Niedziela 24 Pa┼║dziernika 2021r. - 297 dz. roku,  Imieniny: Marty, Marcina

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 26.06.21 - 21:22     Czytano: [421]

Litwa Kowie┼äska – tam by┼éa Polska (VII)


Marian Kałuski


Prze┼Ťladowanie Polak├│w-katolik├│w w archidiecezji wile┼äskiej podczas litewskiej okupacji (pa┼║dziernik 1939 – czerwiec 1940)



Nie tylko rz─ůd litewski i og├│┼é Litwin├│w (wyj─ůtki potwierdzaj─ů regu┼é─Ö) prze┼Ťladowali Polak├│w i niszczyli polsko┼Ť─ç w okupowanym przez Litw─Ö Wilnie i na przyznanej im cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny, ale tak┼╝e i to z ca┼é─ů sw─ů moc─ů i sercem litewski Ko┼Ťci├│┼é katolicki. Instytucja, kt├│ra za Chrystusem naucza obowi─ůzkow─ů mi┼éo┼Ť─ç bli┼║niego, a nawet wrog├│w. M├│g┼é on tak post─Öpowa─ç, gdy┼Ť wspiera┼é go w tym niemiecki Ko┼Ťci├│┼é katolicki, a przede wszystkim od 2 marca 1939 r. papie┼╝ Pius XII (Eugenio Pacelli 1876-1958), fanatyczny germanofil (nawet jego gosposi─ů domow─ů w Watykanie by┼éa Niemka – siostra Pascalina Lehnert). B─Öd─ůc daleki od sympatii wobec Polka i Polak├│w, w przeddzie┼ä wojny zasugerowa┼é rz─ůdowi polskiemu, aby przyj─ů┼é dyktat Hitlera (Zygmunt Zieli┼äski Papiestwo i papie┼╝e dw├│ch ostatnich wiek├│w PAX, Warszawa 1983, str. 490-491), kt├│ry podczas ca┼éej II wojny ┼Ťwiatowej nigdy nie stan─ů┼é w obronie mordowanych przez hitlerowc├│w Polak├│w, co wi─Öcej nawet w obronie mordowanych przez Niemc├│w ksi─Ö┼╝y polskich (2647 ksi─Ö┼╝y, z tego 69 zosta┼éo zamordowanych w archidiecezji wile┼äskiej z kt├│rych z r─ůk litewskich zgin─Ö┼éo co najmniej pi─Öciu ksi─Ö┼╝y polskich: Romuald ┼Üwirkowski, Boles┼éaw Bazewicz, Jan Naumowicz, Stanis┼éaw Sowa i Leon Pociej: Bp Wincenty Urban Ostatni etap dziej├│w Ko┼Ťcio┼éa w Polsce przed nowym tysi─ůcleciem (1815-1965) Rzym 1966; R. Korab-┼╗ebryk). Polka na mapie politycznej Europy znowu nie by┼éo, upad┼éa tak┼╝e Francja, los Wielkiej Brytanii wisia┼é na w┼éosku, a hitlerowskie Niemcy wsz─Ödzie triumfowa┼éy, st─ůd Pius XII wierzy┼é w to, ┼╝e hitlerowska Rzesza Niemiecka b─Ödzie trwa┼éa 1000 lat, tak jak g┼éosi┼éa jej propaganda nazistowska, ┼╝e Polka nie ma i nie b─Ödzie, wi─Öc w odniesieniu do Polka i Polak├│w mo┼╝e robi─ç co chce. Takiego protektora otrzyma┼é 2 marca 1939 r. litewski Ko┼Ťci├│┼é katolicki.

……….

Katolicki Ko┼Ťci├│┼é wile┼äski nale┼╝a┼é ponownie od 1925 r. do polskiej prowincji ko┼Ťcielnej i mia┼é polski charakter. Arcybiskupem wile┼äskim by┼é Polak – ks. Romuald Ja┼ébrzykowski, podobnie i biskup pomocniczy (sufragan) – ks. Kazimierz Michalkiewicz. Charakter polski mia┼éa tak┼╝e Kuria Biskupia i inne instytucje biskupie. Wed┼éug spisu ludno┼Ťci przeprowadzonego w 1931 r. w Wilnie mieszka┼éo 195 071 os├│b. W┼Ťr├│d nich by┼éo: 125 999 katolik├│w, z tego 123 571 by┼éo Polakami, 1557 Litwinami i 599 Bia┼éorusinami. Spo┼Ťr├│d 12 parafii katolickich w Wilnie 11 by┼éo czysto polskich i z du┼╝─ů ilo┼Ťci─ů parafian i tylko jedna litewska – przy ko┼Ťciele ┼Ťw. Miko┼éaja, maj─ůca zaledwie 1643 parafian. Ko┼Ťcio┼éami parafialnymi by┼éy: ko┼Ťci├│┼é archikatedralny (katedra), ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Teresy, ┼Ťw. Ducha, Wszystkich ┼Üwi─Ötych, ┼Ťw. Franciszka Serafickiego, ┼Ťw. Rafa┼éa Archanio┼éa, ┼Ťw. Filipa i ┼Ťw. Jacobi Aposto┼éa, ┼Ťw. Piotra i Paw┼éa, Naj┼Ťw. Serca Jezusowego, Niepokalanego Pocz─Öcia Naj┼Ťw. Maryi Panny, ┼Ťw. Anny. Poza tym w mie┼Ťcie by┼éo 20 ko┼Ťcio┼é├│w nieparafialnych – wszystkie w polskich r─Ökach. Natomiast na terenie ca┼éego arcybiskupstwa wile┼äskiego/metropolii wile┼äskiej w chwili jego powstania (1925 r.) mieszka┼éo 1 202 622 katolik├│w (w zdecydowanej wi─Ökszo┼Ťci Polak├│w), by┼éo 28 dekanat├│w, 259 parafii i 516 ksi─Ö┼╝y diecezjalnych. W 1937 r. by┼éo 30 dekanat├│w, 343 parafie, 523 ksi─Ö┼╝y diecezjalnych, 296 zakonnik├│w (w tym 106 ksi─Ö┼╝y zakonnych) w 22 domach (klasztorach), 525 si├│str zakonnych w 43 domach; zakony m─Öskie prowadzi┼éy 2 szko┼éy podstawowe (172 uczni├│w), 4 gimnazja (1031 uczni├│w) i 2 szko┼éy zawodowe (150 uczni├│w), a siostry zakonne 13 przedszkoli (472 dzieci), 11 szk├│┼é podstawowych (1428 uczni├│w), 3 gimnazja (566 uczni├│w) i 2 szko┼éy zawodowe (154 uczni├│w). Prawie wszystkie organizacje i instytucje katolickie (np. Akcja Katolicka), jak r├│wnie┼╝ charytatywne by┼éy polskie, a tak┼╝e czasopisma katolickie. Sanktuarium Maryjne Ostra Brama by┼éo od stuleci znanym w ca┼éej Polsce polskim sanktuarium.
Na przyznanym Litwie przez Stalina obszarze 6 880 km kw. mieszka┼éo ponad 409 tys. katolik├│w, w tym tylko 31 tys. litewskich; W polskim Wilnie w 1939 r. by┼éo 128 000 Polak├│w i zaledwie 1643 os├│b deklaruj─ůcych narodowo┼Ť─ç litewsk─ů (poza tym mieszka┼éo tu 50 tys. ┼╗yd├│w). Litwini mieli swoj─ů w┼éasn─ů parafi─Ö – ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Miko┼éaja. Wszystkie inne parafie katolickie w mie┼Ťcie by┼éy czysto polskie. Po przej─Öciu przez Litwin├│w Wilna z r─ůk sowieckich w pa┼║dzierniku 1939 r., rz─ůd i Ko┼Ťci├│┼é litewski postanowili zlikwidowa─ç polski charakter ko┼Ťcio┼é├│w w Wilnie i na przyznanej im cz─Ö┼Ťci diecezji wile┼äskiej. Na terenie okupowanej przez Litw─Ö Kowie┼äsk─ů cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny wraz z Wilnem i nowymi nabytkami terytorialnymi w 1940 r. by┼éo 86 parafii i 118 ko┼Ťcio┼é├│w, w tym 37 ko┼Ťcio┼é├│w w Wilnie i pracowa┼éo na tym terenie 217 ksi─Ö┼╝y. Parafie w wi─Ökszo┼Ťci by┼éy ca┼ékowicie polskie (parafianie), niekt├│re – szczeg├│lnie w Wilnie mia┼éy polski charakter od kilkuset lat, tylko 16 parafii mia┼éo charakter litewski lub polsko-litewski (Adam Hlebowicz Ko┼Ťci├│┼é odrodzony Gda┼äsk 1993).

……….

Po przej─Öciu Wilna i cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny od okupanta sowieckiego Litwini od razu przyst─ůpili do brutalnej litwinizacji miasta, w czym du┼╝─ů rol─Ö mia┼é odgrywa─ç tak┼╝e litewski Ko┼Ťci├│┼é „katolicki”, kt├│ry mia┼é zlikwidowa─ç polski charakter ko┼Ťcio┼é├│w w Wilnie i na przyznanej im cz─Ö┼Ťci diecezji wile┼äskiej.
Rz─ůd litewski wspierany przez Ko┼Ťci├│┼é litewski od listopada 1939 do stycznia 1940 r. prowadzili rozmowy ze Stolic─ů Apostolsk─ů w sprawie arcybiskupstwa wile┼äskiego. Podczas tych rozm├│w 5 grudnia 1939 r. pose┼é litewski przy Watykanie Stanislovas Girdvainis w imieniu rz─ůdu i Ko┼Ťcio┼éa litewskiego wyst─ůpi┼é z oficjalnym ┼╝─ůdaniem usuni─Öcia arcybiskupa wile┼äskiego Romualda Ja┼ébrzykowskiego i mianowanie w jego miejsce Litwina oraz przy┼é─ůczenia archidiecezji wile┼äskiej do litewskiej prowincji ko┼Ťcielnej, obiecuj─ůc za to popraw─Ö stosunk├│w Litwy z Watykanem. Nie da┼éy one jednak spodziewanych rezultat├│w z powodu sposobu prowadzenia tych rozm├│w przez Litwin├│w podczas wszystkich rozm├│w Litwy z Watykanem w okresie mi─Ödzywojennym. By┼éy one prowadzone w ma┼éo dyplomatyczny spos├│b - w formie raczej ┼╝─ůdania, naszpikowanego gro┼║bami i szanta┼╝em. Kowno w swoich stosunkach ze Stolic─ů Apostolsk─ů domaga┼éo si─Ö od niej spe┼énienia wszystkich jego ┼╝─ůda┼ä, a jak zaistnia┼éy jakie┼Ť problemy to gro┼╝ono i szanta┼╝owano tym, ┼╝e stosunki te zostan─ů zerwane, ┼╝e Litwa nie zawrze konkordatu ze Stolic─ů Apostolsk─ů, ┼╝e katolicy litewscy od┼é─ůcz─ů si─Ö od Rzymu itd. W odpowiedzi watyka┼äski sekretarz stanu, kard. Luigi Maglione, oburzony zuchwa┼éym zachowaniem si─Ö pos┼éa Girdvainisa oraz pomny poprzednich litewskich gr├│┼║b i szanta┼╝y wobec Watykanu i w┼éa┼Ťciwie przez ca┼éy czas niedobrych stosunk├│w Litwy ze Stolic─ů Apostolsk─ů, odpowiedzia┼é rz─ůdowi litewskiemu: „Rz─ůd w Kownie powinien przyj─ů─ç do wiadomo┼Ťci, ┼╝e Stolica Apostolska nie lata za armiami i zmienia biskup├│w w nast─Öpstwie okupacji wojskowej nowych terytori├│w, nale┼╝─ůcych do innych pa┼ästw” („Luigi Maglione” angielska Wikipedia; polska Wikipedia - pe┼éna wtyczek litewskich w odniesieniu do spraw polsko-litewskich - ten fakt przemilcza!). Jednak rz─ůd litewski nie my┼Ťla┼é rezygnowa─ç z walki o przy┼é─ůczenie archidiecezji wile┼äskiej do litewskiej prowincji ko┼Ťcielnej i do obsadzenia jej duchownymi litewskimi. Wierzono, ┼╝e Watykan podporz─ůdkuje si─Ö jednak zaistnia┼éej sytuacji politycznej w Europie. I nie pomylili si─Ö.
Litwini dotarli do papie┼╝a Piusa XII za po┼Ťrednictwem ┼╝yczliwej im, oczywi┼Ťcie, skrajnie germanofilskiej od zawsze Nuncjatury Apostolskiej w Berlinie i uzyskali jego cz─Ö┼Ťciowe poparcie w walce z polskim katolicyzmem w Wilnie i na terenie archidiecezji wile┼äskiej w granicach Litwy. Pius XII wierzy┼é, ┼╝e Polski ju┼╝ nigdy nie b─Ödzie i dlatego mo┼╝e robi─ç co mu si─Ö rzewnie podoba w sprawach polskich, ┼╝e mo┼╝e podepta─ç konkordat zawarty z Polsk─ů w 1925 r. St─ůd bez wahania 9 lipca 1940 r. mianowa┼é nowym biskupem sufraganem wile┼äskim obywatela litewskiego (zabrania┼é tego konkordat polsko-watyka┼äski), by┼éego litewskiego ministra spraw zagranicznych i biskupa Mecislovasa Reinysa, obrzydliwego polako┼╝erc─Ö. Nie mog─ůc jednak usun─ů─ç z wile┼äskiej stolicy biskupiej arcybiskupa Romualda Ja┼ébrzykowskiego, mianowa┼é Reinysa drugim arcybiskupem wile┼äskim, aby by┼é r├│wny polskiemu metropolicie wile┼äskiemu, abp Romualdowi Ja┼ébrzykowskiemu (dziwne to posuni─Öcie, bowiem Wilno sta┼éo si─Ö jedynym miastem na ┼Ťwiecie z dwoma arcybiskupami ┼éaci┼äskimi)! Doprowadzi┼é tym do bezprecedensowej sytuacji w Ko┼Ťciele: Wilno mia┼éo dw├│ch rzymskokatolickich biskup├│w-arcybiskup├│w – polskiego i litewskiego (by┼éa to rzecz niebywa┼éa w Ko┼Ťciele), co doprowadzi┼éo do podzielenia ko┼Ťcio┼éa wile┼äskiego na dwie zwalczaj─ůce si─Ö cz─Ö┼Ťci. Co wi─Öcej, na wypadek wakansu stolicy biskupiej w Wilnie, abp Reinys otrzymywa┼é prawa administratora apostolskiego z uprawieniami biskupa rezydencjalnego (Ks. T. Krahel Archidiecezja wile┼äska w: ┼╗ycie religijne w Polsce pod okupacj─ů 1939-1935 Katowice 1992). Tym samym polskie Wilno zosta┼éo bezprawnie powi─ůzane z Ko┼Ťcio┼éem litewskim. Trzeba by┼éo tylko czeka─ç albo spowodowa─ç okazj─Ö (zabicie abpa Ja┼ébrzykowskiego, czego Pius XII nie wyklucza┼é) do przej─Öcia przez Reinysa pe┼énej w┼éadzy ko┼Ťcielnej w Wilnie z b┼éogos┼éawie┼ästwem Watykanu. Stolica Apostolska nawet nie skontaktowa┼éa si─Ö w tej sprawie z aktualnie urz─Öduj─ůcych arcybiskupem wile┼äskim Romualdem Ja┼ébrzykowskim (rzecz zupe┼énie niebywa┼éa!), formalnie – dla zachowania przyj─Ötego zwyczaju. T─ů nominacj─ů Pius XII obrazi┼é Polak├│w, zadrwi┼é z nas – z naszych cierpie┼ä i zawartego konkordatu z Polsk─ů, zgodnie z kt├│rym obywatel obcego pa┼ästwa nie m├│g┼é by─ç mianowany na biskupa w Polsce! Zadrwi┼é przede wszystkim z Polak├│w mieszkaj─ůcych w Wilnie, kt├│rzy pami─Ötali Reinysa jak mieszka┼é w Wilnie w latach 1916-22, do kt├│rego przyby┼é tu po zaj─Öciu miasta przez wojsko niemieckie, aby z pomoc─ů niemieck─ů walczy─ç z polskim Wilnem i kt├│ry za swoj─ů wyj─ůtkowo zajad┼é─ů dzia┼éalno┼Ť─ç antypolsk─ů i przeciwko katolikom polskim zosta┼é z miasta wydalony na Litw─Ö. Jego dzia┼éalno┼Ť─ç w Wilnie po 1940 r. tylko pog┼é─Öbi┼éa ┼╝al spo┼éecze┼ästwa polskiego do Piusa XII (Marian Ka┼éuski Litwa 600-lecie chrze┼Ťcija┼ästwa. 1387 – 1987, Veritas, Londyn 1987). Ambasada polska przy Stolicy Apostolskiej, w zwi─ůzku z t─ů nominacj─ů, wystosowa┼éa pismo do Sekretariatu Stanu, w kt├│rym t─Ö nominacj─Ö potraktowa┼éa w┼éa┼Ťnie jako naruszenie konkordatu polsko-watyka┼äskiego (T. Krahel jw.). Fakt naruszenia konkordatu przez Watykan wykorzysta┼é p├│┼║niej komunistyczny rz─ůd warszawski, kiedy w 1945 r. oficjalnie zrywa┼é go z Watykanem, w kt├│rym to akcie mia┼é poparcie milion├│w Polak├│w, oburzonych antypolskim post─Öpowaniem Piusa XII podczas wojny. Roman Korab-┼╗ebryk w swej ksi─ů┼╝ce Bia┼éa Ksi─Öga w obronie Armii Krajowej na Wile┼äszczy┼║nie (Lublin 1991) pisze: „Polska opinia publiczna by┼éa niezmiernie tym wzburzona, poniewa┼╝ obywatel Republiki Litewskiej zosta┼é narzucony Wilnu jako sufragan wbrew regu┼éom dyplomatycznym i wbrew prawu narod├│w”. Po wojnie propaganda katolicka w Polsce zacz─Ö┼éa przedstawia─ç i nadal przedstawia BEZPODSTAWNIE Piusa XII jako przyjaciela Polski i Polak├│w (najbardziej zak┼éaman─ů z wszystkich historii jest prawdopodobnie historia Ko┼Ťcio┼éa katolickiego!). Tymczasem by┼é to, jak dotychczas ostatni antypolski papie┼╝ z wieloma grzechami na swoim sumieniu. Wspomniana propaganda katolicka w Polsce pragn─ůca wybieli─ç antypolsk─ů dzia┼éalno┼Ť─ç Watykanu podczas wojny twierdzi┼éa i nadal z uporem maniackim twierdzi, ┼╝e Pius XII podczas wojny prowadzi┼é cich─ů dyplomacj─Ö odno┼Ťnie spraw polskich. Tylko, ┼╝e nigdy nie przedstawiono ┼╝adnych dowod├│w na to – bo ich po prostu nie ma, bo gdyby by┼éy to by je pokazano historykom, a szczeg├│lnie krytykom Piusa XII, czym zamkn─Ö┼éa by spraw─Ö. To niewybaczalna plama na jego sumieniu! To ci─Ö┼╝ki grzech! Jednak Pius XII nie tylko ten grzech mia┼é na swoim sumieniu. Mo┼╝na przypuszcza─ç, ┼╝e w duszy – a i czasami w czynie by┼é je┼Ťli nie sympatykiem nazizmu i faszyzmu to tolerowa┼é obie doktryny, m.in. Watykan utrzymywa┼é przyjazne stosunki z faszystowskim W┼éochami Mussoliniego, akceptowa┼é to, ┼╝e ksi─ůdz Josef Tiso by┼é prezydentem ca┼ékowicie zale┼╝nej od hitlerowskich Niemiec Republiki S┼éowackiej, ┼╝e wprowadzi┼é w kraju rz─ůdy totalitarne, ┼╝e we wrze┼Ťniu 1939 r. zgodzi┼é si─Ö na wzi─Öcie udzia┼éu w agresji niemieckiej na Polsk─Ö i wi─Ökszo┼Ť─ç ┼╗yd├│w s┼éowackich zes┼éa┼é do niemieckich oboz├│w koncentracyjnych, przyjmowa┼é na audiencji dyktatora i ludob├│jc─Ö chorwackiego Ante Pavelica, kt├│ry po wojnie ukrywa┼é si─Ö m.in. w Watykanie, ┼╝e Ko┼Ťci├│┼é katolicki umo┼╝liwi┼é ukrywanie si─Ö po wojnie bardzo wielu zbrodniarzom hitlerowskim (Czy Pius XII pomaga┼é nazistowskim zbrodniarzom w ucieczce po II wojnie ┼Ťwiatowej? Watykan otwiera archiwa The Fad 2.3.2020). Tymczasem Watykan stara si─Ö go wynie┼Ť─ç Piusa XII na o┼étarze – z upad┼éego najwy┼╝szego kap┼éana Ko┼Ťcio┼éa zrobi─ç ┼Ťwi─Ötego (Wikipedia), a polscy biskupi to popieraj─ů!
Ks. Tadeusz Krahel pisze: „W cz─Ö┼Ťci archidiecezji (wile┼äskiej) w┼é─ůczonej do Litwy bardzo szybko rozpocz─Ö┼éy si─Ö konflikty litewsko-polskie, r├│wnie┼╝ na arenie ko┼Ťcielnej. Miejscem najwi─Ökszych zadra┼╝nie┼ä by┼éy ko┼Ťcio┼éy wile┼äskie, w kt├│rych boj├│wki litewskie, kt├│re wzorem boj├│wek litewskich na Litwie Kowie┼äskiej w okresie mi─Ödzywojennym przeszkadza┼éy w nabo┼╝e┼ästwach polskich i usi┼éowa┼éy si┼é─ů wymusi─ç wprowadzenie litewskich nabo┼╝e┼ästw (w czysto polskich parafiach). Konflikty te mia┼éy miejsce szczeg├│lnie od stycznia do maja 1940 roku… Po przy┼é─ůczeniu Wilna do Litwy, gdy liczba Litwin├│w ci─ůgle, ale nadal powoli wzrasta┼éa, kuria wile┼äska sama od siebie nabo┼╝e┼ästwa litewskie wprowadzi┼éa jeszcze w ko┼Ťciele ┼Ťwi─Ötego Jana 31 grudnia 1939”. I ilo┼Ť─ç ko┼Ťcio┼é├│w z nabo┼╝e┼ästwami litewskimi w miar─Ö nap┼éywu Litwin├│w do miasta na pewno by wzrasta┼éa bez urz─ůdzanych brutalnych naj┼Ť─ç na ko┼Ťcio┼éy podczas odprawianych polskich nabo┼╝e┼ästw. Ale rz─ůd i Ko┼Ťci├│┼é litewski chcieli mszy litewskich we wszystkich ko┼Ťcio┼éach i w dalszej perspektywie usuni─Öcia z nich polskich nabo┼╝e┼ästw. W memoriale do litewskiego ministra o┼Ťwiaty z ko┼äca kwietnia 1940 r. nacjonali┼Ťci litewscy otwarcie pisali: „Litwini nie mog─ů zadowoli─ç si─Ö jedn─ů godzin─ů nabo┼╝e┼ästwa (w katedrze), lecz s─ů zdecydowani wyprze─ç mod┼éy polskie z katedry” (P. ┼üossowski).
To nie garstka mieszkaj─ůcych w Wilnie Litwin├│w i nie sam abp Reinys przyst─ůpili do walki o ko┼Ťcio┼éy wile┼äskie – o odebranie im polskim parafianom. Oczywi┼Ťcie oni robili w tej sprawie co mogli. Jednak t─Ö walk─Ö rozpocz─ů┼é Ko┼Ťci├│┼é litewski, a konkretnie arcybiskup Kowna Juozapas Skvireckas. To on wyda┼é rozporz─ůdzenie dla ksi─Ö┼╝y litewskich, aby organizowali ka┼╝dej niedzieli masowe „pielgrzymki” wiernych do Wilna. 21 stycznia 1940 r. nast─ůpi┼é atak „pielgrzym├│w” z Kowna, a de facto zwyk┼éych bandzior├│w litewskich na ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Rafa┼éa w Wilnie, kt├│rzy uniemo┼╝liwili odprawianie w nim tej niedzieli polskich nabo┼╝e┼ästw. Bandy Litwin├│w zak┼é├│ca┼éy porz─ůdek nabo┼╝e┼ästw, przerywaj─ůc je ┼Ťpiewem litewskich pie┼Ťni ┼Ťwieckich, terroryzowa┼éy, a nawet bi┼éy modl─ůc─ů si─Ö ludno┼Ť─ç polsk─ů (Ks. T. Krahel). Piotr ┼üossowski uzupe┼énia t─Ö informacj─Ö: „Sprawcy tych eksces├│w, dzia┼éaj─ůc jawnie, zorganizowanymi grupami, gwa┼écili porz─ůdek nabo┼╝e┼ästwa, przerywaj─ůc je ┼Ťpiewem pie┼Ťni ┼Ťwieckich, usuwaj─ůc przemoc─ů s┼éu┼╝b─Ö ko┼Ťcieln─ů, ┼éami─ůc zamki, gro┼╝─ůc ksi─Ö┼╝om i klerykom, przetrzymuj─ůc duchowie┼ästwo przez szereg godzin, wreszcie terroryzuj─ůc modl─ůc─ů si─Ö ludno┼Ť─ç polsk─ů, w szczeg├│lno┼Ťci kobiety, brutalnie wyprowadzaj─ůc je z ko┼Ťcio┼é├│w, nie szcz─Ödz─ůc obelg i uderze┼ä”. Od tej niedzieli a┼╝ do pierwszych dni maja 1940 r. prawie co niedziela dochodzi┼éo do organizowanych przez ┼╝ulik├│w z Kowna nazywaj─ůcymi siebie „katolikami” awantur i b├│jek w wielu ko┼Ťcio┼éach wile┼äskich, w kt├│rych msze odbywa┼éy si─Ö po polsku, a tak┼╝e do bicia ju┼╝ po wyj┼Ťciu z ko┼Ťcio┼éa; w og├│le brutalnie bi┼éy Polak├│w przy pierwszej lepszej okazji lub nawet bez niej (M. Krzepkowski). By┼éy to prawdziwe pogromy. W niedziele 7, 14, 21 i 28 kwietnia oraz 2 maja 1940 r. dosz┼éo do tak krwawych walk Litwin├│w i wspomagaj─ůcej ich konnej policji litewskiej z Polakami podczas mszy polskich w Bazylice (katedrze), ┼╝e w┼éadze ko┼Ťcielne by┼éy zmuszone j─ů zamkn─ů─ç. Wtedy boj├│wkarze kowie┼äscy napadli na ko┼Ťcio┼éy ┼Ťw. Kazimierza, ┼Ťw. Katarzyny i pofranciszka┼äski. W czasie bijatyki z Polakami w ko┼Ťciele ┼Ťw. Kazimierza w niedziel─Ö 5 maja, Litwini pobili dotkliwie attache nuncjatury watyka┼äskiej w Kownie, ks. dra Vito Peroni, kt├│ry przyby┼é do Wilna incognito, aby zapozna─ç si─Ö z sytuacj─ů w mie┼Ťcie – w ko┼Ťcio┼éach wile┼äskich, gdy┼╝ boj├│wkarze wzi─Öli go za polskiego ksi─Ödza. Wybuch┼é skandal dyplomatyczny, a Watykan dowiedzia┼é si─Ö, w jaki spos├│b Litwini post─Öpuj─ů z polskimi katolikami. W┼éadze litewskie dopiero w├│wczas nakaza┼éy zaprzestania napad├│w i okupacji ko┼Ťcio┼é├│w wile┼äskich przez litewskich „katolickich” bandzior├│w z Kowna. Zamiast bandzior├│w litewskich policja litewska aresztowa┼éa wtedy wielu Polak├│w. Nale┼╝y tu zaznaczy─ç, ┼╝e walka Litwin├│w o ko┼Ťcio┼éy wile┼äskie nie mia┼éa pod┼éo┼╝a czysto religijnego, ale wyst─Öpowa┼éo w niej pod┼éo┼╝e polityczne, bowiem podczas ka┼╝dego naj┼Ťcia na ko┼Ťcio┼éy katoliccy ┼╝ulicy litewscy ┼Ťpiewali litewski hymn pa┼ästwowy. A wydawany w Wilnie „Vilniaus Balsas” z 23 kwietnia 1940 r. usprawiedliwia┼é litewskie karygodne zachowania si─Ö w ko┼Ťcio┼éach pisz─ůc: „Nie trzeba si─Ö dziwi─ç, i┼╝ Litwin ima si─Ö niekiedy r├│┼╝nych sposob├│w, walcz─ůc o swe prawa. Nie mo┼╝na odrzuca─ç tych metod, bo je┼Ťli nie daje si─Ö nam tego co si─Ö nam nale┼╝y, to radykalne ┼Ťrodki s─ů usprawiedliwione”. Obszernie o tych sprawach pisze historyk i cz┼éonek Komitetu Historycznego Polskiej Akademii Nauk, profesor Piotr ┼üossowski w pracy Litwa a sprawy polskie 1939-1940 (Warszawa 1985) oraz ja w Sprawach kresowych bez cenzury Tom I (Toru┼ä 2018). Do czasu zaj─Öcia Litwy przez Zwi─ůzek Sowiecki w czerwcu 1940 r. liczba Litwin├│w (kolonist├│w z Kowna) wzros┼éa do 12-15 tys. i wprowadzono j─Özyk litewski do ko┼Ťcio┼é├│w: katedry, Ostrej Bramy, ┼Ťw. Rafa┼éa, ┼Ťw. ┼Ťw. Piotra i Paw┼éa, ┼Ťw. Stefana, ┼Ťw. Ignacego, ┼Ťw. Kazimierza, Serca Jezusowego i ko┼Ťcio┼éa potrynitarskiego. Ale i w├│wczas by┼éo to dla polako┼╝erc├│w litewskich za ma┼éo. Tymczasem litewska gazeta „Vilniaus Balsas” z 12 maja 1940 r. z za┼╝enowaniem musia┼éa przyzna─ç, i┼╝ za wielkim has┼éem i awanturami nie post─Öpuje normalny udzia┼é w nabo┼╝e┼ästwach. Gazeta stwierdzi┼éa, i┼╝ na niekt├│rych mszach dla Litwin├│w jest ma┼éo ludzi i uprzedza┼éa, i┼╝ wrogie czynniki mog─ů to wykorzysta─ç, twierdz─ůc, ┼╝e „my Litwini umiemy tylko ┼╝─ůda─ç nabo┼╝e┼ästw, a kiedy trzeba w nich uczestniczy─ç to nas nie ma”.
Prof. Piotr ┼üossowski w konkluzji walki o nabo┼╝e┼ästwa litewskie w czysto polskich ko┼Ťcio┼éach wile┼äskich pisze: „Odnosi si─Ö wra┼╝enie, ┼╝e walka o ko┼Ťcio┼éy, o nabo┼╝e┼ästwa litewskie, by┼éa tylko form─ů dzia┼éania, a nie celem g┼é├│wnym. Chodzi┼éo natomiast o dokonanie zmian w kurii, o z┼éamanie oporu polskiego duchowie┼ästwa, o zlikwidowanie wa┼╝nego o┼Ťrodka, kt├│ry sta┼é na drodze podj─Ötej polityki litwinizacyjnej”.
Po pobiciu attach├ę nuncjatury watyka┼äskiej w Kownie ks. Vito Peroni w ko┼Ťciele ┼Ťw. Kazimierza w Wilnie 5 V 1940 r. wybuch skandal dyplomatyczny. Jednocze┼Ťnie Komitet Polski w Wilnie ostrzeg┼é premiera litewskiego, ┼╝e bawi─ů si─Ö zapa┼ékami, ┼╝e cierpliwo┼Ť─ç Polak├│w na to co robi─ů Litwini w zdominowanym przez Polak├│w Wilnie, ┼╝e „bezkarne czyny (Litwin├│w) mog─ů ┼éatwo przerodzi─ç si─Ö w straszliw─ů, krwaw─ů walk─Ö dw├│ch spo┼éecze┼ästw”. W┼éadze litewskie powa┼╝nie podesz┼éy do tej gro┼║by i zaprzestano walki o ko┼Ťcio┼éy. Prasa litewska w Wilnie przyst─ůpi┼éa do studzenia polako┼╝erczych nastroj├│w w┼Ťr├│d Litwin├│w, do kt├│rych sama doprowadza┼éa wraz z w┼éadzami i Ko┼Ťcio┼éem litewskim. Algirdas Gustaitis by┼é zmuszony stwierdzi─ç na ┼éamach „Naujoji Romuva” (10.5.1940), ┼╝e post─Öpowanie w┼éadz w sprawach ko┼Ťcielnych, zw┼éaszcza bezprawne dzia┼éania inspirowanych grup m┼éodzie┼╝y, przynios┼éy spore szkody samej stronie litewskiej. Przyczyni┼éy si─Ö do jeszcze wi─Ökszego zaostrzenia sytuacji, do pog┼é─Öbienia podzia┼é├│w ludno┼Ťci miasta. Nic natomiast dodatkowo nie uzyskano, gdy┼╝ na drodze pertraktacji mo┼╝na by┼éo r├│wnie wiele osi─ůgn─ů─ç. Zdobywanie ko┼Ťcio┼é├│w by┼éo zb─Ödnym i z innego punktu widzenia. Przecie┼╝ miejsca dla wszystkich starczy┼éoby”. Ca┼éa ta walka o ko┼Ťcio┼éy pokazuje jakiemu wielkiemu zezwierz─Öceniu uleg┼éo spo┼éecze┼ästwo litewskie w odrodzonym pa┼ästwie litewskim! To co wyprawiali Litwini podczas niemieckiej okupacji Wilna (1941-44) dodatkowo uwypukli┼éo to ich zezwierz─Öcenie (odcz┼éowieczenie – dehumanizacj─Ö). Niestety, takimi osobami s─ů po dzi┼Ť dzie┼ä (wyj─ůtki potwierdzaj─ů regu┼é─Ö)! Oto najnowszy przyk┼éad: Ambasador RP na Litwie Urszula Doroszewska zareagowa┼éa na skandaliczne s┼éowa by┼éego przewodnicz─ůcego Sejmu Republiki Litewskiej Arūnasa Valinskasa. „Takich nale┼╝y rozstrzeliwa─ç po jednym na rok” – powiedzia┼é litewski polityk o Waldemarze Tomaszewskim, przewodnicz─ůcym Akcji Wyborczej Polak├│w na Litwie – Zjednoczenia Chrze┼Ťcija┼äskich Rodzin oraz o wyborcach tej partii. Ambasador Urszula Doroszewska wyra┼╝aj─ůc oburzenie z powodu s┼é├│w Arūnasa Valinskasa, ambasador RP na Litwie podkre┼Ťli┼éa, ┼╝e nikomu nie wolno grozi─ç ┼Ťmierci─ů, za┼Ť publiczne nawo┼éywanie do pope┼énienia przest─Öpstwa jest karalne. „W przestrzeni publicznej nie ma miejsca na mow─Ö pe┼én─ů nienawi┼Ťci. Mam nadziej─Ö na odpowiedni─ů reakcj─Ö ze strony opinii publicznej na Litwie” – czytamy w o┼Ťwiadczeniu. Ko┼äcz─ůc, Doroszewska wskaza┼éa, ┼╝e wolno┼Ť─ç s┼éowa ma swoje granice w momencie, gdy narusza prawa i wolno┼Ťci innych os├│b („Takich nale┼╝y rozstrzeliwa─ç”. Polska ambasador reaguje na skandaliczne s┼éowa litewskiego polityka Do Rzeczy 20.10.2020 / ┼╣r├│d┼éo: kurierwilenski.lt). – Czy Arūnasa Valinskasa spotka┼éa czy spotka kara za mow─Ö pe┼én─ů nienawi┼Ťci i gro┼╝enie ┼Ťmierci─ů, za publiczne nawo┼éywanie do pope┼énienia przest─Öpstwa? Przecie┼╝ publiczne nawo┼éywanie do pope┼énienia przest─Öpstwa jest karalne. Szczeg├│lnie w kraju nale┼╝─ůcym do Unii Europejskiej? Oczywi┼Ťcie, ┼╝e nie. Bo to Litwa, gdzie wszelkie prze┼Ťladowanie i gro┼║by wobec Polak├│w jest dozwolone. Tym bardziej, ┼╝e sama Warszawa/ambasador Urszula Doroszewska nie b─Ödzie si─Ö tego domaga┼éa. No bo przecie┼╝ wed┼éug wszystkich niepatriotycznych rz─ůd├│w polskich od 1989 r. Litwa i Litwini to przyjaciele Polaki i Polak├│w, to strategiczny partner Polski.
Na zaj─Ötych przez Litw─Ö terenach polskiej Wile┼äszczyzny (w┼é─ůcznie z Wilnem) w┼éadze litewskie wsp├│lnie z Ko┼Ťcio┼éem litewskim narzuci┼éy polskim ksi─Ö┼╝om, z kt├│rych prawie nikt nie zna┼é j─Özyka litewskiego, prowadzenie ksi─ůg i wyci─ůg├│w metrykalnych w j─Özyku litewskim z obowi─ůzkiem litwinizowania imion i nazwisk polskich, a szko┼éom polskim, za wzorem Prusak├│w (Wrze┼Ťnia), starano si─Ö narzuci─ç nauk─Ö religii w j─Özyku litewskim. Wielu polskich ksi─Ö┼╝y i zakonnik├│w wyp─Ödzono z Wilna i Wile┼äszczyzny, albo wysiedlono ich w g┼é─ůb Litwy, jak np. ks. Manturzyka z Podbrodzia k. Wilna. W maju 1940 r. zaplanowano masowe aresztowanie ksi─Ö┼╝y polskich. Przed wej┼Ťciem wojsk sowieckich na Litw─Ö 15 czerwca 1940 r. zd─ů┼╝ono aresztowa─ç nast─Öpuj─ůcych kap┼éan├│w: Adama Kulesz─Ö, Witolda Pietkuna, Lucjana Pere┼Ťwiet-So┼étana, Piotra Wojno-Ora┼äskiego, Wiktora Szymczukiewicza, kt├│rych deportowano do Liszkowa na Litwie Kowie┼äskiej. Jednocze┼Ťnie w┼éadze litewskie od marca do maja 1940 r. wydali┼éy z nowych granic Litwy do Generalnej Guberni wielu polskich ksi─Ö┼╝y i zakonnik├│w P. ┼üossowski).
Policja litewska z┼éo┼╝ona tak┼╝e z katolik├│w litewskich, kt├│r─ů Polacy nazywali kalakutasami (lit. – indykami, bo byli upstrzeni kolorowymi pi├│rami) bi┼éa brutalnie Polak├│w przy pierwszej lepszej okazji lub nawet bez niej (Mieczys┼éaw Krzepkowski W Wilnie. Ze wspomnie┼ä „Rocznik Historii Czasopi┼Ťmiennictwa Polskiego” IX 4 Warszawa 1974). Aresztowano wielu Polak├│w. W og├│le dokuczano Polakom na co dzie┼ä przez chamskie poni┼╝anie i w og├│le na ka┼╝dym kroku (np. w urz─Ödach), obrzydzaj─ůc im ┼╝ycie. Kiedy podczas awantur zgin─ů┼é litewski policjant, to „przechodniom ko┼éo cmentarza, gdzie by┼é pochowany ├│w policjant, kazano czo┼éga─ç si─Ö na kolanach od bramy cmentarnej do jego grobu” (Z. Brzozowski). Czynili to pono─ç katolicy!
We wrze┼Ťniu 1939 r. Litwa i Litwini dzi─Ökowali Bogu za upadek Polski. Przez swe zwyrodnia┼ée do ostatnich granic polako┼╝erstwo pozbawili si─Ö sami logicznego my┼Ťlenia i nie zdawali sobie sprawy, ┼╝e jednocze┼Ťnie dzi─Ökowali Bogu za upadek Litwy – za utracenie przez ni─ů niepodleg┼éo┼Ťci. Bowiem 15 czerwca 1940 r. diabli (Stalin) wzi─Öli Litw─Ö. Armia Czerwona zaj─Ö┼éa ca┼éy kraj bez oddania ani jednego strza┼éu: tch├│rze – nie potrafili stan─ů─ç w obronie swego kraju, a pod┼éy dyktator Litwy Antanas Smetona, uwa┼╝any dzisiaj przez Litwin├│w za bohatera narodowego, jak szczur z ton─ůcego statku uciek┼é do Niemiec! Litwa popad┼éa w niewol─Ö sowieck─ů. 3 sierpnia 1940 r. zosta┼éa oficjalnie w┼é─ůczona do Zwi─ůzku Sowieckiego, w kt├│rego niewoli by┼éa do 1990/1991 r., z przerw─ů na lata 1941-44, kiedy by┼éa pod okupacj─ů niemieck─ů. Kara Bo┼╝a spotka┼éa nacjonalist├│w-polako┼╝erc├│w. Szkoda, ┼╝e kara ta trwa┼éa tak kr├│tko! Bo za wszystkie zbrodnie pope┼énione na Polakach zas┼éugiwali na kar─Ö do┼╝ywocia. Bowiem wypuszczeni przedwcze┼Ťnie z sowieckiego wi─Özienia okazali si─Ö by─ç – ponownie razem z litewskim Ko┼Ťcio┼éem katolickim recydywistami. Dzisiaj unicestwiaj─ů Polak├│w i polsko┼Ť─ç w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie (W┼éadys┼éaw Korowajczyk Litwa unicestwia polsko┼Ť─ç „Tygodnik Polski” 30.4.2003, Melbourne, za „Nasz─ů Polsk─ů).
To co Ko┼Ťci├│┼é litewski wyprawia┼é z polskimi katolikami na Litwie Kowie┼äskiej, a potem w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie jest nie tylko czarn─ů plam─ů na historii katolicyzmu etnicznie litewskiego, ale tak┼╝e ca┼éego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego. Watykan dobrze wiedzia┼é co si─Ö dzieje, jednak milcza┼é. A milcz─ůc bra┼é grzech na swoje sumienie. To samo dotyczy polskiego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego, kt├│ry nie ma odwagi stan─ů─ç w obronie krzywdzonych Rodak├│w-katolik├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie (znany dominikanin polski o. Pawe┼é Gu┼╝y┼äski powiedzia┼é, ┼╝e obecnie w Ko┼Ťciele tak jest, ┼╝e ┼╝aden biskup nie mo┼╝e krytykowa─ç nawet niew┼éa┼Ťciwego zachowanie drugiego biskupa i doda┼é: „"struktury w┼éadzy w Ko┼Ťciele i spos├│b sprawowania w┼éadzy w Ko┼Ťciele jest do ca┼ékowitej zmiany” Gazeta.pl 17.2.2021). To bardzo niechrze┼Ťcija┼äskie zachowanie! Mo┼╝liwe, ┼╝e jako jedyny w Polsce i na ┼Ťwiecie Polak-katolik, kt├│ry chce by─ç prawdziwym chrze┼Ťcijaninem i wiarygodnym historykiem mam to odwag─Ö powiedzie─ç.
Pisarz polski Sergiusz Piasecki w swoich wspomnieniach z okresu okupacji Wilna przez Litw─Ö Kowie┼äsk─ů wspomina rozmow─Ö z ksi─Ödzem katolickim w okupowanym przez Litwin├│w Wilnie, kt├│ry mu powiedzia┼é: „Urodzi┼éem si─Ö na Litwie, na ┼╗mudzi. Ale na S─ůdzie Ostatecznym oskar┼╝─Ö Litwin├│w o to, ┼╝e zapomnieli wszystkie przykazania boskie i prawa ludzkie” (Cz┼éowiek przemieniony w wilka Londyn 1964).

……….

Posłowie

W 1987 roku wydawnictwo Veritas w Londynie wyda┼éo moj─ů ksi─ů┼╝k─Ö pt. „Litwa. 600-lecie chrze┼Ťcija┼ästwa 1387 – 1987”. Wydawca tak mi napisa┼é pi├│rem Wojciecha D┼éu┼╝ewskiego (kierownik Katolickiego O┼Ťrodka Wydawniczego Veritas, list z dat─ů 5 sierpnia 1987): „Zastanawiali┼Ťmy si─Ö te┼╝ nad niekt├│rymi przykrymi dla Litwin├│w Pa┼äskimi stwierdzeniami odno┼Ťnie ich negatywnego stosunku do Polski, ale jak nam wiadomo, by┼éo znacznie gorzej, ni┼╝ Pan to okre┼Ťla, a trudno przemilcze─ç fakty. Dlatego nie wnosimy pro┼Ťby o zmiany”.

Wcze┼Ťniej, bo 30 czerwca 1987 r. otrzyma┼éem od znanego historyka emigracyjnego J─Ödrzeja Giertycha, list w sprawie tej samej ksi─ů┼╝ki. Pisze m.in.: „…Pana maszynopis przejrza┼éem. Spodoba┼é mi si─Ö. Wyra┼╝a on pogl─ůd pokrywaj─ůcy si─Ö z moim, mianowicie, ┼╝e sprostowania wymagaj─ů tak┼╝e i katolickie, g┼éoszone przez Litwin├│w pogl─ůdy na sprawy katolicyzmu na Litwie, Wile┼äszczy┼║nie i Polak├│w na Litwie. Pogl─ůdy katolickie litewskie wymagaj─ů wielkich sprostowa┼ä. A tymczasem obecna w Rzymie propaganda pochodz─ůca ze ┼║r├│de┼é niemieckich, ukrai┼äskich i litewskich jako┼Ť dziwnie znajduje tam wiar─Ö i nie zawsze jest z polskiej strony prostowana…”.


Sowiecka okupacja Litwy Kowie┼äskiej i Wilna czerwiec 1940 – czerwiec 1941


We wrze┼Ťniu 1939 r. Litwa i Litwini dzi─Ökowali Bogu za upadek Polski. Przez swe zwyrodnia┼ée do ostatnich granic polako┼╝erstwo pozbawili si─Ö sami logicznego my┼Ťlenia i nie zdawali sobie sprawy, ┼╝e jednocze┼Ťnie dzi─Ökowali Bogu za upadek Litwy – za utracenie przez ni─ů niepodleg┼éo┼Ťci. 14 czerwca 1940 r. Moskwa wys┼éa┼éa rz─ůdowi litewskiemu ultimatum, w kt├│rym ┼╝─ůda┼éa natychmiastowej zmiany rz─ůdu – na komunistyczny i bezkolizyjne wej┼Ťcie dodatkowych wojsk sowieckich na Litw─Ö. Osamotniona male┼äka Litwa bez polskiej tarczy (Polska oddziela┼éa Litw─Ö od Zwi─ůzku Sowieckiego) o 9 rano 15 czerwca przyj─Ö┼éa sowieckie ultimatum. 400-tysi─Öczna Armia Czerwona zaj─Ö┼éa Litw─Ö, ┼üotw─Ö i Estoni─Ö. Smetona wraz z cz─Ö┼Ťci─ů rz─ůdu uciek┼é do Niemiec. Bez oddania chocia┼╝by jednego strza┼éu „bohaterska” armia litewska odda┼éa Litw─Ö w niewol─Ö sowieck─ů. Nie znalaz┼é si─Ö ani jeden znany Litwin, szczeg├│lnie z tych, kt├│rzy szydzili z polskiego wojska, ┼╝e tak kr├│tko broni┼éo kraju podczas kampanii wrze┼Ťniowej 1939 r., kt├│ry zaprotestowa┼éby przeciwko zadanemu gwa┼étowi na Litwie przez Zwi─ůzek Sowiecki, kt├│ry zachowa┼é by si─Ö jak Rejtan. Bohaterzy z pogromu Polak├│w podkulili ogon pod siebie i trz─Ö┼Ťli gaciami. W┼éadz─Ö na Litwie przej─Ö┼éa grupka komunist├│w litewskich z Justusem Paleckisem na czele i 3 sierpnia 1940 r. Litwa zosta┼éa oficjalnie w┼é─ůczona do Zwi─ůzku Sowieckiego.
Po gehennie zgotowanej Polakom na w Wilnie i etnicznie polskiej Wile┼äszczy┼║nie przez nacjonalist├│w litewskich podczas litewskiej okupacji Wilna i na Wile┼äszczy┼║nie: „Mieszka┼äcy miast, miasteczek, wsi witaj─ů rado┼Ťnie wchodz─ůce oddzia┼éy Armii Czerwonej, nios─ůce in wolno┼Ť─ç. (Bowiem) Litwini tak dogry┼║li nam swoj─ů but─ů, brutalno┼Ťci─ů, narzucaniem swej mowy, pozbawieniem praw nawet do pracy, ┼╝e wielu… cieszy┼éo si─Ö i┼╝ dostali kopniaka od swych patron├│w” (Sergiusz Piasecki Cz┼éowiek przemieniony w wilka Londyn 1964). Tak, taka jest prawda: „Ludno┼Ť─ç polska na Litwie widzia┼éa w bolszewikach wyzwolenie spod niezwykle ci─Ö┼╝kiego pod wzgl─Ödem narodowym ucisku litewskiego i dlatego przychylnie odnios┼éa si─Ö do bolszewik├│w” (Z. Brzozowski; Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945 Tom I wrzesie┼ä 1939 – czerwiec 1941, str. 283). Czyli sowiecki diabe┼é by┼é lepszy od litewskiego Lucyfera!
Natomiast Hanna Świda-Ziemba w swoim dzienniku Uchwycić życie. Wspomnienia, dzienniki i listy 1930-1989 (Warszawa 2018) pisze:
„Wilno, 1 pa┼║dziernika 1940. Niech ┼╝yje Polska! Nie oddamy Ciebie ┼╝adnym bolszewikom! To s─ů podli ludzie! Wstr─Ötni! Nienawidz─Ö ich! Ja bym wola┼éa umrze─ç ni┼╝ nie zabi─ç ┼╝adnego! Oni teraz okupuj─ů Wilno i tak strasznie m─Öcz─ů Polak├│w, ┼╝e nie wiem! Tak mi jako┼Ť smutno. Tak chce si─Ö p┼éaka─ç. Bo ja pami─Ötam, jak by┼éy wsz─Ödzie bia┼éo-czerwone sztandary i uczyli┼Ťmy si─Ö o Polsce, a nie o parszywej Litwie i nienawistnych bolszewikach…”.
Sowieci przede wszystkim ukr├│cili nacjonalistyczne zap─Ödy Litwin├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. Jak pisze Piasecki: „Dodatni─ů stron─ů (okupacji sowieckiej) by┼éo z┼éagodzenie terroru litewskiego”. Pogromy Polak├│w nie by┼éy ju┼╝ mo┼╝liwe. Jednak Polacy musieli wieczorem omija─ç ulice, na kt├│rych mieszka┼éo du┼╝o kolonist├│w litewskich, bo Litwini ich bili (S. Piasecki). Polacy odzyskali mo┼╝liwo┼Ť─ç zarobkowania i chocia┼╝ by┼éo ci─Ö┼╝ko, bardzo ci─Ö┼╝ko ┼╝y─ç w sowieckiej biedzie, g┼é├│d ju┼╝ nie zagl─ůda┼é im w oczy. Np. w Biurze Projektowania Przemys┼éowego w Wilnie, kt├│re powsta┼éo zaraz po wej┼Ťciu Armii Czerwonej tylko dwie osoby by┼éy Litwinami – dyrektor i intendent, reszt─Ö pracownik├│w stanowili Polacy. Powr├│ci┼éy szko┼éy z polskim j─Özykiem wyk┼éadowym, ale dyrektorami byli Litwini. Polacy uzyskali prawo do tworzenia organizacji spo┼éecznych i kulturalnych, a nawet polskoj─Özycznej gazety „Czerwony Sztandar”. Od┼╝y┼é ponownie Teatr Polski, jednak teraz w budynku dawnego kina „Helios”, bo zabrany przez Litwin├│w budynek Teatru Polskiego nie Pohulance nie zosta┼é zwr├│cony Polakom – wci─ů┼╝ by┼éo to lepiej ni┼╝ za Litwin├│w (Aleksander Kropiwnicki Obok Litwin├│w „Tygodnik Solidarno┼Ť─ç” 20.9.1991). Litwini mieli jednak nadal w┼éadz─Ö administracyjn─ů. A chocia┼╝ by┼éa pod ostrym nadzorem bolszewik├│w, w urz─Ödach jak tylko mogli bojkotowali „urz─Ödowo” mow─Ö polsk─ů. Je┼Ťli za┼Ť nie mogli porozumie─ç si─Ö z Polakami po litewsku, woleli m├│wi─ç po rosyjsku (S. Piasecki).
Tak komunistom litewskim jak i nacjonalistom litewskim w odniesieniu do Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie przy┼Ťwieca┼é ten sam cel, a by┼éo nim konsekwentne d─ů┼╝enie do spauperyzowania ludno┼Ťci polskiej i zniszczenia jej dorobku kulturalnego oraz uczynienia z niej Litwin├│w. Ten dziwny z punktu widzenia ideologicznego sojusz skierowany przeciwko Polakom na Litwie trwa┼é nieprzerwanie a┼╝ do 1990 r. Bardzo wielu cz┼éonk├│w Litewskiej Partii Komunistycznej w latach 1940-90 by┼éo de facto krypto nacjonalistami i polako┼╝ercami (do powsta┼éego w 1988 r. ruchu nacjonalistycznego Sajudis nale┼╝a┼éo wielu wp┼éywowych komunist├│w, a prezydent Litwy w latach 2009-2019 Dalia Grybauskaite – znana z antypolskich posuni─Ö─ç, by┼éa cz┼éonkiem Komunistycznej Partii Litwy w latach 1983-90). O nacjonalistach litewskich w Litewskiej Partii Komunistycznej czytamy: „Patrioci wst─Öpuj─ů do partii, bo to jest jedyna platforma, z kt├│rej mo┼╝na mie─ç jakikolwiek wp┼éyw w jakiejkolwiek b─ůd┼║ dziedzinie. A dewiz─ů ich jest podobno: Nie s─ůd┼║cie nas wed┼éug tego co m├│wimy, ale wed┼éug tego co robimy” (Stosunki polsko-litewskie w 1968 r. „Kultura” Nr 1-2 1970, str. 139, Pary┼╝; z pobudek konformistycznych dla kariery i litewskiego nacjonalistycznego credo Litwini ch─Ötnie zapisywali si─Ö do Litewskiej Partii Komunistycznej przez ca┼éy czas istnienia sowieckiej Litwy: wg paryskiej „Kultury” w 1982 r. nale┼╝a┼éo do niej 123 tys. Litwin├│w i tylko zaledwie 7 tys. Polak├│w; pomimo tego po 1990 r. nacjonali┼Ťci litewscy sami si─Ö wybielaj─ůc zarzucali w┼éa┼Ťnie Polakom wspieranie komunistycznej w┼éadzy). A Zygmunt Brzozowski wspomina tamte czasy i ci─ůg┼ée przepoczwarzanie si─Ö ideologiczne Litwin├│w: „Wielu z tych Litwin├│w, kt├│rzy za czas├│w sowieckich udawali gorliwych komunist├│w, z chwil─ů przyj┼Ťcia Niemc├│w, sta┼éo si─Ö faszystami”, a w 1944 r. ponownie komunistami. Tzw. komuni┼Ťci litewscy – rzekomi internacjonali┼Ťci byli faktycznie ci─ůgle obrzydliwymi nacjonalistami. J─Özyk rosyjski obok j─Özyka litewskiego sta┼é si─Ö j─Özykiem oficjalnym na Litwie. Kiedy jednak Polacy nie znaj─ůcy j─Özyka litewskiego, a znaj─ůcy z dawnych lat j─Özyk rosyjski pos┼éugiwali si─Ö rosyjskim, to Litwini zarzucali Polakom „rusyfikowanie Litwy”. A wi─Öc czy to pod panowaniem sowieckim czy niemieckim kontynuowano w miar─Ö mo┼╝liwo┼Ťci polityk─Ö smetonowskiej Litwy, w tym walk─Ö z Polakami i polsko┼Ťci─ů na Litwie. Na przyk┼éad, kiedy Polacy domagali si─Ö elementarnych praw dla siebie, to Litwini przedstawiali je w┼éadzom sowieckim jako objaw szowinizmu polskiego stoj─ůcego na przeszkodzie do realizacji komunistycznych idea┼é├│w. Obserwowali skrupulatnie polsk─ů dzia┼éalno┼Ť─ç na sowieckiej Litwie. Np. kiedy teatr polski w Wilnie wystawi┼é bardzo znan─ů polsk─ů sztuk─Ö Krakowiak├│w i G├│rali, szybko donie┼Ťli okupantom sowieckim, ┼╝e jest szowinistyczna i doprowadzili do skre┼Ťlenia z niej szereg scen za bardzo polskich (Z. Brzozowski).
Jednak ┼╝ycie Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie wcale do spokojnych i bezpiecznych nie nale┼╝a┼éo. W┼éadys┼éaw Wielhorski w swoich Wspomnieniach z prze┼╝y─ç w niewoli sowieckiej (Londyn 1965) pisze: „W pi─Ö─ç dni po przyj┼Ťciu do w┼éadzy „ludowego” rz─ůdu… zamkni─Öto nam „Kurier Wile┼äski” w dniu 22 czerwca… skonfiskowano ruchomo┼Ťci sp├│┼éki (wydawniczej), przede wszystkim kosztowne linotypy i maszyny drukarskie… Przesta┼éo istnie─ç ostatnie niezale┼╝ne, legalnie wydawane, pismo polskie na terytorium (przedwojennej) Rzeczypospolitej. Zgon jego dotkn─ů┼é bole┼Ťnie ca┼é─ů polsk─ů ludno┼Ť─ç Litwy”, gdy┼╝ ogrywa┼éo ono bardzo wa┼╝n─ů rol─Ö w ich okupacyjnym ┼╝yciu. Tak jak w ca┼éym Zwi─ůzku Sowieckim tak┼╝e i na Litwie, i w Wilnie szala┼é Ludowy Komisariat Spraw Wewn─Ötrznych ZSRR – NKWD, kt├│ry aresztowa┼é setki znanych Polak├│w. To dzi─Öki li┼Ťcie znanych osobisto┼Ťci polskich przebywaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej teraz wraz z Wilnem w jej granicach, kt├│r─ů Litwini przekazali Sowietom, NKWD 11 lipca 1940 r. aresztowa┼éo m.in. by┼éego premiera polskiego Aleksandra Prystora, Micha┼éa Tyszkiewicza, adwokata Tadeusza Kiersnowskiego – sekretarza Komitetu Polskiego w Wilnie, Wand─Ö Pe┼éczy┼äsk─ů, ┼╝on─Ö polskiego pu┼ékownika i polityka. Tego dnia zosta┼é aresztowany tak┼╝e W┼éadys┼éaw Wielhorski i osadzony we wi─Özieniu na ┼üukiszkach, a nast─Öpnie przetransportowany do wi─Özienia w Ni┼╝nym Nowogrodzie.
W ostatnim miesi─ůcu panowania sowieckiego na Litwie - w czerwcu 1941 r., komuni┼Ťci litewscy wraz z sowieckim NKWD przeprowadzili zsy┼ék─Ö Litwin├│w, ┼╗yd├│w i Polak├│w na Sybir: spo┼Ťr├│d 35 tys. mieszka┼äc├│w Litwy wysiedlonych w g┼é─ůb Rosji, ok. 33% stanowili Polacy, g┼é├│wnie przedstawiciele inteligencji polskiej i ziemia┼ästwa polskiego. Z Wilna wywieziono 7600 os├│b, g┼é├│wnie Polak├│w – 5000 i polskich ┼╗yd├│w, bo Litwin├│w tam prawie nie by┼éo, reszta zes┼éa┼äc├│w pochodzi┼éa z polskiej cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny ofiarowanej Litwie przez Stalina), wytypowanych przez Litwin├│w. Zygmunt Brzozowski mieszkaj─ůcy w├│wczas na Litwie pisze: „Dzi─Öki obecno┼Ťci Polak├│w w partii komunistycznej w Wilnie, przenika┼éy do spo┼éecze┼ästwa polskiego echa dyskusji i postulat├│w, jakie wysuwano na posiedzeniach partii. W ten spos├│b dosz┼éo do wiadomo┼Ťci og├│┼éu, ┼╝e komuni┼Ťci litewscy urz─Öduj─ůcy w Wilnie wielokrotnie wysuwali postulat wysiedlenia Polak├│w z tego miasta (i Litwy) do Kazachstanu…”. „Od ludzi na kolei dowiedzia┼éem si─Ö, ┼╝e na bocznicy dworca towarowego stoi bardzo d┼éugi zesp├│┼é krytych wagon├│w i do nich ┼éadowano ca┼ée rodziny. Pilnowali ich ┼╝o┼énierze. Podobne sk┼éady ┼éadowano na innych stacjach pod Wilnem. Za┼éadunek ca┼éego poci─ůgu trwa┼é do kilku tygodni. Z wagon├│w dobiega┼éy wo┼éania, brakowa┼éo im wody. Umiera┼éy niemowl─Öta. Ich cia┼éa pozwalano wyrzuca─ç na zewn─ůtrz. Po odje┼║dzie poci─ůgu lito┼Ťciwi ludzie brali te cia┼éka i chowali w bezimiennych grobach” (Marek Sterlingow Wilno. Sze┼Ť─ç razy z r─ůk do r─ůk Gazeta.pl 18.10.2009). Podobnie post─Öpowali komuni┼Ťci litewscy w Kownie i na Litwie Kowie┼äskiej. Brzozowski pisze, ┼╝e m.in. wywieziony zosta┼é na Sybir jego 70-letni stryj Stanis┼éaw Brzozowski, by┼éy dyrektor Towarzystwa Akcyjnego Spadkobierc├│w Stanis┼éawa Montwi┼é┼éa, Cherma┼äscy z Weso┼éowa i wielu innych jego polskich znajomych.
W Wilnie jest wtedy m┼éody Czes┼éaw Mi┼éosz. W ksi─ů┼╝ce Rodzinna Europa du┼╝o p├│┼║niej napisze: „By┼éo mi ┼╝al tego miasta, bo zna┼éem tu ka┼╝dy kamie┼ä, i wszystkich dr├│g, las├│w, jezior, wiosek kraju wrzuconych w m┼éyn miel─ůcy nie tylko ludzi, r├│wnie┼╝ krajobrazy na miazg─Ö”. Wkr├│tce Mi┼éosz ucieknie z Wilna do Warszawy (Marek Sterlingow).
Za te wszystkie okrutne prze┼Ťladowania Polacy w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie znienawidzili Litwin├│w do ostatnich granic. Genera┼é Stefan Rowecki, komendant Zwi─ůzku Walki Zbrojnej 19 lutego 1941 r. meldowa┼é gen. Kazimierzowi Sosnkowskiemu w Londynie: „Og├│lnie spo┼éecze┼ästwo (polskie w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie litewskiej) nastawione do nich (Litwin├│w) bardziej wrogo ni┼╝ do bolszewik├│w. Oczekuje si─Ö momentu, kiedy mo┼╝na b─Ödzie zem┼Ťci─ç si─Ö za okrutne metody obchodzenia si─Ö z Polakami, za wynaradawianie i litwinizowanie…” (AK 1939-1945, t. 1, str. 462). Niestety, ┼╝adna kara nigdy nie spotka┼éa i nie spotyka za te potworne zbrodnie dokonane na ci─ůgle dokonywane na Polakach w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. Bo sprawiedliwo┼Ťci nie ma na tym ┼Ťwiecie, tj. Kr├│lestwie Szata. A Litwini byli i s─ů jego wiernymi s┼éugami. Podobnie jak wszystkie rz─ůdy polskie po 1945 r., szczeg├│lnie te po 1989 r., kt├│re polako┼╝erczych Litwin├│w uwa┼╝aj─ů za przyjaci├│┼é i partner├│w strategicznych Polski.
22 czerwca 1941 r. Niemcy hitlerowskie napadaj─ů zbrojnie na Zwi─ůzek Sowiecki – swego dotychczas najlepszego sojusznika. Przed ucieczk─ů z Wilna enkawudzi┼Ťci strza┼éami w ty┼é g┼éowy morduj─ů kilkaset os├│b w wi─Özieniu na ┼üukiszkach i areszcie przy ul. Mickiewicza (ofiary to w wi─Ökszo┼Ťci Polacy). Szcz─Ö┼Ťcie ma ostatni transport do ┼éagr├│w. Polscy kolejarze uniemo┼╝liwiaj─ů odjazd sk┼éadu. Wi─Ö┼║niowie uciekaj─ů. W ci─ůgu kilku dni Niemcy zajmuj─ů Litw─Ö, z czego ciesz─ů si─Ö Litwini, kt├│rzy "rado┼Ťnie i z kwiatami witali ┼╝o┼énierzy niemieckich i udzielili im wszelkiej pomocy" (M. Sterlingow). Przez chwil─Ö ciesz─ů si─Ö nawet Polacy. Pryska w ko┼äcu strach przed wyw├│zk─ů na Sybir.
W┼éadze sowieckiej Litwy ukr├│ci┼éy nacjonalistyczne zap─Ödy Litwin├│w nie tylko w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, ale tak┼╝e na obszarze Litwy Kowie┼äskiej. Co wi─Öcej, w pierwszych dniach czy tygodniach za┼Ťwita┼éa nadzieja na lepsz─ů sytuacj─Ö Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej: w 1940 r. mianowa┼éy Polaka Ludwika Abramowicza (zm. Warszawa 1966) burmistrzem Telsz na. ┼╗mudzi; „po przyj┼Ťciu bolszewik├│w wprowadzono w niekt├│rych ko┼Ťcio┼éach w Kownie nabo┼╝e┼ästwa w j─Özyku polskim (szybko zlikwidowa┼é je arcybiskup kowie┼äski Juozapas Skvireckas – jeszcze jeden litewski „kap┼éan Chrystusa”, kt├│ry tak┼╝e, wraz ze swoim biskupem pomocniczym Vincentasem Brizgysem w 1941 r. wita┼é uroczy┼Ťcie armi─Ö hitlerowsk─ů w Kownie oraz mianowa┼é kapelan├│w dla litewskich formacji wojskowych podleg┼éym Niemcom: ang. Wikipedia) oraz projektowano otwarcie szk├│┼é polskich na terenie Kowie┼äszczyzny” (AK 1939-1945, t. 1, str. 285). Do otwarcia nowych szk├│┼é polskich i gimnazj├│w na Litwie Kowie┼äskiej nie dopu┼Ťcili komuni┼Ťci litewscy, a de facto nacjonali┼Ťci litewscy, kt├│rzy teraz pod przemalowanym na czerwono szyldem usi┼éowali w miar─Ö mo┼╝no┼Ťci kontynuowa─ç star─ů antypolsk─ů polityk─ů (P. ┼üossowski). Nie tylko. ┼╝e nie otwarto nowych szk├│┼é, ale zamkni─Öto gimnazja polskie w Kownie, Poniewie┼╝u i Wi┼ékomierzu oraz 8 istniej─ůcych dotychczas polskich szk├│┼é podstawowych. Jak pisze Krzysztof Bojko w swej pracy o harcerstwie polskim na Litwie Kowie┼äskiej, decyzja o zamkni─Öciu wszystkich polskich zosta┼éa powzi─Öta jeszcze przez nacjonalistyczny rz─ůd litewski przed samym przy┼é─ůczeniem Litwy do Zwi─ůzku Sowieckiego. Komunistyczny rz─ůd litewski podtrzyma┼é t─Ö decyzj─Ö. Bowiem tak komunistom litewskim jak i nacjonalistom litewskim w odniesieniu do Polak├│w na Litwie przy┼Ťwieca┼é ten sam cel, a by┼éo nim konsekwentne d─ů┼╝enie do spauperyzowania ludno┼Ťci polskiej i zniszczenia jej dorobku kulturalnego oraz uczynienia z niej Litwin├│w. Polacy pr├│bowali ratowa─ç szko┼éy i do ministra o┼Ťwiaty sowieckiej Litwy, Juozasa ┼╗iug┼╝dy, uda┼éa si─Ö delegacja przedstawicieli gimnazjum polskiego w Kownie. Liczono na poparcie, gdy┼╝ jako komunista w czasie rz─ůd├│w Smetony mia┼é zakaz nauczania w litewskich szko┼éach i dzi─Öki okazanej mu lito┼Ťci ze strony dyrektora tego gimnazjum, Ludwika Abramowicza, pracowa┼é jako nauczyciel j─Özyka polskiego w tym polskim gimnazjum. Przez d┼éugie lata znalaz┼é w nim i schronienie, i ┼Ťrodki utrzymania. Teraz ┼╗iug┼╝da, jako minister o┼Ťwiaty pokaza┼é swoje prawdziwe antypolskie oblicze, kt├│re ukrywa┼é jedz─ůc chleb polski – pokaza┼é jak nisko mo┼╝e upa┼Ť─ç Litwin jako „cz┼éowiek”. Polsk─ů delegacj─Ö przyj─ů┼é bardzo wrogo i bu┼äczucznie zapewni┼é, ┼╝e nie dopu┼Ťci do ponownego otwarcia polskich szk├│┼é na Litwie Kowie┼äskiej. Z nieukrywan─ů satysfakcj─ů realizowa┼é postanowienie o likwidacji tego┼╝ gimnazjum. „Gimnazjum to – jak mia┼é o┼Ťwiadczy─ç – ten rozsadnik i gniazdo przekl─Ötej polsko┼Ťci, wypal─Ö bez lito┼Ťci”.
Ten dziwny z punktu widzenia ideologicznego sojusz komunist├│w litewskich z nacjonalistami litewskimi skierowany przeciwko Polakom na Litwie trwa┼é nieprzerwanie a┼╝ do 1990 r. Bardzo wielu cz┼éonk├│w Litewskiej Partii Komunistycznej w latach 1940-90 by┼éo de facto krypto nacjonalistami i polako┼╝ercami. O nacjonalistach litewskich w Litewskiej Partii Komunistycznej od 1940 r. czytamy: „Patrioci wst─Öpuj─ů do partii, bo to jest jedyna platforma, z kt├│rej mo┼╝na mie─ç jakikolwiek wp┼éyw w jakiejkolwiek b─ůd┼║ dziedzinie. A dewiz─ů ich jest podobno: Nie s─ůd┼║cie nas wed┼éug tego co m├│wimy, ale wed┼éug tego co robimy” (Stosunki polsko-litewskie w 1968 r. „Kultura” Nr 1-2 1970, str. 139, Pary┼╝; z pobudek konformistycznych dla kariery i litewskiego nacjonalistycznego credo Litwini ch─Ötnie zapisywali si─Ö do Litewskiej Partii Komunistycznej przez ca┼éy czas istnienia sowieckiej Litwy: wg paryskiej „Kultury” w 1982 r. nale┼╝a┼éo do niej 123 tys. Litwin├│w i tylko zaledwie 7 tys. Polak├│w; pomimo tego po 1990 r. nacjonali┼Ťci litewscy sami si─Ö wybielaj─ůc zarzucali w┼éa┼Ťnie Polakom wspieranie komunistycznej w┼éadzy). A Polak z Litwy Kowie┼äskiej Zygmunt Brzozowski wspomina tamte czasy i ci─ůg┼ée przepoczwarzanie si─Ö ideologiczne Litwin├│w: „Wielu z tych Litwin├│w, kt├│rzy za czas├│w sowieckich udawali gorliwych komunist├│w, z chwil─ů przyj┼Ťcia Niemc├│w, sta┼éo si─Ö faszystami”, a w 1944 r. ponownie komunistami. Tzw. komuni┼Ťci litewscy – rzekomi internacjonali┼Ťci byli faktycznie ci─ůgle obrzydliwymi nacjonalistami. W 1940 r. j─Özyk rosyjski obok j─Özyka litewskiego sta┼é si─Ö j─Özykiem oficjalnym na Litwie. Kiedy jednak Polacy nie znaj─ůcy j─Özyka litewskiego, a znaj─ůcy z dawnych lat j─Özyk rosyjski pos┼éugiwali si─Ö rosyjskim, to Litwini zarzucali Polakom „rusyfikowanie Litwy”. A wi─Öc czy to pod panowaniem sowieckim czy niemieckim kontynuowano w miar─Ö mo┼╝liwo┼Ťci polityk─Ö smetonowskiej Litwy, w tym walk─Ö z Polakami i polsko┼Ťci─ů na Litwie.
W┼éadza litewsko-sowiecka na ziemiach Litwy Kowie┼äskiej przynios┼éa pozbawienie Polak├│w podstaw zbiorowej egzystencji przez likwidacj─Ö wszystkich polskich szk├│┼é, organizacji i prasy polskiej oraz kradzie┼╝ mienia Polak├│w. Pozabiera┼éa Polakom dwory i pa┼éace z ich zabytkami sztuki i cennymi pami─ůtkami polskimi oraz ksi─Ögozbiorami, dzi─Öki czemu muzea i biblioteki na Litwie maj─ů dzisiaj tysi─ůce polonik├│w (bez nich zapewne tylko jedno muzeum by┼éoby na Litwie!). To nie by┼éa robota tylko urz─Ödnik├│w sowieckich i sowieckiego NKWD. W tych wszystkich zbrodniach czynny udzia┼é brali Litwini – smetonowscy nacjonali┼Ťci. Np. litewskimi r─Ökami w spos├│b ostentacyjnie bezwzgl─Ödny przy likwidacji polskiej siedziby Zarz─ůdu Towarzystwa O┼Ťwiatowego „Pochodnia” w Kownie, niszczono ksi─ů┼╝ki z biblioteki, wyrzucaj─ůc je z okien na ulic─Ö (P. ┼üossowski).
Jeszcze za rz─ůd├│w nacjonalist├│w na Litwie Kowie┼äskiej zacz─Ö┼éa tworzy─ç si─Ö polska konspiracja niepodleg┼éo┼Ťciowa, wspieraj─ůca d─ů┼╝enia narodu polskiego do ponownego odzyskania niepodleg┼éej Polski. Sowiecko-litewskie NKWD ca┼é─ů swoj─ů energi─Ö skoncentrowa┼éo na jej zniszczeniu. W marcu 1941 r. zosta┼é rozbity sztab podokr─Ögu kowie┼äskiego, ale nie obwody. Te dzia┼éa┼éy nadal, cho─ç w bardzo okrojonym zakresie. Umo┼╝liwi┼éo to odtworzenie podokr─Ögu podczas okupacji niemieckiej.
R├│wnie┼╝ ┼╝ycie Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej wcale do spokojnych i bezpiecznych nie nale┼╝a┼éo. Tak jak w ca┼éym Zwi─ůzku Sowieckim tak┼╝e i na Litwie szala┼é Ludowy Komisariat Spraw Wewn─Ötrznych ZSRR – NKWD, kt├│ry aresztowa┼é setki znanych Polak├│w. To dzi─Öki li┼Ťcie znanych osobisto┼Ťci polskich przebywaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej, kt├│r─ů Litwini przekazali Sowietom, NKWD aresztowa┼éo Polak├│w.
W ostatnim miesi─ůcu panowania sowieckiego na Litwie - w czerwcu 1941 r., komuni┼Ťci litewscy wraz z sowieckim NKWD przeprowadzili zsy┼ék─Ö Litwin├│w, ┼╗yd├│w i Polak├│w na Sybir: spo┼Ťr├│d 35 tys. mieszka┼äc├│w Litwy wysiedlonych w g┼é─ůb Rosji, ok. 33% stanowili Polacy – w tym oko┼éo 5000 z Kowna i Litwy Kowie┼äskiej, g┼é├│wnie przedstawiciele inteligencji polskiej i ziemia┼ästwa polskiego, m.in. ksi─Öcia Konstantego Radziwi┼é┼éa, w czym Litwini ochoczo pomagali NKWD: to oni wytypowali Polak├│w do zes┼éania. Wyw├│zki na wsch├│d spowodowa┼éy na Litwie Kowie┼äskiej zdziesi─ůtkowanie polskiego ziemia┼ästwa i inteligencji.
22 czerwca 1941 r. Niemcy hitlerowskie napadaj─ů zbrojnie na Zwi─ůzek Sowiecki – swego dotychczas najlepszego sojusznika (Aleksander Bregman Najlepszy sojusznik Hitlera Londyn 1958).
Historyk polski Piotr ┼üossowski tak podsumowa┼é pierwsz─ů sowieck─ů w┼éadz─Ö na Litwie – rz─ůdy komunist├│w litewskich: „Og├│lnie bior─ůc, pod rz─ůdami sowieckimi nast─ůpi┼éo dalsze, wyra┼║ne pogorszenie sytuacji ludno┼Ťci polskiej… na Litwie Kowie┼äskiej (Polacy) pozbawieni zostali podstaw zbiorowej egzystencji”.


Niemiecka okupacja Litwy Kowieńskiej i Wilna 1941-1944


Litwini modlili si─Ö o wojn─Ö Niemiec hitlerowskich ze Zwi─ůzkiem Sowieckim., wierzyli, ┼╝e u boku Niemiec powstanie ponownie niepodleg┼ée pa┼ästwo litewskie. Wi─Öcej, jak pisze mieszkaj─ůcy na przedwojennej Litwie Kowie┼äskiej, a podczas wojny w Wilnie Zygmunt S. Brzozowski (Litwa – Wilno 1910-1945 Pary┼╝ 1987) marzyli o przyj┼Ťciu Niemc├│w m.in. dlatego, ┼╝e chcieli u boku Niemc├│w bra─ç udzia┼é w ich podboju Europy i dlatego, ┼╝e widz─ůc co Niemcy wyprawiaj─ů w okupowanej Polsce z Polakami i ┼╗ydami, mieli nadziej─Ö, ┼╝e Niemcy pozwol─ů im ostatecznie rozprawi─ç si─Ö z Polakami (Z. Brzozowski). Dlatego ju┼╝ przed wybuchem wojny emigranci litewscy w Berlinie, w tym do 1940 r. attach├ę wojskowy Litwy w tym mie┼Ťcie p┼ék. Skripa zacz─ů┼é tworzy─ç rz─ůd litewski z nadziej─ů, ┼╝e obejmie on w┼éadz─Ö na zaj─Ötej przez wojsko niemieckie Litwie. I t─ů nadziej─ů ┼╝yli Litwini a┼╝ do ko┼äca niemieckiej okupacji Litwy w 1944 r. pomimo tego, ┼╝e Niemcy hitlerowskie nie chcia┼éy nawet s┼éysze─ç o jakiej┼Ť niepodleg┼éej Litwie. Nie tylko to. Planowali przy┼é─ůczenie Litwy do Niemiec i ewentualne przep─Ödzenie z niej Litwin├│w. Nawet dla pohitlerowskich Niemiec, konkretnie dla puczyst├│w, kt├│rzy 20 lipca 1944 r. w kwaterze Hitlera Wolfsschanze (Wilczy Szaniec) ko┼éo Rastenburga (obecnego K─Ötrzyna) w Prusach Wschodnich dokonali nieudanego zamachu stanu, przeprowadzonego przez oficer├│w Wehrmachtu pod przyw├│dztwem pu┼ékownika Clausa von Stauffenberga, male┼äka i bez ┼╝adnego znaczenia w polityce europejskiej Litwa, mia┼éa by─ç dana Polsce - u┼╝yta do ostatecznego za┼éatwienia spraw polsko-niemieckich. Celem puczu, w kt├│rym mia┼é zgin─ů─ç Adolf Hitler, by┼éo ratowanie Niemiec wraz z niemieck─ů Austri─ů przed ich totaln─ů zag┼éad─ů przez wojska koalicji antyhitlerowskiej i bezwzgl─Ödn─ů kapitulacj─ů Berlina; liczono na zawarcie zno┼Ťnych warunk├│w pokojowych z Ameryk─ů, Wielk─ů Brytani─ů i Francj─ů, dalsz─ů wojn─Ö z osamotnionym, a tym samym os┼éabionym militarnie Zwi─ůzkiem Sowieckim i utrzymanie „Wielkich Niemiec”, szczeg├│lnie z hitlerowskimi granicami wschodnimi Niemiec. Z oryginalnych dokument├│w organizator├│w zamachu, wydanych w Monachium w 1967 r., a przede wszystkim z ich memoria┼éu dowiadujemy si─Ö, ┼╝e losy Polski mia┼éy zale┼╝e─ç od dalszego przebiegu wojny Niemiec ze Zwi─ůzkiem Sowieckim i potraktowane jako obiekt przetargu z Moskw─ů, szczeg├│lnie je┼Ťli uda┼éo by si─Ö Niemcom w dalszym toku wojny zajmowa─ç polskie Ziemie Wschodnie, czyli wschodni─ů granic─Ö Polski. W warunkach pokojowych formu┼éowanych przez jednego z najwa┼╝niejszych organizator├│w zamachu Carla Goerdelera, by┼éego nadburmistrza Lipska, granica polsko-niemiecka mia┼éaby biec mniej wi─Öcej wzd┼éu┼╝ linii granicznej z 1914 r. (Wielkopolska, Pomorze i ca┼éy G├│rny ┼Ül─ůsk w granicach Niemiec). W zamian na utrat─Ö ziem zachodnich Polska z pomoc─ů Berlina mia┼éaby by─ç po┼é─ůczona w formie unii pa┼ästwowej z Litw─ů. Tym sposobem mia┼éby by─ç zagwarantowany jej dost─Öp do morza. Niezale┼╝nie od tego wyra┼╝aj─ů autorzy memoria┼éu gotowo┼Ť─ç udzielenia Polsce pomocy gospodarczej w celu zagojenia ran wywo┼éanych wojn─ů. A wi─Öc Polska mia┼éa powr├│ci─ç na polityczn─ů map─Ö Europy, ale Litwa nie! Tymczasem nie tylko wydawana podczas okupacji niemieckiej gazeta litewska „Naujoji Lietuva” pisa┼éa, ┼╝e Litwa jest sprzymierze┼äcem Niemc├│w, ┼╝e z ich losem sprz─Ög┼éa na wieki sw├│j w┼éasny, poniewa┼╝ jest sercem oddana idei „nowej Europy”, budowanej przez „wielki nar├│d niemiecki”, w kt├│rej miejsca dla Polski nie by┼éo i to wystarcza┼éo, aby budow─Ö takiej w┼éa┼Ťnie niemieckiej Europy popiera─ç. Jak pisze Zygmunt Brzozowski ┼Ťwiadczy┼éo to o niedo┼Ťwiadczeniu politycznym Litwin├│w. Ich germanofilstwo i polako┼╝erstwo bra┼éo g├│r─Ö nad zdrowym rozs─ůdkiem. Pomimo tego wydawana podczas okupacji niemieckiej gazeta litewska „Naujoji Lietuva” pisa┼éa, ┼╝e Litwa jest sprzymierze┼äcem Niemc├│w, ┼╝e z ich losem sprz─Ög┼éa na wieki sw├│j w┼éasny, poniewa┼╝ jest sercem oddana idei „nowej Europy”, budowanej przez „wielki nar├│d niemiecki”, w kt├│rej miejsca dla Polski nie by┼éo i to wystarcza┼éo, aby budow─Ö takiej w┼éa┼Ťnie niemieckiej Europy popiera─ç. Jak pisze Zygmunt Brzozowski ┼Ťwiadczy┼éo to o niedo┼Ťwiadczeniu politycznym Litwin├│w. Ich germanofilstwo i polako┼╝erstwo bra┼éo g├│r─Ö nad zdrowym rozs─ůdkiem.
Marzenie Litwin├│w sprawdzi┼éo si─Ö: 22 czerwca 1941 r. Niemcy hitlerowskie powt├│rzy┼éy sw├│j Drang nach Osten i pot─Ö┼╝n─ů machin─ů wojenn─ů ruszy┼éy na podb├│j Zwi─ůzku Sowieckiego. Wojska niemieckie w b┼éyskawicznym tempie zajmuj─ů ziemie litewskie. Litwini – wszyscy Litwini (wyj─ůtki potwierdzaj─ů regu┼é─Ö) z wielk─ů rado┼Ťci─ů witali wkraczaj─ůcych do miast i wsi niemieckie oddzia┼éy wojskowe i gdzie tylko i jak tylko mogli pomagali im w zaj─Öciu kraju. Tak┼╝e przed samym zaj─Öciem Wilna przez Niemc├│w nacjonali┼Ťci z Frontu Aktywist├│w Litwy zaapelowali do Litwin├│w przebywaj─ůcych w mie┼Ťcie, aby „rado┼Ťnie i z kwiatami witali ┼╝o┼énierzy niemieckich i udzielili im wszelkiej pomocy”. W Wilnie cz┼éonkowie litewskiej podziemnej paramilitarnej organizacji rozpocz─Öli nawet ma┼ée powstanie i zabijali rosyjskich maruder├│w. Zaraz po wej┼Ťciu Niemc├│w na Litw─Ö ujawni┼é si─Ö „tymczasowy rz─ůd litewski” z Juozasem Ambrazevi─Źiusem na czele, kt├│ry powita┼é wkraczaj─ůce do Litwy wojska hitlerowskie or─Ödziem do narodu, wyra┼╝aj─ůc „wdzi─Öczno┼Ť─ç Zbawcy kultury europejskiej, Kanclerzowi Wielkiej Rzeszy Niemieckiej – Adolfowi Hitlerowi i Jego Bohaterskiej Armii, kt├│ra wyzwoli┼éa Litw─Ö. W┼éadze niemieckie rozp─Ödzi┼éy ten „rz─ůd litewski” ju┼╝ 5 sierpnia 1941 r. i z Litwy uczyni┼éy Generalny Komisariat Litewski, wchodz─ůcy w sk┼éad Generalnego Komisariatu Ostland z siedzib─ů g┼é├│wn─ů w Rydze. Przyw├│dc├│w litewskich, kt├│rzy nie godzili si─Ö z niemieck─ů polityk─ů w odniesieniu do Litwy, trafiali do wi─Özie┼ä i oboz├│w koncentracyjnych. Sen nacjonalist├│w litewskich o Litwie buduj─ůcej wsp├│lnie z Hitlerem now─ů Europ─Ö prysn─ů┼é jak ba┼äka mydlana. W┼éadze Generalnego Komisariatu Litewskiego zainstalowano nie w zdominowanym przez Polak├│w Wilnie, ale dla wi─Ökszego bezpiecze┼ästwa w litewskim Kownie, co zosta┼éo przyj─Öte jako policzek dany nacjonalistom litewskim. Komisariatem Litewskim zarz─ůdza┼é od 28 lipca 1941 r. Niemiec – Theodor Adrian von Renteln (Wikipedia litewska). Zygmunt Szcz─Ösny Brzozowski pisze: „…By pozbawi─ç Litwin├│w ca┼ékowicie nadziei na otrzymanie niepodleg┼éo┼Ťci, w niemieckich odezwach i zarz─ůdzeniach pojawia┼é si─Ö zwrot o „by┼éym pa┼ästwie litewskim”. W ten spos├│b Litwa sta┼éa si─Ö jednym z ogniw niemieckiego Ostlandu… Niemcy…odnosili si─Ö do Litwin├│w z pogard─ů…”. Najlepszym dowodem na to jest m.in. fakt, ┼╝e Hitler nie przyj─ů┼é delegacji litewskiej maj─ůcej wr─Öczy─ç mu memoria┼é o niepodleg┼éo┼Ťci Litwy, jak r├│wnie┼╝ i to, ┼╝e Niemcy w┼éa┼Ťciwie przyst─ůpili do likwidacji litewskiego uniwersytetu w Wilnie. „Pozwolono Litwinom na utrzymanie na uniwersytecie tylko dw├│ch fakultet├│w: technicznego i medycznego. Poniewa┼╝ fakultetu technicznego w og├│le nie by┼éo, a fakultet medyczny reorganizowano, zarz─ůdzenie w┼éadz niemieckich by┼éo r├│wnoznaczne z likwidacj─ů uniwersytetu” (S. Piasecki). Odmow─ů przyj─Öcia delegacji litewskiej przez Hitlera Litwini si─Ö poczuli si─Ö zupe┼énie dotkni─Öci, bo zaraz po obj─Öciu urz─Ödu przez komisarza Rentelna na Liwtwie, „wnet zg┼éosi┼éa si─Ö delegacja nacjonalist├│w litewskich z genera┼éem Kubiliunasem na czele, kt├│ry z┼éo┼╝y┼é ‘F├╝hrerowi Wielkich Niemiec oraz d-twu s┼éawnej armii niemieckiej najserdeczniejsze i najszczersze podzi─Ökowanie za oswobodzenie Litwy od ┼╝ydowsko-bolszewickiego terroru’. Kubiliunas wyra┼╝a┼é gotowo┼Ť─ç zorganizowania ┼╝ycia litewskiego ‘w kierunku ideologii pa┼ästw Osi, by w walce prowadzonej przez Hitlera przeciw bolszewizmowi i brytyjskiej plutokracji nie zabrak┼éo i Litwy’” – pisa┼é w swoim raporcie dla Rz─ůdu Polskiego w Londynie z 11 maja 1942 gen. Stefan Rowecki, Komendant G┼é├│wny Armii Krajowej (R. Korab-┼╗ebryk jw.).
Okupanci niemieccy Litwin├│w jako ras─Ö „nadaj─ůc─ů si─Ö do zniemczenia” dopuszczaj─ů do administracji ┼Ťredniego i niskiego szczebla oraz policji, formuj─ů z┼éo┼╝one z nich oddzia┼éy pomocnicze. Oczywi┼Ťcie Litwini z rado┼Ťci─ů zgodzili si─Ö na wsp├│┼éprac─Ö z okupantem niemieckim. Aby m├│c sprawnie rz─ůdzi─ç okupowan─ů przez siebie Litw─ů Niemcy oparli si─Ö na najbardziej germanofilskim od┼éamie narodowc├│w litewskich Augistinasa Voldemarasa i skrajnie szowinistycznej katolickiej m┼éodzie┼╝y litewskiej (Z. Brzozowski). Genera┼é litewski Petras Kubiliūnas zosta┼é radc─ů przy generalnym komisarzu Theodorze Adrianie von Rentelnie. Z rozwi─ůzanego „rz─ůdu litewskiego” Niemcy zostawili jego agendy policyjne i bezpiecze┼ästwa wewn─Ötrznego - Departament Bezpiecze┼ästwa Pa┼ästwowego kierowany przez Vytautasa Reivytisa, w┼é─ůczaj─ůc je w system okupacyjnych w┼éadz. Departament Bezpiecze┼ästwa Pa┼ästwowego zosta┼é przekszta┼écony w litewsk─ů policj─Ö i litewsk─ů policj─Ö bezpiecze┼ästwa (Saugum─Ö), bezpo┼Ťrednio podporz─ůdkowan─ů niemieckiej policji kryminalnej - Kripo. Na czele Saugumy stan─ů┼é Vytautas Reivytis, a po nim agent Abwehry Stasys ─îenkus, kt├│ry sprawowa┼é t─Ö funkcj─Ö do ko┼äca okupacji. Liczebno┼Ť─ç Saugumy wynosi┼éa ok. 400 ludzi, w tym ok. 250 w Kownie i ok. 130 w Wilnie. G┼é├│wnie byli to cz┼éonkowie by┼éego Zwi─ůzku ┼╗elaznego Wilka – litewskiej paramilitarnej organizacji faszystowskiej dzia┼éaj─ůca w latach trzydziestych. Tam wszczepiono w nich nienawi┼Ť─ç do Polak├│w i ┼╗yd├│w. Sauguma ┼Ťci┼Ťle wsp├│┼épracowa┼éa z Sipo i SD, pe┼éni─ůc r├│┼╝ne zadania. Przede wszystkim dostarcza┼éa niemieckim strukturom bezpiecze┼ästwa informacje wywiadowcze dotycz─ůce polskiego i komunistycznego ruchu oporu na obszarze okupowanej Litwy oraz bra┼éa udzia┼é w akcjach antypartyzanckich jednostek, dzia┼éaj─ůcych w p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci Generalnego Gubernatorstwa i na Litwie, jak r├│wnie┼╝ przeciwko niedobitkom polskim na Litwie Kowie┼äskiej. Sekcja Komunistų-┼Żydų Skyrius prowadzi┼éa prze┼Ťladowania ludno┼Ťci ┼╝ydowskiej, przygotowuj─ůc listy proskrypcyjne os├│b przeznaczonych do eksterminacji. Poszukiwa┼éa te┼╝ ┼╗yd├│w zbieg┼éych z getta, a nast─Öpnie przekazywa┼éa ich Niemcom lub litewskim formacjom kolaboracyjnym, jak np. Ypatingasis būrys (tzw. „strzelcy ponarscy”). Szczeg├│ln─ů aktywno┼Ť─ç przejawia┼éa taka sekcja w okr─Ögu wile┼äskim, na czele kt├│rej sta┼é Juozas Bagdonis. Dzia┼éalno┼Ť─ç skierowana przeciwko ┼╗ydom najbardziej by┼éa rozwini─Öta w II po┼é. 1941, p├│┼║niej, gdy ┼╝ydowska spo┼éeczno┼Ť─ç Litwy zosta┼éa faktycznie wymordowana, na plan pierwszy wysun─Ö┼éa si─Ö walka z polskim i komunistycznym podziemiem. W swej dzia┼éalno┼Ťci Sauguma dokona┼éa wielu zbrodni na ludno┼Ťci polskiej i ┼╝ydowskiej. Wielu z jej cz┼éonk├│w pod koniec wojny uciek┼éo na Zach├│d, g┼é├│wnie do USA, gdzie po ich rozszyfrowaniu zosta┼éo uznanych za nazistowskich zbrodniarzy wojennych (np. Algimantas Mykolas Dailidė, Anton Gecas, Kazys Gim┼╝auskas, Aleksandras Lileikis czy Vladas Zajan─Źkauskas), a tak┼╝e do Wenezueli i Australii.
To nie Niemcy a Litwini – policja litewska najpierw pilnowa┼éa wile┼äskiego getta i tego, aby Polacy nie dostarczali im ┼╝adnej pomocy (S. Piasecki), a potem litewskie zbiry z Litwy Kowie┼äskiej – kr├│lestwa Szatana - z formacji Ypatingasis būrys (tzw. „strzelcy ponarscy”) wymordowali 150 tys. ┼╗yd├│w ┼╝yj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej (Encyclopaedia Judaica Jerusalem1971). Pierwsi poinformowali o tym Zach├│d Polacy. Ju┼╝ 11 V 1942 r. w meldunku nr 121 w raporcie specjalnym o „sytuacji litewskiej” dla w┼éadz polskich w Londynie Komendant G┼é├│wny AK, gen. Stefan Grot-Rowecki pisa┼é: „Z wiedz─ů i aprobat─ů Niemc├│w wymordowali Litwini na terenie Kowie┼äszczyzny i Wile┼äszczyzny przesz┼éo 200 000 ┼╗yd├│w” (Roman Korab-┼╗ebryk Bia┼éa Ksi─Öga w obronie Armii Krajowej na Wile┼äszczy┼║nie Lublin 1991).
Jednak nie tylko faszy┼Ťci litewscy byli kolaborantami niemieckimi i nie tylko aktywni kolaboranci (wiele tysi─Öcy!) wspierali w r├│┼╝ny spos├│b okupant├│w niemieckich, a tym samym Niemcy. Jak pisze Pawe┼é ┼üossowski, wspiera┼é Niemc├│w lub aprobowa┼é litewsk─ů administracj─Ö i policj─Ö na us┼éugach Niemc├│w oraz bandyck─ů dzia┼éalno┼Ť─ç Saugumy prawie ca┼éy nar├│d litewski, wci─ůgaj─ůc go do II wojny ┼Ťwiatowej i do zbrodni dokonywanych przez Niemc├│w. Litwini liczyli na to, ┼╝e to Niemcy ostatecznie wygraj─ů II wojn─Ö ┼Ťwiatow─ů i b─Öd─ů rozdawa─ç karty, w tym tak┼╝e Litwie. Opr├│cz policji, Saugumy i Ypatingasis būrys powsta┼éo m.in. 20 batalion├│w policyjnych. W Trawnikach na Lubelszczy┼║nie szkoleni byli litewscy wachmani oboz├│w koncentracyjnych, kt├│rzy stanowili 10% za┼éogi obozu w Majdanku. „W pami─Öci by┼éego wi─Ö┼║nia Majdanka J├│zefa Korcza zapisali si─Ö oni, “…jako maszyny wykonuj─ůce rozkazy, ale maszyny jak┼╝e cz─Östo piekielne, nie r├│┼╝ni─ůce si─Ö niczym od esesman├│w niemieckich…” (Jerzy T. Zalesiak W Wilnie w duchu… Generalbezirk Litauen „S┼éowo. Dziennik Katolicki” 16.9.1993). Policjanci litewscy pilnowali getta warszawskiego (wi─Öziona w getcie Alicja Zawadzka-Wetz wspomina w swojej ksi─ů┼╝ce Refleksje pewnego ┼╝ycia, wydan─ů przez Instytut Literacki w Pary┼╝u w 1967 r.: „Teren szopy otoczony by┼é drutami kolczastymi i pilnowany przez „szaulis├│w”-┼╝o┼énierzy, rekrutowanych na Litwie i odznaczaj─ůcych si─Ö specjalnym okrucie┼ästwem”) oraz byli katami getta warszawskiego podczas jego likwidacji w 1943 r. „Warszawiacy mog─ů opowiedzie─ç, co wyrabiali litewscy szaulisi podczas powstania” (A. Kropiwnicki jw.). Litewskie bataliony policyjne bra┼éy udzia┼é tak┼╝e w zwalczaniu ruchu oporu na Wile┼äszczy┼║nie, Bia┼éorusi, a nawet w okolicach ┼╗ytomierza i na Lubelszczy┼║nie oraz w mordowaniu Polak├│w w Wilnie. „Okrucie┼ästwo tych formacji wobec pacyfikowanej ludno┼Ťci cywilnej przera┼╝a┼éo nieraz samych Niemc├│w. Niemiecki komisarz S┼éucka Carl sw├│j raport do wielkorz─ůdcy Bia┼éorusi Wilhelma Kubego o rzezi ludno┼Ťci ┼╝ydowskiej jakiej dokona┼é 28 pa┼║dziernika 1941 r. litewski 11. Batalion z Kowna, ko┼äczy┼é pro┼Ťb─ů: „…w przysz┼éo┼Ťci niech mnie Pan uchroni przed tym batalionem policyjnym” (J.T. Zalesiak jw.).
„Litwini… wykorzystywali swe stanowiska w administracji i samorz─ůdzie dla szykanowania i uciskania elementu polskiego. Lekcewa┼╝eni przez Niemc├│w, wy┼╝ywali si─Ö Litwini w gn─Öbieniu na sp├│┼ék─Ö z Niemcami ludno┼Ťci polskiej oraz w zwalczaniu i niszczeniu wszelkich objaw├│w kultury polskiej… Fikcja samorz─ůdu, u┼╝ywanie przez Niemc├│w „armii” i policji litewskiej do poni┼╝aj─ůcych zada┼ä, lekcewa┼╝enie przez Niemc├│w wszelkich petycji i ofert wsp├│┼épracy, wyzysk gospodarczy, branka masowa na roboty do Niemiec, ograniczenia swob├│d w dziedzinie ┼╝ycia kulturalnego – oto bilans wys┼éugiwania si─Ö Litwin├│w Niemcom. Mimo ┼Ťwiadomo┼Ťci bankructwa polityki wsp├│┼épracy z Niemcami, Litwini „trwali na swym posterunku” w ci─ůgu ca┼éego okresu okupacji niemieckiej, wykorzystuj─ůc przyznane im przez Niemc├│w przywileje i stanowiska do likwidowania polsko┼Ťci w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie” (Polskie Si┼éy Zbrojne w Drugiej Wojnie ┼Üwiatowej Tom III Armia Krajowa Londyn 1950).
Litwini bez przerwy, ka┼╝dego dnia podczas trzyletniej okupacji Litwy judzili Niemc├│w przeciwko Polakom. Od razu zlikwidowali szko┼éy polskie w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie i utrudniali ┼╝ycie Polakom jak tylko mogli. Np. nie podoba┼éo im si─Ö, ┼╝e wszystkie oficjalne og┼éoszenia niemieckie by┼éy drukowane po niemiecku, litewsku i polsku, domagali si─Ö usuni─Öcia z pracy wszystkich Polak├│w, skar┼╝yli si─Ö, ┼╝e Polacy prowadz─ů szkodliw─ů dzia┼éalno┼Ť─ç nie tylko dla litewskich aspiracji narodowych, lecz tak┼╝e niemieckiej armii na Litwie itd. Rektor uniwersytetu litewskiego w Wilnie Micha┼é Bir┼╝yska pisa┼é do Niemc├│w, ┼╝e marsz niemieckiego wojska na Zwi─ůzek Sowiecki popierali tylko Litwini i za to Niemcy powinni pom├│c Litwinom w walce z Polakami na Litwie. To nie kto inny jak tylko Litwini przyczynili si─Ö do tego, ┼╝e sytuacja Polak├│w na Litwie by┼éa nawet jeszcze bardziej gorsza od tej za czas├│w Sowieckiej Litwy. Jednak nie samo prze┼Ťladowanie Polak├│w by┼éo ich teraz g┼é├│wnym celem. Poj─Öli, ┼╝e we wsp├│┼épracy z okupantem niemieckim maj─ů okazj─Ö na wyp─Ödzenie lub wymordowanie wszystkich Polak├│w mieszkaj─ůcych w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, a tak┼╝e z Litwy Kowie┼äskiej. To by┼é ich priorytet narodowy w latach 1941-1944.
Mordowanie Polak├│w w Wilnie rozpocz─Öli Litwini rodem z Litwy Kowie┼äskiej ju┼╝ 24 czerwca 1941 r. Czyli nast─ůpi┼éo to nazajutrz po zaj─Öciu Wilna przez wojska niemieckie i partyzant├│w litewskich. Tego dnia rozplakatowano w mie┼Ťcie obwieszczenia, podpisane przez przewodnicz─ůcego Litewskiego Komitetu – S. Zakieviciusa i komendanta wojskowego miasta – gen. Von Ostmana, o aresztowaniu spo┼Ťr├│d wilnian 80 zak┼éadnik├│w: 60 ┼╗yd├│w i 20 Polak├│w, po czym trzech z nich zaraz potem powieszono u wylotu ul. Kasztanowej na plac katedralny (Jerzy T. Zalesiak W Wilnie w duchu Generalbezirk Litauen „S┼éowo. Dziennik Katolicki” 16.9.1993). Mordowanie przez Litwin├│w Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie trwa┼éo do lata 1944 r. Pierwszy udokumentowany mord mia┼é miejsce 4 lipca 1941 r. w Ponarach. W podwile┼äskich Ponarach zamordowano wed┼éug skrupulatnych oblicze┼ä 1,5-2 tys. Polak├│w – g┼é├│wnie przedstawicieli polskiej inteligencji i ruchu oporu (Monika Tomkiewicz, IPN Warszawa), chocia┼╝ inne informacje m├│wi─ů o du┼╝o wi─Ökszej liczbie Polak├│w zamordowanych w Ponarach - przecie┼╝ nie wszystkie morderstwa by┼éy dokumentowane (J.T. Zalesiak jw.)). Dalszych kilkadziesi─ůt tysi─Öcy Polak├│w z Wilna i Wile┼äszczyzny Litwini wepchali si┼é─ů do wagon├│w, kt├│re zawioz┼éy ich na przymusowe roboty do Niemiec.
Litwini z Litwy Kowie┼äskiej – kr├│lestwa Szatana obok Polak├│w wymordowali w lasach ponarskich tak┼╝e 72 tys. polskich ┼╗yd├│w (IPN Warszawa, Monika Tomkiewicz Zbrodnia w Ponarach 1941-1944 Warszawa 2008); nie Niemcy a Litwini wymordowali tak┼╝e 150 tys. ┼╗yd├│w ┼╝yj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej (Encyclopaedia Judaica Jerusalem 1971). Oto przyk┼éad do jakiego zezwierz─Öcenia dosz┼éo wielu kiedy┼Ť przyzwoitych Litwin├│w. Zygmunt Brzozowski pisze: „Opowiada┼é nam m├│j ojciec, gdy przyjecha┼é z Kowna do Wilna gdzie┼Ť na prze┼éomie lipca i sierpnia 1941 roku, ┼╝e spotka┼é J├│zefa Jankauskasa, syna naszego by┼éego robotnika w Jakubowie, kt├│ry je┼║dzi┼é ze mn─ů samochodem jako ch┼éopiec pos┼éugowy. By┼é to sympatyczny m┼éodzian lat oko┼éo dwudziestu. Poprosi┼é nas, by mu pom├│c w uzyskaniu prawa jazdy, gdy┼╝ chcia┼é zosta─ç kierowc─ů. Pos┼éali┼Ťmy go do Kowna na kursy szoferskie i umo┼╝liwili┼Ťmy mu zdanie wymaganych egzamin├│w. Zosta┼é szoferem. By┼éo to w 1938 roku. Ot├│┼╝ ten J├│ziuk, jak go nazywano, spotka┼é ojca na ulicy w Kownie w 1941 roku, zatrzyma┼é go i zacz─ů┼é wita─ç si─Ö wylewnie i serdecznie. Ojciec zapyta┼é, co teraz robi i jak mu si─Ö powodzi. „Powodzi mi si─Ö bardzo dobrze – powiedzia┼é Jankauskas – jestem teraz szaulisem (strzelcem). „Wie pan, chodzimy po ┼╝ydowskich mieszkaniach i szukamy ┼╗yd├│w. To bardzo ┼Ťmiesznie wygl─ůda, gdy otwieramy drzwi w mieszkaniu stoi ┼╗yd├│wka z dzieckiem na r─Öku, a my do niej strzelamy. Ona tak kiwa si─Ö komicznie i wreszcie pada”. Ojciec m├│j nic na to nie odpowiedzia┼é, kiwn─ů┼é g┼éow─ů i czym pr─Ödzej odszed┼é. Najbardziej wstrz─ůsaj─ůce w tym opowiadaniu by┼éo to, ┼╝e J├│ziuk nie wstydzi┼é si─Ö tego co robi┼é. Jak musia┼éa deprawowa─ç d┼éugoletnia propaganda nienawi┼Ťci do Polak├│w a nast─Öpnie do ┼╗yd├│w wpajana przez przyw├│dc├│w litewskich (w tym i ksi─Ö┼╝y katolickich) i zatruwaj─ůca dusze uczciwego z gruntu i przyzwoitego ludu litewskiego – tego samego ludu, z kt├│rym przez tyle lat pomimo r├│┼╝nic narodowych, tak dobrze rozumieli┼Ťmy si─Ö – by z tego dobrego i serdecznego cz┼éowieka, jakim by┼é Jankauskas, zrobi─ç zb├│jc─Ö”. Brzozowski pisze tak┼╝e, ┼╝e prze┼Ťladuj─ůcy w Wilnie polskich katolik├│w litewski biskup Miecyslovas Reinys z pomoc─ů Niemc├│w zniszczy┼é polskie struktury administracyjne Ko┼Ťcio┼éa w Wilnie. Arcybiskupa wiele┼äskiego Romualda Ja┼ébrzykowskiego zes┼éano do Mariampola na Suwalszczy┼║nie litewskiej, ksi─Ö┼╝y i zakonnik├│w do wi─Özie┼ä i oboz├│w, a profesor├│w seminarium duchownego zes┼éano do wi─Özienia w Wykowyszkach na Litwie Kowie┼äskiej. Polacy z Wilna wysy┼éali tam ksi─Ö┼╝om paczki ┼╝ywno┼Ťciowe. Nie podoba┼éo si─Ö to Litwinom, przewie┼║li wi─Öc profesor├│w do dw├│ch maj─ůtk├│w w Sza┼étupiu pod Kownem, gdzie dozorcy litewscy, z pewno┼Ťci─ů tak┼╝e katolicy, czynili im r├│┼╝ne upokorzenia. Np. dziekanowi Wydzia┼éu Teologii, ks. Puciacie nakazano posprz─ůtanie zanieczyszczonego i zamarzni─Ötego ust─Öpu. Kiedy ten odm├│wi┼é to zrobi─ç to za kar─Ö zes┼éali go do obozu pracy w Prowieniszkach, tak┼╝e na Litwie Kowie┼äskiej, gdzie wi─Öziono wielu Polak├│w. Wielu Litwin├│w podczas wojny sta┼éo si─Ö po prostu potworami, kt├│rych r─Öce s─ů zbroczone we krwi ┼╝ydowskiej, polskiej, bia┼éoruskiej i rosyjskiej!
Dzisiaj Litwini fa┼észuj─ů lub przemilczaj─ů sw├│j haniebny udzia┼é w II wojnie ┼Ťwiatowej. Litewski poeta i eseista Tomas Venclova m├│wi: „…Litewska tradycja nakazuje o tym milcze─ç. Powszechne mniemanie jest takie, ┼╝e (rzekomo) nie wiadomo naprawd─Ö, kto tam by┼é winny. A Litwin przecie┼╝ z definicji nie mo┼╝e by─ç winny, zawsze jest ofiar─ů” (Co gryzie Litwina „Express Wieczorny 10.8.2008). Prof. Czes┼éaw Zgorzelski zauwa┼╝a, ┼╝e: „Jakie┼Ť spo┼éeczne odci─Öcie si─Ö dzisiejszej Litwy od udzia┼éu Litwin├│w w zbrodniach hitlerowskich pope┼énionych… na Polakach i ┼╗ydach w okresie okupacji niemieckiej oczy┼Ťci┼éoby skutecznie atmosfer─Ö stosunk├│w polsko-litewskich zw┼éaszcza w sferze moralnej (Ziemie rodzinne „Tygodnik Powszechny” 1.3.1992, Krak├│w). Niestety zamiast tego Litwini, zamiast uderzenia si─Ö w piersi za wszystkie zbrodnie pope┼énione przez Litwin├│w podczas II wojny ┼Ťwiatowej, a by┼éo ich wiele, bezczelnie i ca┼ékowicie bezpodstawnie staraj─ů si─Ö z polskiej Armii Krajowej dzia┼éaj─ůcej podczas wojny w Wilnie, na Wile┼äszczy┼║nie i Litwie Kowie┼äskiej uczyni─ç zbrodniarzy. I to najgorszych na ┼Ťwiecie. Tylko dlatego, ┼╝e Armia Krajowa ┼Ťmia┼éa broni─ç Polak├│w przed zbrodniami litewskimi. Il Duce odrodzonego pa┼ästwa Litewskiego – Vytautas Landsbergis (1990-92) zakaza┼é stowarzyszania si─Ö polskim kombatantom, czyni─ůc z Litwy jedyne pa┼ästwo na ┼Ťwiecie, w kt├│rym tak traktuje si─Ö kombatant├│w by┼éej koalicji antyhitlerowskiej. Gorzej. Bezczelno┼Ť─ç nacjonalist├│w litewskich jest bezgraniczna. Ot├│┼╝ „litewski pose┼é partii rz─ůdz─ůcej Arunas Gumuliauskas przygotowuje rezolucj─Ö, w kt├│rej ma si─Ö pojawi─ç zapis, ┼╝e ani Litwa, ani nar├│d litewski nie uczestniczy┼é w (┼╝ydowskim) Holocau┼Ťcie” („Kronika Sejmowa” Stycze┼ä 2020, Warszawa, str. 125).
Gazeta litewska „Naujoji Lietuva” pisa┼éa, ┼╝e „Najwi─Ökszym nieszcz─Ö┼Ťciem Litwy jest obecno┼Ť─ç mniejszo┼Ťci polskiej i ┼╝ydowskiej”. Po wymordowaniu przez Niemc├│w i Litwin├│w wile┼äskich ┼╗yd├│w Wilno sta┼éo si─Ö najbardziej polskim w ca┼éych swoich dziejach - Polacy stanowili teraz 71,9% ludno┼Ťci miasta („Kultura” Nr 7-8 1969, Pary┼╝). Oczywi┼Ťcie nie podoba┼éo si─Ö to dzia┼éaczom litewskim, kt├│rzy sugerowali Niemcom, aby do opustosza┼éego getta wile┼äskiego przesiedli─ç teraz wszystkich Polak├│w i nast─Öpnie ich tak┼╝e wymordowa─ç; Niemcy odrzucili t─Ö sugesti─Ö (okazali si─Ö by─ç bardziej ludzcy od Litwin├│w!).
Polacy na Litwie Kowie┼äskiej byli ju┼╝ w├│wczas przetrzebieni i os┼éabieni, bez dawnych form swego ┼╝ycia narodowego i gospodarczego, bez swych przyw├│dc├│w. Okres ten nacechowany by┼é terrorem i wzmo┼╝onymi represjami litewskich nacjonalist├│w, pod┼╝eganych przeciw Polakom przez okupacyjne w┼éadze niemieckie (B. Wierzbia┼äski). Teraz celem Litwin├│w nie by┼éa tylko pauperyzacja Polak├│w i zniszczenie ich dorobku kulturalnego na Litwie, ale fizyczna eliminacja Polak├│w z Litwy. Litwini mieli teraz dodatkowo mo┼╝liwo┼Ť─ç brania udzia┼éu u boku Niemc├│w w masowym mordowaniu Polak├│w i ich wysiedlaniu z Litwy Kowie┼äskiej z czego ochoczo korzystano. Mordowali tak┼╝e ┼╗yd├│w, kt├│rych nie lubili na r├│wni z Polakami (w lipcu 1941 r. dokonali wielkiego pogromu ┼╗yd├│w w Kownie). Zaraz po zaj─Öciu Litwy przez Niemc├│w naczelnik powiatu kowie┼äskiego zasugerowa┼é Niemcom utworzenie dla Polak├│w nie pochodz─ůcych z Kowna, czyli dla uchod┼║c├│w polskich z 1939 r. obozu koncentracyjnego na przedmie┼Ťciu kowie┼äskim Wiliampol. Znany jest raport Stasysa Cenkusa, szefa wydzia┼éu litewskiego w policji bezpiecze┼ästwa i SD w Kownie z 27 sierpnia 1943 r., w kt├│rym podnosi on wielkie zas┼éugi funkcjonariuszy litewskiej policji bezpiecze┼ästwa w s┼éu┼╝bie Niemiec podczas II wojny ┼Ťwiatowej Saugumy „w walce z dzia┼éalno┼Ťci─ů polsk─ů” (P. ┼üossowski). „Egzekucje odbywaj─ů si─Ö w spos├│b bestialski, bez wzgl─Ödu na p┼ée─ç i wiek ofiar, a wykonawcami s─ů policjanci litewscy, oraz ochotnicy, rekrutuj─ůcy si─Ö przewa┼╝nie z m┼éodzie┼╝y gimnazjalnej” (AK 1939-1945, t. 6, str. 242).
W 1942 r. rozpocz─Ö┼éo si─Ö kolonizowanie przez Niemc├│w zachodniej Litwy, konkretnie ┼╗mudzi, aby mie─ç etnicznie niemieckie po┼é─ůczenie z ┼üotw─ů, kt├│r─ů tak┼╝e zamierzali w przysz┼éo┼Ťci skolonizowa─ç. Janusz Januszkiewicz, cz┼éonek Armii Krajowej, odpowiedzialny z ramienia AK za gmin─Ö i powiat Rosienie, przekaza┼é w├│wczas do Inspektoratu informacj─Ö, ┼╝e ko┼éa litewskie wsp├│┼épracuj─ůce z Niemcami planuj─ů przy tej okazji zlikwidowanie mniejszo┼Ťci polskiej na ┼╗mudzi. Mia┼éo to nast─ůpi─ç bezpo┼Ťrednio po „zlikwidowaniu” – wystrzelaniu przez ochotnik├│w litewskich ┼╗yd├│w w gettach. Elementem tej akcji mia┼éy si─Ö sta─ç wysiedlenia polskich w┼éa┼Ťcicieli z ich maj─ůtk├│w, co nast─ůpi┼éo w lipcu 1942 r. Aresztowanych Polak├│w trzymano w po┼╝ydowskich gettach, m┼éodzie┼╝ polsk─ů wywieziono do prac przymusowych w Niemczech (K. Bojko). Kolonizowano jednak tak┼╝e inne tereny Litwy Kowie┼äskiej, jak np. powiat wi┼ékomierski. Wysiedlenie Polak├│w Niemcy powierzyli Litwinom, kt├│rzy u┼╝ywali sobie na nieszcz─Ö┼Ťliwych wygna┼äcach. Osadzali ich w obozach, gdzie straszono ich, ┼╝e czeka ich los ┼╗yd├│w, co wywo┼éywa┼éo strach i napi─Öcie u wielu Polak├│w, co powodowa┼éo u niekt├│rych os├│b pomieszanie zmys┼é├│w (Z. Brzozowski). W kwietniu 1943 r. w┼éadze litewskie i niemieckie przyst─ůpi┼éy do wysiedlania Polak├│w z Kowna i Kowie┼äszczyzny. Np. tylko jednej nocy z 27 na 28 stycznia 1943 r. podczas przeprowadzonej akcji policyjnej w Kownie usuni─Öto z mieszka┼ä 150 polskich rodzin, ┼╝eby zwolni─ç je dla Niemc├│w. Przypuszcza si─Ö, ┼╝e wysiedlonych z Litwy Kowie┼äskiej zosta┼éo do 20 tysi─Öcy Polak├│w, kt├│rych wywieziono na przymusowe roboty do Niemiec (do Niemiec wywieziono m.in. Zygmunta ┼üawrynowicza, p├│┼║niejszego poet─Ö i t┼éumacza polskiego mieszkaj─ůcego w Anglii oraz Mari─Ö Prze┼║dzieck─ů, kt├│ra po wojnie wyjecha┼éa do Polski, gdzie zosta┼éa historykiem sztuki w Krakowie). W akcji wysiedlania Polak├│w bra┼éa gorliwy udzia┼é policja litewska b─Öd─ůca na us┼éugach Niemc├│w (AK 1939-1945, t. 1, str. 499). W Meldunku Nr 145 z 16 wrze┼Ťnia 1943 r. do Naczelnego Wodza dow├│dca AK w Polsce, gen. Stefan Grot Rowecki sugerowa┼é rz─ůdowi polskiemu w Londynie „Akcj─Ö dyplomatyczn─ů u rz─ůd├│w anglosaskich, kt├│ra doprowadzi┼éaby do jakiego apelu, upomnienia Litwin├│w, zagro┼╝enia im mi─Ödzynarodowymi konsekwencjami, je┼Ťli nie zaprzestan─ů eksterminacji Polak├│w i wys┼éugiwania si─Ö Niemcom” (AK 1939-1945, t. 6, str. 252). Niezale┼╝nie od tej akcji wysiedle┼äczej na Litwie prowadzona by┼éa tak┼╝e rekrutacja si┼é roboczych do Niemiec. Chocia┼╝ kontrolowali j─ů Niemcy, by┼éa ona w znacznym stopniu zale┼╝na od Litwin├│w, gdy┼╝ komisje lekarskie sk┼éada┼éy si─Ö w litewskich lekarzy, kt├│rzy chronili Litwin├│w, a Polak├│w kwalifikowali jako zdolnych do pracy w Niemczech (Z. Brzozowski). Np. z polskiego etnicznie Wilna wywieziono na roboty do Niemiec 12 073 ludzi – oczywi┼Ťcie g┼é├│wnie Polak├│w, a z litewskiego etnicznie Kowna tylko 210 os├│b, prawdopodobnie tak┼╝e samych Polak├│w. Innym przyk┼éadem chronienia Litwin├│w przez rodak├│w na s┼éu┼╝bie u Niemc├│w by┼éo to, ┼╝e chocia┼╝ wszyscy ch┼éopi na Litwie stawiali op├│r przy ┼Ťci─ůganiu kontyngent├│w przez Niemc├│w z pomoc─ů policji litewskiej, dla ich zastraszenia zastosowano krwawy terror - rozstrzeliwano wybranych ch┼éop├│w; nigdy nie byli to Litwini tylko Polacy (P. ┼üossowski).
W organie Zwi─ůzku Polak├│w na Litwie „Naszej Gazecie” (Nr 53/489) ukaza┼éy si─Ö wspomnienia Aleksandry Iwaszkiewicz, kt├│ra przed wojn─ů i w czasie okupacji niemieckiej mieszka┼éa najpierw w Woskajciach ko┼éo Kowna, a potem w Kownie, w kt├│rych pisze jak to Litwini u boku Niemc├│w teraz ju┼╝ otwarcie i bardziej brutalnie gn─Öbili Polak├│w i niszczyli polsko┼Ť─ç na Litwie Kowie┼äskiej: „W czasach wojny wszelkie dzia┼éanie (polskie) by┼éo bardzo trudne. Polakom niczego nie pozwolono... w czasie wojny mszy polskiej nigdzie nie pozosta┼éo... Przy Niemcach Polakom na Litwie by┼éo bardzo ci─Ö┼╝ko dlatego, ┼╝e byli┼Ťmy traktowani tak, ┼╝e ma┼éo r├│┼╝nicy od ┼╗yd├│w. W Wincentowie oko┼éo nas tylko trzy rodziny by┼éy polskie: Kieraszewicz├│w, p. Adeli Jatowtowej, nasza. A reszta - Litwini. Wszyscy wiedzieli, ┼╝e my jeste┼Ťmy Polacy, i cho─ç nigdy nie mieli┼Ťmy z s─ůsiadami Litwinami ┼╝adnych sprzeczek czy k┼é├│tni, ani s─ůdu ani ┼╝adnej bijatyki - nic a nic, ale nie patrz─ůc na to, nas wyp─Ödzali z naszych gospodarstw...”.
Marek A. Koprowski uzupe┼énia nast─Öpuj─ůco ten okres w dziejach Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej w okresie II wojny ┼Ťwiatowej: Wojna nie by┼éa ┼éaskawa r├│wnie┼╝ dla Polak├│w z Kowie┼äszczyzny. Wsp├│┼épracuj─ůcy z Niemcami Litwini wysiedlili najaktywniejszych z nich. Zgodnie z instrukcjami tzw. litewskiego zarz─ůdu krajowego policjanci dokonuj─ůcy wysiedlania mieli przeznaczonym do nich zadawa─ç nast─Öpuj─ůce pytania: 1) czy kto┼Ť z rodziny by┼é cz┼éonkiem Polskiej Organizacji O┼Ťwiatowej „Pochodnia”, 2) w jakich szko┼éach uczy┼éy si─Ö dzieci, 3) jakie prenumerowano czasopisma i dzienniki? Wystarczy┼éo, by na jedno pytanie indagowany Polak odpowiedzia┼é tak, by by┼é przeznaczony do wysiedlenia do obozu. Chyba, ┼╝e za┼éo┼╝y┼é samokrytyk─Ö i podpisa┼é deklaracj─Ö powrotu do zdradzonej litewsko┼Ťci. Ofiar─ů wysiedlania pad┼éy praktycznie wszystkie najbardziej patriotyczne polskie za┼Ťcianki. Z powiatu poniewieskiego wysiedlono m.in. historyczn─ů sienkiewiczowsk─ů Laud─Ö. W efekcie wysiedlania rozbito wszystkie najbardziej zwarte o┼Ťrodki ┼╝ycia polskiego. Na miejsce wyrzuconych Polak├│w osiedlono Niemc├│w b─ůd┼║ Litwin├│w. Niekt├│rzy litewscy nacjonali┼Ťci w swojej polonofobii posuwali si─Ö jeszcze dalej. Uczniowie gimnazjum litewskiego w Wi┼ékomierzu umie┼Ťcili np. na jego gmachu odezw─Ö nawo┼éuj─ůc─ů do ostatecznego rozwi─ůzania kwestii polskiej, na wz├│r rozprawy dokonanej z ┼╗ydami. Wcze┼Ťniej za┼Ť, tu┼╝ po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej uczniowie tej plac├│wki pozbyli si─Ö z niej uczni├│w Polak├│w, pomimo ┼╝e chcieli oni pobiera─ç nauk─Ö w j─Özyku litewskim. Szykanowano ich w najrozmaitszy spos├│b. Przy drzwiach ustawiali im. np. osobne ┼éawki z napisem getto dla Polak├│w i tylko w nich pozwalali siedzie─ç (Polacy na Kowie┼äszczy┼║nie w okresie mi─Ödzywojennym Kresy.pl 25.6.2008).
Litwini uwa┼╝nie ┼Ťledzili ludob├│jstwo ukrai┼äskie pope┼éniane przez ukrai┼äskie bandy nacjonalistyczne na Polakach na Wo┼éyniu latem 1943 r. Spodoba┼éo im si─Ö to co wyprawiali Ukrai┼äcy z Polakami, o czym ┼Ťwiadczy m.in. artyku┼é pt. P├│jdziemy za przyk┼éadem ukrai┼äskim zamieszczony w biuletynie „Bojownik├│w o Wolno┼Ť─ç Litwy” z 8 wrze┼Ťnia 1943 r. Przyst─ůpiono nawet do systematycznego mordowania Polak├│w w Wilnie i na Litwie Kowie┼äskiej. W tym czasie odnotowano znacz─ůcy wzrost liczby skrytob├│jczych mord├│w dokonywanych na Polakach przez litewskich funkcjonariuszy w Wilnie. Podobne zaj┼Ťcia mia┼éy w├│wczas miejsce tak┼╝e na Litwie Kowie┼äskiej: jako pierwszy 2 maja 1944 r. w Kownie zgin─ů┼é bez ┼╝adnego powodu przebity bagnetem przez litewskiego policjanta dwudziestojednoletni Henryk Rutkowski.
Oto jak odcz┼éowieczyli si─Ö Litwini po zerwaniu unii z Polsk─ů i Polakami oraz polsk─ů kultur─ů!
Zaraz po upadku Polski we wrze┼Ťniu 1939 r. wielu Polak├│w w kraju przyst─ůpi┼éo do walki z okupantami niemieckim, sowieckim i litewskim o ponownie niepodleg┼é─ů Polsk─Ö. Powsta┼é m.in. Zwi─ůzek Walki Zbrojnej (ZWZ), przekszta┼écony p├│┼║niej w Armi─Ö Krajow─ů (AK), a we Francji, gdzie znalaz┼é schronienie rz─ůd polski, przyst─ůpiono do organizowania wojska polskiego. Do tej walki przyst─ůpili tak┼╝e Polacy na Litwie Kowie┼äskiej. Z pocz─ůtkiem 1940 r. uruchomiono w Kownie powi─ůzan─ů z polskimi w┼éadzami we Francji Baz─Ö III, kt├│ra po przy┼é─ůczeniu Litwy do Zwi─ůzku Sowieckiego zosta┼éa przeniesiona do Sztokholmu. Wiosn─ů 1940 r. wychowanek polskiego gimnazjum w Kownie, hm Zbigniew Sk┼éodowski zosta┼é komendantem Szarych Szereg├│w na Litwie – organizacji opartej na strukturze przedwojennego Harcerstwa Polskiego na tym terenie, kt├│ra prowadzi┼éa szkolenia wojskowe dla przysz┼éych ┼╝o┼énierzy Armii Krajowej. Aresztowany przez litewsk─ů Saugum─Ö na prze┼éomie stycznia i lutego 1942 r. na dworcu w Wilnie i po d┼éugich torturach zosta┼é rozstrzelany 13 kwietnia 1942 r. w podwile┼äskich Ponarach. Terror sowiecki po┼é─ůczony z wyw├│zk─ů na Sybir kilku tysi─Öcy Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej podci─ů┼é skrzyd┼éa rozpoczynaj─ůcej si─Ö walki o woln─ů Polsk─Ö na jej terenie. Po zaj─Öciu Litwy Kowie┼äskiej przez wojska niemieckie w lipcu 1941 r. w Kownie i kilku innych wi─Ökszych skupiskach polskich na Kowie┼äszczy┼║nie ludno┼Ť─ç polska samorzutnie utworzy┼éa kilka grup oporu nie powi─ůzanych ze sob─ů, kt├│re mog┼éy przynie┼Ť─ç sprawie wi─Öcej szkody ni┼╝ korzy┼Ťci i bardzo szkodzi─ç tamtejszej spo┼éeczno┼Ťci polskiej. Zorganizowana w Kownie przez Czes┼éawa Raczkowskiego polska kom├│rka dywersyjna nie powi─ůzana w├│wczas z ZWZ zosta┼éa przez Litwin├│w i Niemc├│w rozszyfrowana w 1942 r., co poci─ůgn─Ö┼éo za sob─ů du┼╝e ofiary w ludziach (Z. Brzozowski). Tote┼╝ w sierpniu 1942 r. z inicjatywy Czes┼éawa Mackiewicza zosta┼é za┼éo┼╝ony kowie┼äski Podokr─Ög „Klon” polskiej Zwi─ůzku Walki Zbrojnej/Armii Krajowej, kt├│ry zjednoczy┼é wszystkich Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej pragn─ůcych s┼éu┼╝y─ç sprawie polskiej. Podokr─Ög mia┼é sw├│j sztab i sw├│j stan organizacyjny; by┼é podzielony na trzy obwody: Obw├│d Kowno - Mieczys┼éaw Turkiewicz, Obw├│d Kiejdany - chor. Franciszek Mado┼äski i Obw├│d Szawle - Teodor Nagurski. W 1943 r. nast─ůpi┼éa reorganizacja Podokr─Ögu Kowno w Inspektorat E Okr─Ögu AK Wilno, kt├│r─ů przeprowadzili na rozkaz dow├│dztwa AK w Wilnie Adam Dowgird i Wincenty Chrz─ůszczewski. Kierownictwo najwi─Ökszego obwodu Kowno, obejmuj─ůcego tak┼╝e Kiejdany i Jan├│w, obj─ů┼é Czes┼éaw Raczkowski, w Poniewie┼╝u Norbert Lutkiewicz i Marta Burbianka, w Wi┼ékomierzu Mieczys┼éaw Bystram, do kt├│rego nale┼╝a┼éy Szyrwinty, gdzie Franciszek Burdynowski stworzy┼é oddzia┼é partyzancki si─Ögaj─ůcy 100 ludzi, gdy┼╝ by┼é to teren zamieszka┼éy w ogromniej wi─Ökszo┼Ťci przez ludno┼Ť─ç polsk─ů, w Szawlach Teodor Nagurski, w Jeziorosach Jan Kozakiewicz oraz obw├│d Koszedary-Jewie, gdzie dzia┼éa┼é 30-osobowy oddzia┼é partyzancki. Podokr─Ög Kowno organizowa┼é robotnik├│w na terenie Kowna, pras─Ö otrzymywa┼é z Wilna, a kontakt z Kownem utrzymywa┼é delegat Wilna. Okr─Ög liczy┼é 500-600 ludzi. Komendantem Podokr─Ögu Kowno by┼é Zbigniew Jentys, a komendantem wojskowym garnizonu Kowno por. Kazimierz W─Ödzicha. Inni czo┼éowi kowie┼äscy AK-owcy to: Piotr Gieduszko – od 1942 r. szef Wydzia┼éu Organizacyjnego przy Pionie Wojskowym, Bruno Joczyn – cz┼éonek Zarz─ůdu, J├│zef Majewski – kwatermistrz w dow├│dztwie Podokr─Ögu i Inspektoratu E, Czes┼éaw Miko┼éajunas – oficer ┼é─ůcznikowy z Warszaw─ů, Stanis┼éaw Radecki-Mikulicz – Szef ┼ü─ůczno┼Ťci Zewn─Ötrznej Podokr─Ögu i Inspektoratu E., Zygmunt Brzozowski – doradca komendanta oraz wraz z Czes┼éawem Mackiewiczem wsp├│┼éza┼éo┼╝yciel Podokr─Ögu Kowno AK. Podokr─Ög Kowno m.in. prowadzi┼é intensywny skup broni od Niemc├│w dla dow├│dztwa w Wilnie oraz prowadzi┼é r├│wnie┼╝ intensywn─ů dzia┼éalno┼Ť─ç wywiadowcz─ů, gdy┼╝ w Kownie urz─Ödowa┼éy centralne w┼éadze niemieckie na Litwie; m.in. zdobyto informacj─Ö o podj─Ötej przez Niemc├│w decyzji stworzenia 15-tysi─Öcznego ochotniczego korpusu litewskiego pod dow├│dztwem gen. Povilasa Plechavi─Źiusa z przeznaczeniem dla zwalczania silnej polskiej partyzantki na Wile┼äszczy┼║nie („Bataliony „plechawiczuk├│w” mia┼éy u Wilnian zas┼éu┼╝enie fataln─ů opini─Ö, podobnie jak ich dow├│dca” „Kultura” Nr 6/453 1985, Pary┼╝), co pozwoli┼éo komendzie AK w Wilnie odpowiednio przygotowa─ç si─Ö do odparcia wszystkich atak├│w oddzia┼é├│w Plechavi─Źiusa na polskie oddzia┼éy, co spowodowa┼éo rozwi─ůzanie korpusu przez rozw┼Ťcieczonych Niemc├│w (dzisiaj Litwini czcz─ů Plechavi─Źiusa jako bohatera za jego walk─Ö z Polakami). Wszystkie litewskie organizacje niepodleg┼éo┼Ťciowe na Litwie Kowie┼äskiej, tak o orientacji antyniemieckiej jak i antysowieckiej odm├│wi┼éy wsp├│┼épracy z Armi─ů Krajow─ů tak┼╝e na Litwie Kowie┼äskiej. Na wyzwolenie Wilna spod okupacji niemieckiej w lipcu 1944 r. w ramach akcji „Ostra Brama” Armii Krajowej wyruszy┼éy oddzia┼éy partyzanckie z Szyrwint (80 ludzi), Koszedar (30 ludzi) i Wi┼ékomierza (ok. 20-30 ludzi) (Z. Brzozowski).


Ko┼Ťci├│┼é wile┼äski w szponach nacjonalist├│w z Litwy Kowie┼äskiej 1941-44


Chocia┼╝ Litwa Kowie┼äska nie istnia┼éa, Wilno w okresie okupacji niemieckiej Litwy i Wilna w latach 1941-44 stanowi┼éo jedn─ů jednostk─Ö administracyjn─ů, rz─ůdzon─ů przez Niemc├│w przy wsp├│┼épracy przyb┼é─Öd├│w z Litwy Kowie┼äskiej na us┼éugach tak okupanta niemieckiego jak i litewskiego nacjonalizmu. Obaj okupanci mieli wsp├│lny cel – niszczenie narodu polskiego i przeciwstawianie si─Ö polskim pr├│bom odbudowy pa┼ästwa polskiego.
Podczas niemieckiej okupacji Wilna przyby┼éy tu w 1940 r. z Litwy Kowie┼äskiej za zgod─ů Watykanu biskup Mecislovas Reinys nale┼╝a┼é do grona najwi─Ökszych wrog├│w Polski, Polak├│w i polsko┼Ťci. Zosta┼é skierowany tu w jednym tylko celu – zniszczenia polskiego katolicyzmu w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie do kt├│rego nale┼╝a┼éo ponad 90% tutejszych katolik├│w.
O wprost zwyrodnia┼éej niech─Öci Reinysa – pono─ç duchownego chrze┼Ťcija┼äskiego! - do Polak├│w ┼Ťwiadczy tak┼╝e i to, ┼╝e po przyje┼║dzie do Wilna nie zamieszka┼é w pa┼éacu biskupim, do czego mia┼é prawo jako biskup sufragan, ale na plebanii jedynego w Wilnie ko┼Ťcio┼éa litewskiego – ┼Ťw. Miko┼éaja, gdy┼╝ mieszkaj─ůc w pa┼éacu biskupim przebywa┼é by w znienawidzonym przez siebie ┼Ťrodowisku polskim. Za okupacji sowieckiej Reinys nie m├│g┼é za wiele podskakiwa─ç. Po zaj─Öciu Wilna przez Niemcy hitlerowskie w czerwcu 1941 r. z pomoc─ů Niemc├│w, kt├│rych sta┼é si─Ö wiernym s┼éug─ů, przyst─ůpi┼é (dali mu woln─ů r─Ök─Ö do rozprawy z polskim Ko┼Ťcio┼éem w Wilnie – Z. Brzozowski) do brutalnej walki z polskim katolikami na terenie archidiecezji wile┼äskiej. Nast─ůpi─ç to jednak mog┼éo po odsuni─Öciu od w┼éadzy abpa Romualda Ja┼ébrzykowskiego, co zosta┼éo ju┼╝ ukartowane wsp├│lnie z Watykanem i Niemcami. Na pro┼Ťb─Ö Reinysa niespodziewanie i bez specjalnej przyczyny 3 marca 1942 r. gestapo uwi─Özi┼éo 13 polskich profesor├│w i 81 alumn├│w wile┼äskiego Seminarium Duchownego oraz Wydzia┼éu Teologicznego, a tak┼╝e 14 polskich ksi─Ö┼╝y pracuj─ůcych w Wilnie i 2 ksi─Ö┼╝y zwi─ůzanych z Seminarium Duchownym. Jednego dnia znalaz┼éo si─Ö w wi─Özieniu 29 kap┼éan├│w i 81 kleryk├│w. Nast─Öpnie 22 marca 1942 r. gestapo aresztowa┼éo metropolit─Ö wile┼äskiego, arcybiskupa Romualda Ja┼ébrzykowskiego i kanclerza Kurii Arcybiskupiej, ks. Adama Sawickiego. Zostali internowani w klasztorze litewskich marian├│w w Mariampolu na Litwie Kowie┼äskiej i przebywali tam do 5 sierpnia 1944 r., b─Öd─ůc traktowani przez litewskich zakonnik├│w jak by nie byli duchownymi katolickimi tylko jakimi┼Ť bandytami czy zbocze┼äcami! Dopiero po zaj─Öciu Wilna przez Armi─Ö Czerwon─ů (VII 1944) abp Ja┼ébrzykowski powr├│ci┼é do swojej stolicy biskupiej w Wilnie. Z kolei 26 marca zostali uwi─Özieni polscy zakonnicy (ok. 60) i prawie wszystkie polskie zakonnice z Wilna (ok. 230). P├│┼║niej uwi─Öziono jeszcze polskie dominikanki wile┼äskie. Wszystkie te osoby by┼éy Polakami, a wi─Öc by┼é to wielki cios dla polskiego Ko┼Ťcio┼éa w Wilnie. Nacjonali┼Ťci litewscy triumfowali. W aresztowaniu ich uczestniczy┼éa znana ze zwierz─Öcej wprost nienawi┼Ťci do Polak├│w i bestialstwa litewska policja – Sauguma, wsp├│┼épracuj─ůca z Niemcami, w┼Ťr├│d kt├│rej – oczywi┼Ťcie – by┼éo wielu rzekomych katolik├│w, no bo prawie wszyscy Litwini to rzekomo katolicy albo lud┼║mi bawi─ůcymi si─Ö w katolik├│w. ┼╗e za tymi zbrodniami sta┼é Reinys/Litwini pisze historyk archidiecezji wile┼äskiej, ks. Tadeusz Krahel. Pisz─ůc o Seminarium Duchownego, wspomina: „Wiele wskazuje na to, ┼╝e spowodowali to Litwini, kt├│rym nie podoba┼éo si─Ö "Polskie Seminarium", jak je nazywali („W S┼éu┼╝bie Mi┼éosierdzia”, Bia┼éystok, Nr 3 2007). Natomiast w numerze 7 2008 tego pisma pisze: „W dniu 22 marca 1942 r. gestapo wywioz┼éo z Wilna Arcybiskupa Ja┼ébrzykowskiego i kanclerza Kurii Arcybiskupiej, ks. Adama Sawickiego, do klasztoru Ksi─Ö┼╝y Marian├│w w Mariampolu... Tymczasem w nocy z 22 na 23 marca 1943 r. mia┼é miejsce nalot samolot├│w sowieckich na Wilno i jedna z bomb trafi┼éa w plebani─Ö (litewskiej) parafii ┼Ťw. Miko┼éaja. Od tej bomby 23 marca zgin─ů┼é (litewski proboszcz tego ko┼Ťcio┼éa) ks. Krzysztof Czybiras, a abp Reinys i (i inny litewski ksi─ůdz) Wincenty Taszkun zostali ranni. Ten ostatni pod wra┼╝eniem ┼Ťmierci ks. Czybirasa oraz odniesionych ran przez siebie i abpa Reinysa, w szpitalu przy ko┼Ťciele ┼Ťw. Jakuba, rozpaczaj─ůc nad swoim losem mia┼é powiedzie─ç do piel─Ögniarki: „To bombardowanie Wilna i ┼Ťmier─ç ks. Czybirasa to kara Bo┼╝a za nasze knowania (przeciwko Polakom). Wszystko wskazuje wi─Öc na to, ┼╝e pewne czynniki litewskie pertraktowa┼éy z Niemcami w sprawie zamkni─Öcia Seminarium Duchownego w Wilnie, a mo┼╝e i w sprawie odsuni─Öcia od w┼éadzy Arcybiskupa Ja┼ébrzykowskiego. Te sprawy jednak wymagaj─ů pog┼é─Öbionych bada┼ä”.
Polski historyk Pawe┼é Rokicki pisze: Miejsce aresztowanych polskich duchownych zaj─Öli duchowni litewscy sprowadzeni z Litwy Kowie┼äskiej, na czele z arcybiskupem tytularnym ks. Mecislovasem Reinysem, kt├│rzy nie zdobyli si─Ö na solidarno┼Ť─ç z prze┼Ťladowanymi duchownymi. W ten spos├│b r─Ökami okupanta niemieckiego i Litwin├│w zrealizowany zosta┼é jeden z najwa┼╝niejszych plan├│w polityki litewskiej na Wile┼äszczy┼║nie – eliminacja polskiej hierarchii z miejscowego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego (Glinciszki i Dubinki IPN, Warszawa 2015). I jest on realizowany po dzi┼Ť dzie┼ä, chocia┼╝ w dzisiejszym Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie litewskiej Polacy ci─ůgle stanowi─ů nie mniej jak 50% katolik├│w na tym terenie. Tymczasem w Wilnie nie ma prawa by─ç biskup pomocniczy polskiego pochodzenia, kt├│ry jest obywatelem litewskim. Nacjonali┼Ťci litewscy zawsze byli i s─ů zakochani w Niemcach i za wzorem hitlerowc├│w s┼éynne z lat okupacji niemieckiej: „Nur f├╝r Deutsche” – Tylko dla Niemc├│w zast─Öpuj─ů „Tylko dla Litwin├│w”.
Nie owijajmy wi─Öc tej zbrodni w bawe┼én─Ö, tylko dlatego, ┼╝e pope┼éni┼é j─ů Ko┼Ťci├│┼é katolicki i dlatego, ┼╝e jest w zwyczaju ukrywanie wszelkich grzech├│w Ko┼Ťcio┼éa katolickiego. Zbrodnia, je┼Ťli dokonana nawet przez ksi─Ödza/biskupa czy Ko┼Ťci├│┼é musi by─ç pot─Öpiona, je┼Ťli Ko┼Ťci├│┼é ma by─ç wiarygodny. Powiedzmy wi─Öc prawd─Ö w oczy: r─Öce duchownych litewskich, a ju┼╝ na pewno abpa Reinysa s─ů zbroczone w krwi polskich ksi─Ö┼╝y, zakonnik├│w i zakonnic, kt├│rzy i kt├│re straci┼éy ┼╝ycie w wyniku tej akcji (np. prze┼éo┼╝ona dominikanek z Wilna, s. Julia Rodzi┼äska znalaz┼éa si─Ö potem w obozie koncentracyjnym w Stutthofie i tam zam─Öczona odda┼éa swoje ┼╝ycie 20 lutego 1945 r.; prowadzi┼éa bardzo szerok─ů dzia┼éalno┼Ť─ç charytatywn─ů i spo┼éeczn─ů w Wilnie, a potem da┼éa dowody wielkiego po┼Ťwi─Öcenia dla wsp├│┼éwi─Ö┼║ni├│w w obozie; zosta┼éa zaliczona do b┼éogos┼éawionych m─Öczennik├│w przez papie┼╝a Jana Paw┼éa II w 1999 r.). ┼╗e w og├│le Ko┼Ťci├│┼é litewski pope┼éni┼é i pope┼énia straszliwe zbrodnie i uczynki wobec Ko┼Ťcio┼éa polskiego i Polak├│w sprzeczne z nauk─ů Ko┼Ťcio┼éa.
Oczywi┼Ťcie zaraz po aresztowaniu i internowaniu abpa Romualda Ja┼ébrzykowskiego abp Reinys powiadomi┼é o tym watyka┼äskiego sekretarza stanu, kard. Luigi Maglione i pyta┼é, w jakim charakterze ma rz─ůdzi─ç archidiecezj─ů, jako administrator czy wikariusz generalny. Wynika┼éo to z tego, ┼╝e w nocy z 22 na 23 marca, czyli w dzie┼ä wyw├│zki abpa Ja┼ébrzykowskiego z Wilna, by┼é nalot sowiecki na miasto, w wyniku kt├│rego straci┼é dokumenty i sam trafi┼é na miesi─ůc do szpitala. Kard. Maglione pismem z 17 czerwca 1942 r. powiadomi┼é go, ┼╝e ma rz─ůdzi─ç jako administrator apostolski i z uprawnieniami, jakie przys┼éuguj─ů biskupom rezydencjalnym (T. Krahel jw.). Litwin, abp Reinys za zgod─ů antypolskiego przez wieki Watykanu (zob.: Marian Ka┼éuski Dzieje stosunk├│w polsko-watyka┼äskich w: W┼éochy – druga ojczyzna Polak├│w Toru┼ä 2016, str. 186-233) uzyska┼é wi─Öc pe┼éni─Ö w┼éadzy w polskim w ┼Ťwietle prawa mi─Ödzynarodowego Wilnie i archidiecezji wile┼äskiej. Maj─ůc t─Ö w┼éadz─Ö z miejsca usun─ů┼é Patronat Polski z Msza┼éu i Brewiarza („Kurier Wile┼äski” 23.3.2011). W miejsce polskiego seminarium duchownego otworzy┼é nowe, ale tylko dla kleryk├│w narodowo┼Ťci litewskiej i bia┼éoruskiej – oczywi┼Ťcie i znowu za wzorem hitlerowc├│w „Nur f├╝r Deutsche” – tylko dla Litwin├│w. Polak nie m├│g┼é zosta─ç kap┼éanem, bo prawdziwym kap┼éanem bo┼╝ym m├│g┼é by─ç – wed┼éug abpa Reinysa – tylko nacjonalista litewski! Rektorem tego seminarium (45 seminarzyst├│w przywiezionych do Wilna z Litwy) zosta┼é tak┼╝e wsp├│┼épracuj─ůcy z Niemcami ks. Vladyslovas Tulaba, szanowany po wojnie w Watykanie rektor Kolegium Litewskiego ┼Ťw. Kazimierza w Rzymie. W wielu domach zakonnych w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie w miejsce Polak├│w prze┼éo┼╝onymi zostali zakonnicy litewscy (┼╗ycie religijne w Polsce pod okupacj─ů niemieck─ů 1939-1945 Warszawa 1982).
Aresztowanie przez Gestapo i litewsk─ů Saugum─Ö wielu ksi─Ö┼╝y polskich w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie otworzy┼éo szeroko drog─Ö abp Reinysowi do litwinizacji dotychczas bardzo polskiego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego na Wile┼äszczy┼║nie, z czego natychmiast skwapliwie skorzysta┼é. Na ich miejsce sprowadzi┼é z Litwy Kowie┼äskiej 25 ksi─Ö┼╝y litewskich (15 osiedli┼éo si─Ö w Wilnie, a 10 na prowincji), kt├│rych tamtejsi biskupi mu nie ┼╝a┼éowali. Wszak mieli oni za zadanie depolonizowanie Wilna i Wile┼äszczyzny. A to dla nich by┼éa sprawa wa┼╝niejsza od wiary w samego Boga, a tym samym wa┼╝niejsza od przykazania mi┼éo┼Ťci bli┼║niego! Opr├│cz przyby┼éych ksi─Ö┼╝y z Litwy s┼éu┼╝y┼éo nie Bogu, a abp Reinysowi ok. 50 ksi─Ö┼╝y litewskich mieszkaj─ůcych w Polsce przed wojn─ů. Oto jeden z wielu przyk┼éad├│w jakimi pseudochrze┼Ťcijanami by┼éo wielu litewskich kap┼éan├│w arcybiskupa Reinysa w polskim Wilnie i na polskiej Wile┼äszczy┼║nie. Oddajmy g┼éos historykowi, ks. Tadeuszowi Krahelowi: „Ksi─ůdz Ambro┼╝y Jakowanis (1886-1944). Kap┼éan ten by┼é postaci─ů tragiczn─ů. Zgin─ů┼é z wyroku Wojskowego S─ůdu Specjalnego Armii Krajowej... W 1934 zosta┼é proboszczem parafii w J─Öczmieniszkach niedaleko Wilna, kt├│ra liczy┼éa 2500 wiernych narodowo┼Ťci polskiej. Bardzo trudne czasy dla wiernych tej parafii nasta┼éy w czasie drugiej wojny ┼Ťwiatowej. W jesieni 1942 r. z teren├│w na p├│┼énoc od Wilna, w tym z parafii podbrzeskiej, mejszago┼éskiej i j─Öczmieniskiej zacz─Öto wysiedla─ç Polak├│w, a na ich miejsce sprowadzano rodziny litewskie... Wysiedlania by┼éy bardzo brutalne i przeprowadza┼éa je na Wile┼äszczy┼║nie policja litewska. Niestety, proboszcz parafii J─Öczmieniszki, ks. Jakowanis, nie stan─ů┼é na wysoko┼Ťci swego zadania. Wsp├│┼épracowa┼é on z policj─ů litewsk─ů i okaza┼é wielk─ů nie┼╝yczliwo┼Ť─ç dla wyrzucanych rodzin polskich. Zreszt─ů jego szowinizm antypolski znany by┼é ju┼╝ przed wojn─ů. Dzia┼éalno┼Ť─ç antypolska i kolaboracja z policj─ů litewsk─ů (Saugum─ů) sk┼éoni┼éy sztab Okr─Ögu Wile┼äskiego Armii Krajowej do zbadania sprawy i wp┼éyni─Öcia na ks. Jakowanisa, by zaprzesta┼é tego rodzaju dzia┼éa┼ä. Po przybyciu na teren parafii J─Öczmieniszki zrobiono wywiad, kt├│ry potwierdzi┼é zarzuty wobec miejscowego proboszcza. Po po┼éudniu pierwszego dnia ┼Ťwi─ůt Wielkanocnych (w 1944 r.) grupa operatywna, w sk┼éad kt├│rej wchodzi┼éo m.in. dw├│ch oficer├│w kontrwywiadu, przyby┼éa na plebani─Ö. Ksi─ůdz Jakowanis przyj─ů┼é ich wrogo i usi┼éowa┼é zniszczy─ç jakie┼Ť kartki. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e by┼é to „kolejny numerowany donos na polskich parafian z J─Öczmieniszek, adresowany do Saugumy”. W donosie tym chcia┼é przes┼éa─ç wykaz mieszka┼äc├│w swojej parafii, nale┼╝─ůcych do siatki konspiracyjnej AK i wrogich wobec niemieckiego okupanta. Lista zawiera┼éa kilkadziesi─ůt nazwisk i gdyby trafi┼éa w r─Öce litewskiej policji i gestapo, by┼éaby wyrokiem ┼Ťmierci dla tych ludzi i by─ç mo┼╝e grozi┼éaby zes┼éaniem do oboz├│w koncentracyjnych ich rodzin. Proboszcza wzi─Öto poza J─Öczmieniszki i decyzj─ů Wojskowego S─ůdu Specjalnego AK zapad┼é wyrok ┼Ťmierci i konfident zosta┼é rozstrzelany...”. Sw├│j artyku┼é o ks. Jakowanisie ks. Krahel zako┼äczy┼é tak─ů oto uwag─ů: „┼╗yciorys ten jest smutny i tragiczny. Pokazuje on, do czego mo┼╝e doj┼Ť─ç, gdy si─Ö odejdzie od idea┼é├│w kap┼éa┼ästwa na rzecz szowinizmu narodowego” („W S┼éu┼╝bie Mi┼éosierdzia” Nr 3 2009). Jak wielkim szowinist─ů litewskim i wrogiem Polski i Polak├│w by┼é abp Reinys ┼Ťwiadczy tak┼╝e i to, ┼╝e obj─ůwszy w┼éadz─Ö w archidiecezji wile┼äskiej zasuspendowa┼é kap┼éan├│w polskich z tej archidiecezji, kt├│rzy w wyniku II wojny ┼Ťwiatowej znale┼║li si─Ö w Wojsku Polskim na Zachodzie, walcz─ůcym o ponownie niepodleg┼é─ů Polsk─Ö (Zenon Fija┼ékowski „Ko┼Ťci├│┼é katolicki na ziemiach polskich w latach okupacji hitlerowskiej” Warszawa 1983). Obszernie o zbrodniach Ko┼Ťcio┼éa Litewskiego i abp Reinysa pisz─Ö w I tomie Spraw kresowych bez cenzury Toru┼ä 2017, str. 536-586).
W zwi─ůzku z setn─ů rocznic─ů urodzin metropolity wile┼äskiego, arcybiskupa Romualda Ja┼ébrzykowskiego, 14 listopada 1976 r. biskup Edward Kisiel, administrator ├│wcze┼Ťnie istniej─ůcej w Ko┼Ťciele w Polsce cz─Ö┼Ťci archidiecezji wile┼äskiej, ods┼éoni┼é i po┼Ťwi─Öci┼é w prokatedrze bia┼éostockiej (obecnie ko┼Ťci├│┼é katedralny archidiecezji bia┼éostockiej) dwie tablice granitowe z nazwiskami 69 kap┼éan├│w i 2 alumn├│w polskich archidiecezji wile┼äskiej, kt├│rzy zostali um─Öczeni w latach 1939-45 przez okupant├│w sowieckich i niemieckich/litewskich.
Po zaj─Öciu Wilna przez Armi─Ö Czerwon─ů w lipcu 1944 r. Mecislovas Reinys pozosta┼é w Wilnie, chocia┼╝ do miasta – do swych owieczek w 1944 r. powr├│ci┼é arcybiskup Romuald Ja┼ébrzykowski wraz z innymi ksi─Ö┼╝mi polskimi, kt├│rzy rozpocz─Öli znowu prac─Ö w nowej sytuacji. Wznowi┼éo dzia┼éalno┼Ť─ç nawet seminarium duchowne i Wydzia┼é Teologiczny. Arcybiskup i polscy ksi─Ö┼╝a byli jednak niewygodni dla litewskiej w┼éadzy sowieckiej i plan├│w Moskwy, gdy┼╝ Wilno zosta┼éo teraz prawdziwie stolic─ů sowieckiej Litwy. A litewska w┼éadza sowiecka nie tylko by┼éa wrogiem Ko┼Ťcio┼éa, ale, tak jak nacjonali┼Ťci litewscy, wrogiem Polak├│w i wszystkiego co polskie w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. Wielu tzw. komunist├│w by┼éo de facto nacjonalistami przefarbowanymi na czerwono. 25 stycznia 1945 r. zosta┼é aresztowany przez NKWD abp Romuald Ja┼ébrzykowski i kanclerz Kurii, ks. Adam Sawicki. Umieszczono ich w wi─Özieniu przy ul. Ofiarnej. Abpa Ja┼ébrzykowskiego po miesi─ůcu zwolniono z wi─Özienia i w lipcu wydalono do stalinowskiej Polski w nowych granicach. Arcybiskup osiad┼é w Bia┼éymstoku, kt├│ry nale┼╝a┼é do archidiecezji wile┼äskiej. Tutaj zorganizowa┼é wile┼äsk─ů Kuri─Ö Arcybiskupi─ů i seminarium duchowne oraz zarz─ůdza┼é, a potem jego nast─Öpcy nale┼╝─ůc─ů do Polski cz─Ö┼Ťci─ů archidiecezji wile┼äskiej (5,5 tys. km kw., 63 parafie). Faktycznie zgodnie z prawem ko┼Ťcielnym byli biskupami ca┼éej archidiecezji wile┼äskiej a┼╝ do 1991 r. Abp Ja┼ébrzykowski zmar┼é w Bia┼éymstoku 19 czerwca 1955 r. W latach 1945-47 z archidiecezji wile┼äskiej wchodz─ůcej w sk┼éad Litwy wyjecha┼éo, zazwyczaj pod przymusem, og├│┼éem do stalinowskiej Polski 752 osoby duchowne – ksi─Ö┼╝a, zakonnicy, siostra zakonne i alumni seminarium duchownego; zdecydowan─ů wi─Ökszo┼Ť─ç z nich stanowili katolicy (Jan Czerniakiewicz Repatriacja ludno┼Ťci polskiej z ZSRR 1944-1948 Warszawa 1987). W cz─Ö┼Ťci archidiecezji wile┼äskiej w┼é─ůczonej do Sowieckiej Litwy pozosta┼éo zaledwie kilkadziesi─ůt polskich ksi─Ö┼╝y, zakonnik├│w i si├│str zakonnych (musia┼éy chodzi─ç po cywilnemu i mieszka─ç osobno). Postanowili tu pozosta─ç i prowadzi─ç prac─Ö duszpastersk─ů w┼Ťr├│d pozosta┼éych Polak├│w. Jednocze┼Ťnie w latach 1945-46 komuni┼Ťci litewscy wyp─Ödzili wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w z Wilna - 107 tys. i 90 tys. z litewskiej cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny. Jednak a┼╝ do lat 80. XX w. wi─Ökszo┼Ť─ç praktykuj─ůcych katolik├│w w archidiecezji wile┼äskiej nadal stanowili Polacy, pomimo wyp─Ödzenia do Polski Ludowej w latach 1957-58 dodatkowo oko┼éo 47 tys. Polak├│w; w 1959 r. by┼éo na Litwie 235 tys. Polak├│w, a w 1989 r. 247 tys.
W Wilnie pozosta┼é abp Mecislovas Reinys, kt├│ry po wyp─Ödzeniu abpa Ja┼ébrzykowskiego ponownie by┼é administratorem litewskiej cz─Ö┼Ťci arcybiskupstwa wile┼äskiego. Jego rz─ůdy by┼éy kr├│tkie. 18 lipca 1947 r. zosta┼é aresztowany przez NKWD. Zosta┼é skazany na 10 lat wi─Özienia i by┼é wi─Öziony we W┼éodzimierzu ko┼éo Moskwy, gdzie zdech┼é (tylko ludzie umieraj─ů!) jak jaki┼Ť pies pod p┼éotem 8 lutego 1953 r. Tak B├│g go ukara┼é za polako┼╝erstwo. Tymczasem nacjonali┼Ťci litewscy i Ko┼Ťci├│┼é litewski uwa┼╝aj─ů abpa Reinysa za bohatera narodowego, wielkiego kap┼éana-m─Öczennika. W 2009 r. Poczta Litewska wyda┼éa znaczek z podobizn─ů Reinysa z okazji 125 rocznicy jego urodzin. Jednak wprost niebywa┼é─ů bezczelno┼Ťci─ů ze strony Ko┼Ťcio┼éa litewskiego s─ů jego starania w Watykanie o wyniesienie Reinysa na o┼étarze (angielska wersja internetowej Wikipedii, polska Wikipedia przemilcza ten fakt, bo Polacy nie powinni o tym wiedzie─ç!). Jak Watykan go kanonizuje, to jednocze┼Ťnie niech go og┼éosi patronem wszystkich polako┼╝erc├│w.


Ponowna sowiecka okupacja Litwy Kowieńskiej w latach 1944 - 90 i zagłada tamtejszych Polaków


Od 13 lipca 1944 r. (zaj─Öcie Wilna) do 28 stycznia 1945 r. (zaj─Öcie K┼éajpedy) Armia Czerwona zaj─Ö┼éa polskie Wilno wraz Wile┼äszczyzn─ů i Litw─Ö Kowie┼äsk─ů (Kowno 31 lipca 1944 r.) i ponownie zosta┼éo przywr├│cone istnienie Sowieckiej Litwy. Przed wej┼Ťciem Armii Czerwonej na Litw─Ö latem 1944 r. kilka tysi─Öcy Polak├│w opu┼Ťci┼éo Litw─Ö Kowie┼äsk─ů udaj─ůc si─Ö na tereny polskie lub dalej na zach├│d (po wojnie wi─Ökszo┼Ť─ç z nich wyemigrowa┼éa do Anglii, Stan├│w Zjednoczonych, Australii i Kanady; np. Zofia Teresa Butrym znalaz┼éa si─Ö w Anglii, gdzie uko┼äczy┼éa studia – socjologi─Ö i zosta┼éa profesorem Polskiego Uniwersytetu na Obczy┼║nie w Londynie, a Edmund Jakubowski, by┼éy redaktor prasy polskiej na Litwie Kowie┼äskiej, zosta┼é dziennikarzem prasy polskiej w Australii i sta┼éym wsp├│┼épracownikiem paryskiej „Kultury”). Po ponownym zaj─Öciu ca┼éych polskich Ziem Wschodnich przez Armi─Ö Czerwon─ů do pa┼║dziernika 1944 r. Armia Czerwona, ju┼╝ 27 lipca tego roku, a wi─Öc przed konferencj─ů ja┼éta┼äsk─ů w lutym 1945 r., podczas kt├│rej Zwi─ůzek Sowiecki za zgod─ů Stan├│w Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii wszed┼é w posiadanie polskich Kres├│w, rz─ůd sowiecki i narzucony Polsce przez Stalina rz─ůd komunistyczny (Polskie Komitet Wyzwolenia Narodowego - PKWN) podpisa┼éy porozumienie o wyznaczeniu granicy polsko-radzieckiej wzd┼éu┼╝ tzw. linii Curzona – na Bugu. Od Polski wbrew prawu mi─Ödzynarodowemu zosta┼éy oderwane m.in. Wilno i Lw├│w. 9 wrze┼Ťnia 1944 r. PKWN porozumia┼é si─Ö z rz─ůdami sowieckich republik Ukrai┼äskiej i Bia┼éoruskiej w sprawie przesiedlenia ludno┼Ťci polskiej i ┼╝ydowskiej z tych republik do okrojonej Polski, za┼Ť 22 wrze┼Ťnia analogiczne porozumienie podpisano z w┼éadzami Litewskiej SRR. PKWN powo┼éa┼é urz─ůd Generalnego Pe┼énomocnika Rz─ůdu do spraw Repatriacji, kt├│ry wsp├│┼épracowa┼é z odpowiednimi w┼éadzami m.in. Sowieckiej Litwy. Na terenie tego kraju utworzono 22 biura rejonowych pe┼énomocnik├│w PKWN, czyli punkty rejestracyjne, w tym tylko 4 na terenie Litwy Kowie┼äskiej – w Kownie, Kiejdanach, Poniewie┼╝u i Wi┼ékomierzu. Wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej tak mia┼éo do┼Ť─ç prze┼Ťladowania ze strony nacjonalist├│w (1918-40 i 1941-44) i komunist├│w litewskich (1940-41), ┼╝e ch─Ötnie rejestrowa┼éo si─Ö na wyjazd do chocia┼╝by komunistycznej Polski. Uczyni┼éo to a┼╝ 129 000 os├│b (J. Czerniakiewicz, K. Buchowski). Podobnie by┼éo na terenie cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny przy┼é─ůczonej do Litwy (prawie 10 tys. km kw.). Natomiast je┼Ťli chodzi o Wilno to Litwini odg├│rnie zarz─ůdzili przymusowe wysiedlenie Polak├│w (wysiedlono 107 tys. os├│b, tj. ponad 70% Polak├│w tam mieszkaj─ůcych przed wojn─ů). Z Wilna i Wile┼äszczyzny oraz Litwy Kowie┼äskiej ch─Ö─ç wyjazdu do Polski wyrazi┼éo og├│┼éem 134 446 rodzin (379 498 os├│b), jednak pozwolono na wyjazd zaledwie 61 127 rodzinom (171 158 os├│b (J. Ochma┼äski); z tym, ┼╝e ostatecznie wyjecha┼éo wraz z osobami nie obj─Ötymi oficjalnym przesiedleniem 197 156 os├│b (J. Czerniakiewicz). Nieustalona liczba, a by┼éa ona raczej spora, m┼éodych Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej, kt├│rzy byli obywatelami litewskimi chc─ůc unikn─ů─ç mobilizacji do Armii Czerwonej wst─ůpi┼éa do Ludowego Wojska Polskiego (armia gen. Zygmunta Berlinga) i kto prze┼╝y┼é walki na jej szlaku bojowym, po demobilizacji zamieszka┼é w Polsce. Pozwolenie na ten ruch wyda┼é w listopadzie 1944 r. Komendant Okr─Ögu Kowno Armii Krajowej. Jednocze┼Ťnie dow├│dztwo Armii Krajowej na Litwie Kowie┼äskiej przyst─ůpi┼éo do organizowania nielegalnej repatriacji Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej oraz Wilna i Wile┼äszczyzny, szczeg├│lnie by┼éych AK-owc├│w i dzia┼éaczy polskich w okresie mi─Ödzywojennym przez „zielon─ů granic─Ö” do powojennej Polski. „Organizowano zatem sztafet─Ö przerzutow─ů po linii: Kowno-Olita-Atesniki-Sereje-┼üo┼║dzieje-granica polska (w Prenach by┼é jeden punkt i mi─Ödzy Prenami i Birsztanami, w ma┼éym polskim dworku – drugi). Droga ta u┼╝ywana by┼éa do ratowania „spalonych” w Wilnie po 1944 roku. Druga droga – z Kowna przez Kalwari─Ö do Suwa┼ék – przeznaczona by┼éa dla wi─Ökszych grup. Przerzucano jednorazowo ok. 20 os├│b nieposiadaj─ůcych prawdziwych dokument├│w repatriacyjnych…”... „Spalony” na Litwie Feliks ┼╗ubr wspomina swoje ostatnie chwile sp─Ödzone na Litwie: „…bezpo┼Ťredni─ů przyczyn─ů mego wyjazdu ze Zwi─ůzku Sowieckiego by┼éo to, ┼╝e 9 stycznia 1946 roku, b─Öd─ůc w Olicie, w drodze do Druskiennik, gdzie mia┼éem co┼Ť do za┼éatwienia dla AK, zobaczy┼éa mnie dobrze znajoma dziewczyna, Litwinka spod Metel, kt├│ra w towarzystwie dwu uzbrojonych NKWD-zist├│w podesz┼éa do mnie i pozdrowiwszy mnie do┼Ť─ç uprzejmie, powiedzia┼éa dos┼éownie do nich: „We┼║cie go, bo to szpieg i dow├│dca bandy”. Z tak─ů rekomendacj─ů nie pomog┼éy mi nawet dokumenty dyplomatyczne (polskie), kt├│re gwarantowa┼éy mi nietykalno┼Ť─ç. Nie pom├│g┼éby mi nawet, przypuszczam, portret samego Stalina, przyczepiony pluskiewkami do mego czo┼éa. Zaprowadzono mi─Ö do ich sztabu, z kt├│rego, wykorzystuj─ůc moment, po jakiej┼Ť godzinie siedzenia po prostu ciek┼éem…” (Krzysztof Bojko). Litwinka, zapewne katoliczka, tym haniebnym zachowaniem skazywa┼éa ┼╗ubra na gnicie w ┼éagrze albo ┼Ťmier─ç. Oto jeszcze jeden dow├│d na wprost zoologiczn─ů nienawi┼Ť─ç przeci─Ötnego Litwina do Polaka.
Nacjonalistyczno-komunistyczne w┼éadze litewskie przestraszy┼éy si─Ö wyjazdu wi─Ökszo┼Ťci Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej, gdy┼╝ oznacza┼éo by to du┼╝e wyludnienie tych rejon├│w kraju (to dotyczy┼éo tak┼╝e Wile┼äszczyzny), w kt├│rych Polacy stanowili du┼╝y odsetek ludno┼Ťci; licz─ůcy zaledwie 2 miliony ludno┼Ťci nar├│d litewski nie potrafi┼éoby zasiedli─ç tych teren├│w. Poza tym liczono na to, ┼╝e wyp─Ödzenie ca┼éej inteligencji polskiej i ponowne prze┼Ťladowanie Polak├│w przyczyni si─Ö do ich zlituanizowania. W┼éadze litewskie najpierw utrudnia┼éy rejestracj─Ö ch─Ötnych do wyjazdu Polak├│w, a nast─Öpnie zablokowa┼éy wyjazd ok. po┼éowy zarejestrowanych os├│b na wyjazd do Polski. Dlatego na Litwie Kowie┼äskiej zarz─ůdzi┼éy rejestracj─Ö Polak├│w ch─Ötnych na wyjazd maj─ůc─ů trwa─ç zaledwie trzy tygodnie – od 10 do 31 marca 1945 roku, zamiast 6 tygodni jak przewidywa┼éa umowa i robi┼éy wszystko, aby ta wiadomo┼Ť─ç dotar┼éa do jak najmniej os├│b zainteresowanych repatriacj─ů. Pomimo tego zd─ů┼╝y┼éo si─Ö zarejestrowa─ç do wyjazdu 16 tysi─Öcy os├│b, z tego w Kownie 6500, w Kiejdanach 4800, Poniewie┼╝u 3300 i w Wi┼ékomierzu 2700 os├│b. Jednak Litwini i na t─Ö liczb─Ö nie chcieli si─Ö zgodzi─ç. Zast─Öpca Przedstawiciela G┼é├│wnego Sowieckiej Litwy do Spraw Ewakuacji (wysiedlenia Polak├│w) p. Pranculis powiedzia┼é 19 lipca 1945 r. polskiemu pracownikowi urz─Ödu repatriacyjnego w Wi┼ékomierzu Andrzejowi Mi┼éoszowi: „W Litwie (Kowie┼äskiej) Polak├│w wcale nie ma. Polakami w Litwie by┼éy tylko „szczyty”, kt├│rych teraz w kraju ma┼éo ju┼╝ pozosta┼éo, reszta to spolszczeni Litwini, a tych my do Polski nie wypu┼Ťcimy” (Krzysztof Buchowski Uwagi o tak zwanych „repatriacjach” ludno┼Ťci polskiej z teren├│w Litwy etnicznej w latach 1945-1947 w: Wsp├│lne dziedzictwo Ziem P├│┼énocno-Wschodnich Dawnej Rzeczypospolitej, tom III, Bia┼éystok 2004). Jak widzimy tak nacjonali┼Ťci litewscy jak i komuni┼Ťci litewscy decydowali o tym kto jest na Litwie Polakiem a kto nie i kto gdzie ma mieszka─ç. Ostatecznie komuni┼Ťci litewscy zgodzili si─Ö na wyjazd z Litwy Kowie┼äskiej do Polski zaledwie 2614 osobom – wy┼é─ůcznie przedstawicielom inteligencji polskiej, jej niedobitkom, kt├│re pozosta┼éy po pierwszej okupacji sowieckiej (1940-41) i niemieckiej okupacji kraju. Z okr─Ög├│w „repatriacyjnych”: Kiejdany zezwolono na wyjazd tylko 313 osobom, Kowno 1172 osobom, Poniewie┼╝ 776 osobom i Wi┼ékomierz 383 osobom (J. Czerniakiewicz, jw.). Nie s─ů to jednak pe┼éne dane. Krzysztof Buchowski podaje, ┼╝e z Litwy Kowie┼äskiej zezwolono na wyjazd do Polski og├│┼éem 8000 osobom. Wielu Polakom z Litwy Kowie┼äskiej, szczeg├│lnie AK-owcom Polacy w Wilnie umo┼╝liwili w 1945 r. otrzymanie dokument├│w uprawiaj─ůcych do wyjazdu do Polski przez Wilno. W paszportach litewskich z rubryki „narodowo┼Ť─ç” wybawiano napis „Lietuvis” (Litwin) i wpisywano „Lenkas” (Polak). Jednocze┼Ťnie du┼╝a cz─Ö┼Ť─ç Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej wyjecha┼éa nielegalnie do Polski przez s┼éabo w├│wczas strze┼╝on─ů granic─Ö z Prusami Wschodnimi (Z. Brzozowski). Tak┼╝e oko┼éo 1-2 tysi─Öcy Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej, kt├│rzy podczas wojny przenie┼Ťli si─Ö do Wilna, wyjecha┼éo do Polski z grup─ů Polak├│w wyp─Ödzonych z tego miasta przez Stalina i Litwin├│w. Dwa lata po ┼Ťmierci Stalina w 1953 r. nasta┼é w Zwi─ůzku Sowiecki okres „odwil┼╝y”. Zgodzono si─Ö na powr├│t wi─Ö┼║ni├│w politycznych przetrzymywanych w ┼éagrach do ich kraj├│w macierzystych. W ten spos├│b powr├│ci┼éo do Polski do ko┼äca 1955 r. 6429 os├│b, a w nast─Öpnym roku 30 787 os├│b (do Polski wyjechali w├│wczas m.in. Zygmunt Ugia┼äski, redaktor naczelny polskiego czasopisma wydawanego w Kownie w latach 1937-40 „Chata Rodzinna”, a podczas wojny cz┼éonek dow├│dztwa Podokr─Ögu Kowno Armii Krajowej oraz Eugeniusz Dawidowicz, absolwent Gimnazjum Polskiego w Kownie, podczas wojny cz┼éonek AK podokr─Ögu kowie┼äskiego). Po odwil┼╝y w Polsce, kt├│r─ů przynios┼éy masowe antystalinowskie wyst─ůpienia znane jako Pa┼║dziernik 1956 r., w wyniku kt├│rych uleg┼éo zmianie kierownictwo partyjne (rz─ůdy obj─ů┼é W┼éadys┼éaw Gomu┼éka) nar├│d domaga┼é si─Ö sprowadzenia do Polski Polak├│w mieszkaj─ůcych ci─ůgle na Ziemiach Wschodnich II RP, kt├│re zosta┼éy w┼é─ůczone do Zwi─ůzku Sowieckiego w 1945 r. Tzw. „porozumienie repatriacyjne” zosta┼éo zawarte mi─Ödzy Polsk─ů a Zwi─ůzkiem Sowieckim 25 marca 1957 r. Przewidywa┼éo ono przesiedlenie w latach 1957-59 wszystkich os├│b, kt├│re przed wojn─ů posiada┼éy obywatelstwo polskie oraz ich wsp├│┼éma┼é┼╝onk├│w i dzieci. Niestety i tym razem wyjazd Polak├│w ze Zwi─ůzku Sowieckiego zosta┼é drastycznie ograniczony. Spo┼Ťr├│d ok. 1,5 miliona Polak├│w tam mieszkaj─ůcych, pozwolenie na wyjazd do Polski otrzyma┼éo zaledwie 208 291 os├│b, z tego z Litwy 46 552 osoby. Wi─Ökszo┼Ť─ç z nich i tym razem pochodzi┼éa z Wilna i Wile┼äszczyzny. Tak┼╝e i teraz tylko bardzo, bardzo nielicznym Polakom z dawnej Litwy Kowie┼äskiej uda┼éo si─Ö wyjecha─ç do Polski – zaledwie 7000 osobom, z tego z Kowna 3000 osobom (K. Buchowski). By┼éy to jedynie osoby, kt├│re w przedwojennych paszportach litewskich mia┼éy podan─ů czy raczej mog┼éy wywalczy─ç sobie zapisanie w paszporcie „narodowo┼Ť─ç polska”.
W ramach tych wysiedle┼ä w powojennej Polsce znale┼║li sw├│j nowy dom m.in.: Wiktor Budzy┼äski przyw├│dca Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej w latach 1924–35, pose┼é na Sejm Republiki Litewskiej, Kazimierz Narutowicz - bratanek prezydenta Polski Gabriela Narutowicza, Czes┼éaw Mackiewicz – sekretarz generalny Polskiego Towarzystwa Pochodnia w Kownie, podczas wojny wsp├│┼étw├│rca podokr─Ögu Kowno Armii Krajowej, ojciec Marii Kaczy┼äskiej, pierwszej damy Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2005–10, ma┼é┼╝onki prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczy┼äskiego, Zygmunt Leon Komorowski – afrykanista, socjolog, antropolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, ambasador RP w Bukareszcie, ojciec prezydenta Polski Bronis┼éawa Komorowskiego 2010-15, Stanis┼éaw Michalkiewicz – historyk, profesor Uniwersytetu ┼Ül─ůskiego, Czes┼éaw Puchacki - geolog, profesor geologii Uniwersytetu Marii Curie-Sk┼éodowskiej w Lublinie, Tadeusz Karol Jasudowicz - prawnik, profesor Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu, Stanis┼éaw Lech Woronowicz - matematyk i fizyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Jan Awrejcewicz - in┼╝ynier, profesor Politechniki ┼ü├│dzkiej, doktor honoris causa Politechniki Cz─Östochowskiej, Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Bia┼éej, Politechniki ┼Üwi─Ötokrzyskiej, Uniwersytetu Technicznego w Charkowie, Wac┼éaw Ankudowicz - in┼╝ynier w┼é├│kiennik, wynalazca, docent Instytutu W┼é├│kiennictwa w ┼üodzi, Marta Burbianka - bibliotekarka i historyk drukarstwa, Kalina Sk┼éodowska-Antonowicz - etnograf, polonistka, muzealnik, wsp├│┼étw├│rczyni Muzeum Etnograficznego w Toruniu i kustosz Muzeum Okr─Ögowego tam┼╝e, zas┼éu┼╝ona dla kultury Pomorza i Kujaw, J├│zef Rymowicz, in┼╝ynier, budowniczy, jeden z budowniczych wielkiego (100 tys. miejsc) stadionu X-lecia w Warszawie; Helena Szwejkowska - dzia┼éaczka polonijna, pedagog i bibliolog, Gustaw Lutkiewicz - p├│┼║niejszy znany aktor teatralny i filmowy, kt├│ry uciek┼é w 1945 r. do Suwa┼ék, W┼éadys┼éaw Milon - tancerz, choreograf, pedagog, blisko trzydzie┼Ťci lat pierwszy solista i asystent choreografa Opery Pozna┼äskiej, Adam Dowgird – znany chirurg w Bia┼éymstoku, Edward Towgin – pu┼ékownik Wojska Polskiego, Wiktor Szosta┼éo – rze┼║biarz, tw├│rca pomnika Jana Paw┼éa II przed katedr─ů katolick─ů w Chicago, milenijnego krzy┼╝a pod ko┼éobrzesk─ů katedr─ů i pomnika ┼Ťw. Benedykta przed opactwem w St. Louis (USA), w 1981 r. pierwszy przewodnicz─ůcy Tymczasowego Zarz─ůdu Regionu „Pobrze┼╝e” NSZZ „Solidarno┼Ť─ç” w Koszalinie. Jako dzieci wraz z rodzicami przyjechali do Polski: Wanda Rutkiewicz, kt├│ra jako trzecia kobieta na ┼Ťwiecie, a pierwszy Polak i Europejka stan─Ö┼éa na Mount Evere┼Ťcie, najwy┼╝szym szczycie Ziemi oraz wybitny sportowiec W┼éadys┼éaw Komar - jeden z najlepszych polskich miotaczy kul─ů w historii tej konkurencji, mistrz olimpijski z Monachium w 1972 r., Zygmunt Bogdziewicz – strzelec/ karabin ma┼éokalibrowy, mistrz Polski (1972-87), 2-krotny mistrz Europy 1983, srebrny medalista mistrzostw ┼Ťwiata 1983 i 1986, uczestnik Igrzysk Olimpijskich w Monachium 1972 i Montrealu 1976, Czes┼éaw Kwieci┼äski - zapa┼Ťnik wagi ┼Ťredniej i p├│┼éci─Ö┼╝kiej (styl klasyczny), 10-krotny mistrz Polski, zdobywca dw├│ch br─ůzowych medali na olimpiadach w Monachium 1972 i Montrealu 1976, Witold Andrzejewski - duchowny katolicki, pra┼éat, kanonik honorowy gorzowskiej Kapitu┼éy Katedralnej.
W hymnie Zwi─ůzku Sowieckiego by┼éy s┼éowa: „…Chwa┼éa ci ojczyzno, Ty┼Ť ziemia swobody, Lud├│w przyja┼║ni ostojo i stra┼╝…”, kt├│re komuni┼Ťci litewscy ┼Ťpiewali wiele tysi─Öcy razy. Tymczasem dyktator Sowieckiej Litwy – faktyczny jej przyw├│dca Antanas Snie─Źkus w latach 1944-74, tak jak nacjonalistyczny dyktator Litwy z lat 1926-40 Antanas Smetona by┼é nacjonalist─ů litewskim (Litwini pisz─ů dzisiaj, ┼╝e uchroni┼é kraj od rusyfikacji) nienawidzi┼é Polak├│w i prowadzi┼é jeszcze bardziej polako┼╝erc─ů polityk─Ö od swego poprzednika. Po ┼Ťmierci Stalina Moskwa zgodnie z polityk─ů „dziel i rz─ůd┼║” nakaza┼éa Snie─Źkusowi przyznanie wi─Ökszych praw narodowych Polakom w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie (m.in. szko┼éy polskie, prasa polska); poza tym Moskwa chcia┼éa, aby tamtejsi Polacy stali si─Ö obywatelami sowieckimi, a nie Litwinami. Oczywi┼Ťcie Snie─Źkus jak tylko m├│g┼é szkodzi┼é Polakom na tym terenie. Natomiast na Litwie Kowie┼äskiej zwalczanie tamtejszych Polak├│w podczas jego panowania dosz┼éo do zenitu. To w┼éa┼Ťnie Snie─Źkus ostatecznie zniszczy┼é spo┼éeczno┼Ť─ç polsk─ů na Litwie Kowie┼äskiej.
┼╗ycie Polak├│w na terenach by┼éej Litwy Kowie┼äskiej w okresie okupacji sowieckiej w latach 1945-1990/1991 by┼éo jeszcze bardziej ci─Ö┼╝kie ni┼╝ w przedwojennej nacjonalistycznej Litwie, kt├│ra musia┼éa cho─ç troch─Ö liczy─ç si─Ö z wi─Öksz─ů i silniejsz─ů Polsk─ů oraz z tym faktem, ┼╝e w Polsce ┼╝y┼éo oko┼éo 80 000 Litwin├│w, w kt├│rych mog┼éy uderza─ç polskie retorsje. Teraz nacjonali┼Ťci litewscy, ubrani w czerwone koszule z sierpem i m┼éotem (wielu i to najwa┼╝niejszych polityk├│w niepodleg┼éej Litwy od 1991 r. by┼éo cz┼éonkami i dzia┼éaczami partii komunistycznej i zajmowa┼éo cz─Östo r├│┼╝ne wysokie stanowiska), i wykorzystuj─ůcy tak┼╝e wrogo┼Ť─ç w┼éadz sowieckich do Polak├│w, prze┼Ťladowali ich i polsko┼Ť─ç na Sowieckiej Litwie bez ┼╝adnych ogranicze┼ä, tym bardziej, ┼╝e Polska Ludowa (PRL) zale┼╝na od Moskwy nie ┼Ťmia┼éa krytykowa─ç antypolskich poczyna┼ä na Litwie i w og├│le nie mia┼éa ┼╝adnych kontakt├│w z rodakami na dawnej Litwie Kowie┼äskiej. T─Ö cz─Ö┼Ť─ç Sowieckiej Litwy oddziela┼é od Polski nowy „mur chi┼äski”, tak jak za Litwy Kowie┼äskiej do 1938 r.
Pozostali na Litwie Kowie┼äskiej Polacy byli traktowani jak obywatele trzeciej klasy i poddani zostali przez komunist├│w litewskich jeszcze bardziej brutalnej lituanizacji (przez kilkadziesi─ůt lat niczego polskiego tu nie by┼éo). Najtragiczniejszy dla Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej by┼é okres stalinowski. By┼éo bardzo niebezpiecznie podawa─ç si─Ö za Polaka lub by─ç uwa┼╝anym za Polaka. Wiele os├│b ratuj─ůc ┼╝ycie zacz─Ö┼éo podawa─ç si─Ö za Litwin├│w. Litwini utrzymuj─ů, ┼╝e w okresie stalinowskim wywieziono z Litwy na wsch├│d 200 000 os├│b, w┼Ťr├│d kt├│rych mog┼éo by─ç nawet 50 000, a mo┼╝e i wi─Öcej Polak├│w – w tym wiele tysi─Öcy z Litwy Kowie┼äskiej, o co zadbali komuni┼Ťci litewscy. Wiadomo, ┼╝e w 1948 r. bardzo wiele aktywnej polskiej ludno┼Ťci zosta┼éo wywiezionych przymusowo w g┼é─ůb Zwi─ůzku Sowieckiego. W┼Ťr├│d nich by┼é m.in. w latach 1935-37 dyrektor gimnazjum w Wi┼ékomierzu dr Hieronim Nehrebecki (1870-1958 Gliwice), w 1919 r. wsp├│┼éza┼éo┼╝yciel polskiego gimnazjum w Kownie, gdzie nale┼╝a┼é do czo┼éowych dzia┼éaczy spo┼éeczno┼Ťci polskiej. W Wi┼ékomierzu bra┼é tak┼╝e ┼╝ywy udzia┼é w ┼╝yciu polskich organizacji i przez kilka lat by┼é wiceprezesem Towarzystwa Szerzenia O┼Ťwiaty „Pochodnia”. Po wojnie z przyczyn rodzinnych pozosta┼é na Litwie. Wraz z c├│rk─ů Mart─ů zosta┼é osiedlony w porcie Igarce, nad uj┼Ťciem Jenisieju do Morza Arktycznego, poza ko┼éem podbiegunowym. Po upadku stalinizmu w ZSRR i po d┼éugich staraniach przyby┼é do Polski w 1956 r. i osiad┼é u syna Lucjana w Gliwicach (P. Szarejko). Przez dwa pokolenia Polacy na Litwie Kowie┼äskiej nie mieli ┼╝adnego kontaktu z Polsk─ů, nie by┼éo tu polskich szk├│┼é i organizacji, prasy polskiej, polskiej dzia┼éalno┼Ťci kulturalnej i mszy polskich w ko┼Ťcio┼éach (w kowie┼äskiej dzielnicy Wiliampol pod koniec lat 40. XX w. pracowa┼é ksi─ůdz polskiego pochodzenia, kt├│ry odprawia┼é nabo┼╝e┼ästwa polskie, lecz wkr├│tce zabroniono mu dalszego sprawowania opieki duchowej nad Polakami). Z pomoc─ů rosyjsk─ů – Rosjan mieszkaj─ůcych w Kownie w 1962 r. powsta┼é w Kownie polski zesp├│┼é taneczno-wokalny „Kotwica” – jedyna polska plac├│wka na Sowieckiej Litwie, a w latach 70. w kowie┼äskim Domu Kultury „Inkarnas” przyst─ůpiono do organizowania kurs├│w j─Özyka polskiego, kt├│re np. w 1977 r. uko┼äczy┼éo 70 os├│b (KAI 14-20.11.1977). Odzyskanie przez Litw─Ö niepodleg┼éo┼Ťci w 1991 r. niewiele w tej dziedzinie zmieni┼éo: powsta┼éy oddzia┼éy Zwi─ůzku Polak├│w na Litwie w Kownie, W─Ödziagole i K┼éajpedzie, a w Kownie i W─Ödziagole s─ů odprawiane polskie msze), jak r├│wnie┼╝ ci─ůg┼ée s─ůczenie antypolskiej propagandy sprawi┼éo, ┼╝e dzisiaj na dawnej Litwie Kowie┼äskiej w┼éa┼Ťciwie nie ma Polak├│w. Litwini – nacjona┼é-komuni┼Ťci zniszczyli lub wymusili lituanizacj─Ö tamtejszych Polak├│w.
Jak wiemy, w 1945 r. 129 tys. Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej wyrazi┼éo ch─Ö─ç wyjazdu do Polski w ramach przeprowadzanego przez w┼éadze sowieckie i polskie wysiedlania Polak├│w z granic powojennej Litwy. Jednak w┼éadze Sowieckiej Litwy zgodzi┼éy si─Ö na wyjazd zaledwie 2614 tamtejszym Polakom (J. Czerniakiewicz, jw.) na wyjazd do Polski. Tak wi─Öc na terenach przedwojennej Litwy Kowie┼äskiej pozosta┼éo chyba nie mniej jak ok. 150 tys. Polak├│w. Tymczasem wszystkie sowieckie spisy ludno┼Ťci przeprowadzone na terenie dawnej Litwy Kowie┼äskiej, pocz─ůwszy od pierwszego przeprowadzonego w 1959 r., a wi─Öc zaledwie 14 lat p├│┼║niej wykazywa┼éy prawie stu procentowe znikni─Öcie tamtejszych Polak├│w. Je┼Ťli we┼║miemy pod uwag─Ö tereny Litwy Kowie┼äskiej, na kt├│rych Polak├│w by┼éo najwi─Öcej, czyli rejony Kowna i Wi┼ékomierza, zmiany te wygl─ůdaj─ů nast─Öpuj─ůco: rejon kowie┼äski wraz z Kownem – 1923 r. zamieszkiwa┼éo 14 285 Polak├│w wg danych litewskich i 57 596 wg danych polskich, 1959 r. ju┼╝ tylko 2879 Polak├│w, w 1970 r. – 1737, w 1979 r. – 1032, w 1989 r. – 714 i w 2001 r. – 3220 Polak├│w; rejon wi┼ékomierski wraz z Wi┼ékomierzem – 1923 r. zamieszkiwa┼éo 9193 Polak├│w wg danych litewskich i 33 539 wg danych polskich, 1959 r. ju┼╝ tylko 764 Polak├│w, w 1970 r. – 486, w 1979 r. – 425, w 1989 r. – 357 i w 2001 r. – 335 Polak├│w, czyli dok┼éadnie zaledwie 1% w por├│wnaniu z 1923 r. W 1923 r. Polacy w powiecie kowie┼äskim stanowili 10,2% (dane litewskie) lub 28,8% (dane polskie), a w roku 2001 ju┼╝ tak┼╝e tylko 1% w por├│wnaniu z 1923 r. (A. Srebrakowski Polacy w Litewskiej SSR 1944–1989 Toru┼ä 2001). Wed┼éug spisu w 2001 r. w samym Kownie mieszka┼éo 2500 Polak├│w, a w rejonach: kowie┼äskim 720, janowskim 714, kiejda┼äskim 504 i koszedarskim 374. Pozosta┼éy wi─Öc niedobitki Polak├│w w Kownie, Kiejdanach, W─Ödziagole czy Poniewie┼╝u. Tyle tylko zosta┼éo Polak├│w spo┼Ťr├│d 200 000 Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej w 1923 r. Pozostali twardzi ludzie - patrioci, w kt├│rych polskiego ducha nie potrafi┼é zabi─ç ani nacjonalizm litewski ani sowiecko-litewski. Reszta dla ┼Ťwi─Ötego spokoju i kawa┼éka chleba uleg┼éa prowadzonej w brutalny spos├│b lituanizacji. St─ůd dzisiaj tyle Litwin├│w z polskimi nazwiskami pisanymi po litewsku. Warto zwr├│ci─ç uwag─Ö na to, ┼╝e wydawana do 31 marca1948 r. polskoj─Özyczna „Prawda Wile┼äska” wed┼éug stanu na grudzie┼ä 1947 r. mia┼éa 227 prenumerator├│w w rejonie kowie┼äskim, 165 w wi┼ékomierskim, 68 w koszedarskim, 77 w jezioroskim i 99 w kiejda┼äskim i ┼╝e od 25 kwietnia 1950 r. w Szyrwintach, miasteczku le┼╝─ůcym na terenie Litwy Kowie┼äskiej wydawane by┼éo czasopismo w j─Özyku polskim pt. „Sztandar Lenina” (Aleksander Srebrakowski Rozw├│j polskoj─Özycznej prasy na terenie Litwy po 1944 roku (w:) Z dziej├│w prasy polskiej na obczy┼║nie (od wrze┼Ťnia 1939 roku do wsp├│┼éczesno┼Ťci) Gorz├│w Wlkp. 2002). „Prawda Wile┼äska” by┼éa gazet─ů sowieck─ů z ducha, ale dlatego, ┼╝e by┼éa w├│wczas jedynym pismem polskoj─Özycznym na Litwie znajdowa┼éa czytelnik├│w g┼éodnych polskiego s┼éowa. A byli to ludzie szykanowani na ka┼╝dym kroku za to, ┼╝e byli Polakami, a tym bardziej za to, ┼╝e czytali gazet─Ö wydawan─ů po polsku o czym wiedzia┼é litewski listonosz i z pewno┼Ťci─ů donosi┼é o tym komu trzeba.
Niby demokratyczna i wchodz─ůca w sk┼éad pa┼ästw Unii Europejskiej Litwa, kt├│ra na dok┼éadk─Ö jest pono─ç partnerem strategicznym Polski (polskie lotnictwo wojskowe chroni niebo litewskie, gdy┼╝ male┼äka Litwa nie ma lotnictwa wojskowego, na kt├│re j─ů nie sta─ç ze wzgl─Öd├│w finansowych) nie odda┼éa Polakom w Kownie ani domu „Pochodni”, ani banku sp├│┼édzielczego, kt├│re to budynki wznie┼Ťli Polacy litewscy w okresie mi─Ödzywojennym za ich w┼éasne pieni─ůdze i kt├│re mia┼éy s┼éu┼╝y─ç Polakom, a kt├│re odebra┼é im sowiecki okupant Litwy. Wida─ç, ┼╝e jego decyzje w odniesieniu do Polak├│w maj─ů pozostawa─ç w mocy. ┼╗e prawa Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej s─ů nadal ┼éamane. Tak zwan─ů przyja┼║┼ä z Polsk─ů Litwa wykorzystuje dla w┼éasnych partykularnych cel├│w narodowych: Polska i Polacy niewiele maj─ů z tej „przyja┼║ni”. Przykre, ┼╝e tak─ů „przyja┼║┼ä” akceptuje Warszawa. Np. ignoruje od ponad 25 lat ┼éamanie przez rz─ůdy litewskie Traktatu o przyjaznych stosunkach i dobros─ůsiedzkiej wsp├│┼épracy z 26 kwietnia 1994 r. w odniesieniu do Polak├│w na Litwie, czym zach─Öca w┼éadze litewskie do prze┼Ťladowania teraz Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. Co wi─Öcej dla wsp├│┼éczesnych Litwin├│w wszyscy obrzydliwi polako┼╝ercy s─ů bohaterami narodowymi – maj─ů swoje ulice w miastach, szko┼éy nosz─ů ich imiona, a Ko┼Ťci├│┼é litewski stara si─Ö w Watykanie o wyniesienia na o┼étarze abpa Me─Źislovasa Reinysa (ang. Wikipedia), wielkiego prze┼Ťladowcy polskich katolik├│w najpierw na Litwie Kowie┼äskiej, a w latach 1940-47 w Wilnie. Niestety, bowiem tak┼╝e litewski Ko┼Ťci├│┼é katolicki tak w okresie Sowieckiej Litwy jak i ponownie niepodleg┼éej od 1991 r. nie zmieni┼é ani na jot─Ö swego antypolskiego nastawienia i zachowania, co cz─Östo dokumentowa┼éa paryska „Kultura” w dziale „Kronika litewska”, a po 1989 r. dokumentuje prasa polska na Litwie. Oto jeden z wielu przyk┼éad├│w na ci─ůg┼ée prze┼Ťladowanie Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej. Ot├│┼╝ w W─Ödziagole wielu Polak├│w wytrwa┼éo przy polskiej narodowo┼Ťci: dzia┼éa oddzia┼é Zwi─ůzku Polak├│w na Litwie i w tutejszym ko┼Ťciele jest odprawiana msza w j─Özyku polskim. Proboszczem jest porz─ůdny Litwin i kap┼éan Oskar Volskis, ┼╝yczliwy Polakom. Niestety tutejsi Polacy s─ů ci─ůgle prze┼Ťladowani przez miejscowych Litwin├│w. Ks. Volskis postanowi┼é przeciwko temu zaprotestowa─ç i 22 wrze┼Ťnia 2013 r. zorganizowa┼é protest z udzia┼éem tutejszych Polak├│w przeciwko dyskryminuj─ůcym dzia┼éaniom lokalnych w┼éadz. „W ci─ůgu tych dw├│ch lat, co jestem proboszczem, to mam tego wszystkiego do┼Ť─ç. Tych wszystkich podw├│jnych standard├│w wzgl─Ödem Polak├│w” – powiedzia┼é PL DELFI ks. Volskis. Zdaniem ksi─Ödza Polacy s─ů ignorowani przez w┼éadze i wyzywani w przestrzeni publicznej.
Dlatego nale┼╝y w tym miejscu jeszcze raz przytoczy─ç pod rozwag─Ö polskich polityk├│w zakochanych do nieprzytomno┼Ťci w Litwinach i stawiaj─ůcy na Litw─Ö jako sojusznika Polski s┼éowa odwa┼╝nego historyka litewskiego Alfredasa Bumblauskasa, kt├│ry w audycji „Komentarze tygodnia” w prywatnej litewskiej stacji telewizyjnej TV3 powiedzia┼é: „Ca┼éa nasza litewska to┼╝samo┼Ť─ç jest antypolska. My, wsp├│┼éczesny nar├│d litewski, urodzili┼Ťmy si─Ö jako antypolacy. Najwa┼╝niejsi XIX-wieczni tw├│rcy naszej to┼╝samo┼Ťci narodowej m├│wili, ┼╝e podstawowym d─ů┼╝eniem tworz─ůcego si─Ö narodu litewskiego powinno by─ç wyzwolenie si─Ö spod dominacji polskiej (zasianie nienawi┼Ťci do Polski i Polak├│w i wszystkiego co polskie)...”. Zdaniem Bumblauskasa ka┼╝dy humanista i naukowiec litewski powinien zada─ç sobie pytanie, co osobi┼Ťcie zrobi┼é, by przezwyci─Ö┼╝y─ç te uformowane w okresie mi─Ödzywojennym antypolskie stereotypy we wszystkich naukach, a w tym i w polityce. Jego zdaniem w tej dziedzinie nie zrobiono nic albo bardzo ma┼éo (Kresy24.pl 18.5.2011). Psychiatrzy m├│wi─ů, ┼╝e oko┼éo 20% doros┼éej ludno┼Ťci Europy potrzebuje leczenia psychiatrycznego. Litwini to wyj─ůtkowi antypolscy psychopaci. Nie 20% albo zapewne 90% doros┼éych Litwin├│w potrzebuje leczenia psychiatrycznego. Badaj─ůc stosunki polsko-litewskie (na ten temat jest wiele materia┼éu w czterech grubych tomach moich Spraw kresowych bez cenzury (Toru┼ä 2016-2019/) jestem przekonany, ┼╝e do prawdziwego pogodzenia si─Ö i pojednania Polak├│w z Litwinami nigdy nie dojdzie, je┼Ťli Litwini nie zrewiduj─ů swojej ponad stuletniej nienawi┼Ťci do Polski i Polak├│w i nie przeprosz─ů nas za te wszystkie potworne zbrodnie, w tym ludob├│jstwo i czystki etniczne oraz narzucan─ů brutalnie lituanizacj─Ö, kt├│re do┼Ťwiadczyli z ich r─Öki Polacy na Litwie Kowie┼äskiej i Wilnie.
Na razie Litwini traktuj─ů Warszaw─Ö jak frajera, kt├│rego g┼éupot─Ö nale┼╝y jak najwi─Öcej wykorzystywa─ç z korzy┼Ťci─ů jedynie dla Litwy i ze szkod─ů dla Polak├│w na Litwie.
Polacy na Litwie Kowie┼äskiej, a tak┼╝e w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie byli i s─ů synami i c├│rkami tej ziemi. Wi─Öcej, byli sol─ů tej ziemi. Bez nich w zasadzie prawie nie ma historii tych ziem. Bo ch┼éopi nigdy w ┼╝adnym pa┼ästwie nie tworzyli historii i kultury. Po wymordowaniu przez komunist├│w litewskich i wyp─Ödzeniu do Polski Ludowej polskiego ziemia┼ästwa i polskiej inteligencji z Litwy Kowie┼äskiej, Wilna i Wile┼äszczyzny w latach 1939-46, kt├│rych przodkowie tworzyli histori─Ö Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego okazuje si─Ö, ┼╝e dzisiejsi Litwini czy raczej mieszka┼äcy Litwy maj─ů wybitnie ch┼éopskie pochodzenie. To prawie w stu procentach nar├│d ch┼éop├│w i przez to nar├│d bez historii (st─ůd nagminne przyw┼éaszczanie przez Litwin├│w polskiej historii i pr├│by uczynienia z Polak├│w Litwin├│w). Kiedy w 2009 r. marsza┼éek Sejmu Litewskiego C. Jursenas, prezydent V. Adamkus i premier A. Kubilius zwr├│cili si─Ö do najwi─Ökszego wsp├│┼éczesnego genealoga polskiego Marka Jerzego Mianowskiego z pytaniem czy jacy┼Ť potomkowie pos┼é├│w Sejmu Wielkiego Rzeczypospolitej Obojga Narod├│w (Warszawa 1788-92) ┼╝yj─ů na wsp├│┼éczesnej Litwie, ten potrafi┼é im wskaza─ç tylko drobne wyj─ůtki i to nie litewskie, a polskie lub polskiego pochodzenia (Miankowski.pl 24.1.2011 „Smetona-Pi┼ésudski-Komorowski”). Tak─ů cen─Ö Litwini zap┼éacili za odpolszczenie Litwy.
Dzi┼Ť nie ma polskiej Litwy Kowie┼äskiej – tam nie ma ju┼╝ wi─Öcej Polski. Przyczynili si─Ö do tego litewscy nacjonali┼Ťci i komuni┼Ťci oraz litewski Ko┼Ťci├│┼é katolicki w spos├│b, kt├│ry pot─Öpia ca┼éy cywilizowany ┼Ťwiat. Jednak pozosta┼éa po polskiej Litwie Kowie┼äskiej historia, kt├│rej nie mamy prawa zapomnie─ç.
Dawn─ů polsko┼Ť─ç Litwy Kowie┼äskiej, zniszczon─ů przez barbarzy┼äski i antychrze┼Ťcija┼äski szowinizm litewski, przypomni ten oto s┼éownik geograficzno-historyczny.

……….

„Ju┼╝ w latach pi─Ö─çdziesi─ůtych rozproszeni po Polsce i ┼Ťwiecie „Kownianie” zacz─Öli odnawia─ç dawne znajomo┼Ťci… W latach siedemdziesi─ůtych z inicjatywy rodziny Mackiewicz├│w zacz─Ö┼éo powstawa─ç archiwum pami─ůtek, wspomnie┼ä, relacji, dzi─Öki kt├│rym” Krzysztof Buchowski z Uniwersytetu Bia┼éostockiego m├│g┼é napisa─ç prac─Ö Polacy w niepodleg┼éym pa┼ästwie litewskim 1918-1940 Bia┼éystok 1999.
24 IV 1972 r. w katedrze ┼Ťw. Jana w Warszawie zosta┼éa wmurowana tablica z nast─Öpuj─ůcym tekstem: „Pami─Öci i modlitwie polecamy Polak├│w z Litwy (Kowie┼äskiej), kt├│rzy w zmiennych kolejach losu i po kataklizmie pierwszej i drugiej wojny ┼Ťwiatowej zachowali wierno┼Ť─ç mowie i tradycjom ojczystym, ┼╝yciem i ┼Ťmierci─ů ┼Ťwiadcz─ů o swej wi─Özi z Polsk─ů. Rodacy”. Tekst powy┼╝szy zosta┼é u┼éo┼╝ony przez znanych dzia┼éaczy polonijnych na przedwojennej Litwie p. Budzy┼äskiego i Krystyn─Ö Szukszciank─Ö. W uroczysto┼Ťci po┼Ťwi─Öcenia wzi─Ö┼éo udzia┼é przesz┼éo 100-tu „kownian” z by┼éymi przyw├│dcami polonijnymi na czele. Po spotkaniu odby┼éo si─Ö spotkanie uczestnik├│w.


Epilog:
Uwaga prze┼Ťladowanego Polaka o ciemi─Ö┼╝ycielach litewskich



Oto jak┼╝e wymowny urywek – akt oskar┼╝enia z pami─Ötnika Polaka mieszkaj─ůcego na Litwie Kowie┼äskiej Tadeusza Cywi┼äskiego o prze┼Ťladuj─ůcej jego i innych Polak├│w Litwie i jej litewskich obywatelach – polako┼╝ercach z ksi─ů┼╝ki Krzysztofa Bojko Harcerstwo polskie na Litwie Kowie┼äskiej w latach 1918-1945 (Warszawa – Wilno 2015, str. 25):

„O kraju mo┼╝e bym jeszcze m├│g┼é powt├│rzy─ç wraz z Mickiewiczem, ┼╝e mo┼╝e by─ç „jak zdrowie”, ale o ludziach, o tych pod┼éych szowinistach (bo wi─Öcej w┼Ťr├│d Litwin├│w spotka┼éem szowinist├│w, jak prawdziwych patriot├│w), o tych prze┼Ťladowaniach Polak├│w, o tych gn─Öbicielach naszych uczni i zb├│jach, targaj─ůcych si─Ö na pos┼é├│w, nic bym dobrego powiedzie─ç nie m├│g┼é. Nie mam dla nich nic, pr├│cz pogardy, nienawi┼Ťci. Lepszej satyry, lepszej krytyki ich post─Öpowania nie mo┼╝e by─ç ponad to:

Litwo, pi─Ökna ziemio nasza
Pastuch├│w kraino
Porzu─ç przesz┼éo┼Ť─ç i tradycje
Nowe czasy p┼éyn─ů.
Proletariat niech wst─Öpuje na najwy┼╝sze szczeble
Niech przez o┼Ťm godzin dziennie kradnie cudze meble
Rabuj ka┼╝dy polski dw├│r
Niszcz kultury dawny plon
Ziemi─Ö dziel! - to nasz cel
Polsko┼Ť─ç niech wymiera
Krasna Moskwa to nasz wz├│r
Berlin nas popiera
Rz─ůdzi lud, b─Ödzie g┼é├│d
B─Ödzie i cholera”.

We mnie tak┼╝e krew kipia┼éa, jak zbiera┼éem materia┼é i pisa┼éem t─Ö ksi─ů┼╝k─Ö. Najwi─Öcej oburza mnie to, ┼╝e Litwini nigdy nie przeprosili Polak├│w za to co zrobili z Polakami na Litwie Kowie┼äskiej oraz to, ┼╝e wszystkie rz─ůdy „polskie” po 1989 r., a szczeg├│lnie ten, kt├│ry uzgadnia┼é i podpisywa┼é w 1994 r. traktat mi─Ödzy RP a Republik─ů Litewsk─ů o przyjaznych stosunkach i wsp├│┼épracy dobros─ůsiedzkiej, nie tylko nie domaga┼é si─Ö, a kolejne nie domaga┼éy i domagaj─ů tego, ale dzisiejszych Litwin├│w, kt├│rzy wcale nie s─ů lepsi od swoich ojc├│w i matek w swoim traktowaniu Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, nazywa przyjaci├│┼émi Polaki i Polak├│w, a male┼äk─ů Litw─Ö nazywa strategicznym partnerem Polski. Wida─ç, ┼╝e g┼éupota wsp├│┼éczesnych polityk├│w polskich jest bezgraniczna! To w┼éa┼Ťnie ona rozzuchwala Litwin├│w, kt├│rzy wykorzystuj─ů j─ů dzisiaj do ujarzmiania Polak├│w i polsko┼Ťci w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, co szczeg├│┼éowo omawiam szczeg├│┼éowo w kolejnej ksi─ů┼╝ce pt. „Ujarzmianie przez Litwin├│w Polak├│w i polsko┼Ťci w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie w latach 1939-2021”, kt├│ra jest w druku.

© Marian Ka┼éuski



Podstawowa bibliografia
(poza publikacjami prasowymi wymienionymi w rozdziałach)




Aftanazy R. Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Tom 3: Wojew├│dztwo trockie,
Ksi─Östwo ┼╗mudzkie…
Wrocław 1992
Albert A. Najnowsza historia Polski 1918-1980 Londyn 1991
Archiwum polityczne Ignacego Paderewskiego t. 1-6 Warszawa 1973-2007
Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945, t. I-VI, Wrocław 1990-1991
Balbus T. Armijos Krajovos Vilniaus apygardos partozanu brigadu veikla „Genocidas ir rezistencija” 2012 m. Nr. 2(32)
Balbus T., Arūnas Bubnys A. Sowiecki aparat represji wobec litewskiego i polskiego podziemia 1944-1945 Humanitas 2016
Banasikowski E. Na zew Ziemi Wileńskiej Paryż 1988
Bardach J. O dawnej i niedawnej Polsce Poznań 1988
Basta A. Zam─Öt pod Ostr─ů Bram─ů Warszawa 1991
Bem K. Polacy, kalwini┼Ťci, patrioci „Newsweek” 17.1.2018
Bitwy polskie. Leksykon Krak├│w 1999
Błaszczyk G. Litwa współczesna Warszawa-Poznań 1992
- Elity polityczne Litwy w latach 1988–1992 „Ob├│z” nr 27 1993
- Litwa w latach 1988–1993: Pr├│ba podsumowania „Lithuania” nr 2 – 3 1994
- Dzieje stosunk├│w polsko-litewskich od czas├│w najdawniejszych do wsp├│┼éczesno┼Ťci. T.1 Trudne pocz─ůtki Pozna┼ä 1998
Błaszkowski P. O nacjonalizmie litewskim Gdańsk 1990
Bojko K. Harcerstwo Polskie na Litwie Kowie┼äskiej 1918 – 1945 Warszawa – Wilno 2015
Boruta M. Polskie prywatne szkolnictwo powszechne w Republice Litewskiej 1926-1939 (w:) Studia Polonijne tom 12, Lublin 1989
Brzozowski Z.S. Litwa – Wilno 1910-1845 Pary┼╝ 1987
Buchowski K. Polacy w niepodległym państwie litewskim 1918-1940 Białystok 1999
- Panowie i żmogusy. Stosunki polsko-litewskie w międzywojennych karykaturach Białystok 2004
- Szkice polsko-litewskie czyli o nie┼éatwym s─ůsiedztwie w pierwszej po┼éowie XX wieku Toru┼ä 2005
- Litwomani i polonizatorzy. Mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej
połowie XX wieku
Białystok 2006
- Polityka zagraniczna Litwy 1990-2012. Główne kierunki i uwarunkowania Białystok 2013
- Uwagi o tak zwanych „repatriacjach” ludno┼Ťci polskiej z teren├│w Litwy etnicznej w latach 1945-1947 (Internet) z: Marek Kietli┼äski
i Wojciech ┼Üleszy┼äski (red.) Repatriacje i migracje ludno┼Ťci pogranicza w XX wieku. Stan bada┼ä oraz ┼║r├│d┼éa do dziej├│w pogranicza
polsko-litewsko-białoruskiego
, t. III, Białystok 2004
Buchowski D. Ziemia Sejneńsko-Suwalska 1918-1920 Sejny 2004
Bujnowski J. Rocznicowe spojrzenie na Wszechnic─Ö Batorow─ů (w:) Wy┼╝sze uczelnie polskie na ziemiach Wschodniej Rzeczypospolitej
Londyn 1989
Bukowiecka H. Polityka Polski wobec Litwy (w:) „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 2008”
Bumblauskas A. Polsko-litewskie stosunki cywilizacyjne. Przemiany w stanowiskach historiograficznych obu narod├│w (w:)
„Przegl─ůd Wschodni” T. V, z. 4(20) 1999
- Wielkie Ksi─Östwo Litewskie. Wsp├│lna historia, podzielona pami─Ö─ç Warszawa 2013
Bystroń J.S. Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI-XVIII, Tom 1 Warszawa 1960
Cherner E. Słownik biograficzny duchownych ewangelicko-reformowanych. Jednota Litewska i Jednota Wileńska 1815-1939,
Warszawa 2017
Cisek J. S─ůsiedzi wobec wojny 1920 roku Londyn 1990
Czarnecki R. Stosunki polsko-litewskie 1863-1939, odcinki 1-5, „Gazeta Niedzielna” pa┼║dziernik-listopad 1988, Londyn
Czerniakiewicz J. Repatriacja ludno┼Ťci polskiej z ZSRR 1944-1948 Warszawa 1987
─ćwikiewicz A. Zapadno-russizm. Narysy z gistoryi gramadzkaj my┼Ťli na Bie┼éarusi u XIX i paczatku XX w. Minsk 1993
D─ůbrowski S. (Zbigniew Raszewski red. nacz.) S┼éownik biograficzny teatru polskiego 1765-1965 Warszawa 1973
D─Öbski S. Rozwa┼╝ania o stosunkach polsko-litewskich na tle por├│wnawczym „Polski Przegl─ůd Dyplomatyczny” t. 1, nr 2 2001
Diariusz i Teki Jana Szembeka t. 1-4 Londyn 1964-1972
Dmitrów E., Tauber J. (red.) Stosunki etniczne podczas wojny i okupacji: Białystok i Wilno 1939-1941--1944/45 Białystok
2011
Dobrowolski T. Sztuka polska Krak├│w 1974
Dominiczak H. Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919-39 Warszawa 1992
Dopierała K. (red.) Encyklopedia Polskiej Emigracji i Polonii, t. 1-5, Oficyna Wydawnicza Kucharski Toruń 2003-2005
Eberhardt P. Polska granica wschodnia 1939-1945 Warszawa 1992
- Przemiany narodowo┼Ťciowe na Litwie Warszawa 1998
Encyklopedia Historii Polski. Dzieje polityczne, t. 1-2, Warszawa 1994
Erdman J. Droga do Ostrej Bramy Warszawa 1990
Firewicz A. Litwa po raz drugi Toruń 2001
Fridrich A. Historia cudownych obraz├│w Naj┼Ťwi─Ötszej Maryi Panny w Polsce 1-2, Krak├│w 1904
G─ůsiorowski A. Polski ruch sportowy w Republice Litewskiej 1919-1940 Olsztyn 2001
G─ůsowski T., Ronikier J., Zblewski Z. Bitwy polskie. Leksykon Krak├│w 1999
Giertych J. In Defence of my Country London 1981
Gloger Z. Encyklopedia staropolska, t. 1-4, Warszawa 1974
G┼éowacka-Grajper M. Zbiorowo┼Ťci polskie w zachodnich republikach by┼éego ZSRR [Polacy na Litwie] Biuro Analiz Sejmowych
Studia BAS Nr 2(34) 2013
Godlewski J. Na przełomie epok Londyn 1978
Gondek L. Dzia┼éalno┼Ť─ç Abwehry na terenie Polski 1933-1939 Warszawa 1974
Grek-Pabisowa I, Maryniakowa I. Wsp├│┼éczesne gwary polskie na dawnych kresach p├│┼énocno-wschodnich Slawistyczny O┼Ťrodek
Wydawniczy, Warszawa 1999
Górski K. Divide et impera Białystok 1995
Gru┼╝ewski B. Ko┼Ťci├│┼é ewangelicko-reformowany w Kielmach, Warszawa 1912
Helnarski S. (red.) Nacjonalizm. Konflikty narodowo┼Ťciowe w Europie ┼Ürodkowej i Wschodniej Toru┼ä 1994
Hołub B. Przy wileńskim stole Warszawa 1992
Internet: Archiwum Fotografii. Dynamiczny herbarz rodzin polskich
Jackiewicz M. Literatura polska na Litwie XVI-XX wieku ,Olsztyn 1993
- Polskie ┼╝ycie kulturalne w Republice Litewskiej 1919-1940 Olsztyn 1997
- Polacy na Litwie 1918-2000, Słownik Biograficzny Warszawa 2002
Jagiełło B. Rok 1863 pod znakiem Orła i Pogoni Warszawa 1992
Jagie┼é┼éo M. Lietuva – mûsø ðauksmas... Vilinius 1996
- Partnerstwo dla przysz┼éo┼Ťci. Szkice o polityce wschodniej i mniejszo┼Ťciach narodowych Warszawa 2000
Jakimowicz R. Polityczne aspekty stosunk├│w polsko-litewskich 1991–2003, „Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie”
2006, nr 706
Jakubowski E. Z cyklu gaw─Öd o Polakach na Litwie Kowie┼äskiej „Tygodnik Polski” Melbourne 1968-88 oraz Kronika litewska
Pary┼╝
Jasienica P. Rzeczpospolita Obojga Narod├│w t. 1-3, Warszawa 1967-72
- Polska Jagiellon├│w Warszawa 1983
- Pami─Ötnik Krak├│w 1989
Jundo-Kaliszewska B. Zak┼éadnicy historii. Mniejszo┼Ť─ç polska w postradzieckiej Litwie ┼ü├│d┼║ 2019
Kałamajska-Saeed M. Ostra Brama w Wilnie Warszawa 1990
Ka┼éuski M. Litwa. 600-lecie chrze┼Ťcija┼ästwa 1387-1987 Londyn 1987
- Sprawy kresowe bez cenzury, T. I-IV, Toru┼ä 2016-2018; wy┼é─ůcznie sprawom polsko-litewskim po┼Ťwi─Öcone s─ů rozdzia┼éy Litwa oraz
Wilno i Wile┼äszczyzna: T. I str. 441-630, T. II str. 501—606, T. III str. 505-610 i T. IV str. 539-666
Kamiński M., Zacharias M.J. Polityka zagraniczna II Rzeczypospolitej Polskiej 1918-1939 Warszawa 1987
Karolczuk-K─Ödzierska M. (red.) Encyklopedia Kres├│w Krak├│w 2004
Kasparavicius A. The Historical Experience of the Twentieth Century: Authoritarianism and Totalitarianism in Lithuania (w:) Borejsza
W., Ziemer K. (ed.) Totalitarian and Authoritarian Regimes in Europe Berghahn Book 2006
Katelbach T. Za litewskim murem Warszawa 1938
- Spowied┼║ pokolenia Lippstadt 1948
Kłos J. Wilno Przewodnik Krajoznawczy Wilno 1923
Kojala L., Ivanauskas V. Lithuanian Eastern Policy 2004–2014: The Role Theory Approach Academia.com
Kolbuszewski J. Kresy. A to Polska w┼éa┼Ťnie Wroc┼éaw 1996
Kondratas L. Polacy na Litwie i ich stosunki z Litwinami w ci─ůgu dziej├│w Internet
Konflikt polsko-litewski (1918-1921) Internet
Kopcia┼é J. (red.) Suwa┼éki miasto nad Czarn─ů Ha┼äcz─ů Suwa┼éki 2006
Korab-Żebryk R. Operacja wileńska AK Warszawa 1985
- Biała Księga w obronie Armii Krajowej na Wileńszczyźnie Lublin 1991
Kosman M. Historia Białorusi Wrocław 1979
- Orzeł i Pogoń. Z dziejów polsko-litewskich XIV-XX w. Warszawa 1992
- Stosunki polsko-litewskie (w:) Polska i jej nowi s─ůsiedzi (1989-1993) Pozna┼ä-Toru┼ä 1994
- Pod ci┼Ťnieniem tradycji. Uwagi o wsp├│┼éczesnych stosunkach polsko-litewskich (w:) Polska polityka zagraniczna w procesie przemian po 1989 roku Olsztyn 1999
Kot S. La Reformation dans le Grand-Duche de Lithuanie, facteur d occidentaliation culturalle Bruksela 1953
Krahel T. Diecezja wileńska. Studia i szkice Białystok 2014
- Archidiecezja wile┼äska w latach II wojny ┼Ťwiatowej. Studia i szkice Bia┼éystok 2014
Krajewski K. „J─Öli┼Ťmy si─Ö or─Ö┼╝a w duchu jedno┼Ťci z Kr├│lestwem Polskim”. Powstanie Listopadowe na Litwie „Biuletyn IPN” nr
11 (144), 2017
- Na straconych posterunkach. Armia Krajowa na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej 1939–1945 Warszawa 2015
Krajewski T.A. Niemen - Rzeka Obojga Narodów Internet: Włocławski Klub Wodniaków 2006
Krajewski Z. Polacy w Republice Litewskiej, 1918-1940 Lublin 1998
Krasiński W. Zarys dziejów reformacji w Polsce Tom II cz. II Warszawa 1905
Krzepkowski M. W Wilnie. Ze wspomnie┼ä „Rocznik Historii Czasopi┼Ťmiennictwa Polskiego IX 4, Warszawa
Krzywicki T. Litwa. Przewodnik, Oficyna Wydawnicza REWASZ, 2005
Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej Warszawa 1994
Kubiak D. Kiejdany na Litwie… (w:) Internet: Bezbrze┼╝ne my┼Ťli 16.9.2018
Kucharska J.B. Ilustrowany przewodnik po zabytkach na Wileńszczyźnie i Żmudzi Warszawa 2004
Kukiel M. Dzieje Polski porozbiorowe Londyn 1961
Kupicki R., Szczepanik K. Polityka zagraniczna Polski 1918–1994 Warszawa 1995
Kuku┼éka J. Traktaty s─ůsiedzkie Polski odrodzonej Wroc┼éaw–Warszawa–Krak├│w 1998
Kurkiewicz W. i in. Tysi─ůc lat dziej├│w Polski Warszawa 1961
Kurzowa Z. Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI-XX w. Warszawa-Kraków 1993
Ku┼Ťnierz B. Stalin and the Poles London 1949
Lewicki A. i Friedberg J. Zarys historii Polski Londyn 1947
Liszewski K. Wojna polsko-sowiecka 1939 Londyn 1986
Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, t. 1-2, Warszawa 1984
„Lithuania” Nr 1 1990, Warszawa
Łapin K. Głos z Litwy (Lata 1922-1939) Gdańsk 1998
┼üossowski P. Stosunki polsko-litewskie 1918–1920 Warszawa 1966
- Kraje bałtyckie na drodze od demokracji parlamentarnej do dyktatury Warszawa 1972
- Litwa a sprawy polskie 1939–1949 Warszawa 1982
- Po tej i tamtej stronie Niemna. Stosunki polsko-litewskie 1883-1939 Warszawa 1985
- Polska-Litwa. Ostatnie sto lat Warszawa 1991
- Likwidacja Uniwersytetu Stefana Batorego przez władze litewskie w grudniu 1939 roku Warszawa 1991
- Konflikt polsko-litewski 1918-1920 Warszawa 1996
- Stosunki polsko-litewskie 1921–1939 Warszawa 1997
- Litwa / Historia pa┼ästw ┼Ťwiata XX wieku Warszawa 2001
- Kraje bałtyckie w latach przełomu 1934-44 Warszawa 2005
- Ultimatum polskie do Litwy 17 marca 1938 roku Warszawa 2010
- Ostatnie dni Uniwersytetu Stefana Batorego. Świadectwo dokumentalne Warszawa 2012
Łoziński W. Życie polskie w dawnych wiekach Kraków 1958
Łukomski G. Walka Rzeczypospolitej o Kresy Północno-Wschodnie 1918-20 Poznań 1994
- Walka o Wilno Warszawa 1994
Łukomski G., Polak B. W obronie Wilna, Grodna i Mińska 1918-1920 Koszalin-Warszawa 1994
Mackiewicz M. Dom Radziwiłłów Warszawa 1990
Makowski B. Litwini w Polsce 1920-1939 Warszawa 1986
Malewicz P. Polska polityka wschodnia w latach 1989–1991 Toru┼ä 2008
Mała Encyklopedia Wojskowa, t. 1-3, Warszawa 1967-1971
Mały rocznik statystyczny 1937 GUS Warszawa 1937
Meysztowicz W. Poszło z dymem Londyn 1973
Miłosz Cz. Dolina Issy Paryż 1955
- Rodzinna Europa Pary┼╝ 1959
Mitkiewicz L. Wspomnienia kowieńskie 19138-1939 Londyn 1968
Modzelewski W.T. Wsp├│┼éczesne polsko-litewskie stosunki polityczne. Zarys problematyki „Sprawy Wschodnie” nr 2–3 2005
Dwie dekady stosunk├│w Polski z Litw─ů– wymiar polityczny „┼Ürodkowoeuropejskie Studia Polityczne” Uniwersytet Warmi┼äsko-
Mazurski w Olsztynie 2012
My historyczni, prawdziwi Litwini jeste┼Ťmy Polakami a nie ┼╗mudzinami Internet: Ruch Christus Rex 10.11.2017
Papie┼╝ ba Litwie… (w) „Wi─Ö┼║” Grudzie┼ä 1993 12(422) Rok XXXVI
Nitecki P. Biskupi Ko┼Ťcio┼éa w Polsce. S┼éownik biograficzny Warszawa 1992
Niwiński P. Okręg Wileński AK 1944-1948 Warszawa 1999
Ochmański J. Historia Litwy Wrocław 1982
Olechnowicz A. Polacy na Litwie Fronda.pl 9.9.2014
Orzeszko M. 28 pa┼║dziernika 1939 r. – wkroczenie wojsk litewskich do Wilna. Litewska okupacja Wile┼äszczyzny 1939-40 Internet:
BLOGPUBLIKA.COM Listopad 13, 2015
Paczkowski A. Prasa polska w latach 1918-1939 Warszawa 1980
Papie┼╝ na Litwie, ┼üotwie i Estonii „Wi─Ö┼║” Nr 12(422) Grudzie┼ä 1993
Pasierbska H. Ponary jako najtragiczniejsze miejsce straceń na Wileńszczyźnie w latach 1941-1944 (w:) Wilno-Wileńszczyzna jako
krajobraz i ┼Ťrodowisko wielu kultur,
t. 2, Białystok 1992
Paszkiewicz B. Pod znakiem „Omegi” Warszawa 2003
Paszkiewicz H. Litwa przed uni─ů z Polsk─ů Londyn 1956
Piasecki S. Człowiek przemieniony w wilka Londyn 1964
Pieka┼ékiewicz J. Polski Wrzesie┼ä. Hitler i Stalin rozdzieraj─ů Rzeczypospolita 1 IX 1939 – 17 IX 1939 Warszawa 2004
Piskunowicz H. Dzia┼éalno┼Ť─ç zbrojna Armii Krajowej na Wile┼äszczy┼║nie w latach 1942-1944 Warszawa 1997
Polska i jej dorobek dziejowy w ci─ůgu tysi─ůca lat istnienia. Zarys i encyklopedia spraw polskich, T. 1, Londyn
1956
Pob├│g-Malinowski W. Najnowsza historia polityczna Polski 1964-1945. Tom drugi Londyn 1956
Podlaski K. Białorusini, Litwini, Ukraińcy Londyn 1985
Podoski B. Zarys dziejów Uniwersytetu Wileńskiego (w:) Wyższe uczelnie polskie na ziemiach Wschodniej Rzeczypospolitej
Londyn 1989
Polacy na Litwie 1918-1939, Salon24 5, 6 pa┼║dziernika 2010
Polski Słownik Biograficzny, t. 1-40, Kraków-Warszawa 1935 -
Polskie Porozumienie Niepodleg┼éo┼Ťciowe. Wyb├│r tekst├│w Londyn 1989
R─ůkowski G. Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Litwie, Burchard Edition, Warszawa 1999
Remer J. Wilno Wrocław 1990
Rokicki P. Glinciszki i Dubinki. Zbrodnie wojenne na Wileńszczyźnie w połowie 1944 roku i ich konsekwencje we współczesnych
relacjach polsko-litewskich
Warszawa IPN 2015
Roman W. Konspiracja polska na Litwie i Wileńszczyźnie: wrzesień 1939-czerwiec 1941: lista aresztowanych Toruń 2002
- Dzia┼éalno┼Ť─ç niepodleg┼éo┼Ťciowa ┼╝o┼énierzy polskich na Litwie i Wile┼äszczy┼║nie: wrzesie┼ä 1939 r. - czerwiec 1941 r. Piotrk├│w
Trybunalski 2003
- W obozach i w konspiracji: dzia┼éalno┼Ť─ç niepodleg┼éo┼Ťciowa ┼╝o┼énierzy polskich na Litwie i Wile┼äszczy┼║nie, wrzesie┼ä 1939 r. - czerwiec
1941 r.
Toruń 2004
Romanowski A. Feniks z popiołów. Odrodzenie kultury polskiej w b. Wielkim Księstwie Litewskim w 1905 r. (w:) Wilno-Wileńszczyzna
jako krajobraz i ┼Ťrodowisko wielu kultur,
t. 2, Białystok 1992
- Czy Czes┼éaw Mi┼éosz musia┼é pisa─ç po polsku? „Tygodnik Powszechny” nr 26/1996
S─ůsiedzi wobec wojny 1920 roku Londyn 1990
Schabie┼äski J. Konflikt o j─Özyk nabo┼╝e┼ästw w diecezji sejne┼äskiej i pr├│by jego rozwi─ůzywania „Rocznik Augustowsko-Suwalski” t.
IX 2009
Senn A.E. The Great Powers, Lithuania and the Vilna Question, 1920–1928 Leiden: E. J. Brill, 1966
Sidorkiewicz K. Polacy wobec zmian zachodz─ůcych na Litwie (w ┼Ťwietle prasy polskiej i polskoj─Özycznej) (w:) Acta Elblingensia, t. 2,
Elbl─ůg 2004
Siedlecka J. Po┼é─ůga i okolice: przewodnik turystyczny Warszawa 1998
Siedlecki J. Losy Polak├│w w ZSRR w latach 1939–1986 Wroc┼éaw 1990
Siemienowicz Z. Kim byli nasi przodkowie – obywatele Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego „Kurier Wile┼äski” Wilno 24.10.2010
Sierpowski S. Piłsudski w Genewie. Dyplomatyczne spory o Wilno w roku 1927 Poznań 1990
Sipowicz-Bogowski H. Śladami epopei wileńskiej Łódź 1994
Skardziński B. Polskie lata 1919-1920, t. 1-2, Warszawa 1993
S┼éawi┼äska-Zako┼Ťcielna E. (red.) By┼éa taka szko┼éa. Gimnazjum im. Elizy Orzeszkowej w Wilnie 1915-1939 Londyn 1987
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. 1-15, Warszawa 1880-1902
Smogorzewski C. Lw├│w and Wilno London 1944
Snopko J. Wilno w koncepcjach wojskowo-politycznych Józefa Piłsudskiego: walki o Wilno w 1919 roku (w:) Wilno-Wileńszczyzna
jako krajobraz i ┼Ťrodowisko wielu kultur,
t. 2, Białystok 1992
Snyder T. Rekonstrukcja narod├│w. Polska, Ukraina, Litwa, Bia┼éoru┼Ť 1569–1999 Sejny 2006
Srebrakowski A. Polacy w Litewskiej SSR 1944–1989 Toru┼ä 2001
Stefanowicz M. Polityka etniczna Litwy w latach 1990–2004 O┼Ťrodek My┼Ťli Politycznej 2020
Stosunki polsko-litewskie 1990–2004 w kontek┼Ťcie po┼éo┼╝enia mniejszo┼Ťci polskiej na Litwie „Szkice Humanistyczne” nr 1-2 2005
Stroński S. Ziemia Wileńska 1920-1922 (w:) Pierwsze lat dziesięć (1918-1928) Lwów 1928
Stupnicki H. Herbarz polski Lw├│w 1855
Subocz J. Polityka zagraniczna Litwy wobec Polski w latach 1918-1923 Lublin 2013
Sukiennicki W. „Rara avis” czyli o Litwinach m├│wi─ůcych po polsku „Kultura” Nr 12 1972, Pary┼╝
Szura-Olesiñska O. Stosunki polsko-litewskie (w:) Stosunki Polski z s─ůsiadami w pierwszej dekadzie XXI wieku Katowice 2011
Tomaszewski L. Kronika Wile┼äska 1941–1945: z dziej├│w Polskiego Pa┼ästwa Podziemnego Warszawa, Pomost, 1992
Tomkiewicz M. Wsp├│┼épraca niemieckiej i litewskiej policji bezpiecze┼ästwa na terenie Komisariatu Rzeszy Ostland w latach 1941–
1944 (zarys problemu).
„Europa Orientalis”. 2, 2010. ISSN 2081-8742
- Zbrodnia w Ponarach 1941–1944 Warszawa: Instytut Pami─Öci Narodowej, 2008
Topolska M.B. Historia wspólna czy rozdzielna. Polacy, Litwini, Białorusini, Ukraińcy w ich dziejowym stosunku (XV-XX w.) Toruń 2015
Urban W. Bp Ostatni etap dziej├│w Ko┼Ťcio┼éa w Polsce przed Nowym Tysi─ůcleciem (1815-1965) Edizioni Hosianum Roma 1966
Urbański A. Memento kresowe Warszawa 1929, 1991
Va┼í─Źenkaitė G. Lithuanian-Polish relations after 2004 Academia.com
Wardzy┼äska M. Sytuacja ludno┼Ťci polskiej w Generalnym Komisariacie Litwy czerwiec 1941 - lipiec 1944, IPN, Warszawa 1993
Widacki J. Stosunki polsko-litewskie (od ko┼äca lat 80-tych po dzie┼ä dzisiejszy) „Kultura” Pary┼╝ 11/1997
Wielhorski W. Polska a Litwa. Stosunki wzajemne w biegu dziej├│w Londyn 1947
- Wielkie Ksi─Östwo Litewskie w rozwoju kulturalnym Londyn 1956
- Wspomnienia z prze┼╝y─ç w niewoli sowieckiej Londyn 1965
Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. 1-13, Warszawa 1962-1970
Wierzbia┼äski B. Polacy w ┼Ťwiecie Londyn 1946
Wikipedia (polska, litewska, angielska – bardzo wa┼╝ne ┼║r├│d┼éo informacji o Kresach)
Wisner H. Wojna nie wojna. Szkice z przesz┼éo┼Ťci polsko-litewskiej Warszawa 1978
- Unia. Sceny z przesz┼éo┼Ťci Polski i Litwy Warszawa 1988
- Litwa i Litwini. Szkice z dziejów państwa i narodu Warszawa/Olsztyn 1991
- Litwa i Litwini. Z przesz┼éo┼Ťci pa┼ästwa i narodu Warszawa 1993
- Litwa. Dzieje państwa i narodu Wydawnictwo MADA 1999
Wo┼ékonowski J. Okr─Ög Wile┼äski Zwi─ůzek Walki Zbrojnej - Armii Krajowej w latach 1939-1945 Warszawa 1996
Wo┼║niakowski K. Pocz─ůtek drogi. Od Stowarzyszenia Spo┼éeczno-Kulturalnego Polak├│w na Litwie do Zwi─ůzku Polak├│w na Litwie
(w:) Wilno-Wile┼äszczyzna jako krajobraz i ┼Ťrodowisko wielu kultur, t. 2, Bia┼éystok 1992
Wrzosek M. Wojny o granice Polski Odrodzonej 1918-1921 Warszawa 1992
Wyczawski H.E. OFM (red.) Klasztory bernardyn├│w w Polsce w jej granicach historycznych Kalwaria Zebrzydowska 1985
Wyszczelski L. Niemen 1920 Warszawa 1991
Zahajkiewicz M. T. ks. (red.) Chrzest Litwy. Geneza – przebieg – konsekwencje Lublin 1990
Z dziejów wojskowych ziem północno-wschodnich Polski Białystok 1986
Z┼éotkowski D. Stosunki polsko-litewskie w ┼Ťwietle niekt├│rych tytu┼é├│w prasy polskiej w Wilnie lat 1905-1907 (w:) Wilno-
Wile┼äszczyzna jako krajobraz i ┼Ťrodowisko wielu kultur,
t. 2, Białystok 1992
┼╗agiell E. (Edmund Jakubowski) Kronika litewska „Kultura” - roczniki, Pary┼╝
- Dwadzie┼Ťcia lat niepodleg┼éej Litwy (w:) Zeszyty Historyczne. Zeszyt Dwudziesty Drugi, Pary┼╝ 1972
┼╗enkiewicz J. Litwa na przestrzeni wiek├│w i jej powi─ůzania z Polsk─ů UMK, Toru┼ä 2001
- Ziemianie na Litwie Kowie┼äskiej. Wykaz cz─Ö┼Ťci maj─ůtk├│w na Litwie Kowie┼äskiej w latach 1919-1939, Internet 2018
┼╗ukowski A. (red.) Polska polityka zagraniczna w procesie przemian po 1989 r. Olsztyn 1999

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

24 Pa┼║dziernika 1931 roku
W USA ganster Al Capone został skazany za przestępstwa podatkowe.


24 Pa┼║dziernika 1989 roku
Jerzy Kukuczka, himalaista, zdobywca Korony Himalaj├│w - zgin─ů┼é podczas wspinaczki. (ur. 1948)


Zobacz wi─Öcej