 1990, Warszawa
Łapin K. Głos z Litwy (Lata 1922-1939) Gdańsk 1998
┼üossowski P. Stosunki polsko-litewskie 1918–1920 Warszawa 1966
- Kraje bałtyckie na drodze od demokracji parlamentarnej do dyktatury Warszawa 1972
- Litwa a sprawy polskie 1939–1949 Warszawa 1982
- Po tej i tamtej stronie Niemna. Stosunki polsko-litewskie 1883-1939 Warszawa 1985
- Polska-Litwa. Ostatnie sto lat Warszawa 1991
- Likwidacja Uniwersytetu Stefana Batorego przez władze litewskie w grudniu 1939 roku Warszawa 1991
- Konflikt polsko-litewski 1918-1920 Warszawa 1996
- Stosunki polsko-litewskie 1921–1939 Warszawa 1997
- Litwa / Historia pa┼ästw ┼Ťwiata XX wieku Warszawa 2001
- Kraje bałtyckie w latach przełomu 1934-44 Warszawa 2005
- Ultimatum polskie do Litwy 17 marca 1938 roku Warszawa 2010
- Ostatnie dni Uniwersytetu Stefana Batorego. Świadectwo dokumentalne Warszawa 2012
Łoziński W. Życie polskie w dawnych wiekach Kraków 1958
Łukomski G. Walka Rzeczypospolitej o Kresy Północno-Wschodnie 1918-20 Poznań 1994
- Walka o Wilno Warszawa 1994
Łukomski G., Polak B. W obronie Wilna, Grodna i Mińska 1918-1920 Koszalin-Warszawa 1994
Mackiewicz M. Dom Radziwiłłów Warszawa 1990
Makowski B. Litwini w Polsce 1920-1939 Warszawa 1986
Malewicz P. Polska polityka wschodnia w latach 1989–1991 Toru┼ä 2008
Mała Encyklopedia Wojskowa, t. 1-3, Warszawa 1967-1971
Mały rocznik statystyczny 1937 GUS Warszawa 1937
Meysztowicz W. Poszło z dymem Londyn 1973
Miłosz Cz. Dolina Issy Paryż 1955
- Rodzinna Europa Pary┼╝ 1959
Mitkiewicz L. Wspomnienia kowieńskie 19138-1939 Londyn 1968
Modzelewski W.T. Wsp├│┼éczesne polsko-litewskie stosunki polityczne. Zarys problematyki „Sprawy Wschodnie” nr 2–3 2005
Dwie dekady stosunk├│w Polski z Litw─ů– wymiar polityczny „┼Ürodkowoeuropejskie Studia Polityczne” Uniwersytet Warmi┼äsko-
Mazurski w Olsztynie 2012
My historyczni, prawdziwi Litwini jeste┼Ťmy Polakami a nie ┼╗mudzinami Internet: Ruch Christus Rex 10.11.2017
Papie┼╝ ba Litwie… (w) „Wi─Ö┼║” Grudzie┼ä 1993 12(422) Rok XXXVI
Nitecki P. Biskupi Ko┼Ťcio┼éa w Polsce. S┼éownik biograficzny Warszawa 1992
Niwiński P. Okręg Wileński AK 1944-1948 Warszawa 1999
Ochmański J. Historia Litwy Wrocław 1982
Olechnowicz A. Polacy na Litwie Fronda.pl 9.9.2014
Orzeszko M. 28 pa┼║dziernika 1939 r. – wkroczenie wojsk litewskich do Wilna. Litewska okupacja Wile┼äszczyzny 1939-40 Internet:
BLOGPUBLIKA.COM Listopad 13, 2015
Paczkowski A. Prasa polska w latach 1918-1939 Warszawa 1980
Papie┼╝ na Litwie, ┼üotwie i Estonii „Wi─Ö┼║” Nr 12(422) Grudzie┼ä 1993
Pasierbska H. Ponary jako najtragiczniejsze miejsce straceń na Wileńszczyźnie w latach 1941-1944 (w:) Wilno-Wileńszczyzna jako
krajobraz i ┼Ťrodowisko wielu kultur,
t. 2, Białystok 1992
Paszkiewicz B. Pod znakiem „Omegi” Warszawa 2003
Paszkiewicz H. Litwa przed uni─ů z Polsk─ů Londyn 1956
Piasecki S. Człowiek przemieniony w wilka Londyn 1964
Pieka┼ékiewicz J. Polski Wrzesie┼ä. Hitler i Stalin rozdzieraj─ů Rzeczypospolita 1 IX 1939 – 17 IX 1939 Warszawa 2004
Piskunowicz H. Dzia┼éalno┼Ť─ç zbrojna Armii Krajowej na Wile┼äszczy┼║nie w latach 1942-1944 Warszawa 1997
Polska i jej dorobek dziejowy w ci─ůgu tysi─ůca lat istnienia. Zarys i encyklopedia spraw polskich, T. 1, Londyn
1956
Pob├│g-Malinowski W. Najnowsza historia polityczna Polski 1964-1945. Tom drugi Londyn 1956
Podlaski K. Białorusini, Litwini, Ukraińcy Londyn 1985
Podoski B. Zarys dziejów Uniwersytetu Wileńskiego (w:) Wyższe uczelnie polskie na ziemiach Wschodniej Rzeczypospolitej
Londyn 1989
Polacy na Litwie 1918-1939, Salon24 5, 6 pa┼║dziernika 2010
Polski Słownik Biograficzny, t. 1-40, Kraków-Warszawa 1935 -
Polskie Porozumienie Niepodleg┼éo┼Ťciowe. Wyb├│r tekst├│w Londyn 1989
R─ůkowski G. Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Litwie, Burchard Edition, Warszawa 1999
Remer J. Wilno Wrocław 1990
Rokicki P. Glinciszki i Dubinki. Zbrodnie wojenne na Wileńszczyźnie w połowie 1944 roku i ich konsekwencje we współczesnych
relacjach polsko-litewskich
Warszawa IPN 2015
Roman W. Konspiracja polska na Litwie i Wileńszczyźnie: wrzesień 1939-czerwiec 1941: lista aresztowanych Toruń 2002
- Dzia┼éalno┼Ť─ç niepodleg┼éo┼Ťciowa ┼╝o┼énierzy polskich na Litwie i Wile┼äszczy┼║nie: wrzesie┼ä 1939 r. - czerwiec 1941 r. Piotrk├│w
Trybunalski 2003
- W obozach i w konspiracji: dzia┼éalno┼Ť─ç niepodleg┼éo┼Ťciowa ┼╝o┼énierzy polskich na Litwie i Wile┼äszczy┼║nie, wrzesie┼ä 1939 r. - czerwiec
1941 r.
Toruń 2004
Romanowski A. Feniks z popiołów. Odrodzenie kultury polskiej w b. Wielkim Księstwie Litewskim w 1905 r. (w:) Wilno-Wileńszczyzna
jako krajobraz i ┼Ťrodowisko wielu kultur,
t. 2, Białystok 1992
- Czy Czes┼éaw Mi┼éosz musia┼é pisa─ç po polsku? „Tygodnik Powszechny” nr 26/1996
S─ůsiedzi wobec wojny 1920 roku Londyn 1990
Schabie┼äski J. Konflikt o j─Özyk nabo┼╝e┼ästw w diecezji sejne┼äskiej i pr├│by jego rozwi─ůzywania „Rocznik Augustowsko-Suwalski” t.
IX 2009
Senn A.E. The Great Powers, Lithuania and the Vilna Question, 1920–1928 Leiden: E. J. Brill, 1966
Sidorkiewicz K. Polacy wobec zmian zachodz─ůcych na Litwie (w ┼Ťwietle prasy polskiej i polskoj─Özycznej) (w:) Acta Elblingensia, t. 2,
Elbl─ůg 2004
Siedlecka J. Po┼é─ůga i okolice: przewodnik turystyczny Warszawa 1998
Siedlecki J. Losy Polak├│w w ZSRR w latach 1939–1986 Wroc┼éaw 1990
Siemienowicz Z. Kim byli nasi przodkowie – obywatele Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego „Kurier Wile┼äski” Wilno 24.10.2010
Sierpowski S. Piłsudski w Genewie. Dyplomatyczne spory o Wilno w roku 1927 Poznań 1990
Sipowicz-Bogowski H. Śladami epopei wileńskiej Łódź 1994
Skardziński B. Polskie lata 1919-1920, t. 1-2, Warszawa 1993
S┼éawi┼äska-Zako┼Ťcielna E. (red.) By┼éa taka szko┼éa. Gimnazjum im. Elizy Orzeszkowej w Wilnie 1915-1939 Londyn 1987
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. 1-15, Warszawa 1880-1902
Smogorzewski C. Lw├│w and Wilno London 1944
Snopko J. Wilno w koncepcjach wojskowo-politycznych Józefa Piłsudskiego: walki o Wilno w 1919 roku (w:) Wilno-Wileńszczyzna
jako krajobraz i ┼Ťrodowisko wielu kultur,
t. 2, Białystok 1992
Snyder T. Rekonstrukcja narod├│w. Polska, Ukraina, Litwa, Bia┼éoru┼Ť 1569–1999 Sejny 2006
Srebrakowski A. Polacy w Litewskiej SSR 1944–1989 Toru┼ä 2001
Stefanowicz M. Polityka etniczna Litwy w latach 1990–2004 O┼Ťrodek My┼Ťli Politycznej 2020
Stosunki polsko-litewskie 1990–2004 w kontek┼Ťcie po┼éo┼╝enia mniejszo┼Ťci polskiej na Litwie „Szkice Humanistyczne” nr 1-2 2005
Stroński S. Ziemia Wileńska 1920-1922 (w:) Pierwsze lat dziesięć (1918-1928) Lwów 1928
Stupnicki H. Herbarz polski Lw├│w 1855
Subocz J. Polityka zagraniczna Litwy wobec Polski w latach 1918-1923 Lublin 2013
Sukiennicki W. „Rara avis” czyli o Litwinach m├│wi─ůcych po polsku „Kultura” Nr 12 1972, Pary┼╝
Szura-Olesiñska O. Stosunki polsko-litewskie (w:) Stosunki Polski z s─ůsiadami w pierwszej dekadzie XXI wieku Katowice 2011
Tomaszewski L. Kronika Wile┼äska 1941–1945: z dziej├│w Polskiego Pa┼ästwa Podziemnego Warszawa, Pomost, 1992
Tomkiewicz M. Wsp├│┼épraca niemieckiej i litewskiej policji bezpiecze┼ästwa na terenie Komisariatu Rzeszy Ostland w latach 1941–
1944 (zarys problemu).
„Europa Orientalis”. 2, 2010. ISSN 2081-8742
- Zbrodnia w Ponarach 1941–1944 Warszawa: Instytut Pami─Öci Narodowej, 2008
Topolska M.B. Historia wspólna czy rozdzielna. Polacy, Litwini, Białorusini, Ukraińcy w ich dziejowym stosunku (XV-XX w.) Toruń 2015
Urban W. Bp Ostatni etap dziej├│w Ko┼Ťcio┼éa w Polsce przed Nowym Tysi─ůcleciem (1815-1965) Edizioni Hosianum Roma 1966
Urbański A. Memento kresowe Warszawa 1929, 1991
Va┼í─Źenkaitė G. Lithuanian-Polish relations after 2004 Academia.com
Wardzy┼äska M. Sytuacja ludno┼Ťci polskiej w Generalnym Komisariacie Litwy czerwiec 1941 - lipiec 1944, IPN, Warszawa 1993
Widacki J. Stosunki polsko-litewskie (od ko┼äca lat 80-tych po dzie┼ä dzisiejszy) „Kultura” Pary┼╝ 11/1997
Wielhorski W. Polska a Litwa. Stosunki wzajemne w biegu dziej├│w Londyn 1947
- Wielkie Ksi─Östwo Litewskie w rozwoju kulturalnym Londyn 1956
- Wspomnienia z prze┼╝y─ç w niewoli sowieckiej Londyn 1965
Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. 1-13, Warszawa 1962-1970
Wierzbia┼äski B. Polacy w ┼Ťwiecie Londyn 1946
Wikipedia (polska, litewska, angielska – bardzo wa┼╝ne ┼║r├│d┼éo informacji o Kresach)
Wisner H. Wojna nie wojna. Szkice z przesz┼éo┼Ťci polsko-litewskiej Warszawa 1978
- Unia. Sceny z przesz┼éo┼Ťci Polski i Litwy Warszawa 1988
- Litwa i Litwini. Szkice z dziejów państwa i narodu Warszawa/Olsztyn 1991
- Litwa i Litwini. Z przesz┼éo┼Ťci pa┼ästwa i narodu Warszawa 1993
- Litwa. Dzieje państwa i narodu Wydawnictwo MADA 1999
Wo┼ékonowski J. Okr─Ög Wile┼äski Zwi─ůzek Walki Zbrojnej - Armii Krajowej w latach 1939-1945 Warszawa 1996
Wo┼║niakowski K. Pocz─ůtek drogi. Od Stowarzyszenia Spo┼éeczno-Kulturalnego Polak├│w na Litwie do Zwi─ůzku Polak├│w na Litwie
(w:) Wilno-Wile┼äszczyzna jako krajobraz i ┼Ťrodowisko wielu kultur, t. 2, Bia┼éystok 1992
Wrzosek M. Wojny o granice Polski Odrodzonej 1918-1921 Warszawa 1992
Wyczawski H.E. OFM (red.) Klasztory bernardyn├│w w Polsce w jej granicach historycznych Kalwaria Zebrzydowska 1985
Wyszczelski L. Niemen 1920 Warszawa 1991
Zahajkiewicz M. T. ks. (red.) Chrzest Litwy. Geneza – przebieg – konsekwencje Lublin 1990
Z dziejów wojskowych ziem północno-wschodnich Polski Białystok 1986
Z┼éotkowski D. Stosunki polsko-litewskie w ┼Ťwietle niekt├│rych tytu┼é├│w prasy polskiej w Wilnie lat 1905-1907 (w:) Wilno-
Wile┼äszczyzna jako krajobraz i ┼Ťrodowisko wielu kultur,
t. 2, Białystok 1992
┼╗agiell E. (Edmund Jakubowski) Kronika litewska „Kultura” - roczniki, Pary┼╝
- Dwadzie┼Ťcia lat niepodleg┼éej Litwy (w:) Zeszyty Historyczne. Zeszyt Dwudziesty Drugi, Pary┼╝ 1972
┼╗enkiewicz J. Litwa na przestrzeni wiek├│w i jej powi─ůzania z Polsk─ů UMK, Toru┼ä 2001
- Ziemianie na Litwie Kowie┼äskiej. Wykaz cz─Ö┼Ťci maj─ůtk├│w na Litwie Kowie┼äskiej w latach 1919-1939, Internet 2018
┼╗ukowski A. (red.) Polska polityka zagraniczna w procesie przemian po 1989 r. Olsztyn 1999

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

29 Czerwca 1941 roku
Zmarł Ignacy Jan Paderewski, pianista, kompozytor, polityk.


29 Czerwca 2018 roku
W wieku 72 lat zmar┼éa Irena Szewi┼äska, wszechstronna i utytu┼éowana lekkoatletka, 3 z┼éote medale olimpijskie, 10-krotnie bi┼éa rekord ┼Ťwiata (bieg na 100 i 200 m)


Zobacz wi─Öcej