Niedziela 24 Pa┼║dziernika 2021r. - 297 dz. roku,  Imieniny: Marty, Marcina

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 19.06.21 - 17:44     Czytano: [426]

Litwa Kowie┼äska – tam by┼éa Polska (VI)


Marian Kałuski



Tragiczny los Polaków na Litwie Kowieńskiej



Spis powszechny ludno┼Ťci przeprowadzony 17 wrze┼Ťnia 1923 r. wykaza┼é, ┼╝e Litw─Ö Kowie┼äsk─ů (bez K┼éajpedy – i okr─Ögu – 141 tys. mieszk.) zamieszkiwa┼éo 2 028 971 os├│b, w tym 1 701 863 etnicznych Litwin├│w, no i przede wszystkim Polacy i ┼╗ydzi. Wed┼éug tego spisu Polak├│w by┼éo w├│wczas na Litwie rzekomo tylko 65 599 os├│b. W rzeczywisto┼Ťci mieszka┼éo ich na Litwie du┼╝o wi─Öcej. Bowiem w latach 1922-23 na list─Ö polsk─ů do Sejmu litewskiego g┼éosowa┼éo 54 - 64 tysi─ůce wyborc├│w. Przeprowadzony w tym czasie przez Polski Komitet Wyborczy spis ludno┼Ťci polskiej wykaza┼é 202 026 os├│b narodowo┼Ťci polskiej. Je┼Ťli we┼║miemy pod uwag─Ö tereny, na kt├│rych Polak├│w by┼éo najwi─Öcej, czyli rejony Kowna i Wi┼ékomierza, zmiany te wygl─ůdaj─ů nast─Öpuj─ůco: rejon kowie┼äski wraz z Kownem – 1923 r. – 14 285 Polak├│w wg danych litewskich i 57 596 wg danych polskich; rejon wi┼ékomierski wraz z Wi┼ékomierzem – 1923 r. – 9193 Polak├│w wg danych litewskich i 33 539 wg danych polskich. W 1923 r. Polacy w powiecie kowie┼äskim stanowili 10,2% (dane litewskie) lub 28,8% (dane polskie), a w roku 2001 – 1% (A. Srebrakowski Polacy w Litewskiej SSR 1944–1989 Toru┼ä 2001). Natomiast wed┼éug oblicze┼ä mieszkaj─ůcego na Litwie Kowie┼äskiej w pierwszej po┼éowie lat 20. prof. W┼éadys┼éawa Wielhorskiego Polak├│w by┼éo w├│wczas w pa┼ästwie litewskim 240 000. Tym samym Polacy stanowili 10% ludno┼Ťci kraju (J. Ochma┼äski). Polacy byli najwi─Öksz─ů mniejszo┼Ťci─ů narodow─ů na Litwie Kowie┼äskiej. Zwarty obszar polski na Litwie Kowie┼äskiej by┼é przed┼éu┼╝eniem pasa polskiego po stronie polskiej wok├│┼é Wilna (istniej─ůcy po dzi┼Ť dzie┼ä). Pas ten w granicach Litwy Kowie┼äskiej ci─ůgn─ů┼é si─Ö od polskiej Wile┼äszczyzny w kierunku p├│┼énocno-zachodnim w kierunku Kowna i obejmowa┼é powiaty: wi┼ékomierski, koszedarski (trocki), olicki, ucia┼äski i jezioroski, a tak┼╝e kowie┼äski i kiejda┼äski, dochodz─ůc do powiatu poniewieskiego. Polacy stanowili tam ok. 1/4 og├│┼éu ludno┼Ťci. Wed┼éug polskich danych oficjalnych w powiecie kowie┼äskim mieszka┼éo 28,8% Polak├│w (28 400), w koszedarsko-trockim 29,3% (23 000), wi┼ékomierskim 24,5% (28 200), kiejda┼äskim 21,5% (18 500; w gminie kiejda┼äskiej Polak├│w by┼éo 35,75% ludno┼Ťci)), jeziora┼äskim 16,7% (6900), ucia┼äskim 9,4% (10 200) i olickim 9,1% (10 670). W samym Kownie w 1920 r. by┼éo jeszcze znacznie wi─Öcej Polak├│w ni┼╝ Litwin├│w. Tworzenie w┼éadz litewskich spowodowa┼éo du┼╝y nap┼éyw Litwin├│w do miasta, pomimo tego w 1923 r. Polacy stanowili ci─ůgle prawie 1/3 ludno┼Ťci miasta. Najwi─Öcej Polak├│w mieszka┼éo na p├│┼énoc od Kowna, na terenach przylegaj─ůcych do miast, na obszarze oko┼éo 1 000 km kw., obejmuj─ůcym gminy Bobty, Czerwony Dw├│r, ┼üopie, Tur┼╝any i W─Ödziago┼éa, w kt├│rych odsetek ludno┼Ťci polskiej wynosi┼é 65% og├│┼éu (20 tys. na 29 tys. mieszka┼äc├│w). Jednak obszar tzw. kowie┼äskiego j─Özyka polskiego by┼é wi─Ökszy, obejmowa┼é tereny wzd┼éu┼╝ doliny Wilii i Niewia┼╝y w powiatach kowie┼äskim i kiejda┼äskim, podchodz─ůc w okolice Poniewie┼╝a. Zajmowa┼é obszar oko┼éo 5000 km kw., na kt├│rym mieszka┼éo 243 tys. ludzi (┼é─ůcznie z Kownem) w tym 105 tys. Polak├│w, kt├│rzy stanowili ponad 40% ludno┼Ťci tego obszaru. Litwini stanowili tu 34% ludno┼Ťci, a bez ludno┼Ťci stolicy Polacy stanowili 50% ludno┼Ťci, a Litwini 37% ludno┼Ťci. Tak┼╝e niekt├│re tereny na po┼éudniowy-wsch├│d od Kowna w kierunku polskiej Wile┼äszczyzny zamieszkiwa┼éo sporo Polak├│w – og├│┼éem stanowili 14% tutejszych mieszka┼äc├│w, by┼éo ich du┼╝o w Janowie i okolicy, a w niekt├│rych gminach Polacy stanowili wi─Ökszo┼Ť─ç lub bardzo du┼╝y odsetek ludno┼Ťci: w niedalekiej od Wilna gminach: Jewie 77%, Wysoki Dw├│r 47%, Piwoszuny 46%, w gminie Szyrwinty ok. 50%, natomiast w gminie Giedrojcie by┼éo 5788 Polak├│w i 3074 Litwin├│w, a w gminie Janiszki 4361 Polak├│w i 1717 Litwin├│w. W┼Ťr├│d 240 000 Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie w 1923 r. (wg. W. Wielhorskiego) by┼éo 100 000 wie┼Ťniak├│w i 140 000 mieszczan, ziemian i inteligencji. Polacy stanowili 17% ludno┼Ťci miast. W sto┼éecznym Kownie mieszka┼éo 29 100 Polak├│w, stanowi─ůc 31,5% ludno┼Ťci miasta, w Kiejdanach stanowili 37% ludno┼Ťci, w Wi┼ékomierzu 25%, Olicie 21%, Poniewie┼╝u 20%, Jeziorosach i Wiszty┼äcu 17%, Kalwarii 14,4%, Rosieniach 14%, Szawle 10%. Polacy w miastach byli g┼é├│wnie rzemie┼Ťlnikami, kupcami, drobnymi przedsi─Öbiorcami, w┼éa┼Ťcicielami dom├│w, przedstawicielami wolnych zawod├│w. Jedynie w Kownie by┼éa liczna polska klasa robotnicza. Ch┼éopi polscy mieszkali g┼é├│wnie na terenach granicz─ůcych z nale┼╝─ůc─ů do Polski Wile┼äszczyzn─ů, czyli w promieniu Wilna. Ziemia┼ästwo na Litwie Kowie┼äskiej by┼éo prawie wy┼é─ůcznie polskie, pr├│cz nielicznych magnat├│w i przedstawicieli innych narodowo┼Ťci i w 1919 r. do ziemia┼ästwa polskiego (ok. 2000 rodzin) nale┼╝a┼éo 63% wszystkich grunt├│w rolnych. Przeprowadzona przez rz─ůd litewski reforma rolna pozbawi┼éa ziemia┼ästwo polskie 1 mln hektar├│w grunt├│w rolnych i las├│w. W ten spos├│b nacjonali┼Ťci litewscy zniszczyli polskie ziemia┼ästwo, kt├│re przesta┼éo by─ç najzamo┼╝niejsz─ů grup─ů ludno┼Ťci na Litwie. W 1938 r. w r─Ökach polskich ziemian pozosta┼éo 600-700 reszt├│wek 80 ha i 1000 gospodarstw 150 hektarowych (K. Buchowski). W 1919 r. mieszcza┼ästwo i inteligencja na Litwie liczy┼éy wi─Öcej Polak├│w ni┼╝ Litwin├│w (Edmund Jakubowski Polonia litewska „Tygodnik Polski” 22.12.1979, Melbourne).
Dop├│ki Litwa by┼éa pod okupacj─ů carskiej Rosji (do 1915 r.) zoologiczna nienawi┼Ť─ç stworzonej przez Rosjan i Niemc├│w grupki nacjonalist├│w litewskich do Polak├│w i polsko┼Ťci na Litwie chocia┼╝ przynosi┼éa szkody tamtejszej spo┼éeczno┼Ťci polskiej, nie stanowi┼éa jednak ┼Ťmiertelnego zagro┼╝enia dla ich i jej istnienia, gdy┼╝ litewscy nacjonali┼Ťci stanowili w├│wczas ma┼éy odsetek spo┼éecze┼ästwa litewskiego. Takim si─Ö sta┼éa, kiedy w 1918 r. z olbrzymi─ů pomoc─ů Niemiec powsta┼éa niepodleg┼éa Litwa rz─ůdzona przez skrajnie antypolskich nacjonalist├│w – antypolskich rasist├│w, a w p├│┼║niejszym okresie tak┼╝e faszyst├│w. Postawili oni na walk─Ö z Polsk─ů i na ca┼ékowite wyniszczenie spo┼éeczno┼Ťci polskiej na Litwie. St─ůd, jak pisze Z. Krajewski: „Sta┼éym elementem ┼╝ycia publicznego w pa┼ästwie by┼éa antypolska propaganda, bazuj─ůca g┼é├│wnie na pretensji do ziemi wile┼äskiej, przy┼é─ůczonej do pa┼ästwa polskiego. Skutkiem podsycania atmosfery nienawi┼Ťci sta┼éy si─Ö tolerowane (je┼Ťli wr─Öcz nie inspirowane) przez pa┼ästwo ekscesy, polegaj─ůce np. na biciu os├│b ┼Ťpiewaj─ůcych po polsku w ko┼Ťcio┼éach, rozp─Ödzaniu polskich spotka┼ä, demolowaniu siedzib polskich organizacji, ksi─Ögar┼ä, sklep├│w oraz napa┼Ťciach na polskich dzia┼éaczy narodowych” (Polacy w Republice Litewskiej 1918-1940 Lublin 2007).
W 1920 r. zosta┼éo wybrane Zgromadzenie Konstytucyjne Litwy (Litewski: Steigiamasis Seimas). Mia┼éo ono charakter demokratycznie wybranego cia┼éa ustawodawczego, dlatego w jego sk┼éad wesz┼éy tak┼╝e mniejszo┼Ťci narodowe, w tym r├│wnie┼╝ Polacy. W wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1920 r. na listy polskie zag┼éosowa┼éo 4,86% wyborc├│w i Polacy zdobyli 3 mandaty; w wyborach w 1922 r. na polskie listy zag┼éosowa┼éo 6,74% wyborc├│w (2 mandaty; de facto Polacy zdobyli 6 mandat├│w w 78 osobowym Parlamencie, ostatecznie 4 z nich odebrano im po zmianie interpretacji prawa wyborczego), w 1923 r. 7,1% wyborc├│w (4 mandaty) i w 1926 r. ponad 4% wyborc├│w i 2 mandaty. W grudniu 1926 r. nacjonali┼Ťci litewscy dokonali zamachu stanu i obj─Öli w┼éadz─Ö, po czym rozwi─ůzano Sejm/Seimas i do 1940 r. Litwa nie mia┼éa parlamentu. W 1936 r. dyktator Antanas Smetona powo┼éa┼é namiastk─Ö Parlamentu, jednak na pos┼é├│w mogli kandydowa─ç jedynie cz┼éonkowie jego partii.
In┼╝. Boles┼éaw Lutyk na ┼éamach paryskiej „Kultury” (Nr 3 1956) pisze: „B─Öd─ůc pos┼éem z ramienia mniejszo┼Ťci polskiej na Litwie, do Sejmu Litewskiego w Kownie w latach 1923-27, mia┼éem sposobno┼Ť─ç zapoznania si─Ö z nastrojami, jakie panowa┼éy w politycznych stronnictwach litewskich. (Reforma ustawy wyborczej w Litwie w 1927 roku pozbawi┼éa wszystkie mniejszo┼Ťci narodowe mo┼╝no┼Ťci posiadania nadal swych przedstawicieli w Sejmie). Prawica litewska: narodowcy (Smetona, Waldemaras) i chrze┼Ťcija┼äska demokracja (ksi─ůdz Purickas) … Lewica: ludowcy (Sle┼╝evicius, Tolusis) oraz socjal-demokraci (Po┼╝ela)… Stosunek do Polski (i Polak├│w na Litwie) by┼é jednakowo negatywny”.
Nie tylko ┼╝aden pose┼é litewski nie utrzymywa┼é najmniejszego kontaktu z polskimi pos┼éami, ale tak┼╝e byli wyzywani i bici. Podczas posiedzenia litewskiego Sejmu Ustawodawczego 6 lipca 1921 r. dzia┼éacz mniejszo┼Ťci polskiej w przedwojennej Litwie i pose┼é na ten Sejm z listy polskiej, ksi─ůdz (!) Bronis┼éaw Laus zosta┼é publicznie nazwany przez pos┼éa litewskiej chadecji, ksi─Ödza (!) Mykolasa Krupavi─Źiusa "wsz─ů" (Bronis┼éaw Laus w: Wikipedia); podobnym epitetem ten ksi─ůdz-pose┼é obdarzy┼é w├│wczas wszystkich Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie: „wszy naszego litewskiego narodu”. Natomiast w 1922 r. w Sejmie pobito pos┼éa ┼Ünielewskiego, a w innego pos┼éa polskiego, ks. Bronis┼éawa Lausa rzuci┼é krzes┼éem pose┼é Jonas Bildu┼ías (H. Wisner). Kiedy pos┼éowie polscy poruszali troski i spraw─Ö prze┼Ťladowania Polak├│w na Litwie to premier i minister sprawiedliwo┼Ťci Antanas Tumenas gwa┼étownie ich atakowa┼é m├│wi─ůc m.in., ┼╝e „pos┼éowie na mocy Konstytucji s─ů i powinni by─ç przedstawicielami Narodu Litewskiego. Nie powinni by─ç przedstawicielami innego narodu” (K. Buchowski). 20 kwietnia 1926 r. w Gie┼éwanach ko┼éo Szyrwint na wiecu przedwyborczym z Poakami obrzucono zgni┼éymi jajami i pobito polskiego kandydata na pos┼éa do Sejmu/Seimasu Tomasza Gi┼╝y┼äskiego. Policja interweniowa┼éa dopiero wtedy, gdy miejscowi Polacy stan─Öli w jego obronie. Wsz─Ödzie indziej rozbijano polskie i ┼╝ydowskie zebrania (K. Buchowski).
Edmund Jakubowski, w latach 1936-39 redaktor dziennika „Dzie┼ä Polski” w Kownie tak charakteryzuje spo┼éeczno┼Ť─ç polsk─ů na Litwie Kowie┼äskiej: „Polonia pod wzgl─Ödem politycznym i gospodarczym (by┼éa) prawie bezbronna… Podw├│jnie bezbronna (w obliczu brutalnego prze┼Ťladowania ze strony w┼éadz litewskich – M.K.), bo uczucie nienawi┼Ťci jest silniejsze, bardziej dynamiczne – ni┼╝ brak wrogo┼Ťci, i mieszane poczucie przywi─ůzania do kraju zamieszkania, i do kultury, kt├│rej o┼Ťrodek mie┼Ťci┼é si─Ö za granic─ů. Wrogo┼Ť─ç jest hamulcem asymilacji, a my nie byli┼Ťmy wrogami Litwin├│w. …Zwalczani przez Litwin├│w Polacy na Litwie nie w┼é─ůczyli si─Ö w nurt litewskiego ┼╝ycia kulturalnego. Stworzyli swoiste getto. …solidarno┼Ť─ç, wytrwa┼éo┼Ť─ç, zdolno┼Ť─ç do wsp├│┼épracy np. w sp├│┼édzielczo┼Ťci – (te cechy charakteru) posiada┼éa te┼╝ Polonia litewska. Czy to w wyborach do sejm├│w, czy potem w ┼╝yciu organizacyjnym, mia┼éa zawsze przez wszystkich uznawane centrale, pomimo rozwarstwienia spo┼éecze┼ästwa, obejmuj─ůcego by┼éych obszarnik├│w, posiadaczy nieupa┼ästwowionych np. gorzelni, jak te┼╝ coraz liczniejszego proletariatu (z powodu pauperyzacji spo┼éecze┼ästwa polskiego, post─Öpuj─ůcej w wyniku antypolskiej polityki w┼éadz – M.K.)… Poczucie, ┼╝e stanowi┼éy jedn─ů parti─Ö (w sejmie, nie wiem dlaczego, nazywa┼éo si─Ö „Polska Frakcja”) obowi─ůzywa┼éo do dyscypliny narodowej. Has┼éo Polonii niemieckiej, ┼╝e zagranic─ů „Polak Polakowi bratem” by┼éo aktualne. By┼éy tarcia, ale nie by┼éo roz┼éam├│w… Ale przy tym wszystkim by┼éa pewna niemrawo┼Ť─ç. W obronie polskich interes├│w unikano prowokacyjnych wyst─ůpie┼ä i ostrych konflikt├│w z w┼éadzami. Ju┼╝ na emigracji by┼éy naczelnik litewskiej policji oceni┼é to nast─Öpuj─ůcymi s┼éowy: „Znaczna cz─Ö┼Ť─ç polskiej mniejszo┼Ťci nie by┼éa lojalna, ale tylko potencjalnie, wi─Öc w praktyce mieli┼Ťmy z t─ů grup─ů ludno┼Ťci mniej k┼éopotu ni┼╝ z wielu innymi”” (Polonia litewska „Tygodnik Polski” 22.12.1979, Melbourne).
Jak pisze dalej Edmund Jakubowski: atmosfera na Litwie Kowie┼äskiej by┼éa taka, ┼╝e trzeba by┼éo odwagi cywilnej by si─Ö przyznawa─ç, ┼╝e si─Ö jest Polakiem – „wyrodkiem” w oczach Litwin├│w (popularnymi epitetami wobec Polak├│w na Litwie by┼éy: „i┼╝maga” – wyrodek lub „przekl─Öty Polak” – „Kultura Nr. 4 1956, Pary┼╝, str. 115). Doprowadzi┼éo to do tego, ┼╝e z biegiem lat w┼Ťr├│d Polak├│w na Litwie zarysowa┼é si─Ö jeden istotny, lecz nie zarysowany wyra┼║nie podzia┼é: na odwa┼╝nych Polak├│w i „Cichych Polak├│w”. Pewna grupa Polak├│w pod wp┼éywem antypolskiego terroru w┼éadz litewskich przyjmowa┼éa narodowo┼Ť─ç litewsk─ů, nawet Polacy pochodz─ůcy np. z Pozna┼äskiego. „Zmiana narodowo┼Ťci na litewsk─ů nie powodowa┼éa ostracyzmu. Po prostu „nowy Litwin” unika┼é Polak├│w. Na og├│┼é zmieniali narodowo┼Ť─ç ci, co musieli szuka─ç pracy lub nie maj─ůc ┼Ťrodk├│w na wysy┼éanie dzieci do polskiego gimnazjum kierowali je do szk├│┼é litewskich. Wychodzi┼éo z nich m┼éode pokolenie w najlepszym razie t.zw. „cichych Polak├│w”. Pewien profesor, aby dosta─ç katedr─Ö na uniwersytecie kowie┼äskim, zacz─ů┼é wychowywa─ç swoje dzieci po litewsku. C├│┼╝, kiedy dzieciarnia na ulicy kowie┼äskiego przedmie┼Ťcia, nauczy┼éa si─Ö rych┼éo m├│wi─ç „po polskiemu”. Po nawi─ůzaniu przez Polsk─Ö i Litw─Ö stosunk├│w dyplomatycznych Polonia nieco si─Ö obudzi┼éa i wykaza┼éa wielk─ů go┼Ťcinno┼Ť─ç dla uchod┼║c├│w wojennych przyby┼éych z Polski we wrze┼Ťniu 1939 r. Wielu „Cichych Polak├│w” si─Ö ujawni┼éo, bo ju┼╝ by┼éy inne nastroje.
Rz─ůd litewski staraj─ůc si─Ö o mi─Ödzynarodowe uznanie dla Litwy Kowie┼äskiej 12 maja 1922 r. wyda┼é tzw. deklaracj─Ö o ochronie mniejszo┼Ťci narodowych, kt├│r─ů 4 grudnia 1923 r. aprobowa┼é Sejm litewski i 11 grudnia 1923 r. Rada Ligi Narod├│w w Genewie. Deklaracja ta okaza┼éa si─Ö nic nie znacz─ůcym ┼Ťwistkiem papieru, bowiem nacjonali┼Ťci litewscy rz─ůdz─ůcy Litw─ů i katolicki Ko┼Ťci├│┼é litewski mieli zupe┼énie inne plany odno┼Ťnie mniejszo┼Ťci narodowych, a przede wszystkim Polak├│w, zamieszkuj─ůcych Litw─Ö Kowie┼äsk─ů. Polacy po prostu mieli znikn─ů─ç na terytorium Litwy Kowie┼äskiej, bo tego domaga┼éa si─Ö patologiczna nienawi┼Ť─ç nacjonalist├│w litewskich do Polski i Polak├│w. Celowi temu s┼éu┼╝y─ç mia┼éo odgrodzenie si─Ö od Polski „chi┼äskim murem”, o czym m├│wi┼é w swym przem├│wieniu wyg┼éoszonym w Sejmie litewskim 7 grudnia 1926 r. pose┼é Steponas Kairys. Litwa odm├│wi┼éa nawi─ůzania z Polsk─ů stosunk├│w dyplomatycznych i gospodarczych. Wszelki ruch osobowy pomi─Ödzy Litw─ů i Polsk─ů zosta┼é wstrzymany i zakazem zosta┼éa obj─Öta tak┼╝e korespondencja pocztowa oraz kolporta┼╝ gazet i ksi─ů┼╝ek polskich na Litwie. Zabroniono nawet sprowadzania i wy┼Ťwietlania film├│w polskich, a nawet film├│w innych pa┼ästw, w kt├│rych wyst─Öpowali polscy aktorzy, jak chocia┼╝by Jan Kiepura w filmach niemieckich (P. ┼üossowski). Polacy na Litwie Kowie┼äskiej zostali wi─Öc ca┼ékowicie odci─Öci od polskiej Macierzy – Polski, narodu polskiego, od swoich rodzin w Polsce, polskiej kultury, polskich gazet i ksi─ů┼╝ek. Odci─Öta od drzewa ga┼é─ů┼║ musia┼éa uschn─ů─ç wcze┼Ťniej czy p├│┼║niej. I na to liczyli nacjonali┼Ťci litewscy. Jednocze┼Ťnie propaganda litewska stara┼éa si─Ö wm├│wi─ç zagranicznej opinii, ┼╝e ┼╝ywio┼é polski w niepodleg┼éej Litwie ogranicza┼é si─Ö tylko do szlachty (ziemian), kt├│rzy gn─Öbili ch┼éop├│w litewskich i tym samym nie zas┼éuguj─ů na sympati─Ö zagranicy.
Konstytucja litewska dopuszcza┼éa kulturalny rozw├│j mniejszo┼Ťci narodowych. W rzeczywisto┼Ťci jednak rz─ůd litewski nie og┼éosi┼é specjalnej ustawy, kt├│ra by regulowa┼éa tak pal─ůc─ů kwesti─Ö. Brak ustawy by┼é celowy, bowiem dawa┼é mo┼╝no┼Ť─ç dowolnego okre┼Ťlania mniejszo┼Ťci. O jakimkolwiek ┼╝yciu politycznym Polak├│w nie mog┼éo by─ç mowy. Wszelki objaw odr─Öbno┼Ťci narodowej uwa┼╝any by┼é za akcj─Ö, skierowan─ů przeciw ca┼éo┼Ťci pa┼ästwa litewskiego (Wac┼éaw Pawlak Polacy na Litwie „Kurier Literacko-Naukowy”, Krak├│w 15.4.1935).
Kowno wcale nie my┼Ťla┼éo przestrzega─ç praw obiecanych mniejszo┼Ťciom narodowym, szczeg├│lnie w odniesieniu do Polak├│w. Do rz─ůdu litewskiego wchodzili ministrowie spraw ┼╝ydowskich i bia┼éoruskich, lecz nigdy nie by┼éo ministra spraw polskich, chocia┼╝ Polak├│w by┼éo wi─Öcej ni┼╝ ┼╗yd├│w i Bia┼éorusin├│w razem wzi─Ötych. Wobec Polak├│w postanowiono korzysta─ç ze wzorc├│w carskich i pruskich. Ca┼é─ů gar┼Ťci─ů rz─ůdy litewskie realizowa┼éy ich polityk─Ö wobec Polak├│w na okupowanych ziemiach polskich. Kiedy mieszka┼äcy polskich wsi na Kowie┼äszczy┼║nie – W─Ödziago┼éa i Bobty przestraszeni tym wprost zwierz─Öcym polako┼╝erstwem nacjonalist├│w litewskich w okresie powstawania pa┼ästwa litewskiego w 1918 r. og┼éosili w swoich wioskach polskie „republiki”, w┼éadze litewskie po ich zaj─Öciu Laudy i innych teren├│w zamieszka┼éych przez Polak├│w wprowadzi┼éy za wzorem Rosjan na kilka lat na tym terenie (Lauda) stan wojenny, by mo┼╝na by┼éo stosowa─ç tam nadzwyczajne ustawodawstwo, kt├│re niemi┼éosiernie gn─Öbi┼éo mieszkaj─ůcych tam Polak├│w. Polacy nie chc─ůcy zosta─ç Litwinami mieli by─ç skazani na zag┼éad─Ö poprzez pauperyzacj─Ö i r├│┼╝ne ograniczenia (Z.S. Brzozowski). Tendencyjne lub wr─Öcz antypolskie ustawodawstwo utrudnia┼éo wszystkim Polakom ┼╝ycie i swobodn─ů prac─Ö narodow─ů. Marzeniem – i to wcale nieukrywanym, wr─Öcz przeciwnie - jawnym przedwojennych nacjonalist├│w litewskich jak r├│wnie┼╝ nacjonalist├│w litewskich b─Öd─ůcych na us┼éugach sowieckiej Litwy, by┼éo uczynienie z siebie pan├│w, a z Polak├│w na Litwie ┼╝ebrak├│w, a la hinduskich parias├│w. ┼Üwiadek gehenny Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej w latach 1918-1940 Zygmunt Szcz─Ösny Brzozowski w swoich wspomnieniach zatytu┼éowanych Litwa – Wilno 1910-1945 (Editions – Spotkania Londyn 1987), pisze mi─Ödzy innymi: Polacy nie chc─ůcy zosta─ç Litwinami mieli by─ç skazani na zag┼éad─Ö poprzez pauperyzacj─Ö i r├│┼╝ne ograniczenia. Stosowano wobec nich najbardziej wymy┼Ťlne szykany materialne i moralne. Polak nieposiadaj─ůcy jakiejkolwiek w┼éasno┼Ťci nie m├│g┼é utrzyma─ç si─Ö przy ┼╝yciu na Litwie niepodleg┼éej, chyba ┼╝e pracowa┼é w nielicznych polskich organizacjach. Nawet robotnicy polscy w fabrykach w Kownie byli szykanowani. ┼╗adne, cho─çby nawet najmniejsze stanowisko urz─Ödowe nie by┼éo dost─Öpne dla Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej. Do┼Ť─ç liczna z czas├│w rosyjskich warstwa urz─Ödnik├│w polskich, szczeg├│lnie kolejowych, szybko topnia┼éa. Absolwent├│w Polak├│w uniwersytetu kowie┼äskiego nie przyjmowano do pracy. Tylko nieliczni Polacy mogli uzyska─ç prac─Ö zarobkow─ů w nielicznych instytucjach polskich oraz bardzo rzadko w mieszanych polsko-┼╝ydowskich. Niebezpiecznie by┼éo rozmawia─ç na ulicy po polsku, szczeg├│lnie w pobli┼╝u ch┼éystk├│w litewskich. A szowini┼Ťci litewscy lubili ok┼éada─ç Polak├│w kijami a┼╝ do krwi. W pa┼║dzierniku 1920 r. podczas demonstracji nacjonalist├│w litewskich zosta┼éy pobite Polki znajduj─ůce si─Ö w tym czasie w pobli┼╝u. „Mia┼éy tak┼╝e miejsce – przy milcz─ůcej tolerancji ze strony policji – napady na zebrania polskie, zw┼éaszcza w okresie kampanii wyborczych do Sejmu litewskiego (P. ┼üossowski). Nak┼éad prasy polskiej by┼é uzale┼╝niony od przydzia┼éu papieru przez w┼éadze litewskie. G┼é├│wne czasopisma polskie mia┼éy st─ůd niskie nak┼éady: „Dzie┼ä Kowie┼äski” 2000 egzemplarzy i tygodnik” „Chata Rodzinna” 8000 nak┼éadu. Czasopisma polskie by┼éy brutalnie cenzurowane i podlega┼éy cz─Östym konfiskatom. Musia┼éy tak┼╝e zamieszcza─ç na pierwszej i kolejnych stronach oficjalne komunikaty rz─ůdowe, cz─Östo o antypolskiej tre┼Ťci, pozostawiaj─ůc niewiele miejsca dla tekst├│w polskich (Bronius Makauskas „Litwini w Polsce 1920-1939” Warszawa 1986, str. 285). W 1927 r. faszystowski re┼╝ym litewski zlikwidowa┼é parlament i Polacy - 10% ludno┼Ťci Litwy zosta┼éo pozbawionych swoich reprezentant├│w w parlamencie litewskim. Z kolei brak stosunk├│w dyplomatycznych litewsko-polskich, kt├│rych Litwa nie chcia┼éa, pozbawia┼é Polak├│w na Litwie naturalnych kontakt├│w z Macierz─ů, a tym samym opieki ze strony organ├│w pa┼ästwa polskiego. Jednak przede wszystkim Polacy na Litwie pozbawieni byli jakiejkolwiek komunikacji pocztowej, kolejowej i telegraficznej z Polsk─ů. To sprawi┼éo, ┼╝e rz─ůd litewski rozbi┼é rodziny mieszkaj─ůce na Litwie i w Polsce. Obywatel polski sk─ůdkolwiek – z Polski czy innego pa┼ästwa, pragn─ůcy przyjecha─ç na Litw─Ö, to je┼Ťli w og├│le zosta┼é wpuszczony to musia┼é p┼éaci─ç a┼╝ 350 lit├│w, czyli a┼╝ 35 ├│wczesnych dolar├│w ameryka┼äskich, co by┼éo zawrotn─ů sum─ů („Kultura Nr. 4 1956, Pary┼╝, str. 114). Poza tym ┼╝ycie Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej zosta┼éo uzale┼╝nione od stosunk├│w politycznych litewsko-polskich. Chocia┼╝ prezydent Litwy Antanas Smetona w wywiadach od┼╝egnywa┼é si─Ö od stosowania przez Litw─Ö retorsji, jak np. na zje┼║dzie tautinink├│w (nacjona┼é-faszyst├│w litewskich) 5 stycznia 1938 r., prawda jest taka, ┼╝e a┼╝ do 1938 r. jakakolwiek akcja polska przeciwko antypolskim lub dzia┼éaj─ůcym na szkod─Ö pa┼ästwa polskiego Litwinom lub litewskim organizacjom w Polsce spotyka┼éa si─Ö natychmiast z retorsj─ů najwi─Ökszego kalibru ze strony litewskiej.
Rz─ůd litewski ro┼Ťci┼é sobie prawo do decydowania o tym kto jest Litwinem, czyli odmawia┼é Polakom prawa do samookre┼Ťlenia. St─ůd 90% Polak├│w otrzyma┼éo dowody osobiste z nadpisem „Litwin” wbrew swej woli. By┼éa to samowola w┼éadzy, kt├│ra sta┼éa si─Ö nast─Öpnie pretekstem do wprowadzania wielu antypolskich ogranicze┼ä. Np. dzieci rodzic├│w uwa┼╝aj─ůcych si─Ö za Polak├│w, nawet nale┼╝─ůcych do polskich organizacji, kt├│rym w paszporcie nadano narodowo┼Ť─ç Litewsk─ů wbrew jej woli, nie mia┼éy prawa by─ç przyjmowane do polskich szk├│┼é. Polacy cz─Östo s┼éyszeli: m├│wisz po polsku, ale jeste┼Ť Litwinem, kt├│rego zmuszono do m├│wienia po polsku (tak jakby pod zaborem rosyjskim, gdzie walczono z polsko┼Ťci─ů, mo┼╝na by┼éo kogo┼Ť zmusza─ç do m├│wienia po polsku!). Krzysztof Buchowski w pracy „Polacy w niepodleg┼éym pa┼ästwie litewskim 1918-1940” (Bia┼éystok 1999) pisze na ten temat: „...du┼╝y nacisk wywierano na zapisywanie narodowo┼Ťci litewskiej w dokumentach to┼╝samo┼Ťci. Osoby zapisane jako Polacy musia┼éy liczy─ç si─Ö z utrudnieniami w pracy, szko┼éach, urz─Ödach, wojsku itp. W wielu przypadkach nie pytano nawet o zgod─Ö i arbitralnie wpisywano narodowo┼Ť─ç litewsk─ů. Dlatego na przyk┼éad liczni Polacy oficjalnie zarejestrowani jako Litwini brali nast─Öpnie czynny udzia┼é w imponuj─ůco bogatej dzia┼éalno┼Ťci spo┼éecznej, politycznej i kulturalnej polskiej mniejszo┼Ťci”. Je┼Ťli przy wydawaniu dowod├│w osobistych kto┼Ť protestowa┼é, ┼╝e bez jego zgody wpisano mu narodowo┼Ť─ç litewsk─ů, to s┼éysza┼é od urz─Ödnika - jaki z ciebie Polak, przecie┼╝ mieszkasz na Litwie, to jeste┼Ť Litwin. Polak to ten, co z Warszawy przyjecha┼é. Oczywi┼Ťcie nazwiska polskie we wszystkich dokumentach zapisywano w brzmieniu litewskim - z zako┼äczeniem "iczius" lub "is". Osoby, kt├│re upiera┼éy si─Ö, ┼╝e s─ů Polakami byli uwa┼╝ani za parias├│w – za podludzi.
Pierwszoplanowym celem rz─ůdu litewskiego by┼éo zniszczenie polskiego ziemia┼ästwa. Tote┼╝ najpierw uderzy┼é w t─Ö grup─Ö Polak├│w, kt├│re przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů by┼éo wp┼éywowe oraz zbiorow─ů twierdz─ů polsko┼Ťci w kraju. W 1922 r. os┼éabiono je przez uchwalon─ů przez Sejm litewski drastyczn─ů reform─Ö roln─ů. Reforma ta uderzy┼éa przede wszystkim w Polak├│w, w posiadany przez nich maj─ůtek; Polacy mogli mie─ç najwy┼╝ej 80 ha ziemi. Przeprowadzona by┼éa zazwyczaj bez odszkodowania lub pe┼énego odszkodowania i zabra┼éa Polakom grubo ponad milion hektar├│w ziemi ornej i las├│w (odebrano g┼é├│wnie Polakom 720 tys. ha ziemi ornej, ┼é─ůk i pastwisk oraz 500 tys. ha lasu). O ile w┼éa┼Ťciciel s┼éu┼╝y┼é w wojsku polskim, zabierany by┼é ca┼éy jego maj─ůtek; nawet w├│wczas jak nie walczy┼é z Litwinami o Wilno, a tylko np. w obronie Warszawy przed bolszewikami w 1920 r. (nacjonali┼Ťci litewscy modlili si─Ö o zwyci─Östwo bolszewik├│w, kt├│rych zreszt─ů Litwa zbrojnie wspomaga┼éa!). Litewska reforma rolna pozbawi┼éa dwa tysi─ůce rodzin polskich ponad 80% warto┼Ťci ich maj─ůtk├│w i kilkana┼Ťcie tysi─Öcy rodzin polskich pracy najemnej na tych dobrach. Znaczenie i wp┼éywy gospodarcze Polak├│w na Litwie zosta┼éy radykalnie podci─Öte; w r─Ökach polskich pozosta┼éo mniej ni┼╝ 300 tys. ha ziemi ornej. Zosta┼éy przej─Öte maj─ůtki zw┼éaszcza w pobli┼╝u Kowna, na kt├│re by┼é wielki popyt w┼Ťr├│d litewskich dygnitarzy. A ┼╝e najbli┼╝sze okolice na p├│┼énoc i wsch├│d od Kowna by┼éy polskie, wi─Öc w tych rejonach hierarchia spo┼éeczna si─Ö odwr├│ci┼éa. Dziedzicem by┼é Litwin, robotnikiem Polak (E. Jakubowski). Wyw┼éaszczeniu nie zostali poddani obcokrajowcy, m.in. licz─ůcy a┼╝ 5000 ha ziemi maj─ůtek francuskich hrabi├│w Choiseul de Gouffier w P┼éotelach. Jest to najlepszym dowodem na to, ┼╝e litewska reforma rolna mia┼éa wyra┼║nie rasistowski - antypolski charakter. Kiedy ju┼╝ wyw┼éaszczono Polak├│w, to nietykalna norma w┼éasno┼Ťci uleg┼éa w 1928 r. podwy┼╝szeniu do 150 ha, w celu utworzenia etnicznie litewskiej grupy grossbauer├│w (J. Ochma┼äski). Litwini pragn─Öli mie─ç w┼éasne ziemia┼ästwo. Zosta┼é powo┼éany do ┼╝ycia Zwi─ůzek Szlachty Litewskiej. Cudzoziemskich ziemian by┼éo ma┼éo, a polscy ziemianie nie kwapili si─Ö przechrzci─ç na ziemian litewskich. Tote┼╝ zwi─ůzek musia┼é si─Ö rozwi─ůza─ç, bowiem ustawa o stowarzyszeniach przewidywa┼éa, ┼╝e organizacja musi liczy─ç co najmniej 12-tu cz┼éonk├│w, a tylu kandydat├│w nie mo┼╝na by┼éo znale┼║─ç (E. Jakubowski). Oko┼éo 400-500 tys. ha grunt├│w rolnych rozparcelowano na gospodarstwa kilku lub kilkunastohektarowe, kt├│re zosta┼éy przekazane wy┼é─ůcznie Litwinom. W ten spos├│b powsta┼éy litewskie gospodarstwa na terenach zamieszka┼éych dotychczas przez Polak├│w (Lauda); nadzia┼éy otrzymywali tu byli ochotnicy wojskowi (E. Jakubowski). Po dokonaniu reformy rolnej w┼éadze litewskie czyni┼éy wszystko by utrudni─ç sytuacj─Ö Polak├│w nawet w rolnictwie. Polscy rolnicy nie mogli korzysta─ç z pomocy rz─ůdowej w postaci premii, nasion i praktycznych informacji, agronomowie mniej ┼╝yczliwie odnosili si─Ö do Polak├│w (E. Jakubowski). W┼éadze pozbawia┼éy ich tak┼╝e prawa uprawy burak├│w cukrowych lub zb├│┼╝ i kartofli nasiennych. Nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e gdyby nie wybuch wojny wielu polskich rolnik├│w by zbankrutowa┼éo. Z biegiem czasu sytuacja (ekonomiczna) Polak├│w stawa┼éa si─Ö coraz bardziej beznadziejna. ┼╗yli oni cz─Östo w n─Ödznych warunkach w zimnych, s┼éabo opalonych starych domach (Z. Brzozowski). Ku rado┼Ťci swoich litewskich s─ůsiad├│w. Pono─ç katolik├│w!
Niestety nacjonalistyczna Litwa wypowiedzia┼éa swoim polskim obywatelom totaln─ů walk─Ö tak┼╝e i na wszystkich innych polach, zastosowuj─ůc system najbardziej zaci─Ötej eksterminacji. Polakom na Litwie narzucona zosta┼éa ostra walka, kt├│rej nie pragn─Öli, ale kt├│r─ů musieli przyj─ů─ç (B. Wierzbia┼äski).
Po zniszczeniu polskiej si┼éy gospodarczej, w 1923 r. wydano ustaw─Ö o lituanizowaniu nazwisk polskich, kt├│ra zadecydowa┼éa bez zgody Polak├│w o zmianie ich nazwisk na litewskie (do polskich nazwisk dodawano litewskie ko┼äc├│wki „iczius” lub „is”, aby zatrze─ç ich polski charakter, a tam, gdzie mo┼╝na by┼éo w og├│le zmieni─ç nazwisko polskie na litewskie czyniono to bez pardonu. I tak decyzj─ů administracyjn─ů Polakowi o np. o nazwisku Wr├│bel zmieniono nazwisko na ┼╗virblis (po polsku wr├│bel). Ksi─ů┼╝─Ö Konstanty Radziwi┼é┼é odm├│wi┼é przyj─Öcia paszportu ze zlituanizowanym nazwiskiem: Radziwi┼é┼é zamieniono na Radvila. Lituanizowanie nazwisk polskich mia┼éo tak┼╝e u┼éatwi─ç Litwinom kradzie┼╝ znanych Polak├│w pochodz─ůcych z Litwy, kt├│rych nacjonali┼Ťci litewscy przez to mogli przedstawia─ç ciemnym Litwinom jako Litwin├│w). Jednocze┼Ťnie zarz─ůdzono usuni─Öcie wszystkich szyld├│w i tekst├│w polskich w miejscach publicznych i zabronienie ich u┼╝ywania pod kar─ů grzywny, aresztu, a nawet i deportacji z miejsca zamieszkania. Nacjonalistom litewskim, kt├│rzy byli chorzy psychicznie na punkcie j─Özyka litewskiego, i to by┼éo za ma┼éo. Rz─ůd w 1938 r. wyda┼é ustaw─Ö o litewszczeniu nazwisk uznanych za brzmi─ůce nie do┼Ť─ç litewsko (K. Buchowski). W 1926 r. wprowadzono zakaz sprowadzania na Litw─Ö wszystkich bez wyj─ůtku ksi─ů┼╝ek polskich z Polski (K. Buchowski).
Kolejny atak by┼é skierowany na polskie szkolnictwo, kt├│remu zadano wielki cios. Za okupacji niemieckiej i za zgod─ů okupacyjnych w┼éadz niemieckich na Kowie┼äszczy┼║nie istnia┼éo 30 szk├│┼é polskich, do kt├│rych ucz─Öszcza┼éo ponad 2000 dzieci (Niemcy bardzo utrudniali zak┼éadanie szk├│┼é polskich). 97 prywatnych szk├│┼é polskich dzia┼éaj─ůcych na Litwie zaraz po 1918 r., w 1921 r. zosta┼éo w wi─Ökszo┼Ťci przej─Ötych przez litewskie samorz─ůdy lokalne i utraci┼éy sw├│j polski charakter. W tej sytuacji jedyn─ů drog─ů dla rozwoju polskiego szkolnictwa na Litwie by┼éo tworzenie szk├│┼é prywatnych. Zaj─Ö┼éo si─Ö tym powsta┼ée w 1924 r. w Kownie Polskie Kulturalno-O┼Ťwiatowe Towarzystwo „Pochodnia”. Rz─ůdz─ůcy Litw─ů rz─ůd centrowo-lewicowy K. Griniusa zezwoli┼é na zak┼éadanie szk├│┼é polskich i w roku szkolnym 1926/27 otwartych by┼éo 77 szk├│┼é z 4114 uczniami. Tymczasem polscy dzia┼éacze szacowali w tym czasie swe potrzeby na 737 polskich plac├│wek o┼Ťwiatowych (K. Buchowski). W 1927 r. dyktator Smetona nakaza┼é zamkni─Öcie 59 najwi─Ökszych szk├│┼é polskich, w kt├│rych uczy┼éo si─Ö 3535 uczni├│w oraz wstrzyma┼é za┼éo┼╝enie polskiego seminarium nauczycielskiego. Ministerstwo O┼Ťwiaty wyda┼éo licencj─Ö tylko 19 nauczycielom polskim. Jednocze┼Ťnie Ministerstwo O┼Ťwiaty wyda┼éo ok├│lnik, ┼╝e do polskich szk├│┼é powszechnych mog┼éy ucz─Öszcza─ç tylko dzieci rodzic├│w, kt├│rzy mieli obywatelstwo polskie; jednocze┼Ťnie zakazano dokonywania zmian zapisu o narodowo┼Ťci w dokumentach. Musia┼éo ich by─ç w danym miejscu co najmniej 20. Nauczyciele w polskich szko┼éach musieli zna─ç perfekt j─Özyk litewski na specjalnie urz─ůdzanych egzaminach; w 1927 r. spo┼Ťr├│d 84 nauczycieli polskich, kt├│rzy poddani zostali takiemu egzaminowi, ani jeden nie zadowoli┼é egzaminator├│w litewskich i byli zmuszeni odej┼Ť─ç ze szk├│┼é. W ten spos├│b polskie szkolnictwo podstawowe zosta┼éo praktycznie zlikwidowane (E. Jakubowski). St─ůd w roku szkolnym 1927-28 by┼éo ju┼╝ tylko 18 szk├│┼é z 544 uczniami, natomiast w 1938 r. czynnych by┼éo ju┼╝ jedynie 10 szk├│┼é z 222 uczniami (na Litwie by┼éo 32 tys. dzieci polskich w wieku szkolnym (7-14 lat), kt├│re by┼éy zmuszane chodzi─ç do szk├│┼é litewskich, kt├│re je wynaradawia┼éy), w 1939 r. 9 szk├│┼é. W Kownie, Poniewie┼╝u i Wi┼ékomierzu by┼éy prywatne gimnazja polskie, z kt├│rych to ostatnie zosta┼éo zlikwidowane w 1938 r. Po nawi─ůzaniu stosunk├│w dyplomatycznych Kowna z Warszaw─ů w 1938 r. ograniczono restrykcje w sprawie polskich nauczycieli, cho─ç zachowano przepis o przyjmowaniu do szko┼éy wy┼é─ůcznie na podstawie wpis├│w o narodowo┼Ťci w dokumentach rodzic├│w. Niekt├│re podr─Öczniki polskie, zw┼éaszcza do historii, by┼éy zabronione w prywatnych gimnazjach polskich. M┼éodzie┼╝ polska musia┼éa uczy─ç si─Ö historii z litewskiego punktu widzenia, w odniesieniu do Polski skrajnie antypolskiej. Nauczanie prywatne j─Özyka polskiego by┼éo zakazane, karane aresztem i zes┼éaniem. Np. W 1935 r. zamkni─Öto w Wi┼ékomierzu Towarzystwo „O┼Ťwiata” za tajne prowadzenie nauki j─Özyka polskiego (K. Buchowski). W organie Zwi─ůzku Polak├│w na Litwie „Naszej Gazecie” (Nr 53/489) ukaza┼éy si─Ö wspomnienia Aleksandry Iwaszkiewicz, kt├│ra przed wojn─ů i w czasie okupacji niemieckiej mieszka┼éa w Woskajciach ko┼éo Kowna. Pisze ona, ┼╝e w Woskajciach Adela Kieraszewiczowa „Za swoje zdemaskowane przez policj─Ö nauczycielstwo "kompletu polskiego j─Özyka", tak nazywano zbiorowe grupy dzieci, w kt├│rych nauczano j─Özyka polskiego, musia┼éa p┼éaci─ç grzywn─Ö, za wielk─ů dla niej i jej rodziny. Wybra┼éa cel─Ö wi─Özienn─ů i odsiedzia┼éa w Policijos Nuovada w Czekiszkach naznaczony jej za tajne nauczanie polskiego j─Özyka „srok””. Pomimo tych represji kwit┼éo tajne nauczanie j─Özyka polskiego. W 1937 r. w nauczaniu tym bra┼éo udzia┼é 1322 dzieci w 44 miejscowo┼Ťciach (K. Buchowski). M┼éodzie┼╝ polska na Uniwersytecie Kowie┼äskim nara┼╝ona by┼éa na wielkie trudno┼Ťci w studiach, a ostatnio drog─ů administracyjn─ů ograniczono do minimum liczb─Ö Polak├│w przyjmowanych na uniwersytet (117 student├│w polskich w 1932 r. i ju┼╝ tylko 54 w 1938 r.). 1 stycznia 1938 r. w┼éadze litewskie zamkn─Ö┼éy Zwi─ůzek Polskiej M┼éodzie┼╝y Akademickiej.
Dzieci i m┼éodzie┼╝ polska musia┼éy ucz─Öszcza─ç do szk├│┼é litewskich. A tam prowadzona w duchu litewskim indoktrynacja, edukacja szkolna oraz wychowanie religijne przez litewskich duchownych odciska┼éy swoje pi─Ötno na samoidentyfikacji m┼éodego pokolenia. W szko┼éach, gdzie by┼é du┼╝y odsetek dzieci i m┼éodzie┼╝y polskiej tak to wygl─ůda┼éo: „Ca┼éy szereg przyk┼éad├│w mo┼╝na przytoczy─ç, kiedy nauczyciel zamiast kszta┼éci─ç umys┼é dziecka, ca┼ée lekcje po┼Ťwi─Öca┼é dowodzeniu, ┼╝e tu w Litwie Polak├│w nie ma, ┼╝e dzieci musz─ů zapomnie─ç j─Özyka polskiego, ┼╝e nie powinni i┼Ť─ç ┼Ťladem swoich starych g┼éupich rodzic├│w, kt├│rzy nie chc─ů si─Ö wyrzeka─ç polskiej mowy, ┼╝e dzieci powinny by─ç rozumniejsze od rodzic├│w itd. Ksi─Ö┼╝a w takich szko┼éach zamiast wyk┼éada─ç s┼éowo Bo┼╝e w najbardziej zrozumia┼éym dla dzieci j─Özyku, jak ongi┼Ť we Wrze┼Ťni, pod Prusakiem, przymusowo wprowadzili wyk┼éady w j─Özyku litewskim i zamiast wpaja─ç w umys┼é dziecka, jak uczy nasza wiara ┼Ťwi─Öta, zasady mi┼éo┼Ťci i zgody – wpajali nienawi┼Ť─ç do wszystkiego co polskie, a tym samym nienawi┼Ť─ç do rodzic├│w, kt├│rzy chcieli by─ç Polakami… Stary ojciec z b├│lem serca ┼Ťledzi┼é, jak jego dziecko coraz bardziej staje mu si─Ö obcym, coraz bardziej wrogo spogl─ůda na m├│wi─ůcych tylko po polsku rodzic├│w (Pocz─ůtek roku szkolnego „Chata Rodzinna” 1926, nr 33, s. 1, Kowno).
Bardzo ci─Ö┼╝ki by┼é los nielicznej prasy polskiej na Litwie. Ograniczano jej kupno papieru i farby drukarskiej. Podlega┼éa ostrej cenzurze prewencyjnej i p┼éaci┼éa stale wysokie grzywny. Jak pisze Ostojczyk: Naczeln─ů zasad─ů w stosunku do pism polskich jest: nadawanie pismom charakteru krajowego poprzez ┼╝─ůdanie od nich czego┼Ť po┼Ťredniego pomi─Ödzy polsko┼Ťci─ů a litewsko┼Ťci─ů. Przeprowadza si─Ö za to za po┼Ťrednictwem cenzury, b─ůd┼║ te┼╝ nowej ustawy prasowej. Zgodnie z tym m.in. zmuszano j─ů do zamieszczania komunikat├│w Litewskiej Agencji Prasowej w dos┼éownym t┼éumaczeniu (redakcje musia┼éy dokonywa─ç t┼éumacze┼ä same lub dokonywa─ç t┼éumacze┼ä na sw├│j koszt) i bez prawa podawania ┼║r├│de┼é tych artyku┼é├│w (mia┼éy sprawia─ç wra┼╝enie artyku┼é├│w redakcyjnych).
Dochodzi┼éo do pogrom├│w ludno┼Ťci polskiej, kt├│re by┼éy zenitem prze┼Ťladowania Polak├│w na Litwie. Najwi─Ökszy pogrom Polak├│w mia┼é miejsce w Kownie 23 maja 1930 r., kiedy to podczas zorganizowanych przez w┼éadze demonstracji antypolskich, litewski mot┼éoch bi┼é Polak├│w oraz zdemolowa┼é Gimnazjum Polskie przy ul. Le┼Ťnej, napad┼é na redakcj─Ö gazety „Dzie┼ä Kowie┼äski”, polsk─ů ksi─Ögarni─Ö „Stella” przy ul. Kiejstuta 29, znany zak┼éad fotograficzny Sawsienowicza, cukierni─Ö Perkowskiego i polski klub sportowy „Sparta Kowno”. La┼éa si─Ö krew polska, a policja litewska spokojnie przygl─ůda┼éa si─Ö temu wszystkiemu.
Mieszkaj─ůcy w Polsce Litwini cieszyli si─Ö du┼╝o wi─Öksz─ů swobod─ů w dzia┼éalno┼Ťci narodowej ni┼╝ Polacy na Litwie. W niekt├│rych rejonach Wile┼äszczyzny i ko┼éo Sejn na Suwalszczy┼║nie by┼éy liczne organizacje, szko┼éy i inne plac├│wki litewskie. Aby mog┼éy dzia┼éa─ç swobodnie, nacjonalistyczny rz─ůd litewski chc─ůc nie chc─ůc musia┼é si─Ö zgodzi─ç na powstanie polskich organizacji i instytucji. Jednak, jak pisze historyk litewski Bronius Makauskas: „...po┼éo┼╝enie Polak├│w na Litwie by┼éo wytr─ůcone z normalnego rozwoju... i podlega┼éo naciskom litewskich w┼éadz administracyjnych” (Litwini w Polsce 1920-1939). Ustawa o stowarzyszeniach drastycznie ograniczy┼éa mo┼╝liwo┼Ťci funkcjonowania wszelkich organizacji reprezentuj─ůcych mniejszo┼Ťci narodowe. W┼éadze administracyjne otrzyma┼éy prawo zamykania wedle swojego uznania stowarzysze┼ä, kt├│re ich zdaniem nie mia┼éy racji istnienia. Zgodnie z t─ů ustaw─ů nie mog┼éa powsta─ç naczelna organizacja reprezentuj─ůca Polak├│w na Litwie ani organizacje o charakterze patriotycznym i politycznym. O organizacj─Ö reprezentuj─ůc─ů Polak├│w na Litwie Polacy starali si─Ö bezskutecznie od 1924 r. W┼éadze litewskie lansowa┼éy tez─Ö, ┼╝e Polak├│w na Litwie nie ma wi─Öc i mowy o reprezentacji by─ç nie mo┼╝e. Dlatego Polacy utworzyli poufn─ů kom├│rk─Ö kieruj─ůc─ů ┼╝yciem Polak├│w, zwan─ů popularnie „Olimpem”, kt├│ra podejmowa┼éa najwa┼╝niejsze decyzje dotycz─ůce dzia┼éalno┼Ťci polskiej na Litwie; w sk┼éad „Olimpu” wchodzili czo┼éowi dzia┼éacze polscy: Budzy┼äski, senior Eugeniusz Romer - prezes, Kazimierz Janczewski – I wiceprezes, Wiktor Budzy┼äski – II wiceprezes, Konstanty Okulicz, Konstanty Zyberk-Plater, W┼éodzimierz Snarski, Zygmunt Ugia┼äski (zmieniony na skutek choroby przez (Zygmunta Szwoynickego), Boleds┼éaw Lutyk, Wiktor Lutyk, Butler – cz┼éonkowie prezydium. Po reorganizacji „Olimpu” w 2. po┼éowie 1934 r. do „Olimpu” dokooptowano Stanis┼éawa Schmidta i Bogdana Paszkiewicza (Tadeusz Katelbach „Olimp” „Wiadomo┼Ťci” 5.9.1976, Londyn). Harcerstwo polskie, kt├│re powsta┼éo zaraz po wojnie musia┼éo ulec rozwi─ůzaniu, gdy┼╝ mia┼éo ono zosta─ç podporz─ůdkowane litewskim w┼éadzom wojskowym, a harcerze mieli ┼Ťlubowa─ç na „odebranie Wilna Polsce”. Zamykanie polskich organizacji spo┼éecznych przez litewskie w┼éadze administracyjne by┼éo nierzadkim zjawiskiem. W tych warunkach aktywno┼Ť─ç Polak├│w musia┼éa ograniczy─ç si─Ö do dzia┼éalno┼Ťci ekonomicznej i kulturalnej. Najwa┼╝niejsz─ů organizacj─ů polsk─ů na Litwie by┼éo powsta┼ée w Kownie w 1924 r. Towarzystwo Kulturalno-O┼Ťwiatowe „Pochodnia”, kt├│re w okresie swego najwi─Ökszego rozkwitu posiada┼éo na Litwie 16 oddzia┼é├│w, prowadzi┼éo Gimnazjum Polskie w Kownie, ponad 86 bibliotek i czytelni, 5 przedszkoli (230 wychowank├│w), 25 ┼Ťwietlic, w kt├│rych prowadzono r├│┼╝ne kursy dla 1200 dzieci i m┼éodzie┼╝y, teatr amatorski, 6 ch├│r├│w i 2 orkiestry ┼Ťwietlicowe oraz prowadzi┼éo wiele kolonii i oboz├│w dla polskich dzieci. T─Öpione przez rz─ůd litewski w 1937 r. liczy┼éo ju┼╝ tylko 6 oddzia┼é├│w z 683 cz┼éonkami oraz skupia┼éo 18 innych podleg┼éych jemu pokrewnych towarzystw w Bir┼╝ach, Jeziorosach, Kownie, Poniewie┼╝u, Rosieniach, Wierzyskach (Wieszty┼äcach?) i Wi┼ékomierzu, kt├│re mia┼éy ┼é─ůcznie ok. 3350 cz┼éonk├│w (B. Makowski). Podobn─ů do „Pochodni” dzia┼éalno┼Ť─ç, tyle ┼╝e na lokaln─ů skal─Ö, prowadzi┼éy Towarzystwo „O┼Ťwiata” w Poniewie┼╝u i dwa jego oddzia┼éy w Bir┼╝ach i Wieszty┼äcach oraz analogiczne organizacje w Wi┼ékomierzu, Jeziorosach i Rosieniach, przej─Öte p├│┼║niej przez „Pochodni─Ö” (BlogMedia24.pl 6.10.2010). Najwi─Öksz─ů organizacj─ů zawodow─ů by┼é „Prodrol” przekszta┼écony w 1937 r. w Zjednoczenie Rolnik├│w Polak├│w na Litwie, maj─ůce 27 oddzia┼é├│w w terenie i skupiaj─ůce 1115 cz┼éonk├│w, posiadaj─ůcych razem 40 000 hektar├│w ziemi ornej. Polski Zwi─ůzek Ludzi Pracy mia┼é w 1934 r. 600 cz┼éonk├│w i utrzymywa┼é kilkana┼Ťcie zespo┼é├│w teatralnych, a Stowarzyszenie S┼éug i Pracownic Polskich mia┼éo 500 cz┼éonki┼ä i prowadzi┼éo w Kownie w┼éasne schronisko do 40 os├│b. Istnia┼éo 14 towarzystw sp├│┼édzielczych, bankowych i ubezpieczeniowych w Janowie, Jeziorosach, Kiejdanach, ┼üopiach, Piwoszunach, Poniewie┼╝u, Wi┼ékomierzu i Kownie – 6, z kt├│rych najwi─Ökszymi by┼éy: Sp├│┼éka Akcyjny „Dompol” z kapita┼éem akcyjnym 1 000 000 lit├│w i kapita┼éem amortyzacyjnym 128 000 lit├│w oraz Kowie┼äskie Towarzystwo Drobnego Kredytu, kt├│re posiada┼éo w 1933 r. 6110 cz┼éonk├│w w 7 oddzia┼éach, w┼éasny dom i maj─ůtek ziemski ┼é─ůcznie warto┼Ťci 559 000 lit├│w i kapita┼é udzia┼éowy w wysoko┼Ťci 761 115 lit├│w (przed wojn─ů 1,5 mln lit├│w), a wk┼éady cz┼éonkowskie wynosi┼éy prawie 4,3 mln lit├│w (przed wojn─ů roczne wk┼éady cz┼éonkowskie 6,6 mln lit├│w, obroty 37 mln lit├│w). Poza tym dzia┼éa┼éy Zjednoczenie Student├│w Polskich (w 1926 r. 80 cz┼éonk├│w, a w 1934 r. 182 cz┼éonk├│w), Zwi─ůzek Polskiej M┼éodzie┼╝y Akademickiej, Polska Bursa Akademicka w Kownie, korporacja akademicka Lauda, Klub Sportowy „Sparta” w Kownie, maj─ůcy 6 oddzia┼é├│w z 500 cz┼éonkami, z kt├│rych oddzia┼é kowie┼äski liczy┼é 232 cz┼éonk├│w. 1 stycznia 1938 r. w┼éadze litewskie, aby utrudni─ç Polakom prac─Ö kulturalno-o┼Ťwiatow─ů na terenie ca┼éej Litwy odebra┼éy „Pochodni” z Kowna charakter zwi─ůzku polskich towarzystw kulturalno-o┼Ťwiatowych oraz nakaza┼éy likwidacj─Ö polskich towarzystw o┼Ťwiatowych w Bir┼╝ach, Rosieniach i Wierzyskach, Polskiego Zwi─ůzku Ludzi Pracy, Zwi─ůzku Polskiej M┼éodzie┼╝y Akademickiej, Zwi─ůzku Nauczycieli Szk├│┼é Polskich na Litwie, Polskiego Klubu Mi┼éo┼Ťnik├│w Kulturalnych Rozrywek oraz Klubu Sportowego „Sparta” w Kownie. Jedyn─ů kom├│rk─ů w ┼╝yciu przemys┼éowym kraju maj─ůc─ů polsk─ů wi─Ökszo┼Ť─ç by┼é Zwi─ůzek W┼éa┼Ťcicieli Gorzelni.
Znamienne, ┼╝e pomimo nacisku ze strony w┼éadz litewskich, organizacjom polskim na Litwie da┼éo si─Ö zapobiec wynarodowieniu znacznej cz─Ö┼Ťci litewskich Polak├│w, co ┼Ťwiadczy┼éo nie tylko o skuteczno┼Ťci polskich stowarzysze┼ä, ale przede wszystkim o silnym poczuciu w┼éasnej odr─Öbno┼Ťci narodowej w┼Ťr├│d ludno┼Ťci polskiej na Litwie. Potwierdzeniem tego by┼éa postawa mniejszo┼Ťci polskiej zar├│wno w trakcie wojny polsko-niemieckiej w 1939 r., jak i p├│┼║niej. P┼ék. Mitkiewicz wspomina, i┼╝ w przededniu wojny do poselstwa zg┼éasza┼éa si─Ö m┼éodzie┼╝ polska chc─ůca wst─ůpi─ç do wojska polskiego, za┼Ť za po┼Ťrednictwem „Pochodni” i harcerzy zorganizowano „zbiorki lek├│w, banda┼╝y, ciep┼éej bielizny, itp. dla Polskiego Czerwonego Krzy┼╝a w Wilnie. (…) Ca┼éa m┼éodzie┼╝ polska w Kownie, od najm┼éodszych uczennic i uczni├│w pocz─ůwszy, by┼éa p├│┼║niej tym zaj─Öta”.
Co wi─Öcej, m┼éodzie┼╝ polska wychowana ju┼╝ w okresie Litwy Kowie┼äskiej zacz─Ö┼éa si─Ö buntowa─ç przeciwko ostro┼╝nej polityce wobec antypolskiej polityki w┼éadz litewskich, kt├│ra Polakom nic dobrego nie dawa┼éa, i m.in. powsta┼é nielegalnie dzia┼éaj─ůcy Legion M┼éodych pod przyw├│dztwem Tadeusza Surwi┼é┼éy, domagaj─ůcy si─Ö powszechnego buntu Polak├│w litewskich wspieranych przez Polsk─Ö (E. Jakubowski).
„Prze┼Ťladowanie Polak├│w od pierwszych lat istnienia Litwy Kowie┼äskiej by┼éo dzie┼éem rz─ůdu i duchowie┼ästwa litewskiego” (Z.S. Brzozowski).
Jako ┼╝e wielu ksi─Ö┼╝y litewskich nale┼╝a┼éo do tw├│rc├│w i ojc├│w chrzestnych nacjonalizmu litewskiego o zdecydowanie antypolskim obliczu, podobn─ů do w┼éadz antypolsk─ů polityk─Ö prowadzi┼é Ko┼Ťci├│┼é katolicki r├│wnie┼╝ w niepodleg┼éej ju┼╝ Litwie. W┼éa┼Ťnie uzyskanie przez Litw─Ö w┼éasnej pa┼ästwowo┼Ťci da┼éo Ko┼Ťcio┼éowi litewskiemu pot─Ö┼╝ny or─Ö┼╝ w walce z polsko┼Ťci─ů na terenie Litwy Kowie┼äskiej. Ksi─Ö┼╝a litewscy atakowali teraz Polak├│w bez opami─Ötania. Pisali┼Ťmy ju┼╝ o tym, ┼╝e ksi─ůdz i pose┼é litewskiej partii chadeckiej (katolickiej) Mikolas Krupavicius podczas posiedzenia Sejmu 6 lipca 1921 r. nazwa┼é polskiego pos┼éa, ks. Bronis┼éawa Lausa „wsz─ů”, a wszystkich Polak├│w na Litwie „wszami naszego narodu litewskiego”. Oto kap┼éan litewski – pono─ç s┼éuga Boga i g┼éosiciel Jego przykazania mi┼éo┼Ťci ka┼╝dego cz┼éowieka! Jak m├│wi─ů Rosjanie: „Naplu─ç i przykry─ç”. Nie by┼é on jedynym takim „s┼éug─ů Bo┼╝ym”. By┼éo ich setki. Wcze┼Ťniej, bo w lipcu 1919 r. w Mereczu dosz┼éo do antypolskiego incydentu. So┼étys o nazwisku Janulis oraz jego syn otrzymali od litewskich w┼éadz kar─Ö po 25 uderze┼ä stemplem na go┼ée cia┼éo za to, ┼╝e otwarcie deklarowali narodowo┼Ť─ç polsk─ů. Wyrok zosta┼é wykonany naprzeciwko okien plebanii miejscowej parafii katolickiej. W tym okresie s┼éu┼╝yli tam proboszcz Rylikowski (Rybikowski) i ksi─ůdz Bakszyn (Bakszyc). Obaj uwa┼╝ali si─Ö za Litwin├│w i z niech─Öci─ů odnosili si─Ö do Polak├│w. W czasie egzekucji stali w oknach plebanii, u┼Ťmiechali si─Ö z zadowoleniem i komentowali: Polakom tak i trzeba. Wyj─ůtkow─ů bezczelno┼Ťci─ů popisywa┼é si─Ö ks. Mirski, proboszcz parafii Wieprze. Przyst─Öpuj─ůcych do komunii wielkanocnej parafian pyta┼é, na jakie ugrupowanie zamierzaj─ů odda─ç g┼éos w najbli┼╝szych wyborach. Je┼Ťli spowiadaj─ůcy si─Ö odpowiada┼é, ┼╝e na list─Ö polsk─ů, ks. Mirski przerywa┼é spowied┼║ s┼éowami: „To jed┼║ spowiada─ç si─Ö do Warszawy”. Wieprza┼äscy parafianie wielokrotnie sk┼éadali na r─Öce biskupa ┼╝mudzkiego Karewicza zbiorowe pro┼Ťby o odwo┼éanie szowinistycznego proboszcza. Zawsze bezskutecznie (Jeremi Sidorkiewicz „Kurier Wile┼äski” 23.3.2011). Ksi─Ö┼╝a g┼éosili, nawet z ambon ko┼Ťcielnych, has┼éa nienawi┼Ťci do Polak├│w, zatruwaj─ůc tym jadem dusz─Ö ludu litewskiego. Ks. Juozas Tumas (1869-1933), poeta i wieszcz litewski – znany jako Vaisgantas twierdzi┼é, ┼╝e gdyby nie by┼éo sprawy wile┼äskiej, nale┼╝a┼éoby znale┼║─ç inny pretekst, kt├│ry pozwoli┼éby na wywo┼éanie zatargu z Polsk─ů (Z.Sz. Brzozowski). Gorzej, z inspiracji lub za zgod─ů ksi─Ö┼╝y litewskich – prawdziwych diab┼é├│w w sutannach w murach ko┼Ťcio┼é├│w organizowane by┼éy pogromy polskich katolik├│w. Szczuli parafian litewskich na polskich przez co niejednokrotnie dochodzi┼éo do awantur i b├│jek. Oto opisy dw├│ch, spo┼Ťr├│d wielu, pogrom├│w z terenu Kowana. Naoczny ┼Ťwiadek W┼éadys┼éaw Wielhorski pisze: „20 stycznia 1924 r. w ko┼Ťciele Karmelickim w Kownie mia┼éo miejsce zak┼é├│cenie ustalonego porz─ůdku nabo┼╝e┼ästw przez band─Ö przybysz├│w. Tym zosta┼é rozpocz─Öty szereg zorganizowanych napa┼Ťci na ko┼Ťcio┼éy (polskie)... 27 stycznia - banda nie dopu┼Ťci┼éa do wyg┼éoszenia kazania polskiego w ko┼Ťciele Karmelickim przez okrzyki, ┼Ťmiechy, popychania... 2 lutego – ta┼╝ banda nie dopu┼Ťci┼éa do ┼Ťpiew├│w polskich suplikacji w tym┼╝e ko┼Ťciele po wotywie. Nieustaj─ůcym rykiem napastnik├│w udaremniono; 17 lutego – napad bandy przeni├│s┼é si─Ö do ko┼Ťcio┼éa ┼Üw. Tr├│jcy. Udaremniono polskie kazanie i ┼Ťpiewy...” (Byt ludno┼Ťci polskiej w pa┼ästwie litewskim w ┼Ťwietle dochodze┼ä jej praw przed Lig─ů Narod├│w (w Genewie) Wilno 1925); drugi opis pogromu: „26 wrze┼Ťnia 1925 r. w ko┼Ťciele ┼Üw. Tr├│jcy w Kownie odby─ç si─Ö mia┼éa w┼éa┼Ťnie jubileuszowa procesja, ale nie dosz┼éo do niej. Na ┼éagodne perswazje ze strony polskiej banda uzbrojona w kije okute w ┼╝elazo, rzuci┼éa si─Ö na Polak├│w ok┼éadaj─ůc ich ze wszystkich stron pi─Ö┼Ťciami i kijami z okrzykiem „Won w ko┼Ťcio┼éa”, „Bij” itd. Powsta┼éa panika. W┼Ťr├│d p┼éaczu i lamentu kobiet i dzieci t┼éum uciekaj─ůc rzuci┼é si─Ö do drzwi. Tymczasem rozjuszeni napastnicy zamkn─Öli wyj┼Ťcie z ko┼Ťcio┼éa, gdzie zacz─Ö┼éa si─Ö dzika rozprawa z bezbronnymi wiernymi Polakami. Pola┼éa si─Ö krew...” (P. ┼üossowski).
Po powstaniu pa┼ästwa litewskiego biskup kowie┼äski od razu usun─ů┼é j─Özyk polski jako przedmiot nauczania w seminarium duchownym w Kownie i wraz z innymi biskupami usuni─Öto j─Özyk polski tam, gdzie jeszcze si─Ö uchowa┼é oraz z katechizacji (a wi─Öc nie tylko Niemcy zabraniali uczy─ç dzieci polskie religii po polsku). Biskupi litewscy tylko w kilku ko┼Ťcio┼éach, w kt├│rych by┼éo wyj─ůtkowo du┼╝o polskich parafian, pozwolili na odprawianie polskich nabo┼╝e┼ästw, przez co bardzo wiele parafii polskich lub polsko-litewskich zosta┼éo pozbawionych polskich nabo┼╝e┼ästw - ostatnie na ca┼éej Litwie nabo┼╝e┼ästwo polskie w Kownie zlikwidowano w 1937 r., pozbawiaj─ůc tym samym 30 tysi─ůcom polskich katolik├│w w mie┼Ťcie jakiegokolwiek duszpasterstwa polskiego. Biskupi doprowadzili do tego, ┼╝e na terenach zamieszka┼éych przez Polak├│w nie by┼éo ani jednaj parafii obsadzonej przez ksi─Ödza Polaka (B. Makowski), a polskich ksi─Ö┼╝y kierowali do parafii na ┼╗mudzi, gdzie nie by┼éo w og├│le Polak├│w. Np. przyw├│dc─Ö duchowego Polak├│w w Kownie, ks. Polikarpa Maciejowskiego w┼éadze duchowne wysiedli┼éy najpierw do Chwa┼éojni, a nast─Öpnie do wsi Wydsodze, gdzie musia┼é duszpasterzowa─ç ┼╗mudzinom. Na ┼╗mud┼║ wysiedlono w 1924 r. tak┼╝e 11 polskich zakonnik├│w – benedyktyn├│w z jedynego polskiego klasztoru na Litwie – w Kownie. Biskupi ksi─Ö┼╝y litewskich kierowali do parafii polskich i jednocze┼Ťnie zarz─ůdzili, aby odmawiali jakiejkolwiek pos┼éugi kap┼éa┼äskiej (nawet spowiedzi!) w j─Özyku polskim. Zakaz ten by┼é przestrzegany do tego stopnia, ┼╝e znaj─ůcy j─Özyk polski ksi─Ö┼╝a litewscy odmawiali s┼éuchania spowiedzi w j─Özyku polskim starszych os├│b, kt├│re nie zna┼éy dobrze j─Özyka litewskiego. Nie mog┼éa wreszcie istnie─ç ┼╝adna polska organizacja czy instytucja katolicka. Za┼éo┼╝ony w 1924 r. przez ks. Bronis┼éawa Lausa dwutygodnik katolicki „Dzwon ┼Üwi─ůteczny” m├│g┼é by─ç wydawany w zaledwie 1000 egzemplarzy i w 1937 r. zosta┼é zlikwidowany.
Oto okryci ha┼äb─ů i grzechem biskupi litewscy – osoby najbardziej odpowiedzialne za prze┼Ťladowanie polskich katolik├│w na Litwie Kowie┼äskiej: Pranci┼íkus Karevi─Źius (Karewicz) - biskup ┼╝mudzki z siedzib─ů w Kownie 1914-26, Juozapas Skvireckas - sufragan ┼╝mudzki w Kownie 1919-26 i arcybiskup kowie┼äski 1926-44 (uciek┼é z Niemcami), Vincentas Brizgys – sufragan kowie┼äski 1940-92, Me─Źislovas Reinys- koadiutor wile┼äski 1926-1940 i sufragan wile┼äski 1940-47 (nominacja ta ┼éama┼éa konkordat Polski z Watykanem z 1925 r.; przed wojn─ů k┼éamano dla zamydlenia oczu rz─ůdu polskiego, ┼╝e jest koadiutorem Wy┼ékowyszek), Anton Kara┼Ť (Karosas) – biskup Wy┼ékowyszek, Justinas Staugaitis – biskup Telsz 1926-39, Vincentas Borisevicius - biskup Telsz 1940-46, Juozapas Kukta - biskup Koszedar├│w 1926-42, Kaziemiras Paltarokas - biskup Poniewie┼╝a 1926-58.
To co Ko┼Ťci├│┼é litewski wyprawia┼é z polskimi katolikami na Litwie Kowie┼äskiej, a potem w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie jest nie tylko czarn─ů plam─ů na historii katolicyzmu etnicznie litewskiego, ale tak┼╝e ca┼éego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego. Watykan dobrze wiedzia┼é co si─Ö dzieje, jednak milcza┼é. A milcz─ůc bra┼é grzech na swoje sumienie.
2 lipca 1927 r. mia┼éa si─Ö odby─ç w Wilnie, za zezwoleniem papie┼╝a Piusa XI, koronacja cudownego obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej, jako Kr├│lowej Polski i Wielkiej Ksi─Ö┼╝nej Litewskiej (by┼é to gest Polski w stron─Ö litewskich katolik├│w). Ko┼Ťci├│┼é polski, a tak┼╝e i rz─ůd, uwa┼╝ali, ┼╝e uroczysto┼Ť─ç o charakterze czysto religijnym, je┼Ťli b─Ödzie wsp├│ln─ů manifestacj─ů religijn─ů, mo┼╝e przyczyni─ç si─Ö do zbli┼╝enia katolik├│w polskich i litewskich, a tym samym polsko-litewskiego. Rz─ůd polski na pro┼Ťb─Ö Episkopatu polskiego og┼éosi┼é jako wyraz dobrej woli, ┼╝e w czasie uroczysto┼Ťci granica z Litw─ů zostanie otwarta, tak aby na uroczysto┼Ť─ç mogli przyby─ç p─ůtnicy litewscy. Rz─ůd litewski wraz z dyktatorem Antanasem Smeton─ů przyj─Öli ten gest polskiego Ko┼Ťcio┼éa i rz─ůdu z oburzeniem. Litewska agencja prasowa Elta opublikowa┼éa 27 maja 1927 r. komunikat, w kt├│rym pot─Öpi┼éa rzekome wykorzystywanie uczu─ç religijnych dla cel├│w politycznych. Dziennik „Rytas” wezwa┼é 3 czerwca rz─ůd, aby zwr├│ci┼é si─Ö z protestem do Watykanu, ┼╝e wyrazi┼é zgod─Ö na koronacj─Ö obrazu. Katolickie czasopismo „Kelis” lawirowa┼éo pomi─Ödzy niemo┼╝no┼Ťci─ů poparcia inicjatywy polskiej z przyczyn politycznych, a niech─Öci─ů do wyst─Öpowania przeciwko uroczysto┼Ťci o charakterze wy┼é─ůcznie religijnym i nie bez znaczenia dla wielu katolik├│w litewskich. Do ko┼äca Ko┼Ťci├│┼é litewski nie wyja┼Ťni┼é swego stanowiska w tej sprawie, czym w┼éa┼Ťciwie popar┼é stanowisko rz─ůdu (wielu ksi─Ö┼╝y litewskich jawnie popiera┼éo bojkot), czym udowodnili, ┼╝e uroczysto┼Ť─ç religijna - kult maryjny musi ust─ůpi─ç polityce. Natomiast rz─ůdowy dziennik „Lietuva” wpad┼é w antypolsk─ů histeri─Ö, a 2 lipca 1927 r., tj. w dniu koronacji, stwierdzi┼é bu┼äczucznie, ┼╝e katolicy litewscy w ceremonii uczestniczy─ç nie b─Öd─ů. Tak┼╝e nieliczni katolicy litewscy w Polsce zbojkotowali uroczysto┼Ť─ç. Wychodz─ůcy w Wilnie „Vilniaus Aidas” nazwa┼é blu┼║nierczo uroczysto┼Ť─ç „maskarad─ů i demonstracj─ů polityczn─ů” (M. Ka┼éuski Litwa. 600-lecie chrze┼Ťcija┼ästwa 1387-1987 Veritas, Londyn 1987, str. 83).
Polacy na Litwie Kowie┼äskiej wycierpieli bardzo du┼╝o w ci─ůgu tego dwudziestolecia (1918-38). Stale byli przedmiotem atak├│w, podejrze┼ä, ci─ůgle kr─Öpowano ich dzia┼éalno┼Ť─ç o┼Ťwiatow─ů, kulturaln─ů, a nawet gospodarcz─ů, prze┼Ťladowano wreszcie w ko┼Ťcio┼éach, w kt├│rych powinno si─Ö s┼éysze─ç nauki o mi┼éo┼Ťci bli┼║niego, a nie p┼éacz i krzyki bitych Polak├│w przez boj├│wkarzy litewskich – rzekomych wsp├│┼ébraci w wierze. W wymownych s┼éowach uj─ů┼é prze┼Ťladowanie Polak├│w na Litwie polski dziennik „Dzie┼ä Kowie┼äski”, organ Polak├│w na Litwie, w artykule pt. Szlakiem pogrom├│w, wydrukowanym 22 kwietnia 1926 r.: „Nie od dzisiaj jeste┼Ťmy ┼Ťwiadomi tej ponurej prawdy, i┼╝ skazano na zag┼éad─Ö 200-tysi─Öczny od┼éam narodu polskiego na Litwie, osiad┼éy tu od szeregu wiek├│w, stanowi─ůcy najzamo┼╝niejsz─ů i najbardziej inteligentn─ů warstw─Ö ludno┼Ťci w tym kraju, opart─ů na solidnym fundamencie dobrobytu materialnego, a l┼Ťni─ůc─ů promieniami starej, wspania┼éej kultury. Sztucznie zrodzona, wypiel─Ögnowana i zaszczepiona w nar├│d panuj─ůcy, ideologia polonofobii wtr─ůci┼éa nas do wi─Özienia, na stra┼╝y kt├│rego odt─ůd stale czuwa zemsta i nienawi┼Ť─ç. Pot─Ö┼╝ne konary, odci─Öte i odgrodzone g┼éuchym murem chi┼äskim od pnia macierzystego i pozbawione najlu┼║niejszego zwi─ůzku z macierz─ů, chocia┼╝by tylko ulotn─ů kartk─ů pocztow─ů, nie m├│wi─ůc ju┼╝ o czerpaniu z ┼éona jej ┼╝yciodajnych sok├│w kultury narodowej oraz si┼é niezb─Ödnych do dalszego rozwoju, konary, wro┼Ťni─Öte od wiek├│w w ziemi─Ö litewsk─ů, maj─ů uschn─ů─ç bez powietrza, bez ┼Ťwiat┼éa…”.
To, ┼╝e sytuacja Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej by┼éa z┼éa przyznawa┼é sam dyktator Litwy Smetona, kt├│ry w wywiadzie stwierdzi┼é: „Nie twierdze, ┼╝e Polakom na Litwie dzieje si─Ö dobrze, ┼╝e wszyscy maj─ů mo┼╝liwo┼Ť─ç swobodnej nauki w j─Özyku polskim, ale na to wp┼éyw ma opinia publiczna… Z tym trzeba si─Ö liczy─ç”. Dyktator pomin─ů┼é milczeniem fakt, ┼╝e ta „opinia publiczna” by┼éa nastawiona przeciwko Polakom na Litwie z poduszczenia samego Smetony i jego odcz┼éowieczonej kliki. Innym razem – 24 marca 1936 r. Smetona wyj─ůtkowo bezczelnie m├│wi┼é: „Polska wo┼éa, ┼╝e na Litwie Polscy s─ů prze┼Ťladowani, i czyni retorsje w Wile┼äszczy┼║nie. Czy nie ma u nas polskich gimnazj├│w i innych polskich szk├│┼é zak┼éadanych na mocy og├│lnych naszych ustaw? S─ů, a wi─Öc Polacy nie s─ů krzywdzeni, a d─ů┼╝─ů do posiadania wi─Öcej praw, ni┼╝ im si─Ö nale┼╝y, aby oddzia┼éywa─ç na odradzaj─ůcy si─Ö lud litewski. Zgodzi─ç si─Ö z ich ch─Öciami znaczy┼éoby wstrzyma─ç bieg odradzania si─Ö Litwy. Poza tym nie zapominajmy, ┼╝e mniejszo┼Ťci w Litwie maj─ů wi─Öcej praw ni┼╝ mniejszo┼Ťci w Polsce. Czy Polacy tolerowaliby w swoim kraju wynarodowionego Polaka?” (Nar├│d litewski i jego misja „Chata Rodzinna” 1936, nr 15, s. 12, Kowno).
To by┼é potw├│r – nie cz┼éowiek!
Zaraz po dokonaniu zamachu stanu w grudniu 1926 r. przez Smeton─Ö na ulicach miast pojawi┼éy si─Ö odezwy do ludno┼Ťci, w kt├│rych oskar┼╝ano Polak├│w o szpiegostwo i ch─Ö─ç wywo┼éania powstania na Litwie. „W tym celu – napisano w ww. odezwie – zacz─Öli usilnie organizowa─ç i prowadzi─ç przeciwpa┼ästwow─ů akcj─Ö pod p┼éaszczykiem zak┼éadania szk├│┼é polskich, gdzie nauczycielami b─Öd─ů szpiedzy i organizatorzy. Tak samo usi┼éuje si─Ö zak┼éada─ç r├│┼╝ne banki polskie, stowarzyszenia rolnicze, biblioteki. Szpiedzy usi┼éuj─ů stworzy─ç gniazda peowiackie do walki z nasz─ů niepodleg┼éo┼Ťci─ů”. Wywo┼éanie antypolskiej psychozy s┼éu┼╝y┼éo mobilizacji spo┼éecze┼ästwa litewskiego do walki u boku nowych w┼éadz. „Wzywamy wi─Öc ca┼ée spo┼éecze┼ästwo litewskie, – czytamy na ko┼äcu odezwy - (…) do ockni─Öcia si─Ö, powstania przeciwko polskiemu smokowi, odwiecznym naszym wrogom! Do walki z polsk─ů gadzin─ů, chc─ůc─ů nas podst─Öpnie uk─ůsi─ç! Precz z polskimi szpiegami, wszelkimi towarzystwami polskimi i innymi polonizacyjnymi gniazdami peowiak├│w! Niech ┼╝yje niepodleg┼éa Litwa ze stolic─ů w Wilnie!” Tej nagonce towarzyszy┼éo nasilenie aresztowa┼ä w┼Ťr├│d przedstawicieli mniejszo┼Ťci polskiej, oskar┼╝anych o wsp├│┼édzia┼éanie z polskim wywiadem (BlogMedia24.pl 6.10.2010).
Polak├│w na Litwie wspiera┼é finansowo za plecami rz─ůdu litewskiego rz─ůd polski. Jednak Polacy tam mieszkaj─ůcy przede wszystkim wspierali si─Ö sami. Halina Massalska (ur. 1922), z domu Rosen, c├│rka w┼éa┼Ťciciela maj─ůtku Gaczany ko┼éo Rakiszek pisze w swoich wspomnieniach pt. Byli┼Ťmy jak jedna wielka rodzina. Polacy na Litwie Kowie┼äskiej (Kresy24.pl 21 lipca 2017) pisze: „…wszyscy Polacy (gn─Öbieni niemi┼éosiernie przez w┼éadze litewskie) pomagali sobie nawzajem i si─Ö wspierali, po┼╝yczali sobie pieni─ůdze, dawali prac─Ö, wsp├│┼épracowali. Jest stereotyp, ┼╝e Polacy ┼╝yj─ůcy w innym pa┼ästwie s─ů sk┼é├│ceni i nie potrafi─ů si─Ö zorganizowa─ç. Mo┼╝e gdzie┼Ť s─ů i by┼éy takie przypadki, naszej spo┼éeczno┼Ťci to nie dotyczy┼éo, byli┼Ťmy wszyscy razem, jak jedna wielka rodzina”. Natomiast wed┼éug polskiego publicysty Zdzis┼éawa Winnickiego, mimo ogromnych trudno┼Ťci i antypolskiej polityki pa┼ästwa litewskiego wobec polskiej mniejszo┼Ťci, spo┼éeczno┼Ť─ç polska na przedwojennej Kowie┼äszczy┼║nie wykazywa┼éa si─Ö niezwyk┼éym solidaryzmem spo┼éecznym. Ziemianina, drobnego szlachcica z Laudy, inteligenta z Kowna, ch┼éopa spod Bopt├│w czy W─Ödziago┼éy, robotnika z Kowna lub Poniewie┼╝a ┼é─ůczy┼éa ┼Ťwiadomo┼Ť─ç wsp├│lnoty narodowo┼Ťci oraz tej samej kultury i jednocze┼Ťnie autentyczna mi┼éo┼Ť─ç do polsko┼Ťci w og├│le. Jeszcze w roku 1938, gdy ustanowiono wreszcie w Kownie polskie Poselstwo (ambasad─Ö), jego podwoje stawa┼éy si─Ö dwa razy do roku - 3 maja i 11 listopada – oaz─ů realnej Polski. Jak wspomina pierwszy attache wojskowy na Litwie p┼ék Leon Mitkiewicz: „By┼éy to zebrania najbardziej demokratyczne jakie kiedykolwiek widzia┼éem. W salonach ministra Charwata przewijali si─Ö obok siebie ksi─Ö┼╝a katoliccy, inteligenci, robotnicy, w┼éo┼Ťcianie, szlachta za┼Ťciankowa i przedstawiciele zamo┼╝nych rodzin ziemia┼äskich, arystokracji polsko-litewskiej. Stroje zebranych by┼éy najr├│┼╝niejsze - od wizytowych czarnych tu┼╝urk├│w i sztuczkowych spodni do bluz i kombinezon├│w robotniczych i prostych wiejskich kapot z samodzia┼éu. Przychodzili nawet pensjonariusze z domu ubogich starc├│w w Kownie w swoich pasiastych, bia┼éo-niebieskich perkalach i podobnie ubrane dzieci z ochronki polskiej” (Leon Mitkiewicz Wspomnienia kowie┼äskie 1938-1939, Veritas, Londyn 1968).
O stanie ducha Polak├│w Kowie┼äszczyzny p┼ék Mitkiewicz pisa┼é: „starsi... przewa┼╝nie robotnicy i w┼éo┼Ťcianie Polonii litewskiej, wypytywali o warunki ┼╝ycia szerokich mas w Polsce, o mo┼╝liwo┼Ťci pracy i zarobk├│w. Nie narzekali przy tym na sw├│j los, chocia┼╝ niejeden z nich wygl─ůda┼é bardzo ubogo - i co by┼éo dla mnie niezmiernie wa┼╝ne - nie wyra┼╝ali ┼╝adnych ch─Öci emigracji. Najbardziej interesowa┼éo ich, czy Polska pogodzi si─Ö z Litw─ů, poruszali r├│wnie┼╝ kwesti─Ö Wilna i czy b─Ödzie mo┼╝na swobodnie przeje┼╝d┼╝a─ç przez granic─Ö do Ostrej Bramy, do cudownego obrazu Matki Boskiej. Chcieliby r├│wnie┼╝, aby na Litwie by┼éy polskie szko┼éy pocz─ůtkowe, a w ko┼Ťcio┼éach katolickich spowiedzi, kazania i ┼Ťpiewy w j─Özyku polskim. Pewna starsza kobieta, szlachcianka z okolic Poniewie┼╝a, m├│wi┼éa trzymaj─ůc mnie za r─Ökaw: Ja nie mog─Ö, panie, inaczej ┼Ťpiewa─ç Zdrowa┼Ť Maryja jak tylko po naszemu, ja nie rozumiem po litewsku. Do spowiedzi chadza─ç nie mog─Ö, bo kunigas nie gada po naszemu”. O trwaniu Polak├│w przy polsko┼Ťci na Litwie Kowie┼äskiej Zygmunt Brzozowski pisze: „Pracuj─ůc teraz (podczas wojny) w Kownie przekona┼éem si─Ö jak tu du┼╝o by┼éo Polak├│w pomimo 20-letniej eksterminacyjnej polityce Litwin├│w…”.
Rz─ůd litewski z jednej strony chcia┼é, aby Polacy na Litwie Kowie┼äskiej asymilowali si─Ö, jednak z drugiej strony ci Polacy, kt├│rzy zdecydowali si─Ö zosta─ç Litwinami nie zostali przyj─Öci w pe┼éni do spo┼éeczno┼Ťci litewskiej. Ich los nie by┼é ┼éatwy. I to tak┼╝e tych, kt├│rzy w swym neofictwie zas┼éu┼╝yli si─Ö dla pa┼ästwa litewskiego. Najwymowniejszym tego przyk┼éadem jest los Oskara Mi┼éosza - Oskaras Mila┼íius (1877 – 1939). Urodzi┼é si─Ö w Czerei ko┼éo Witebska na dalekiej Bia┼éorusi, a wi─Öc z dala od Litwy. Tam mieszka┼éa od XVIII wieku jego rodzina, kt├│ra od wielu pokole┼ä by┼éa polska. W wieku 12 lat Oskar zosta┼é wys┼éany przez rodzic├│w do Francji na wychowanie. I z Francj─ů zwi─ůza┼é si─Ö do ko┼äca ┼╝ycia, zostaj─ůc jej obywatelem i znanym poet─ů i pisarzem francuskim. Pami─Öta┼é jednak o swoich polskich korzeniach, gdy┼╝ nale┼╝a┼é do cz┼éonk├│w-za┼éo┼╝ycieli powsta┼éego w Pary┼╝u w 1910-11 r. Towarzystwa Artyst├│w Polskich, skupiaj─ůcego wielu znanych pisarzy i artyst├│w Polskich (m.in. W┼éadys┼éaw Reymont, Stefan ┼╗eromski, Olga Bozna┼äska, Leon Schiller). W 1914 r. zdziwacza┼é – zosta┼é mistykiem. Prawdopodobnie to dziwactwo pchn─Ö┼éo go do tego, ┼╝e pewnego dnia w 1919 r. uzna┼é si─Ö za Litwina, przyj─ů┼é obywatelstwo litewskie i do 1926 r. by┼é zas┼éu┼╝onym przedstawicielem Litwy w Pary┼╝u. Pomimo tego Litwinom – nawet w┼éadzom litewskim trudno by┼éo akceptowa─ç jego polskie pochodzenie. I z tego powodu by┼é pe┼éen rozgoryczenia, kt├│remu da┼é wyraz w li┼Ťcie z 24 pa┼║dziernika 1924 r. do Ch. Gaussa, pisz─ůc, ┼╝e mimo zas┼éug, jakie po┼éo┼╝y┼é dla pa┼ästwowo┼Ťci litewskiej, nie jest w pe┼éni przez czynniki rz─ůdz─ůce akceptowany. Pisa┼é: „Zapomina si─Ö wi─Öc to co uczyni┼éem (dla Litwy) i pami─Öta si─Ö obecnie tylko o moim arystokratycznym pochodzeniu ze starej spolonizowanej rodziny”. I o tym, ┼╝e jego matka, jako Polka, mieszka┼éa w Warszawie i tam zmar┼éa w 1926 r. W grudniu 1926 r. dosz┼éo na Litwie do zamachu stanu, w wyniku kt├│rego zosta┼é obalony demokratyczny rz─ůd, a w┼éadz─Ö w przej─Ö┼éa banda nacjonalistyczno-semifaszystowska. Mi┼éoszowi trudno by┼éo by─ç nadal zwi─ůzanym z tak─ů Litw─ů. Zniesmaczony tym wszystkim w 1931 r. zrezygnowa┼é z obywatelstwa litewskiego i ponownie przyj─ů┼é obywatelstwo francuskie (Juliusz Bardach O dawnej i niedawnej Litwie Pozna┼ä 1988).
Redaktor wydawanego w okresie mi─Ödzywojennym w Kownie polskiego dziennika „Dzie┼ä Polski” Edmund Jakubowski tak podsumowa┼é walk─Ö Litwin├│w z Polakami na Litwie Kowie┼äskiej: „Trzeba przyzna─ç Litwinom, ┼╝e t─Ö akcj─Ö „odpolszczenia” (Litwy) prowadzili bardzo umiej─Ötnie i skutecznie. Atmosfera by┼éa taka, ┼╝e trzeba by┼éo odwagi cywilnej by si─Ö przyzna─ç, ┼╝e si─Ö jest Polakiem – „wyrodkiem” (jak nazywano w├│wczas Polak├│w) (Polonia litewska „Tygodnik Polski” 22.12.1979, Melbourne).


Prze┼Ťladowanie Polak├│w-katolik├│w na Litwie w latach 1918-40


Papie┼╝ Franciszek na spotkaniu 6 marca 2021 roku w Ur z przedstawicielami wszystkich religii obecnych w Iraku podkre┼Ťli┼é, ┼╝e wiara polega na oddawaniu czci Bogu i mi┼éowaniu bli┼║niego. Papie┼╝ wskaza┼é, ┼╝e prawdziwa religijno┼Ť─ç polega na oddawaniu czci Bogu i mi┼éowaniu bli┼║niego, za┼Ť ludzie wierz─ůcy s─ů wezwani do ukazywania swoim braterstwem ojcostwa Boga. – Z tego miejsca, b─Öd─ůcego ┼║r├│d┼éem wiary, z ziemi naszego ojca Abrahama, potwierdzamy, ┼╝e B├│g jest mi┼éosierny i ┼╝e najbardziej blu┼║nierczym wykroczeniem jest profanowanie Jego imienia poprzez nienawi┼Ť─ç do brata. Wrogo┼Ť─ç, ekstremizm i przemoc nie rodz─ů si─Ö z ducha religijnego: s─ů zdrad─ů religii – zaapelowa┼é Papie┼╝ (Spotkanie w Ur „Nasz Dziennik” 6 marca 2021).

……….

Narodzony pod koniec XIX w. i wspierany przez Rosj─Ö i Niemcy – dw├│ch najwi─Ökszych wrog├│w Polski i narodu polskiego - separatystyczny ruch litewski, d─ů┼╝y┼é nie tylko do zerwania 500-letniej harmonijnej unii z Polsk─ů, ale tak┼╝e do zag┼éady Polak├│w i polsko┼Ťci na Litwie. Urzeczywistni┼éo to ich marzenie w spos├│b wyj─ůtkowo brutalny powsta┼ée w 1918 r. niepodleg┼ée pa┼ästwo litewskie – Republika Litewska. Kiedy w 1918 r. na Litwie Kowie┼äskiej mieszka┼éo 200-250 tysi─Öcy Polak├│w, to po pi─Ö─çdziesi─Öciu latach prze┼Ťladowa┼ä pozosta┼éo ich ok. 2500. Starczy┼éy dwa pokolenia, aby zniszczy─ç 250-tysi─Öczn─ů spo┼éeczno┼Ť─ç polsk─ů na Litwie Kowie┼äskiej! To niebywa┼éa rzecz w skali ┼Ťwiatowej. ┼Üwiadcz─ůca o wyj─ůtkowo brutalnej – nie przebieraj─ůcej w ┼Ťrodkach walce Litwin├│w z Polakami, kt├│r─ů prowadzi┼é rz─ůd litewski wesp├│┼é z litewskim Ko┼Ťcio┼éem „katolickim”. Ko┼Ťci├│┼é ten by┼é nawet gorszy w walce z Polskami od w┼éadz litewskich, bowiem w┼éadze w Kownie musia┼éy si─Ö jako tako liczy─ç z w┼éadzami polskimi, gdy┼╝ w Polsce mieszka┼éo 90 000 Litwin├│w, kt├│rzy domagali si─Ö swoich praw. Natomiast biskupi litewscy nie musieli si─Ö liczy─ç ani z Warszaw─ů, ani z Watykanem, a biskup├│w polskich sprawa Polak├│w na Litwie nie interesowa┼éa, bo zabrania┼éo im to prawo kanoniczne, wed┼éug kt├│rego biskup jest panem „┼╝ycia i ┼Ťmierci” na terenie swojej diecezji – mo┼╝e robi─ç co mu si─Ö rzewnie podoba. Bardzo to niedemokratyczne, a przede wszystkim niechrze┼Ťcija┼äskie. Demokracji w Ko┼Ťciele katolickim nigdy nie by┼éo i nie ma. Jednak powinien nie tylko naucza─ç, ale tak┼╝e przestrzega─ç przykazania mi┼éo┼Ťci bli┼║niego. Bo bez przestrzegania tego przykazania nie ma chrze┼Ťcija┼ästwa. Ko┼Ťci├│┼é staje si─Ö po prostu jeszcze jednym przedsi─Öbiorstwem biznesowym. Bardzo dochodowym. Bo bogactwo Ko┼Ťcio┼éa katolickiego jest wr─Öcz astronomiczne. Pomimo tego z g┼éodu umiera ka┼╝dego roku kilka milion├│w katolik├│w, bo ich wsp├│┼ébracia w Chrystusie nie potrafi─ů ich nakarmi─ç i napoi─ç, bo tych uczynk├│w mi┼éosiernych co do cia┼éa niewielu biskup├│w i duchownych przestrzega, a przez to samo i wiernych.

……….

Aby zrozumieć lepiej zachowywanie się Litwinów w okresie istnienia Litwy Kowieńskiej (a także i dzisiaj), czyli od kiedy powstało w Europie państwo litewskie pomocnym jest poznanie ich charakteru.
W Warszawie w latach 1880-1902 wyszed┼é drukiem S┼éownik Geograficzny Kr├│lestwa Polskiego i innych kraj├│w s┼éowia┼äskich, licz─ůcy 15 bardzo du┼╝ego formatu i grubych tom├│w (po ponad 900 stron ka┼╝dy tom). Jest to praca zbiorowa pod redakcj─ů Bronis┼éawa Chlebowskiego. Has┼éo o ┼╗mudzi/Litwie w XIV tomie (1895) opracowa┼é Aleksander Dowojna-Sylwestrowicz (1857-1911), kt├│ry pochodzi┼é z ┼üapka┼Ť w powiecie szawelskim, a wi─Öc osoba pochodz─ůca ze ┼╗mudzi. Nacjonalistom litewskim sprzyja┼é fakt, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç maj─ůtk├│w ziemskich na Litwie by┼éa w r─Ökach Polak├│w, a ch┼éopi litewscy byli ma┼éorolni i w wi─Ökszo┼Ťci analfabetami (z winy w┼éadz carskich!), kt├│rymi ┼éatwo by┼éo manipulowa─ç – nastawia─ç przeciwko lepiej uprzywilejowanym Polakom. Dodatkowo Litwini, kt├│rzy ucz─Öszczali do szk├│┼é, ucz─Öszczali do szk├│┼é rosyjskich (bo innych nie by┼éo), a tam podlegali wyj─ůtkowo brutalnej antypolskiej propagandzie. Tym bardziej, ┼╝e nacjonalist├│w litewskich, pochodz─ůcych z ch┼éopstwa, popiera┼éo w nienawi┼Ťci do Polak├│w katolickie duchowie┼ästwo litewskie, kt├│re r├│wnie┼╝ w wi─Ökszo┼Ťci pochodzi┼éo z rodzin ch┼éopskich (w 1897 r. spo┼Ťr├│d 105 kleryk├│w w seminarium duchownym w Kownie 84 pochodzi┼éo z rodzin ch┼éopskich oraz 7 z miast i 14 z rodzin szlacheckich, czyli polskich) i pod wzgl─Ödem wykszta┼écenia, wed┼éug A. Dowojny-Sylwestrowicza, sta┼éo bardzo nisko. By┼éo niewiele bardziej wykszta┼écone od swoich rodzic├│w analfabet├│w, ale za to przesi─ůkni─Öte rosyjsk─ů antypolsk─ů propagand─ů. Najgorsi w ka┼╝dym narodzie s─ů nacjonali┼Ťci-p├│┼éanalfabeci, szczeg├│lnie ksi─Ö┼╝a p├│┼éanalfabeci, w tym tak┼╝e w sprawach duchowych. Jak pisze Dowojna-Sylwestrowicz, w 1865 r. z nakazu w┼éadz carskich w seminarium usuni─Öto j─Özyk polski jako j─Özyk wyk┼éadowy, zast─Öpuj─ůc go ┼╝mudzkim/litewskim (dwie osoby ┼Ťwieckie wyk┼éada┼éy j─Özyk rosyjski oraz histori─Ö – skrajnie antypolsk─ů! i geografi─Ö Rosji). Jeszcze przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů j─Özyk litewski by┼é bardzo prymitywny – to po pierwsze, a po drugie prawie ┼╝e nie by┼éo literatury teologicznej w tym j─Özyku, a katolickiej w j─Özyku rosyjskim. St─ůd kler litewski by┼é niedouczony i sta┼é na bardzo niskim poziomie. Ma┼éo o┼Ťwiecony Ko┼Ťci├│┼é litewski by┼é w szponach dewotek. Dowojna-Sylwestrowicz pisze: „Lud ┼╝mudzki odznacza si─Ö pobo┼╝no┼Ťci─ů, kt├│ra cz─Östo, jak zwykle z klas ma┼éo o┼Ťwieconych, jest oparta bardziej na formach zewn─Ötrznych ni┼╝ na istocie samej religii. To te┼╝ formalizm ten wytworzy┼é tu w┼Ťr├│d kobiet, g┼é├│wnie po miasteczkach (tj. wi─Ökszych wsiach), liczn─ů klas─Ö tzw. dewotek, kt├│re staj─ů si─Ö plag─ů miejscow─ů”. Inn─ů ujemn─ů cech─ů Litwin├│w wed┼éug Dowojny-Sietrze┼äcewicza jest rozpowszechnione pieniactwo, ci─ůganie si─Ö po s─ůdach: „wynajduj─ů rozmaite powody do spraw s─ůdowych”. Do tego nale┼╝a┼éo by doda─ç bardzo uparty charakter i wyj─ůtkowo du┼╝e pija┼ästwo (m├│wi┼éo si─Ö o Litwinach – „zapijaczony nar├│d”), a w┼Ťr├│d bardziej o┼Ťwieconych Litwin├│w wyst─Öpuj─ůca u nich mania wielko┼Ťci historycznej Litwy – jej historii, kt├│ra by┼éa de facto histori─ů nie Litwy a Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, zdominowanego w 80% przez Bia┼éorusin├│w i Polak├│w, w kt├│rym etniczni Litwini odgrywali bardzo minimaln─ů rol─Ö, podobnie jak i sama Litwa, tj. etniczne ziemie litewskie. W kontaktach z nie-Litwinami potrafi─ů zachowywa─ç si─Ö po grubia┼äsku/chamsku: by─ç agresywni, z┼éo┼Ťliwi, plu─ç jadem w rozmowach – st─ůd wzi─Ö┼éo si─Ö bardzo stare powiedzenie: „kiedy gadzina uk─ůsi ┼╗mudzina - od jadu ┼╗mudzina zdycha gadzina” (tj. Litwina, bo do XX w. wyraz „Litwin” odnosi┼é si─Ö do wszystkich mieszka┼äc├│w dawnego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, a wi─Öc tak┼╝e do Bia┼éorusin├│w i Polak├│w; st─ůd np. marsz. J├│zef Pi┼ésudski, urodzony w pobli┼╝u Wilna, nazywa┼é siebie „Litwinem”). Narodowa pisarka Litwy - Julija Beniu┼íevi─Źiūtė-┼Żymantienė, nieprzypadkowo tworz─ůca pod pseudonimem ┼Żemaitė ostrzega┼éa „tam mieszka ciemny, z┼éy nar├│d” – ale w tym wypadku mia┼éa na my┼Ťli ┼╗mudzin├│w. No i na koniec: od kiedy Litwini maj─ů w┼éasne pa┼ästwo s─ů tak┼╝e ma┼éo demokratycznym i nietolerancyjnym spo┼éecze┼ästwem. Litwini od XX w. s─ů prawdziw─ů zaka┼é─ů ludzko┼Ťci! I my┼Ťl─Ö, ┼╝e ta ksi─ů┼╝ka to udowodni.
Prostactwo i chamstwo Litwin├│w mia┼éo du┼╝y wp┼éyw na ich zachowania i to bynajmniej nie tylko wobec Polski i Polak├│w, czego najlepszym przyk┼éadem by┼éy pe┼éne konflikt├│w stosunki dyplomatyczne litewsko-watyka┼äskie. By┼éy one prowadzone w ma┼éo dyplomatyczny spos├│b - w formie raczej ┼╝─ůdania, naszpikowanego gro┼║bami i szanta┼╝em, co cechowa┼éo stosunki litewsko-watyka┼äskie od chwili powstania pa┼ästwa litewskiego i po nawi─ůzaniu konkordatu przez oba pa┼ästwa. Kowno w swoich stosunkach ze Stolic─ů Apostolsk─ů domaga┼éo si─Ö od niej spe┼énienia wszystkich jego ┼╝─ůda┼ä, a jak zaistnia┼éy jakie┼Ť problemy to gro┼╝ono i szanta┼╝owano tym, ┼╝e stosunki te zostan─ů zerwane, ┼╝e Litwa nie zawrze konkordatu ze Stolic─ů Apostolsk─ů, ┼╝e katolicy litewscy od┼é─ůcz─ů si─Ö od Rzymu itd. St─ůd dopiero 25 X 1922 r. zosta┼é mianowany pierwszy delegat apostolski na Litwie – abp Antonio Zecchini TJ, ale d┼éugo w Kownie nie zabawi┼é. Zawarcie przez Polsk─Ö i Watykan konkordatu w 1925 r. i utworzenie metropolii wile┼äskiej w ramach polskiej prowincji ko┼Ťcielnej, doprowadzi┼éo prawie do zerwania stosunk├│w dyplomatycznych mi─Ödzy Litw─ů i Watykanem. Je┼Ťli one by┼éy utrzymane na lodowatym poziomie to tylko dlatego, ┼╝e rz─ůd i Ko┼Ťci├│┼é litewski d─ů┼╝yli do utworzenia litewskiej prowincji ko┼Ťcielnej, kt├│rej dotychczas nie by┼éo. W zwi─ůzku z zawarciem konkordatu i utworzeniem litewskiej prowincji ko┼Ťcielnej w 1927 r. Watykan mianowa┼é 10 marca 1927 r. abpa Lorenzo Schioppa internuncjuszem apostolskim na Litwie, jednak z powodu ci─ůg┼éych i zwi─ůzanych teraz tak┼╝e z nim zadra┼╝nie┼ä litewsko-watyka┼äskich by┼é on zmuszony do zrezygnowania z tej funkcji ju┼╝ 27 maja 1928 r. Po nim pierwszym nuncjuszem watyka┼äskim na Litwie zosta┼é 17 maja 1928 r. bp Riccardo Bartoloni. Tak┼╝e i on musia┼é zrezygnowa─ç z tej godno┼Ťci 12 czerwca 1931 r. (Litwini zawsze stawiali spraw─Ö na ostrzu no┼╝a: albo spe┼énicie to co chcemy, a jak nie to zabieramy zabawki; a wszystko to zawsze zakrapiane szanta┼╝em). Od tej pory do lutego 1940 r. nie by┼éo na Litwie przedstawiciela Stolicy Apostolskiej. Stosunki mi─Ödzy Litw─ů a Watykanem by┼éy prawie, ┼╝e zamro┼╝one. St─ůd niekt├│rzy historycy litewscy uwa┼╝ali, ┼╝e w┼éa┼Ťciwie by┼éy zerwane (A. Gaigalaite Klerikalizmus Lietuvoje 1917-1940 Wilno 1970). Do nowych zadra┼╝nie┼ä w tych stosunkach – w┼éa┼Ťnie z powodu chamskiego zachowania Kowna w kontaktach z Watykanem dosz┼éo po zaj─Öciu Wilna przez Litw─Ö w 1939 r. (P. ┼üossowski Litwa a sprawy polskie 1939 – 1940 Warszawa 1985), o czym poni┼╝ej.
Natomiast uni┼╝ono┼Ť─ç kar┼éa cechowa┼éa stosunki Litwy z Berlinem i Moskw─ů.

……….

W 1918 r. z pomoc─ů Niemiec powsta┼éo pa┼ästwo litewskie – Republika Litewska. Litwini, tak nacjonali┼Ťci rz─ůdz─ůcy krajem jak i ca┼éy litewski Ko┼Ťci├│┼é katolicki mogli teraz prowadzi─ç nie tylko ju┼╝ jawnie, ale tak┼╝e niczym ju┼╝ niepohamowan─ů dzia┼éalno┼Ť─ç maj─ůc─ů na celu ca┼ékowite zniszczenie spo┼éeczno┼Ťci polskiej na Litwie Kowie┼äskiej, zgodn─ů zreszt─ů z ich politycznym credem, kt├│rym tak w polityce zagranicznej jak i wewn─Ötrznej by┼é wprost wyj─ůtkowo za┼╝arty i brutalny antypolonizm. St─ůd stosunki polsko-litewskie a┼╝ do marca 1938 r. by┼éy wyj─ůtkowo bardzo z┼ée, kiedy to Polska powiedzia┼éa „Basta!” dyktatorowi w Kownie. I zgodnie ze stanowiskiem rz─ůdu litewskiego nic nigdy nie mia┼éo ich polepszy─ç, co ca┼ékowicie popiera┼é Ko┼Ťci├│┼é litewski. Aby do ich polepszenia nie dopu┼Ťci─ç wmawiano Litwinom, ┼╝e Litwa jest w stanie wojny z Polsk─ů, kt├│ra chce podbi─ç ich kraj, co trzyma┼éo Litwin├│w w antypolskim napi─Öciu. Polska mog┼éa ┼éatwo wygra─ç wojn─Ö z male┼äk─ů Litw─ů, ale Warszawa, oderwana od powsta┼éej rzeczywisto┼Ťci, bo marz─ůca ci─ůgle o ponownym braterskim wsp├│┼é┼╝yciu Litwin├│w z Polakami – Litwy z Polsk─ů, wcale nie chcia┼éa podboju czy ukarania Litwy za chocia┼╝by jej wspieranie Zwi─ůzku Sowieckiego w wojnie z Polsk─ů w 1920 r. Zaniecha┼éa tego, pozwalaj─ůc tym samym Litwie na prowadzenie wyj─ůtkowo z┼éo┼Ťliwej antypolskiej polityki w Europie i na gorsze od pruskiego i rosyjskiego traktowanie tamtejszych Polak├│w. Niestety, jak pokazuje historia Polski, Polacy byli i s─ů cz─Östo najwi─Ökszymi wrogami Polski i narodu polskiego! A prawie zawsze prowadzili i prowadz─ů beznadziejn─ů polityk─Ö zagraniczn─ů. To tylko dlatego Polska – przez kilka wiek├│w najwi─Öksze pa┼ästwo Zachodniej Europy w 1795 r. znikn─Ö┼éa z mapy politycznej Europy.
W okresie istnienia Litwy Kowie┼äskiej (1918-40) Litwini stali si─Ö polako┼╝ercami do ostatnich mo┼╝liwych granic. To polako┼╝erstwo u nich – rzekomych katolik├│w sta┼éo si─Ö tak wielkie, ┼╝e stanowi ono po dzi┼Ť dzie┼ä jestestwo duszy litewskiej. Odwa┼╝ny historyk litewski Alfredas Bumblauskas tak t┼éumaczy┼é t─Ö ci─Ö┼╝k─ů zapad┼éo┼Ť─ç psychiczn─ů w audycji „Komentarze tygodnia” w prywatnej litewskiej stacji telewizyjnej TV3: „Ca┼éa nasza litewska to┼╝samo┼Ť─ç jest antypolska. My, wsp├│┼éczesny nar├│d litewski, urodzili┼Ťmy si─Ö jako antypolacy. Najwa┼╝niejsi XIX-wieczni tw├│rcy naszej to┼╝samo┼Ťci narodowej m├│wili, ┼╝e podstawowym d─ů┼╝eniem tworz─ůcego si─Ö narodu litewskiego powinno by─ç wyzwolenie si─Ö spod dominacji polskiej (zasianie nienawi┼Ťci do Polski i Polak├│w i wszystkiego co polskie)...”. Zdaniem Bumblauskasa ka┼╝dy humanista i naukowiec litewski powinien zada─ç sobie pytanie, co osobi┼Ťcie zrobi┼é, by przezwyci─Ö┼╝y─ç te uformowane w okresie mi─Ödzywojennym antypolskie stereotypy we wszystkich naukach, a w tym i w polityce. Jego zdaniem w tej dziedzinie nie zrobiono nic albo bardzo ma┼éo (Kresy24.pl 18.5.2011) i dlatego ta nienormalna i niezdrowa nienawi┼Ť─ç do Polski i Polak├│w jest ci─ůgle ┼╝ywa na Litwie i u prawie wszystkich Litwin├│w. Powtarzam: ta nienormalna i niezdrowa nienawi┼Ť─ç do Polski i Polak├│w zakwit┼éa na przedwojennej Litwie pod fachowym okiem ogrodnika, kt├│rym by┼é (i ci─ůgle jest) litewski Ko┼Ťci├│┼é katolicki. Bo to on – jego psim obowi─ůzkiem by┼éo (i jest) dbanie o zdrowie moralne narodu, pono─ç prawie w ca┼éo┼Ťci „katolickiego”, o to, aby Litwini byli prawdziwymi chrze┼Ťcijanami. Tymczasem on wsp├│lnie ze ┼Ťwieckimi nacjonalistami odcz┼éowieczy┼é spo┼éecze┼ästwo litewskie, co szczeg├│lnie sta┼éo si─Ö smutnym faktem w okresie II wojny ┼Ťwiatowej, kiedy to prawie wszyscy Litwini postawili na hitlerowskie Niemcy i z wielk─ů energi─ů i po┼Ťwi─Öceniem wspierali ich zbrodnie przeciwko Polakom, ┼╗ydom (Holokaust – Niemcy tylko przygl─ůdali si─Ö jak Litwini wymordowali 200 000 ┼╗yd├│w litewskich oraz w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie), Rosjanom i Bia┼éorusinom. W tym upadku moralnym, w tym bandytyzmie i ludob├│jstwie Litwini mogli konkurowa─ç jedynie z hitlerowcami okupuj─ůcymi Polsk─Ö w latach 1939-1945 i z okupuj─ůcym polskie Ziemie Wschodnie w latach 1939-41 Zwi─ůzkiem Sowieckim. Nast─ůpi┼éo totalne odcz┼éowieczenie tego ma┼éego narodku. A mia┼éo ono pocz─ůtek w┼éa┼Ťnie na Litwie Kowie┼äskiej, gdzie Polak dla nacjonalistycznego rz─ůdu litewskiego nie by┼é cz┼éowiekiem. R├│wnie┼╝ Polak-katolik dla Litwina-„katolika” tak┼╝e nie by┼é cz┼éowiekiem i chyba katolikiem! By┼éo to widoczne na ka┼╝dym kroku w miejscach publicznych w┼é─ůcznie z ko┼Ťcio┼éami, je┼Ťli Litwin wiedzia┼é, ┼╝e ma do czynienia z Polakiem. Szczeg├│lnie widoczne to by┼éo w Sejmie litewskim (Seimas). Jak wspomina polski pose┼é Wiktor Budzy┼äski: „Nikt z Litwin├│w (w Sejmie) nie wita┼é si─Ö z nami, nie nawi─ůzywa┼é znajomo┼Ťci, nawet z najbli┼╝szych s─ůsiaduj─ůcych foteli. Ka┼╝dy omija┼é Frakcj─Ö nasz─ů lub poszczeg├│lnych jej cz┼éonk├│w, spotykanych na korytarzach, w obawie o pos─ůdzenie go o jak─ů┼Ť znajomo┼Ť─ç” (P. ┼üossowski). Co wi─Öcej, polskich pos┼é├│w nagminnie wyzywano, a nawet w 1922 r. pobito pos┼éa ┼Ünielewskiego, a w innego pos┼éa polskiego, ks. Bronis┼éawa Lausa rzuci┼é krzes┼éem pose┼é Jonas Bildu┼ías. W┼Ťr├│d pos┼é├│w litewskich, kt├│rzy bojkotowali pos┼é├│w polskich w Sejmie litewskim by┼éa du┼╝a gromadka litewskich ksi─Ö┼╝y katolickich i du┼╝o wi─Öcej ich zwolennik├│w. No i oczywi┼Ťcie nic nie zareagowali na pobicie pos┼éa ┼Ünielewskiego i rzucenie krzes┼éem w ksi─Ödza (!) Bronis┼éawa Lausa, uwa┼╝aj─ůc zapewne, ┼╝e ksi─Ö┼╝om litewskim tak wolno post─Öpowa─ç, ┼╝e maj─ů na to przyzwolenie od Boga. Gorzej, podczas posiedzenia litewskiego Sejmu Ustawodawczego 6 lipca 1921 r. dzia┼éacz mniejszo┼Ťci polskiej w przedwojennej Litwie i pose┼é na ten Sejm z listy polskiej, ksi─ůdz (!) Bronis┼éaw Laus zosta┼é publicznie nazwany przez pos┼éa litewskiej chadecji, ksi─Ödza (!) Mykolasa Krupavi─Źiusa "wsz─ů" (Bronis┼éaw Laus Wikipedia); podobnym epitetem ten ksi─ůdz-pose┼é obdarzy┼é w├│wczas wszystkich Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie: „wszy naszego litewskiego narodu”. Ile w tym obrzydliwym ksi─Ödzu by┼éo nienawi┼Ťci do Polak├│w na Litwie po┼Ťwiadcza tak┼╝e ten oto przyk┼éad: w 1920 r. litewski Sejm/Seimas uchwali┼é ustaw─Ö o ochronie pa┼ästwa, do kt├│rej, za wzorem kolonist├│w angielskich w Po┼éudniowej Afryce, kiedy to po raz pierwszy w dziejach utworzono obozy koncentracyjne dla podejrzanej, ale zupe┼énie niewinnej ludno┼Ťci boerowskiej, wprowadzono paragraf zak┼éadaj─ůcy stworzenie oboz├│w odosobnienia dla „wrog├│w niepodleg┼éo┼Ťci”. Referuj─ůcy projekt pose┼é ksi─ůdz Krupavi─Źius przyzna┼é, ┼╝e chodzi g┼é├│wnie o Polak├│w „kt├│rym s─ůdownie nie mo┼╝na udowodni─ç dokonanych przewinie┼ä” (K. Buchowski Polacy w niepodleg┼éym pa┼ästwie litewskim 1918-1940 Bia┼éystok 1999). Oto prawdziwy w tamtych latach kap┼éan litewski – pono─ç s┼éuga Boga i g┼éosiciel Jego przykazania mi┼éo┼Ťci ka┼╝dego cz┼éowieka! Jak m├│wi─ů Rosjanie: „Naplu─ç i przykry─ç”. Nienawi┼Ť─ç do Polak├│w, szczeg├│lnie na Litwie s─ůczy┼éy wszystkie czasopisma litewskie, w┼Ťr├│d kt├│rych jednak prym wiod┼éy tzw. czasopisma katolickie, przechowywane dzisiaj w szeregu bibliotekach na Litwie i z kt├│rych czerpie natchnienie wielu wsp├│┼éczesnych Litwin├│w.
Rz─ůd litewski staraj─ůc si─Ö o mi─Ödzynarodowe uznanie dla Litwy Kowie┼äskiej 12 maja 1922 r. wyda┼é tzw. deklaracj─Ö o ochronie mniejszo┼Ťci narodowych, kt├│r─ů 4 grudnia 1923 r. aprobowa┼é Sejm litewski i 11 grudnia 1923 r. Rada Ligi Narod├│w w Genewie. Deklaracja ta okaza┼éa si─Ö nic nieznacz─ůcym ┼Ťwistkiem papieru, bowiem katolickim nacjonalistom litewskim rz─ůdz─ůcy Litw─ů (Litw─ů do 1926 r. rz─ůdzi┼éa partia chadecka, czyli katolicka) i katolickiemu Ko┼Ťcio┼éowi litewskiemu kierowanemu tak┼╝e do 1926 r. przez biskupa ┼╝mudzkiego/kowie┼äskiego Pranci┼íkusa Karevi─Źiusa przy┼Ťwieca┼éy zupe┼énie inne plany odno┼Ťnie mniejszo┼Ťci narodowych, a przede wszystkim wobec Polak├│w, zamieszkuj─ůcych Litw─Ö Kowie┼äsk─ů. Polacy po prostu mieli znikn─ů─ç na terytorium Litwy Kowie┼äskiej, bo tego domaga┼éa si─Ö patologiczna nienawi┼Ť─ç nacjonalist├│w litewskich do Polski i Polak├│w, w tym prawie wszystkich ksi─Ö┼╝y litewskich, szczeg├│lnie m┼éodych, wychowank├│w zlitwinizowanych w ducha nacjonalistycznym seminari├│w duchownych w Sejnach i Kownie. To by┼éa ich swoista droga do boga. Ale nie chrze┼Ťcija┼äskiego, ani nawet nie Dievasa – poga┼äskiego litewskiego boga - opiekuna ┼Ťwiat┼éa niebia┼äskiego, boga pokoju i przyja┼║ni, ani Perkunasa – boga sprawiedliwo┼Ťci, a tylko do Velinasa (Velniasa) - diab┼éa, z┼éego i strasznego w┼éadcy kr├│lestwa podziemi/piek┼éa. Ksi─Ö┼╝a litewscy jawnie odwo┼éywali si─Ö do pomocy diab┼éa w staraniach o unicestwienie Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej. Ich has┼éem by┼éo wyznanie ks. Mykolasa Krupavi─Źiusa, jednego z czo┼éowych polityk├│w litewskich, kt├│ry zaraz po uko┼äczeniu w 1913 r. seminarium duchownego w Sejnach, b─Öd─ůcego ju┼╝ wtedy ku┼║ni─ů polako┼╝erc├│w, powiedzia┼é: „P├│jd─Ö z samym diab┼éem, je┼╝eli dopomo┼╝e to wyzwoli─ç Litw─Ö (z rzekomej polskiej niewoli)” (P. B┼éaszkowski). Dlatego w 1922 r. W┼éadys┼éaw Studnicki pisa┼é: „duchowie┼ästwo na Litwie przepojone jest zoologicznym nacjonalizmem”, czyli ide─ů dalek─ů od nauki Jezusa Chrystusa.
O niskim poziomie chrze┼Ťcija┼äskiego wykszta┼écenia kleru litewskiego potwierdzi┼éa dzia┼éalno┼Ť─ç na Litwie w roli wizytatora apostolskiego (czyli Stolicy Apostolskiej) w latach 1925-26 abpa Jerzego Matulewicza. W jego biogramie czytamy: „Osobi┼Ťcie sk┼éoni┼é kilku kap┼éan├│w, aby powr├│cili do praktyki codziennego odprawiania mszy ┼Ťw.; natomiast ksi─Ö┼╝y zlaicyzowanych, kt├│rzy stali na czele r├│┼╝nych partii politycznych i pracowali w rz─ůdzie, wezwa┼é do powrotu do zaj─Ö─ç duszpasterskich”. Ponadto, na odbytym zje┼║dzie podni├│s┼é na duchu i lepiej zorientowa┼é w sprawach duszpasterskich dziekan├│w diecezji ┼╝mudzkiej” (Hagiografia polska, t. 2, Pozna┼ä 1972). Dlatego nie mo┼╝na si─Ö dziwi─ç, ┼╝e tacy „ksi─Ö┼╝a” – nacjonali┼Ťci w szponach Szatana jako proboszczowie mieli najwi─Öksze mo┼╝liwo┼Ťci ku temu, prowadzili bezwzgl─Ödn─ů, cz─Östo wr─Öcz brutaln─ů, cz─Östo po┼é─ůczon─ů z rozlewem krwi walk─Ö z Polakami i polsko┼Ťci─ů w ko┼Ťcio┼éach na Litwie. Tym bardziej, ┼╝e w pa┼ästwie litewskim mieli na to przyzwolenie od biskup├│w i w┼éadz litewskich.
Dzia┼éalno┼Ť─ç uzdrowieniowa abpa Jerzego Matulewicza niewiele poprawi┼éa sytuacj─Ö panuj─ůc─ů w litewskich seminariach duchownych i w Ko┼Ťciele litewskim. Bowiem powo┼éania kap┼éa┼äskie w okresie mi─Ödzywojennym r├│wnie┼╝ cz─Östo nie wyp┼éywa┼éy z g┼é─Öbokiej wiary, a tylko z pazerno┼Ťci (dla ┼╝ycia w dobrobycie) i robienia kariery, albo z ch─Öci spokojnego i dostatniego ┼╝ycia. Ten ostatni pow├│d potwierdza praca Paw┼éa Chudzika Kryzys w┼Ťr├│d braci maria┼äskich na Litwie w latach 1933-38 (w:) Ephemerides Marianorum. Studia historyczno-teologiczne Nr 1 (2012). Ot├│┼╝ podczas wielkiego kryzysu gospodarczego na ┼Ťwiecie na pocz─ůtku lat 30. XX w. kilkadziesi─ůt m┼éodzie┼äc├│w wst─ůpi┼éo do nowicjatu zakonu marian├│w w Mariampolu na litewskiej Suwalszczy┼║nie jednak, kiedy po kilku latach sytuacja gospodarcza na Litwie si─Ö poprawi┼éa, prawie wszyscy opu┼Ťcili zakon. Z pewno┼Ťci─ů podobnie by┼éo w innych zakonach litewskich. S┼éu┼╝enie Bogu i ludziom by┼éo na ostatnim miejscu tak podczas wst─Öpowania do seminarium jak i w p├│┼║niejszej pracy „duszpasterskiej” w┼Ťr├│d tych, kt├│rzy doczekali wy┼Ťwi─Öcenia.
Najlepszymi tego przyk┼éadami, a zarazem najg┼éo┼Ťniejszymi w├│wczas by┼éy przypadki znanego poety i pisarza, ks. Vincasa Mykolaitisa-Putinasa (1893-1967), kt├│ry w 1935 r. zrzuci┼é sutann─Ö i o┼╝eni┼é si─Ö oraz ks. Jonasa Ragauskasa, wy┼Ťwi─Öconego na kap┼éana tak┼╝e w 1935 r. i w latach 1944-48 profesora seminarium duchownego w Kownie. Wierz─ůc w trwa┼ée zwyci─Östwo komunizmu na Litwie w 1948 r. nie tylko ┼╝e zrzuci┼é sutann─Ö, ale tak┼╝e rozpocz─ů┼é dzia┼éalno┼Ť─ç antyreligijn─ů: z profesora seminarium duchownego zamieni┼é si─Ö w zawodowego lektora ateizmu i wyda┼é 7 antyreligijnych ksi─ů┼╝ek oraz przet┼éumaczy┼é z polskiego na litewski antyreligijn─ů ksi─ů┼╝k─Ö Zenona Kosidowskiego Opowie┼Ťci biblijne (ciekawe, ┼╝e byli seminarzy┼Ťci i ksi─Ö┼╝a przez sw─ů wiedz─Ö teologiczn─ů i poznane sekrety kap┼éa┼ästwa s─ů w swojej dzia┼éalno┼Ťci ateistycznej i antyko┼Ťcielnej najbardziej przekonywuj─ůcy). Takich przypadk├│w by┼éa ca┼éa masa. Wracaj─ůc do Vincasa Mykolaitisa to cho─ç w ko┼äcowym okresie studi├│w seminaryjnych targa┼éy nim w─ůtpliwo┼Ťci co do w┼éasnego powo┼éania, ostatecznie w 1915 r. przyj─ů┼é ┼Ťwi─Öcenia kap┼éa┼äskie, jednak nie podj─ů┼é pracy duszpasterskiej (Wikipedia). Dwa lata przed zrzuceniem sutanny, w 1933 r. napisa┼é powie┼Ť─ç Altorių ┼íe┼íėly (W cieniu o┼étarzy). Jest ona oparta na w┼éasnych prze┼╝yciach autora. Bohater ksi─ů┼╝ki Ludwik Vasaris trafia do seminarium duchownego przypadkowo, g┼é├│wnie z woli rodzic├│w i tam staje przed nim problem powo┼éania kap┼éa┼äskiego. Analizuj─ůc prze┼╝ycia m┼éodego seminarzysty, kt├│ry nie mo┼╝e sobie poradzi─ç z rozwi─ůzaniem tego problemu we w┼éasnym sumieniu, autor ukazuje drog─Ö, kt├│ra - mimo i┼╝ pozosta┼é cz┼éowiekiem wierz─ůcym - doprowadzi┼éa go p├│┼║niej do decyzji zerwania ze stanem kap┼éa┼äskim. Powie┼Ť─ç ukaza┼éa si─Ö po raz pierwszy w przek┼éadzie polskim w 1938 r., a nast─Öpnie w 1959 r. Nawisem m├│wi─ůc Mykolaitis by┼é doskona┼éym znawc─ů literatury polskiej oraz prze┼éo┼╝y┼é na litewski Konrada Wallenroda i Pana Tadeusza A. Mickiewicza.
Ca┼éy okres istnienia Litwy Kowie┼äskiej (1918-40) by┼é drog─ů krzy┼╝ow─ů dla tamtejszych Polak├│w i ponownym krzy┼╝owaniem Jezusa Chrystusa przez Ko┼Ťci├│┼é litewski, bezprawnie nazywaj─ůcy siebie katolickim. Jednak chyba najgorsze by┼éy lata 1918 - 1926, to jest, kiedy u w┼éadzy na Litwie by┼éa chadecja (katolicy) i w okresie sprawowania urz─Ödu biskupa ┼╝mudzkiego (ostatniego) przez Franciszka Karewicza/Pranci┼íkus Karevi─Źius w latach 1914-26. Urodzi┼é si─Ö on na ┼╗mudzi w 1861 r. jako Franciszek Karewicz i zmar┼é w Mariampolu 30 maja 1945 r. Uko┼äczy┼é studia teologiczne w Cesarskiej Rzymskokatolickiej Akademii Duchownej w Petersburgu. Powsta┼éa ona w 1833 r. z wydzia┼éu teologicznego w┼éa┼Ťnie zamkni─Ötego przez carat polskiego Uniwersytetu Wile┼äskiego i r├│wnie┼╝ polskiego G┼é├│wnego Seminarium Wile┼äskiego najpierw jako Wile┼äska Rzymsko-Katolicka Akademia Duchowna. W 1842 r. na polecenie w┼éadz carskich przeniesiono j─ů do Petersburga i zosta┼éa podporz─ůdkowana arcybiskupowi mohylewskiemu (by┼éo to arcybiskupstwo polskie). Po likwidacji w 1867 r. Warszawskiej Akademii Duchownej jej student├│w przeniesiono do petersburskiej akademii. J─Özykiem wyk┼éadowym by┼éa ┼éacina i j─Özyk rosyjski, jednak dlatego, ┼╝e wszyscy jej rektorzy oraz wi─Ökszo┼Ť─ç profesor├│w i student├│w by┼éa Polakami, panowa┼é w niej duch polski; znajduj─ůca si─Ö w budynku Akademii kaplica by┼éa pw. polskiego ┼Ťwi─Ötego Jana Kantego. Dlatego po bolszewickiej rewolucji pa┼║dziernikowej w 1917 r. Akademia zosta┼éa zamkni─Öta i przeniesiona do Polski, gdzie sta┼éa si─Ö Katolickim Uniwersytetem Lubelskim (1918); w gronie jego wyk┼éadowc├│w znale┼║li si─Ö r├│wnie┼╝ profesorzy Akademii, a zacz─ůtkiem biblioteki uniwersytetu by┼éy ksi─Ögozbiory wyk┼éadowc├│w zakupione przez Karola Jaroszy┼äskiego. Franciszek Karewicz, chocia┼╝ czu┼é si─Ö Litwinem mia┼é wiele powi─ůza┼ä z Polakami, np. w samej Akademii, zosta┼é kanonikiem mohylewskim, jego konsekratorem by┼é arcybiskup mohylewski Wincenty Kulczycki, a wsp├│┼ékonsekratorem biskup Jan Cieplak, p├│┼║niej pierwszy polski arcybiskup wile┼äski. 20 lutego 1914 r. zosta┼é prekonizowany ostatnim biskupem ┼╝mudzkim (biskupi rezydowali w Kownie), kt├│re swym zasi─Ögiem obejmowa┼éo ponad 70% obszaru Litwy Kowie┼äskiej wraz z jej stolic─ů - Kownem. Biskupstwo ┼╝mudzkie nale┼╝a┼éo do polskiej prowincji ko┼Ťcielnej (w 1421 r. zosta┼éo w┼é─ůczone do metropolii gnie┼║nie┼äskiej, a od 1798 r. do polskiej metropolii mohylewskiej), st─ůd do 1925 r. zaliczany by┼é do grona biskup├│w polskich. Sakr─Ö biskupi─ů przyj─ů┼é 17 V 1914 r., a wi─Öc przed samym wybuchem I wojny ┼Ťwiatowej. W 1915 r. wojska niemieckie zaj─Ö┼éy Litw─Ö. Duchowie┼ästwo ┼╝mudzkie by┼éo ju┼╝ w├│wczas zara┼╝one polako┼╝ercz─ů pandemi─ů. Karewicz jako biskup ┼╝mudzki/kowie┼äski pop┼éyn─ů┼é z pr─ůdem. A ┼╝e, jak m├│wi stare porzekad┼éo: z pr─ůdem p┼éynie zdech┼éa ryba, wi─Öc Karewicz zdech┼é tym samym jako chrze┼Ťcijanin. Sta┼é si─Ö prawdziwym narz─Ödziem w r─Ökach Szatana. Polako┼╝erstwo bi┼éo od niego na mil─Ö. Nawi─ůza┼é wsp├│┼éprac─Ö z niemieckimi panami Litwy – Paulem Hindenburgiem, Erich Ludendorffem – faktycznym panem Litwy i Matthiasem Erzbergerem, wspieraj─ůc ich walk─Ö z Polakami i polsko┼Ťci─ů na Litwie. Po powstaniu pa┼ästwa litewskiego przyj─ů┼é obywatelstwo litewskie i wcze┼Ťniej zlitwinizowa┼é swoje nazwisko na Pranci┼íkus Karevi─Źius. Jednocze┼Ťnie swoje polako┼╝erstwo doprowadzi┼é do zenitu. Jak pisze Z.S. Brzozowski: „Prze┼Ťladowanie Polak├│w od pierwszych lat istnienia Litwy Kowie┼äskiej by┼éo dzie┼éem rz─ůdu i duchowie┼ästwa litewskiego” do 1926 r. b─Öd─ůcego pod dow├│dztwem Pranci┼íkusa Karevi─Źiusa, a nast─Öpnie do 1944 r. arcybiskupa i metropolity kowie┼äskiego Juozasa Skvireckasa. Wszyscy inni biskupi litewscy okresu Litwy Kowie┼äskiej wcale nie byli od nich lepsi.
Oto pe┼éna lista okrytych ha┼äb─ů i grzechem biskup├│w litewskich – os├│b najbardziej odpowiedzialnych za prze┼Ťladowanie polskich katolik├│w na Litwie Kowie┼äskiej: Pranci┼íkus Karevi─Źius (Franciszek Karewicz) - biskup ┼╝mudzki z siedzib─ů w Kownie 1914-26, Juozapas Skvireckas - sufragan ┼╝mudzki w Kownie 1919-26 i arcybiskup kowie┼äski 1926-44 (uciek┼é z Niemcami), Vincentas Brizgys – sufragan kowie┼äski 1940-92, Me─Źislovas Reinys- koadiutor wile┼äski 1926-1940 i sufragan wile┼äski 1940-47 (nominacja ta ┼éama┼éa konkordat Polski z Watykanem z 1925 r.; przed wojn─ů k┼éamano dla zamydlenia oczu rz─ůdu polskiego, ┼╝e jest koadiutorem Wy┼ékowyszek), Antoni Kara┼Ť (Antanas Karosas) – biskup Wy┼ékowyszek, Justinas Staugaitis – biskup Telsz 1926-39, Vincentas Borisevicius - biskup Telsz 1940-46, Juozapas Kukta - biskup Koszedar├│w 1926-42, Kaziemiras Paltarokas - biskup Poniewie┼╝a 1926-58. Byli to nie s┼éudzy Boga, a purpuratowi s┼éudzy Szatana, kt├│rzy, je┼Ťli piek┼éo naprawd─Ö istnieje, tam si─Ö dzisiaj znajduj─ů.
O biskupie sejne┼äskim Antonim Karasiu ju┼╝ pisa┼éem powy┼╝ej. Tutaj tylko dodam, ┼╝e po powstaniu pa┼ästwa litewskiego w 1918 r. przeni├│s┼é na cz─Ö┼Ť─ç litewsk─ů Suwalszczyzny – najpierw do Mariampola, a potem do Wy┼ékowyszek, zabieraj─ůc ze sob─ů bezprawnie, czyli kradn─ůc skarbiec katedry sejne┼äskiej (kt├│ry nigdy nie zosta┼é zwr├│cony Polsce). Przyj─ů┼é obywatelstwo litewskie i zacz─ů┼é u┼╝ywa─ç zlituanizowanego urz─Ödowo nazwiska - Antanas Karosas. Kiedy podczas niemieckiej okupacji Suwalszczyzny podczas I wojny ┼Ťwiatowej Niemcy pozwolili na ponowne otwarcie seminarium duchownego w Sejnach, przyjmowa┼é do niego tylko Litwin├│w, chocia┼╝ w diecezji mieszka┼éo wi─Öcej Polak├│w-katolik├│w ni┼╝ Litwin├│w. Jako rzekomy kap┼éan chrze┼Ťcija┼äski splami┼é si─Ö w├│wczas tym (nie po raz pierwszy w stosunkach z Polakami), ┼╝e gdy „klerycy polscy (z tego seminarium) wracali (z zes┼éania) w Rosji obdarci i wyniszczeni, seminarium zamkn─Ö┼éo przed nimi drzwi, bo nie znali j─Özyka litewskiego” (Ks. Witold Jemielity Parafie polsko-litewskie na Suwalszczy┼║nie w latach 1919-1939 Studia E┼éckie 8/2006). Przys┼éuguje jemu „zaszczytny” tytu┼é pogromcy polskiego katolicyzmu na Suwalszczy┼║nie litewskiej. Jego biskupem pomocniczym by┼é Me─Źislovas Reinys, kt├│ry by┼é cz┼éonkiem skrajnie polako┼╝erczej – do pot─Ögi milionowej organizacji Zwi─ůzek Wyzwolenia Wilna, a w latach 1941-47 bezprawnym arcybiskupem litewskim w Wilnie (prohitlerowski papie┼╝ Pius XII mianowa┼é go wbrew zawartemu z Polsk─ů konkordatowi w 1925 r.!), kt├│ry w latach 1940-47 da┼é si─Ö pozna─ç jako wyj─ůtkowo brutalny prze┼Ťladowca polskich katolik├│w w tym mie┼Ťcie.
O antypolskiej dzia┼éalno┼Ťci bpa Pranci┼íkusa Karevi─Źiusa pisze Krzysztof Buchowski w pracy Polacy w niepodleg┼éym pa┼ästwie litewskim 1918 – 1940 (Bia┼éystok 1999). Pisze m.in., ┼╝e podczas debaty konstytucyjnej w Sejmie Ustawodawczym chadecji, maj─ůcej swe korzenie rzekomo w chrze┼Ťcija┼ästwie i na kt├│r─ů dzia┼éalno┼Ť─ç wielki wp┼éyw mia┼é bp Pranci┼íkus Karevi─Źius, uda┼éo si─Ö Ko┼Ťcio┼éowi przeforsowa─ç ca┼éy szereg zapis├│w, kt├│re podkre┼Ťla┼éy i umacnia┼éy jego rol─Ö i religii katolickiej w ┼╝yciu publicznym. Praktyka rz─ůd├│w chadeckich (rz─ůdzili do 1926 r.) sprawi┼éa, ┼╝e interesy pa┼ästwa, narodu i Ko┼Ťcio┼éa zosta┼éy niemal ze sob─ů uto┼╝samione. Polsko-litewski sp├│r w ko┼Ťcio┼éach w okresie budowy oraz umacniania niepodleg┼éo┼Ťci z impetem przekszta┼éca┼é si─Ö zatem konflikt nie tylko j─Özyka kaza┼ä, ┼Ťpiew├│w i spowiedzi, ale w gwa┼étowny antagonizm z funkcjonariuszami pa┼ästwa przekonanymi o swej misji religijnej, kt├│r─ů na gruncie litewskim uto┼╝samiali z litewskim interesem narodowym. Niby chrze┼Ťcija┼äska Chrze┼Ťcija┼äska Demokracja rz─ůdz─ůca do 1926 r. konsekwentnie pozostawa┼éa ugrupowaniem nacjonalistycznym i – z r├│┼╝nych powod├│w – wyra┼║nie agresywnym w swej antypolskiej retoryce. Obraz sytuacji dodatkowo komplikowa┼é si─Ö, gdy idee narodowe, najg┼é─Öbsze przekonania polityczne oraz swoi┼Ťcie pojmowany patriotyzm znajdowa┼éy priorytet w tak delikatnej materii jak─ů jest wiara. W warunkach religii wsp├│lnej dla Litwin├│w i Polak├│w, wsp├│lnych ┼Ťwi─ůty┼ä i wsp├│lnych kap┼éan├│w, dalsza eskalacja konfliktu w ko┼Ťcio┼éach wydawa┼éa si─Ö zatem nieunikniona.
Znakomita wi─Ökszo┼Ť─ç litewskiego duchowie┼ästwa skupia┼éa si─Ö oczywi┼Ťcie wok├│┼é chadecji, kt├│ra by┼éa skrajnie antypolska. W powszechnej opinii g┼é├│wnym o┼Ťrodkiem generuj─ůcym antypolskie nastroje pozostawa┼é tak┼╝e kowie┼äska (┼╝mudzka) kuria biskupia, b─Öd─ůca pos┼éusznym narz─Ödziem w r─Ökach bpa Karevi─Źiusa. Wra┼╝enia te, jak pisze prof. Buchowski, utwierdza┼éy publiczne wyst─ůpienia biskupa, kt├│ry w czasach konfliktu z Polsk─ů okre┼Ťla┼é walk─Ö z polskimi wp┼éywami na Litwie jako podstawowy cel litewskiego duchowie┼ästwa. Dlatego Polacy w parafiach demonstracyjnie bojkotowali jego osob─Ö podczas wizytacji ko┼Ťcio┼é├│w (K. Buchowski Polacy w niepodleg┼éym pa┼ästwie litewskim 1918-1940 Bia┼éystok 1999).
Podczas rz─ůd├│w chadecji Ko┼Ťci├│┼é litewski czu┼é si─Ö bezkarny w swych bezwzgl─Ödnych antypolskich akcjach. Kary ze strony biskupiej spotyka┼éy polskich ksi─Ö┼╝y wspieraj─ůcych polsk─ů dzia┼éalno┼Ť─ç. Dlatego w miar─Ö umacniania si─Ö chadecji u w┼éadzy og├│┼é litewskiego duchowie┼ästwa przyst─ůpi┼é do bezwzgl─Ödnej akcji, kt├│rej celem by┼éo ograniczenie resztek polskiego stanu posiadania w Ko┼Ťciele katolickim (H. Wisner). Teraz do akcji tej do┼é─ůczyli tak┼╝e ksi─Ö┼╝a, niekiedy polskiego pochodzenia, kt├│rzy do tej pory w konflikcie polsko-litewskim utrzymywali stanowisko neutralne. Byli to ju┼╝ zazwyczaj kap┼éani w ┼Ťrednim lub cz─Ö┼Ťciej starszym wieku i obawiali si─Ö z pewno┼Ťci─ů trudnego dla nich ┼╝ycia pod ka┼╝dym wzgl─Ödem poza Ko┼Ťcio┼éem. Najwy┼╝ej kilkudziesi─Öciu ksi─Ö┼╝y mia┼éo odwag─Ö pozosta─ç Polakami. Takich wysy┼éano w├│wczas do pracy w parafiach czysto litewskich. Tylko nieliczni mogli pracowa─ç w┼Ťr├│d Polak├│w. Tak na pokaz: ┼╝e niby tolerancja obowi─ůzuje na Litwie i w Ko┼Ťciele litewskim.
Zwa┼╝ywszy na ogromn─ů rol─Ö religii, szczeg├│lnie w ┼Ťrodowiskach wiejskich, by┼éo bardziej ni┼╝ pewne, ┼╝e w┼éa┼Ťnie bezwzgl─Ödna akcja maj─ůca na celu eliminacj─Ö resztek polskiego stanu posiadania w Ko┼Ťciele litewskim b─Ödzie najbardziej antagonizowa┼éa litewskich i polskich s─ůsiad├│w. Litewscy biskupi i duchowni tym si─Ö w og├│le nie przejmowali, w my┼Ťl jezuickiego powiedzenia: „Cel u┼Ťwi─Öca ┼Ťrodki”. Nawet ten barbarzy┼äski – z piek┼éa rodem.
Przedstawiciele polskiej spo┼éeczno┼Ťci 21 grudnia 1923 r. usi┼éowali interweniowa─ç u biskupa Karevi─Źiusa wr─Öczaj─ůc mu memoria┼é obrazuj─ůcy po┼éo┼╝enie i postulaty wiernych narodowo┼Ťci polskiej, jednak┼╝e bez wyra┼║nego rezultatu. Zwr├│cono si─Ö wi─Öc o pomoc nuncjusza papieskiego w Kownie, arcybiskupa Antoniego Zacchiniego. Polska delegacja - Wiktor Budzy┼äski i Boles┼éaw Lutyk, z ust biskupa us┼éysza┼éa jedynie zdawkowe zaprzeczenia zasadno┼Ťci pretensji, od nuncjusza za┼Ť jedynie wyrazy wsp├│┼éczucia (tyle warte i skuteczne co przys┼éowiowe „umar┼éemu kadzid┼éo) oraz wyra┼║nie akcentowan─ů obaw─Ö, ┼╝e jakakolwiek interwencja w tej sprawie mog┼éaby doprowadzi─ç do zaognienia stosunk├│w kleru litewskiego z Rzymem i stworzenia Ko┼Ťcio┼éa narodowego na Litwie.
Biskup Pranci┼íkus Karevi─Źius maj─ůc pewno┼Ť─ç, ┼╝e ze strony Watykanu nic mu nie grozi, bo wiadomo, ┼╝e w sprawach etnicznych konflikt├│w w Ko┼Ťciele katolickim tzw. Stolica Apostolska ZAWSZE jak Pi┼éat obmywa r─Öce, prawie zaraz po powstaniu pa┼ästwa litewskiego usun─ů┼é j─Özyk polski jako przedmiot nauczania w seminarium duchownym w Kownie (w tym przypadku Karevi─Źius post─ůpi┼é gorzej ni┼╝ post─Öpowali Prusacy/Niemcy, tak┼╝e wielcy polako┼╝ercy - niemieccy biskupi Wroc┼éawia, bowiem w tamtejszym seminarium duchownym wyk┼éadany by┼é j─Özyk polski, aby znali go tak┼╝e kap┼éani pracuj─ůcy w parafiach polsko-niemieckich na ┼Ül─ůsku) i razem z biskupem sejne┼äskim Antanasem Karasosem usun─Öli j─Özyk polski prawie we wszystkich ko┼Ťcio┼éach (w ponad 150 – H. Wisner; Maciej Trojnar Spory o polskie nabo┼╝e┼ästwa w ko┼Ťcio┼éach na Litwie 1918-1940 (w:) IV International Lithuania Congress 22-24 of May University of Wroc┼éaw, Poland), gdzie jeszcze si─Ö uchowa┼é oraz z katechizacji (a wi─Öc nie tylko Niemcy zabraniali uczy─ç dzieci polskie religii po polsku). Biskupi litewscy tylko w kilku ko┼Ťcio┼éach, w kt├│rych by┼éo wyj─ůtkowo du┼╝o polskich parafian, pozwolili na odprawianie polskich nabo┼╝e┼ästw, przez co bardzo wiele parafii wi─Öcej polskich ni┼╝ litewskich lub polsko-litewskich zosta┼éo pozbawionych polskich nabo┼╝e┼ästw - ostatnie na ca┼éej Litwie nabo┼╝e┼ästwo polskie w Kownie zlikwidowano w 1937 r., pozbawiaj─ůc tym samym 30 tysi─ůcom (wed┼éug tendencyjnych danych litewskich 16 tys.) polskich katolik├│w w mie┼Ťcie jakiegokolwiek duszpasterstwa polskiego. Biskupi litewscy doprowadzili do tego, ┼╝e na terenach zamieszka┼éych przez Polak├│w nie by┼éo ani jednaj parafii obsadzonej przez ksi─Ödza Polaka (B. Makowski Litwini w Polsce 1920-1939 Warszawa 1986), a polskich ksi─Ö┼╝y, jak ju┼╝ wspomnia┼éem, kierowali do parafii na ┼╗mudzi, gdzie nie by┼éo w og├│le Polak├│w. Np. przyw├│dc─Ö duchowego Polak├│w w Kownie, ks. Polikarpa Maciejowskiego w┼éadze duchowne wysiedli┼éy najpierw do Chwa┼éojni, a nast─Öpnie do wsi Wydsodze, gdzie musia┼é duszpasterzowa─ç ┼╗mudzinom. Na ┼╗mud┼║ wysiedlono w 1924 r. tak┼╝e 11 polskich zakonnic – benedyktynek z jedynego polskiego klasztoru na Litwie – w Kownie. Biskupi natomiast ksi─Ö┼╝y litewskich kierowali do parafii polskich i jednocze┼Ťnie zarz─ůdzili, aby odmawiali jakiejkolwiek pos┼éugi kap┼éa┼äskiej (nawet spowiedzi!) w j─Özyku polskim. Zakaz ten by┼é przestrzegany do tego stopnia, ┼╝e znaj─ůcy j─Özyk polski ksi─Ö┼╝a litewscy odmawiali s┼éuchania spowiedzi w j─Özyku polskim starszych os├│b, kt├│re nie zna┼éy dobrze j─Özyka litewskiego. Nie mog┼éa wreszcie istnie─ç ┼╝adna polska organizacja czy instytucja katolicka. Za┼éo┼╝ony w 1924 r. przez ks. Bronis┼éawa Lausa dwutygodnik katolicki „Dzwon ┼Üwi─ůteczny” m├│g┼é by─ç wydawany w zaledwie 1000 egzemplarzy i w 1937 r. zosta┼é zlikwidowany.
To w┼éa┼Ťnie za urz─Ödowania bpa Karevi─Źiusa dosz┼éo w latach 1924-1926 do prawdziwej antypolskiej ofensywy w ko┼Ťcio┼éach. Nie ulega najmniejszej w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e za ni─ů odpowiedzialni byli ksi─Ö┼╝a litewscy, jako jej inspiratorzy. Jej pocz─ůtkowym sygna┼éem sta┼éa si─Ö wspomniana powy┼╝ej sprawa dziesi─Öciu (w innych ┼║r├│d┼éach 11) polskich zakonnic z klasztoru si├│str benedyktynek w Kownie. Zosta┼é on za┼éo┼╝ony w Kownie w 1650 r. i jako jeden z niewielu klasztor├│w w zaborze rosyjskim nie uleg┼é kasacji; po og┼éoszeniu w 1905 r. przez cara Miko┼éaja II ukazu tolerancyjnego otwarto w nim nowicjat (Encyklopedia Katolicka Tom II Lublin 1976). Jeszcze w 1920 r. zarz─ůdzeniem ├│wczesnego nuncjusza wizytuj─ůcego Litw─Ö, Achille Rattiego, klasztor zosta┼é wy┼é─ůczony spod jurysdykcji biskupa ┼╝mudzkiego i oddany pod zarz─ůd delegatury apostolskiej w Kownie. Prze┼éo┼╝onym zakonnic zosta┼é wyznaczony Polak, ks. Franciszek Pacewicz. Litewskie w┼éadze duchowne i ko┼Ťcielne usilnie zabiega┼éy w Rzymie o likwidacj─Ö klasztoru - owej – jak m├│wili „prawdziwej cz─ůstki Polski w stolicy Litwy”. Niema┼ée znaczenie mia┼é przy tym fakt, i┼╝ niewielki klasztor posiada┼é dobra ziemskie i nieruchomo┼Ťci w Kownie i okolicy. Wreszcie w lutym 1924 r. uzyskano zgod─Ö na przeniesienie si├│str do Chwa┼éoj┼ä (Kolainiai) na ┼╗mudzi.
Jak si─Ö jednak okaza┼éo, sprawa klasztoru dopiero zapocz─ůtkowa┼éa kolejne posuni─Öcia. W okresie od marca do maja 1924 r. w ca┼éym kraju mia┼éy miejsce chuliga┼äskie napady bli┼╝ej niezidentyfikowanych boj├│wek m┼éodzie┼╝owych na polskich ksi─Ö┼╝y, rozp─Ödzanie i zak┼é├│canie mszy w j─Özyku polskim oraz pobicia wiernych w ko┼Ťcio┼éach. W Kownie akcja skoncentrowa┼éa si─Ö na ko┼Ťciele pokarmelickim i ko┼Ťciele ┼Ťw. Teresy oraz w ko┼Ťciele Serca Jezusowego na Sza┼äcach. Naoczny ┼Ťwiadek tych wydarze┼ä W┼éadys┼éaw Wielhorski pisze: „20 stycznia 1924 r. w ko┼Ťciele Karmelickim w Kownie mia┼éo miejsce zak┼é├│cenie ustalonego porz─ůdku nabo┼╝e┼ästw przez band─Ö przybysz├│w. Tym zosta┼é rozpocz─Öty szereg zorganizowanych napa┼Ťci na ko┼Ťcio┼éy (polskie)... 27 stycznia - banda nie dopu┼Ťci┼éa do wyg┼éoszenia kazania polskiego w ko┼Ťciele Karmelickim przez okrzyki, ┼Ťmiechy, popychania... 2 lutego – ta┼╝ banda nie dopu┼Ťci┼éa do ┼Ťpiew├│w polskich suplikacji w tym┼╝e ko┼Ťciele po wotywie. Nieustaj─ůcym rykiem napastnik├│w udaremniono; 17 lutego – napad bandy przeni├│s┼é si─Ö do ko┼Ťcio┼éa ┼Üw. Tr├│jcy. Udaremniono polskie kazanie i ┼Ťpiewy...” (Byt ludno┼Ťci polskiej w pa┼ästwie litewskim w ┼Ťwietle dochodze┼ä jej praw przed Lig─ů Narod├│w (w Genewie) Wilno 1925).
Pos┼éowie polskiej frakcji sejmowej Budzy┼äski i Lutyk natychmiast poprosili o ponown─ů audiencj─Ö u biskupa i przedstawili mu memoria┼é podpisany przez blisko 7000 mieszka┼äc├│w Kowna. Wed┼éug relacji Budzy┼äskiego biskup Karevi─Źius oznajmi┼é, ┼╝e „w odradzaj─ůcym si─Ö pa┼ästwie litewskim nar├│d musi odrobi─ç to, co polonizacja przez stulecia sprawi┼éa” („Dzie┼ä Kowie┼äski” 16.3.1924). Jak wspomina Budzy┼äski: „Odnie┼Ťli┼Ťmy raczej wra┼╝enie, ┼╝e traktowani byli┼Ťmy nie jak przedstawiciele diecezjan Polak├│w przez swojego biskupa, lecz jak antagoni┼Ťci polityczni przez polityka, kt├│ry na przytoczone mu fakty ucisku nie znajduje innych odpowiedzi jak wskazanie w rodzaju zapyta┼ä w rodzaju: „A czym lepszy genera┼é ┼╗eligowski?”, „Czego wy wobec tego chcecie od nas?”. Biskup zastrzeg┼é tak┼╝e, i┼╝ przyjmowa┼é b─Ödzie jedynie indywidualne skargi, dlatego wkr├│tce te┼╝ przesta┼é przyjmowa─ç polskie delegacje z podobnymi memoria┼éami z innych parafii. Awantury w ko┼Ťcio┼éach w niekt├│rych przypadkach sta┼éy si─Ö natomiast pretekstem do przesuwania godzin nabo┼╝e┼ästw odprawianych w j─Özyku polskim na bardzo wczesne godziny ranne lub do wydania zakazu odprawiania mszy po polsku.
Pos┼éowie pr├│bowali tak┼╝e poruszy─ç spraw─Ö zaj┼Ť─ç w ko┼Ťcio┼éach w Sejmie litewskim. Premier i minister sprawiedliwo┼Ťci Antanas Tumenas gwa┼étownie zaatakowa┼é wtedy pos┼é├│w polskich m├│wi─ůc m.in., ┼╝e „pos┼éowie na mocy Konstytucji s─ů i powinni by─ç przedstawicielami Narodu Litewskiego. Nie powinni by─ç przedstawicielami innego narodu”. Budzy┼äski nawi─ůzuj─ůc do og├│lnej sytuacji pos┼é├│w polskich replikowa┼é: „Dop├│ki milczeli┼Ťmy w Sejmie – byli┼Ťmy dobrzy, lecz gdy ostatecznie zmuszeni byli┼Ťmy podnie┼Ť─ç tu g┼éos w obronie uci┼Ťnionych, zostali┼Ťmy (nazwani) zdrajcami pa┼ästwa”. Swoist─ů zemst─ů rz─ůdu by┼éa specjalna uchwa┼éa Rady Ministr├│w na mocy kt├│rej pozbawiono obywatelstwa i wydalono z Litwy znanego dzia┼éacza polskiego – z Biura Informacyjnego W┼éadys┼éawa Wielhorskiego, kt├│ry informowa┼é o pogromach Polak├│w w ko┼Ťcio┼éach (K. Buchowski).
Zaj┼Ťcia chuliganerii litewskiej w ko┼Ťcio┼éach powtarza┼éy si─Ö przez ca┼éy nast─Öpny rok, szczeg├│lnie wiosn─ů i jesieni─ů, podsycane przez propagand─Ö rz─ůdow─ů i polako┼╝ercze duchowie┼ästwo. I tym razem wykorzystywano je do likwidowania polskich nabo┼╝e┼ästw w kolejnych ko┼Ťcio┼éach. Pogrom dokonany w Kownie w tym┼╝e roku tak opisuje prof. Piotr ┼üossowski: „26 wrze┼Ťnia 1926 r. w ko┼Ťciele ┼Üw. Tr├│jcy w Kownie odby─ç si─Ö mia┼éa w┼éa┼Ťnie jubileuszowa procesja, ale nie dosz┼éo do niej. Na ┼éagodne perswazje ze strony polskiej banda uzbrojona w kije okute w ┼╝elazo, rzuci┼éa si─Ö na Polak├│w ok┼éadaj─ůc ich ze wszystkich stron pi─Ö┼Ťciami i kijami z okrzykiem „Won w ko┼Ťcio┼éa”, „Bij” itd. Powsta┼éa panika. W┼Ťr├│d p┼éaczu i lamentu kobiet i dzieci t┼éum uciekaj─ůc rzuci┼é si─Ö do drzwi. Tymczasem rozjuszeni napastnicy zamkn─Öli wyj┼Ťcie z ko┼Ťcio┼éa, gdzie zacz─Ö┼éa si─Ö dzika rozprawa z bezbronnymi wiernymi Polakami. Pola┼éa si─Ö krew...”. Krzysztof Buchowski dodaje, ┼╝e mimo natychmiastowej reakcji pos┼é├│w polskich, obecnych na miejscu zdarze┼ä, policja odm├│wi┼éa interwencji, t┼éumacz─ůc si─Ö zbyt ma┼é─ů liczebno┼Ťci─ů obecnych funkcjonariuszy. 4 Polak├│w zosta┼éo ci─Ö┼╝ko rannych, 50 odnios┼éo obra┼╝enia, zniszczono wyposa┼╝enie ko┼Ťcio┼éa. Szpital miejski odm├│wi┼é przyj─Öcia rannych. Moraln─ů odpowiedzialno┼Ť─ç za ten bandytyzm Polacy obarczali dzia┼éaczy chadeckich i litewskie duchowie┼ästwo („Chata Rodzinna” Nr 36 1926 Kowno, „Dzwon ┼Üwi─ůteczny” Nr 40 1926, Kowno). Rz─ůdowa „Lietuva” z 28 IX 1926 i katolicki „Rytas” ┼Ťmieli nawet zwali─ç win─Ö na Polak├│w za brutalne zachowanie si─Ö katolickiej chuliganerii litewskiej.
Spo┼Ťr├│d wielu innych antypolskich akcji bpa Pranci┼íkusa Karevi─Źiusa nale┼╝y wspomnie─ç, ┼╝e w 1924 r. rz─ůd litewski wsp├│lnie z nim planowa┼é urz─ůdza─ç nielegalne pielgrzymki „religijne” przez „zielon─ů” granic─Ö do Polski – do Wilna, na czele kt├│rych mieli i┼Ť─ç ksi─Ö┼╝a w otoczeniu chmary dzieci, tak aby polska stra┼╝ graniczna by┼éa bezradna w ich zatrzymaniu. Ingerowa┼é w├│wczas Watykan i biskupowi Karevi─Źiusowi dano do zrozumienia, ┼╝e Stolica Apostolska jest stanowczo przeciwna „wykorzystywaniu praktyk religijnych dla cel├│w politycznych” i to w dodatku z udzia┼éem dzieci (P. ┼üossowski). Karevi─Źius zgodzi┼é si─Ö na to, aby jego diecezja by┼éa miejscem zsy┼éki dla wysiedlanych z polskich czy mieszanych polsko-litewskich parafii ksi─Ö┼╝y polskich z innych teren├│w Litwy Kowie┼äskiej, jak r├│wnie┼╝ zabroni┼é ksi─Ödzu polskiemu z Kowna Bronis┼éawowi Lausowi kandydowania na pos┼éa do Sejmu litewskiego, podczas gdy inni ksi─Ö┼╝a, narodowo┼Ťci litewskiej, mogli bez przeszk├│d ubiega─ç si─Ö o parlamentarne mandaty. Wielu Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej, szczeg├│lnie w miastach w latach 20. XX w., nie zna┼éo j─Özyka litewskiego, bo do czasu powstania pa┼ästwa litewskiego by┼é to w nich j─Özyk u┼╝ywany przez garstk─Ö ludzi (dominowa┼éy j─Özyki rosyjski i polski) i przez to nie mog┼éo korzysta─ç z sakramentu pokuty, gdy┼╝ chyba wszyscy ksi─Ö┼╝a litewscy przymuszeni do tego przez bpa Karevi─Źiusa, kt├│rzy wynie┼Ťli znajomo┼Ť─ç j─Özyka polskiego nie tylko z seminari├│w duchownych, odmawia┼éo s┼éuchania spowiedzi w j─Özyku polskim. Czyli biskup i ci ksi─Ö┼╝a bawili si─Ö w Boga, skazuj─ůc ┼Ťwiadomie Polak├│w na wieczne pot─Öpienie!!! – Dzisiaj za to sami smol─ů si─Ö w piekle!
Na 2 lipca 1927 r. zapowiedziano odbycie w Wilnie, za zezwoleniem papie┼╝a Piusa XI, koronacji cudownego obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej, jako Kr├│lowej Polski i Wielkiej Ksi─Ö┼╝nej Litewskiej (by┼é to gest Polski w stron─Ö litewskich katolik├│w). Ko┼Ťci├│┼é polski, a tak┼╝e i rz─ůd, uwa┼╝ali, ┼╝e uroczysto┼Ť─ç o charakterze czysto religijnym, je┼Ťli b─Ödzie wsp├│ln─ů manifestacj─ů religijn─ů, mo┼╝e przyczyni─ç si─Ö do zbli┼╝enia katolik├│w polskich i litewskich, a tym samym polsko-litewskiego. Rz─ůd polski na pro┼Ťb─Ö Episkopatu polskiego og┼éosi┼é jako wyraz dobrej woli, ┼╝e w czasie uroczysto┼Ťci granica z Litw─ů zostanie otwarta, tak aby na uroczysto┼Ť─ç mogli przyby─ç p─ůtnicy litewscy. Rz─ůd litewski wraz z dyktatorem Antanasem Smeton─ů przyj─Öli ten gest polskiego Ko┼Ťcio┼éa i rz─ůdu z oburzeniem. Litewska agencja prasowa Elta opublikowa┼éa 27 maja 1927 r. komunikat, w kt├│rym pot─Öpi┼éa rzekome wykorzystywanie uczu─ç religijnych dla cel├│w politycznych. Dziennik „Rytas” wezwa┼é 3 czerwca rz─ůd, aby zwr├│ci┼é si─Ö z protestem do Watykanu, ┼╝e wyrazi┼é zgod─Ö na koronacj─Ö obrazu. Katolickie czasopismo „Kelis” lawirowa┼éo pomi─Ödzy niemo┼╝no┼Ťci─ů poparcia inicjatywy polskiej z przyczyn politycznych, a niech─Öci─ů do wyst─Öpowania przeciwko uroczysto┼Ťci o charakterze wy┼é─ůcznie religijnym i nie bez znaczenia tak┼╝e dla wielu katolik├│w litewskich, szczeg├│lnie tych mieszkaj─ůcych w pobli┼╝u granicy polsko-litewskiej (przebiega┼éa ona zaledwie 20 km od Wilna). Do ko┼äca Ko┼Ťci├│┼é litewski nie wyja┼Ťni┼é swego stanowiska w tej sprawie, czym w┼éa┼Ťciwie popar┼é stanowisko rz─ůdu, a wielu ksi─Ö┼╝y litewskich samorzutnie jawnie popiera┼éo bojkot, czym i jedni i drudzy udowodnili, ┼╝e uroczysto┼Ť─ç religijna - kult maryjny musi ust─ůpi─ç polityce. Natomiast rz─ůdowy dziennik „Lietuva” wpad┼é w antypolsk─ů histeri─Ö przed uroczysto┼Ťci─ů, a 2 lipca 1927 r., tj. w dniu koronacji, stwierdzi┼é bu┼äczucznie, ┼╝e katolicy litewscy w ceremonii uczestniczy─ç nie b─Öd─ů. Tak┼╝e nieliczni katolicy litewscy w Polsce zbojkotowali uroczysto┼Ť─ç. Wychodz─ůcy w Wilnie „Vilniaus Aidas” nazwa┼é blu┼║nierczo uroczysto┼Ť─ç „maskarad─ů i demonstracj─ů polityczn─ů” (M. Ka┼éuski Litwa. 600-lecie chrze┼Ťcija┼ästwa 1387-1987 Veritas, Londyn 1987, str. 83).
4 kwietnia 1926 r. zosta┼éa utworzona litewska prowincja ko┼Ťcielna, a biskupstwo ┼╝mudzkie/kowie┼äskie zosta┼éo arcybiskupstwem i metropoli─ů, kt├│rej podlega┼éy nowo utworzone biskupstwa w Wy┼ékowyszkach, Koszedarach, Poniewie┼╝u i Telszach. Skompromitowany jako duszpasterz katolicki biskup Karevi─Źius, kt├│ry zadziera┼é tak┼╝e z Watykanem, szczeg├│lnie w okresie stara┼ä o litewsk─ů prowincj─Ö ko┼Ťcieln─ů, zosta┼é wys┼éany na emerytur─Ö, a pierwszym arcybiskupem metropolit─ů zosta┼é ks. Juozas Skvireckas. Ludno┼Ť─ç polska z nadziej─ů przyj─Ö┼éa nominacj─Ö Skvireckasa na arcybiskupa licz─ůc na to, ┼╝e nast─ůpi normalizacja ko┼Ťcielnych stosunk├│w polsko-litewskich. Niestety ju┼╝ najbli┼╝sze miesi─ůce udowodni┼éy, ┼╝e na ┼╝adn─ů zmian─Ö nie ma co liczy─ç. W 1927 r. dosz┼éo do ponownych atak├│w na polskie nabo┼╝e┼ästwa w ko┼Ťcio┼éach, w kt├│rych jeszcze by┼éy odprawiane i do pocz─ůtku lat 30. Niemal ca┼ékowicie wyparto j─Özyk polski w ko┼Ťcio┼é├│w. W ko┼Ťciele w Bir┼╝ach w 1928 r. zlikwidowano czytanie ewangelii po polsku. Wychodz─ůca w Bir┼╝ach gazeta „Bir┼╝u Zinios” pisa┼éa, ┼╝e to skandal, aby w ko┼Ťciele litewskim czytana by┼éa Ewangelia po polsku dla tamtejszych polskich parafian (K. Bychowski). W kwietniu i maju 1937 r. mia┼éy miejsce nowe antypolskie ekscesy w ko┼Ťciele ┼Ťw. Tr├│jcy w Kownie (K. Buchowski). Arcybiskup Skvireskas znalaz┼é na nie lekarstwo – likwidacj─Ö polskich nabo┼╝e┼ästw. Zaraz potem ostatnie polskie nabo┼╝e┼ästwa na Litwie Kowie┼äskiej – w ko┼Ťciele ┼Ťw. Teresy w Kownie – zosta┼éy zlikwidowane. Przywr├│cono odprawiania polskich mszy po nawi─ůzaniu przez Polsk─ů i Litw─Ö stosunk├│w dyplomatycznych w marcu 1938 r.
Nie odprawiano ju┼╝ na Litwie polskich nabo┼╝e┼ästw, nie mo┼╝na wi─Öc ju┼╝ by┼éo mo┼╝liwo┼Ťci bi─ç modl─ůcych si─Ö w nich Polak├│w. Teraz w ko┼Ťcio┼éach litewskich pozosta┼éa wi─Öc tylko antypolska propaganda. I tak np. po nawi─ůzaniu stosunk├│w dyplomatycznych mi─Ödzy Polsk─ů a Litw─ů w marcu 1938 r., w kilku ko┼Ťcio┼éach w ca┼éym kraju dosz┼éo do antypolskich wyst─ůpie┼ä. Wed┼éug relacji ┼Ťwiadk├│w, duchowni w niekt├│rych ko┼Ťcio┼éach wr─Öcz wzywali wiernych do rozprawy z miejscowymi Polakami, obra┼╝ali polski j─Özyk, parodiowali patriotyczne pie┼Ťni polskie itp. Pose┼é polski w Kownie Franciszek Charwat interweniowa┼é w tej sprawie u samego kowie┼äskiego arcybiskupa. Po audiencji 25 kwietnia 1938 roku stwierdzi┼é jednak, ┼╝e w sprawach ko┼Ťcielnych ewentualne naciski na litewskie w┼éadze na niewiele si─Ö zdadz─ů. „Odcinek ko┼Ťcio┼éa – pisa┼é do prze┼éo┼╝onych (w Warszawie) – to odcinek, na kt├│rym z ca┼é─ů nienawi┼Ťci─ů i konsekwencj─ů podtrzymywane b─Öd─ů has┼éa szowinistyczne”. To dzia┼éo si─Ö wiosn─ů, a jesieni─ů w dniu „wile┼äskiego” ┼Ťwi─Öta 9 pa┼║dziernika 1938 r. w niekt├│rych miastach dosz┼éo do chuliga┼äskich antypolskich demonstracji, w tym w samym Kownie, a w Poniewie┼╝u ksi─ůdz z ambony wzywa┼é do odebrania Polsce si┼é─ů Wilna (K. Buchowski Polacy w niepodleg┼éym pa┼ästwie litewskim 1918-1940 Bia┼éystok 1999).
Piotr ┼üossowski pisze: Odnosi si─Ö wra┼╝enie – ┼╝e walka o ko┼Ťcio┼éy, o nabo┼╝e┼ästwa litewskie, by┼éa tylko form─ů dzia┼éania, a nie celem g┼é├│wnym. Np. w sprawie klasztoru benedyktynek z Kownie chodzi┼éo o dokonanie zmian w kurii, o zlikwidowanie wa┼╝nego o┼Ťrodka polskiego katolicyzmu, kt├│ry sta┼é na drodze podj─Ötej polityki litwinizacji (za ks. T. Krahelem).
W szponach Szatana byli nie tylko biskupi litewscy, ale jak ju┼╝ pisa┼éem tak┼╝e zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç litewskich ksi─Ö┼╝y katolickich.
Jak wiemy, wielu ksi─Ö┼╝y litewskich nale┼╝a┼éo do tw├│rc├│w i ojc├│w chrzestnych nacjonalizmu litewskiego o zdecydowanie antypolskim obliczu i do 1915 r. to w┼éa┼Ťnie przede wszystkim oni, gdy┼╝ ┼Ťwieckich nacjonalist├│w by┼éo w├│wczas niewielu i nie mieli wi─Ökszego wp┼éywu na spo┼éecze┼ästwo litewskie jeszcze w├│wczas w bardzo du┼╝ym odsetki propolskie, byli odpowiedzialni za sianie nienawi┼Ťci do Polak├│w i wszystkiego co polskie na Litwie. Uzyskanie przez Litw─Ö w┼éasnej pa┼ästwowo┼Ťci da┼éo im, a przez nich Ko┼Ťcio┼éowi litewskiemu pot─Ö┼╝ny or─Ö┼╝ w walce z polsko┼Ťci─ů na terenie Litwy Kowie┼äskiej. Ksi─Ö┼╝a litewscy atakowali teraz Polak├│w bez opami─Ötania i podjudzali Litwin├│w do atak├│w na polskich katolik├│w. To g┼é├│wnie oni, bo biskup├│w by┼éo tylko kilku, w przedwojennej Litwie zasiali w duszy, umy┼Ťle i czynach wszystkich Litwin├│w wprost zoologiczn─ů nienawi┼Ť─ç do Polski, i Polak├│w, a przede wszystkim do Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie i do wszystkiego co jest polskie na litewskiej ziemi. To w┼éa┼Ťnie spo┼Ťr├│d tych ksi─Ö┼╝y wywodzili si─Ö wszyscy przedwojenni biskupi litewscy. I powtarzam: wszyscy oni byli polako┼╝ercami w┼éa┼Ťnie dlatego, ┼╝e takimi byli w zdecydowanej wi─Ökszo┼Ťci ksi─Ö┼╝a litewscy, szczeg├│lnie ciemnie i grubia┼äscy w zachowaniu wiejscy plebani – niedouczeni w Pi┼Ťmie ┼Üwi─Ötym i bez kultury osobistej, kt├│rej nie mogli wynie┼Ť─ç w wiejskich chat (podobnie i politycy litewscy), kt├│rzy stanowili prawie 90% litewskiego duchowie┼ästwa, bo w miastach niewielu mieszka┼éo Litwin├│w i w szko┼éach rosyjskich wychowanych na anty-Polak├│w. Pisali┼Ťmy ju┼╝ o tym, ┼╝e urodzony w biednej i prymitywnej rodzinie ch┼éopskiej ksi─ůdz i pose┼é litewskiej partii chadeckiej (katolickiej) Mykolas Krupavi─Źius podczas posiedzenia Sejmu 6 lipca 1921 r. nazwa┼é polskiego pos┼éa, ks. Bronis┼éawa Lausa „wsz─ů”, a wszystkich Polak├│w na Litwie „wszami naszego narodu litewskiego” (to on jako minister rolnictwa w latach 1923-26 odebra┼é Polakom na Litwie prawie ca┼é─ů ziemi─Ö bez odszkodowania, ┼éami─ůc – jako ksi─ůdz! – przykazanie „Nie kradnij”). Ks. Mikolas Krupavi─Źius nie by┼é jedynym „s┼éug─ů Bo┼╝ym” nazywaj─ůcym polskich katolik├│w „wszami”. Mykolas├│w Krupavi─Źius├│w by┼éo setki! Ta ksi─ů┼╝ka by┼éaby grubsza od Pisma ┼Üwi─Ötego jakby┼Ťmy chcieli wymieni─ç wszystkie ┼éajdactwa-zbrodnie ksi─Ö┼╝y litewskich pope┼énione na polskich katolikach na Litwie. Musimy si─Ö ograniczy─ç wi─Öc do kilku (tak jak to si─Ö czyni cz─Östo w s─ůdzie) dowod├│w/przyk┼éad├│w. I tak np. w lipcu 1919 r. w Mereczu dosz┼éo do antypolskiego incydentu. So┼étys o nazwisku Janulis oraz jego syn otrzymali od litewskich w┼éadz kar─Ö po 25 uderze┼ä stemplem na go┼ée cia┼éo za to, ┼╝e otwarcie deklarowali narodowo┼Ť─ç polsk─ů. Wyrok zosta┼é wykonany naprzeciwko okien plebanii miejscowej parafii katolickiej. W tym okresie s┼éu┼╝yli tam proboszcz Rylikowski (Rybikowski) i ksi─ůdz Bakszyn (Bakszyc). Obaj uwa┼╝ali si─Ö za Litwin├│w i z nieukrywan─ů wrogo┼Ťci─ů odnosili si─Ö do Polak├│w. W czasie egzekucji stali w oknach plebanii, u┼Ťmiechali si─Ö z zadowoleniem i komentowali: Polakom tak i trzeba. Wkr├│tce potem, w dniach 7, 8 i 9 lipca 1919 r. Merecz zosta┼é zaj─Öty przez dwa szwadrony polskie, kt├│re przyby┼éy z nieodleg┼éych teren├│w znajduj─ůcych si─Ö pod polsk─ů administracj─ů. Dowiedziawszy si─Ö od miejscowych mieszka┼äc├│w o incydencie, ┼╝o┼énierze polscy postanowili zabra─ç obu ksi─Ö┼╝y ze sob─ů w celu oddania ich w r─Öce sprawiedliwo┼Ťci. Wydarzenie to spotka┼éo si─Ö z rewan┼╝em ze strony litewskiej – komenda litewska aresztowa┼éa grup─Ö 40 mieszkaj─ůcych w Mereczu Polak├│w. Poniewa┼╝ nie uda┼éo im si─Ö postawi─ç ┼╝adnych zarzut├│w, Litwini wydali im polecenie posprz─ůtania pomieszczenia pe┼énego odchod├│w, ┼Ťpiewaj─ůc podczas wykonywania tej czynno┼Ťci pie┼Ť┼ä „Bo┼╝e, co┼Ť Polsk─Ö”. Zdarzenie to wstrz─ůsn─Ö┼éo mieszka┼äcami Merecza, w tym tak┼╝e porz─ůdnymi Litwinami i ┼╗ydami (Joanna Gierowska-Ka┼é┼éaur: Rozdzia┼é VIII. Program ZCZW w odniesieniu do ziem Litwy i Bia┼éorusi (w:) Joanna Gierowska-Ka┼é┼éaur Zarz─ůd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 – 9 wrze┼Ťnia 1920), Instytut Historii PAN, Warszawa 2003 i Lietuvos Mokslu Akademijos Biblioteka, Fond 13, Ap. 1 B. 103, k. 10, Notatka o zaj┼Ťciach w Mereczu 8 i 9 lipca do wiadomo┼Ťci Stra┼╝y Kresowej w Wilnie, Wikipedia).
Dzieci i m┼éodzie┼╝ polska musia┼éy ucz─Öszcza─ç do szk├│┼é litewskich. A tam prowadzona w duchu litewskim indoktrynacja, edukacja szkolna oraz wychowanie religijne przez litewskich duchownych odciska┼éy swoje pi─Ötno na samoidentyfikacji m┼éodego pokolenia. W szko┼éach, gdzie by┼é du┼╝y odsetek dzieci i m┼éodzie┼╝y polskiej tak to wygl─ůda┼éo: „Ca┼éy szereg przyk┼éad├│w mo┼╝na przytoczy─ç, kiedy nauczyciel zamiast kszta┼éci─ç umys┼é dziecka, ca┼ée lekcje po┼Ťwi─Öca┼é dowodzeniu, ┼╝e tu w Litwie Polak├│w nie ma, ┼╝e dzieci musz─ů zapomnie─ç j─Özyka polskiego, ┼╝e nie powinni i┼Ť─ç ┼Ťladem swoich starych g┼éupich rodzic├│w, kt├│rzy nie chc─ů si─Ö wyrzeka─ç polskiej mowy, ┼╝e dzieci powinny by─ç rozumniejsze od rodzic├│w itd. R├│wnie┼╝ ksi─Ö┼╝a w takich szko┼éach zamiast wyk┼éada─ç s┼éowo Bo┼╝e w najbardziej zrozumia┼éym dla dzieci j─Özyku, jak ongi┼Ť we Wrze┼Ťni, pod Prusakiem, przymusowo wprowadzili wyk┼éady w j─Özyku litewskim i zamiast wpaja─ç w umys┼é dziecka, jak uczy nasza wiara ┼Ťwi─Öta, zasady mi┼éo┼Ťci i zgody – wpajali nienawi┼Ť─ç do wszystkiego co polskie, a tym samym nienawi┼Ť─ç do rodzic├│w, kt├│rzy chcieli by─ç Polakami… Stary ojciec z b├│lem serca ┼Ťledzi┼é, jak jego dziecko coraz bardziej staje mu si─Ö obcym, coraz bardziej wrogo spogl─ůda na m├│wi─ůcych tylko po polsku rodzic├│w (Pocz─ůtek roku szkolnego „Chata Rodzinna” 1926, nr 33, s. 1, Kowno).
O prze┼Ťladowaniach polskich katolik├│w przez ksi─Ö┼╝y litewskich z piek┼éa rodem – bo definitywnie nie byli oni kap┼éanami Chrystusa! (czy jaki┼Ť biskup litewski o┼Ťmieli si─Ö zakwestionowa─ç to stwierdzenie?!) mo┼╝na napisa─ç bardzo grub─ů ksi─Ög─Ö, bo mia┼éy one miejsce w setkach parafii na Litwie Kowie┼äskiej. Ograniczmy si─Ö wi─Öc do przytoczenia kilku przyk┼éad├│w z parafii frontowych – z pogranicza polsko-litewskiego, z odcinka granicz─ůcego z polskim powiatem wile┼äsko-trockim, na kt├│rych wi─Ökszo┼Ť─ç katolik├│w stanowili Polacy.
Jak pisze Pawe┼é Rolicki w pracy Glinciszki i Dubinki (Instytut Pami─Öci Narodowej, Warszawa 2015) po powstaniu Litwy Kowie┼äskiej na tereny granicz─ůce z Polsk─ů, na kt├│rych wi─Ökszo┼Ť─ç ludno┼Ťci lub oko┼éo po┼éowy stanowili Polacy - oczywi┼Ťcie katolicy, opr├│cz litewskich urz─Ödnik├│w, nauczycieli i policjant├│w (zw┼éaszcza policjant├│w granicznych) i osadnik├│w wojskowych do tamtejszych parafii katolickich litewski biskup koszedarski kierowa┼é ksi─Ö┼╝y niech─Ötnie nastawionych wobec Polak├│w i polsko┼Ťci, a wi─Öc ch─Ötnych do walki z Polakami i polsko┼Ťci─ů, kt├│rzy systematycznie, krok po kroku, rugowali j─Özyk polski z ┼╝ycia religijnego w parafiach, a┼╝ go ca┼ékowicie wyrugowali, chocia┼╝ parafianami ci─ůgle byli g┼é├│wnie Polacy. Oto przyk┼éady dotycz─ůcych parafii w Dubinkach, Inturce, Malatach, Janiszkach, Sumieliszkach i Wieprzach.
Przyby┼éy w latach trzydziestych do parafii dubi┼äskiej ks. Kazys Ribikauskas rozpocz─ů┼é swoj─ů pos┼éug─Ö od rozwi─ůzania polskiego ch├│ru ko┼Ťcielnego, a z trzydziestoosobow─ů delegacj─ů parafian, kt├│ra przyby┼éa prosi─ç go o zmian─Ö decyzji, nie chcia┼é w og├│le rozmawia─ç. Jego nast─Öpca w latach 1938-44 ks. Jonas ┼╗vinys, cz┼éonek miejscowego oddzia┼éu szaulis├│w terroryzuj─ůcego Polak├│w, o relacjach z parafianami wspomina┼é po latach: „Rodzice Polacy m├│wili do mnie, ┼╝e je┼Ťli ksi─ůdz b─Ödzie dobry dla ich dzieci, to i oni b─Öd─ů dla mnie dobrzy. A ja im m├│wi┼éem: sk─ůd wy, Polacy, wzi─Öli┼Ťcie si─Ö tutaj? Kto te miejscowo┼Ťci nazwa┼é po litewsku? Wtedy ┼║le patrzyli na mnie…”. Jedna z parafianek wspomina, ┼╝e gdy przed pierwsz─ů komuni─ů ┼Ťw. przyst─ůpi┼éa do egzaminu z pacierza, to ks. ┼╗vinys wyrzuci┼é j─ů, poniewa┼╝ z domu wynios┼éa znajomo┼Ť─ç modlitw po polsku. Egzamin zaliczy┼éa dopiero w roku nast─Öpnym, gdy opanowa┼éa modlitwy po litewsku /relacja Janiny Baliuliene, 24 VI 2010). Konflikt z parafianami na tle j─Özyka polskiego w ko┼Ťciele by┼é, wed┼éug ┼╗vinysa, jedn─ů z g┼é├│wnych przyczyn jego odej┼Ťcia z Dubinek. Ks. ┼╗vinys spotka┼éa zas┼éu┼╝ona kara Bo┼╝a: w latach 1947-56 by┼é wi─Ö┼║niem ┼éagr├│w.
Proboszcz parafii w s─ůsiednie Inturce w latach 1924-40, ks. Stanislovas Slamas systematycznie zmniejsza┼é liczb─Ö nabo┼╝e┼ästw w j─Özyku polskim, aby zaniecha─ç ich ca┼ékowicie w 1935 r., pomimo d┼éugiej tradycji odprawiania ich na przemian po polsku i litewsku. Nie pomog┼éo wys┼éanie przez polskich parafian delegacji do proboszcza, aby uchyli┼é swoj─ů i antypolsk─ů i antychrze┼Ťcija┼äsk─ů decyzj─Ö. Odm├│wi┼é przyj─Öcia delegacji. Tak samo list parafian intureckich zignorowa┼é biskup koszedarski, obrzydliwy polako┼╝erca Juozapas Kutka. W zamian za przywr├│cenie polskiej mszy za┼╝─ůda┼é od polskich parafian, aby wyremontowali w┼éasnym kosztem mur cmentarny. Polacy chcieli powo┼éa─ç komitet, kt├│ry zbiera┼é by pieni─ůdze na ten cel, ale proboszcz do tego nie dopu┼Ťci┼é i sam opodatkowa┼é tylko polskich parafian. Cz─Ö┼Ť─ç parafian nie chcia┼éa jednak ui┼Ťci─ç op┼éaty, dop├│ki ksi─ůdz nie przywr├│ci polskich nabo┼╝e┼ästw. Jednak pomimo zebrania przez proboszcza wi─Ökszo┼Ťci wp┼éat, ani muru nie naprawi┼é, ani polskie nabo┼╝e┼ästwa nie zosta┼éy przywr├│cone. Ks. Slamas nie waha┼é si─Ö natomiast przegania─ç p├│┼║niej z cmentarza za g┼éo┼Ťne modlenie si─Ö tam przez polskich parafian po polsku (Przypadek czy palec Bo┼╝y? „Chata Rodzinna” 1935, nr 30, s. 3, Kowno).
Niemniej stanowczy w walce z Polakami i polsko┼Ťci─ů na terenie s─ůsiedniej parafii malackiej, ks. dziekan Matas Lajauskas. G┼éo┼Ťny sta┼é si─Ö incydent z 24 sierpnia 1936 r., gdy na pogrzebie Weroniki Zarembiny, dzia┼éaczki polskiego Towarzystwa „O┼Ťwiata”, wobec t┼éumnie zebranych rodak├│w zmar┼éej zaintonowa┼é on modlitw─Ö Anio┼é Pa┼äski po litewsku. Wierni rozpocz─Öli jednak ┼Ťpiewanie po polsku, za co zostali skarceni w├│wczas przez proboszcza. Dopiero po jego ostentacyjnym odej┼Ťciu kontynuowali ┼Ťpiew w ojczystym j─Özyku (Niekap┼éa┼äski post─Öpek „Chata Rodzinna” 1936, nr 37, s. 8, Kowno). W ko┼Ťciele malackim ksi─Ö┼╝a nie spowiadali ju┼╝ w├│wczas po polsku. Rzecz skandaliczna - odmawiali im sakramentu pokuty!!! (S. Longin ┼╗yjemy, cho─ç o nas nie s┼éycha─ç „Chata Rodzinna” 1940, nr 6, s. 5, Kowno). Ks. Lajauskas za swe bezbo┼╝ne zachowanie zosta┼é srogo ukarany przez Boga ju┼╝ na Ziemi: 28 czerwca 1941 r. zosta┼é zastrzelony przez wycofuj─ůcych si─Ö Litwy ┼╝o┼énierzy Armii Czerwonej. Ale kto wie, mo┼╝e biskupi litewscy sfabrykuj─ů jakie┼Ť „cuda” i za odpowiedni─ů sum─Ö pieni─Ödzy postaraj─ů si─Ö w Watykanie o wyniesienie go na o┼étarze i ludzie b─Öd─ů si─Ö modli─ç do „┼Ťwi─Ötego” Matasa Lajauskasa.
W okresie mi─Ödzywojennym proboszczami wybitnie polskiej parafii w przygranicznych Janiszkach, kt├│re przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů le┼╝a┼éy na terenie etnicznie polskiego powiatu wile┼äskiego, byli kap┼éani litewscy z piek┼éa rodem, gdy┼╝ chrze┼Ťcija┼ästwa w ich dzia┼éalno┼Ťci i g┼éoszonej nauce nie by┼éo za grosz – Andrius Juknevicius, a po nim od 1929 r. Antanas Ma┼╝eika. O Junkeviciusie wydawana w Kownie polska gazeta „Chata Rodzinna” (1926, nr 38, s. 6) pisa┼éa: „Proboszcz janiski ks. Juknevicius, g┼éowa tutejszych „krikszczononi├│w” (cz┼éonk├│w litewskiej Chadecji – M.K.), zaj─Öty ci─ůgle polityk─ů, posiedzeniami w samorz─ůdach, wyposa┼╝aniem krewnych w dzia┼éki z parcelowanych maj─ůtk├│w (polskich – M.K.), no i rugowaniem j─Özyka polskiego z nabo┼╝e┼ästw dodatkowych, o ko┼Ťciele nie mia┼é czasu pomy┼Ťle─ç”. Tote┼╝ w 1926 parafianie, czyli Polacy, postanowili powo┼éa─ç komitet ko┼Ťcielny, kt├│ry zaj─ů┼é by si─Ö koniecznym remontem ko┼Ťcio┼éa. Spotka┼éo si─Ö to z gwa┼étown─ů reakcj─ů proboszcza: z ambony zwymy┼Ťla┼é on pomys┼éodawc├│w od bandyt├│w i zapowiedzia┼é, ┼╝e ┼╝adnych komitet├│w nie uzna, z wyj─ůtkiem takiego, kt├│ry sam stworzy z ludzi przez siebie wskazanych, czyli z nielicznego grona litewskich parafian. Wobec takiego zachowania si─Ö proboszcza, polscy parafianie zrezygnowali z pierwotnego planu powo┼éania polsko-litewskiego komitetu parafialnego, a troszcz─ůc si─Ö nada┼é o popadaj─ůcy w ruin─Ö ko┼Ťci├│┼é, postanowili powo┼éa─ç Polski Komitet Parafialny. W├│wczas za namow─ů proboszcza do sprawy tej w┼é─ůczy┼éa si─Ö lokalna administracja litewska wspierana przez szaulis├│w i policjant├│w, uniemo┼╝liwiaj─ůc zwo┼éanie takiego zebrania, powo┼éuj─ůc si─Ö na obowi─ůzuj─ůcy antypolski stan wojenny na terenie Janiszek. Polacy postanowili wtedy zorganizowa─ç zebranie we wsi Stebuliszki, oddalonej jeden kilometr od pasa przygranicznego. Nie pomog┼éy pr├│by zastraszania przez litewskich urz─Ödnik├│w, szaulis├│w i policjant├│w. Zebra┼éo si─Ö 67 polskich parafian, kt├│re wybra┼éy swe w┼éadze. Antypolska postawa cechowa┼éa tak┼╝e ks. Antanasa Ma┼╝eik─Ö. On tak┼╝e prowadzi┼é misj─Ö przymusowego nawracania na litewsko┼Ť─ç swych zab┼é─ůkanych, „spolszczonych” owieczek, id─ůc tym samym w awangardzie antypolskiej polityki pa┼ästwa litewskiego. To on zlikwidowa┼é polsk─ů msz─Ö w ko┼Ťciele janiskim. Za pierwszej sowieckiej okupacji Litwy (1940-41) Polacy za┼╝─ůdali przywr├│cenia mszy polskiej i zostali uprawnieni przez ateist├│w sowieckich (!) do u┼╝ywania swego j─Özyka narodowego jako dodatkowego j─Özyka nabo┼╝e┼ästw ko┼Ťcielnych. W janiskiej ┼Ťwi─ůtyni na przemian przez tydzie┼ä obowi─ůzywa┼é j─Özyk polski, a nast─Öpnie litewski. Wkr├│tce po wkroczeniu Niemc├│w na Litw─Ö latem 1941 r. proboszcz Ma┼╝eika ustanowi┼é ponownie wy┼é─ůczno┼Ť─ç j─Özyka litewskiego w Ko┼Ťciele. Kiedy Polacy zacz─Öli domaga─ç si─Ö ponownego wprowadzenia j─Özyka polskiego do ko┼Ťcio┼éa zaowocowa┼éa jedynie brutalnym pobiciem przez litewskich policjant├│w 20 os├│b, kt├│rzy odwa┼╝yli si─Ö prosi─ç proboszcza o przywr├│cenie j─Özyka polskiego do ko┼Ťcio┼éa (P. Rokicki). Ju┼╝ za ┼╝ycia ziemskiego spotka┼éa tak ks. Andriusa Junkeviciusa jak i ks. Antanasa Ma┼╝eik─Ö – tych diab┼é├│w w sutannach s┼éuszna i sroga kara Bo┼╝a. Pierwszego zamordowali 24 czerwca 1941 r. ko┼éo Koszedar ┼╝o┼énierze Armii Czerwonej, a drugi 28 lipca 1946 r. zosta┼é aresztowany przez w┼éadze sowieckie za liczne zbrodnie jako szowinista litewski i wyrokiem z 14 czerwca 1947 r. skazany na 10 lat ┼éagr├│w.
W┼Ťr├│d antypolsko nastawionych kap┼éan├│w wyr├│┼╝nia┼é si─Ö np. ks. Kraujalis z Sumieliszek w diecezji koszedarskiej, na terenie litewskiej cz─Ö┼Ťci dawnego powiatu trockiego, kt├│rego wyczyny cz─Östo relacjonowane by┼éy na ┼éamach prasy polskiej: „W niedziel─Ö dnia 2 maja br. (1926 r.) nasz „kunigas” (ksi─ůdz) Kraujalis wlaz┼é na ambon─Ö i po przeczytaniu ewangelii zacz─ů┼é podburza─ç ludno┼Ť─ç przeciwko Polakom. Rozpocz─ů┼é od odczytania listu biskup├│w litewskich, kt├│rego tre┼Ť─ç zaopatrzy┼é w nast─Öpuj─ůce wyja┼Ťnienia: „Ko┼Ťci├│┼é ma wieli wrog├│w, na przyk┼éad tych, kt├│rzy wi─ů┼╝─ů si─Ö z Polakami i na kt├│rych wy macie ochot─Ö g┼éosowa─ç. Ot├│┼╝ Polacy id─ů przeciwko Ko┼Ťcio┼éowi i krajowi. Tote┼╝ nasi biskupi przestrzegaj─ů was, aby┼Ťcie nie oddawali swych g┼éos├│w na listy polskie. Je┼╝eli kto b─Ödzie g┼éosowa┼é na Polak├│w, to musi z tego wyspowiada─ç si─Ö, a je┼Ťli o tym zatai, to powy┼╝sza spowied┼║ b─Ödzie ┼Ťwi─Ötokradzk─ů. Je┼╝eli nie wiecie, na jakie listy macie g┼éosowa─ç, to powinni┼Ťcie spyta─ç waszego ksi─Ödza (czyli Litwina – M.K.), a on was o┼Ťwieci (Chata Rodzinna” 1926, nr 18, s. 7, Kowno).
Wyj─ůtkow─ů bezczelno┼Ťci─ů popisywa┼é si─Ö ks. Mirski, proboszcz parafii Wieprze ko┼éo Wi┼ékomierza. Przyst─Öpuj─ůcych do komunii wielkanocnej parafian pyta┼é w 1921 i 1923 r., na jakie ugrupowanie zamierzaj─ů odda─ç g┼éos w najbli┼╝szych wyborach do parlamentu litewskiego. Je┼Ťli spowiadaj─ůcy si─Ö odpowiada┼é, ┼╝e na list─Ö polsk─ů, ks. Mirski przerywa┼é spowied┼║ s┼éowami: „To jed┼║ spowiada─ç si─Ö do Warszawy”. Wieprza┼äscy parafianie wielokrotnie sk┼éadali na r─Öce biskupa ┼╝mudzkiego Karevi─Źiusa zbiorowe pro┼Ťby o odwo┼éanie szowinistycznego proboszcza. Zawsze bezskutecznie (Jeremi Sidorkiewicz „Kurier Wile┼äski” 23.3.2011). Ksi─Ö┼╝a g┼éosili, nawet z ambon ko┼Ťcielnych, has┼éa nienawi┼Ťci do Polak├│w, zatruwaj─ůc tym jadem dusz─Ö ludu litewskiego. Ks. Juozas Tumas (1869-1933), poeta i wieszcz litewski – znany jako Vaisgantas twierdzi┼é, ┼╝e gdyby nie by┼éo sprawy wile┼äskiej, nale┼╝a┼éoby znale┼║─ç inny pretekst, kt├│ry pozwoli┼éby na wywo┼éanie zatargu z Polsk─ů (Z.Sz. Brzozowski).
O stanie ducha Polak├│w Kowie┼äszczyzny p┼ék Leon Mitkiewicz, attach├ę wojskowy RP w Kownie w latach 1938-39, pisa┼é w swoich Wspomnieniach kowie┼äskich (Londyn 1968): „…starsi... przewa┼╝nie robotnicy i w┼éo┼Ťcianie Polonii litewskiej, wypytywali o warunki ┼╝ycia szerokich mas w Polsce, o mo┼╝liwo┼Ťci pracy i zarobk├│w. Nie narzekali przy tym na sw├│j los, chocia┼╝ niejeden z nich wygl─ůda┼é bardzo ubogo - i co by┼éo dla mnie niezmiernie wa┼╝ne - nie wyra┼╝ali ┼╝adnych ch─Öci emigracji. Najbardziej interesowa┼éo ich, czy Polska pogodzi si─Ö z Litw─ů, poruszali r├│wnie┼╝ kwesti─Ö Wilna i czy b─Ödzie mo┼╝na swobodnie przeje┼╝d┼╝a─ç przez granic─Ö do Ostrej Bramy, do cudownego obrazu Matki Boskiej. Chcieliby r├│wnie┼╝, aby na Litwie by┼éy polskie szko┼éy pocz─ůtkowe, a w ko┼Ťcio┼éach katolickich spowiedzi, kazania i ┼Ťpiewy w j─Özyku polskim. Pewna starsza kobieta, szlachcianka z okolic Poniewie┼╝a, m├│wi┼éa trzymaj─ůc mnie za r─Ökaw: „Ja nie mog─Ö, panie, inaczej ┼Ťpiewa─ç Zdrowa┼Ť Maryja jak tylko po naszemu, ja nie rozumiem po litewsku. Do spowiedzi chadza─ç nie mog─Ö, bo kunigas (ksi─ůdz) nie gada po naszemu”. O trwaniu Polak├│w przy polsko┼Ťci na Litwie Kowie┼äskiej Zygmunt Brzozowski pisze: „Pracuj─ůc teraz (podczas wojny) w Kownie przekona┼éem si─Ö jak tu du┼╝o by┼éo Polak├│w pomimo 20-letniej eksterminacyjnej polityce Litwin├│w…”.
Po ataku Zwi─ůzku Sowieckiego na Polsk─Ö 17 wrze┼Ťnia 1939 r. chc─ůc unikn─ů─ç niewoli sowieckiej, granic─Ö litewsk─ů przekroczy┼éo oko┼éo 14 tysi─Öcy polskich ┼╝o┼énierzy (P. ┼üossowski) i oko┼éo 20 tysi─Öcy cywilnych uchod┼║c├│w. Dla uchod┼║c├│w wojskowych w┼éadze litewskie utworzy┼éy szereg specjalnych oboz├│w w Birsztynach, Bir┼╝ach, Kalwarii (Suwalskiej), Ko┼éotowie, Olicie, Po┼é─ůdze, Rakiszkach, Wojtkuszkach ko┼éo Wi┼ékomierza i w samym Wi┼ékomierzu. Bardzo du┼╝o internowanych ┼╝o┼énierzy uda┼éo si─Ö zbiec do wojska polskiego na Zachodzie – Francji i Anglii (Z. Brzozowski); pozostali wpadli w ┼éapy NKWD i zostali wywiezieni w g┼é─ůb Rosji, gdzie wielu z nich zosta┼éo zamordowanych. W wielu polskich prolitewskich, czyli tendencyjnych artyku┼éach i publikacjach czyta si─Ö o nadspodziewane poprawnym ustosunkowaniu si─Ö Litwin├│w do polskich uchod┼║c├│w. Okazuje si─Ö jednak, ┼╝e odnoszenie si─Ö Litwin├│w do tych Polak├│w, szczeg├│lnie do cywilnych uchod┼║c├│w nie zawsze by┼éo poprawne.
Ot├│┼╝ we wspomnieniach Stanis┼éawa Jankowskiego „Agatona” pt. Z fa┼észywym ausweisem w prawdziwej Warszawie (Warszawa 1980), w rozdziale „Litwa, ojczyzna nie moja” czytamy o tym, ┼╝e oddzia┼é ┼╝o┼énierzy polskich, w kt├│rym znajdowa┼é si─Ö Jankowski, wieziony przez Litwin├│w do obozu jenieckiego w Po┼é─ůdze, zosta┼é w Poniewie┼╝u wrogo przyj─Öty przez miejscow─ů ludno┼Ť─ç: „Otoczyli nas gestykuluj─ůc i wykrzykuj─ůc. Wygra┼╝ali nam pi─Ö┼Ťciami. Kto┼Ť rzuci┼é kamieniem w nasz samoch├│d... Wyratowa┼é nas z opresji dow├│dca szaulis├│w, zaalarmowany zbiegowiskiem na rynku. Przecisn─ů┼é si─Ö do nas z kilku swoimi lud┼║mi. Co┼Ť t┼éumaczy┼é, przekonywa┼é. Gdy to nie poskutkowa┼éo, szaulisi zdj─Öli karabiny przewieszone przez plecy. Kamieniem nikt wi─Öcej nie rzuci┼é, ale nienawistne okrzyki wt├│rowa┼éy nam, gdy┼Ťmy pod eskort─ů przeje┼╝d┼╝ali przez wrogi szpaler”. O wrogim nastawieniu Litwin├│w do uchod┼║c├│w pisze w swoich wspomnieniach tak┼╝e Zygmunt Brzozowski, naoczny ┼Ťwiadek tych incydent├│w. Tak┼╝e m├│j znajomy w Australii, p. Antoni Mackiewicz rodem z Litwy Kowie┼äskiej m├│wi┼é mi, ┼╝e kiedy polskich ┼╝o┼énierzy prowadzono do obozu w Wi┼ékomierzu, ludno┼Ť─ç litewska plu┼éa na nich i ich wyzywa┼éa. R├│wnie┼╝ senator J├│zef Godlewski, kt├│ry zna┼é j─Özyk litewski w swoich wspomnieniach pisze, ┼╝e jak jecha┼é autobusem w Kownie to jeden Litwin s┼éysz─ůc go m├│wi─ůcego po polsku z drugim Polakiem obruszy┼é si─Ö g┼éo┼Ťno, ┼╝e „tym Polakom, wrogom, daj─ů w┼éadze prawo pobytu, objadania i skrywania si─Ö przed wojn─ů”, a w Polpielanach, gdzie musia┼é si─Ö zameldowa─ç jako uchod┼║ca polski, komendant miejscowej policji, nie wiedz─ůc ┼╝e zna litewski, krzycza┼é: „Licho nada┼éo tu tych Polak├│w, co Wilno Litwie zabrali, kto ich tutaj wzywa┼é i po co w┼éadze zezwalaj─ů im za┼Ťmieca─ç Litw─Ö”.
Je┼Ťli chodzi o cywilnych uchod┼║c├│w polskich to, jak pisze Zygmunt Brzozowski, spo┼éecze┼ästwo litewskie w pierwszym okresie w stosunku do nich wykazywa┼éo du┼╝o ┼╝yczliwo┼Ťci i zrozumienia. Wyczuwa┼éo si─Ö w┼Ťr├│d Litwin├│w (ale nie bezrozumnych i antypolskich polityk├│w litewskich) niepok├│j o los samej Litwy. Tak by┼éo do momentu zaj─Öcia Wilna przez Litw─Ö pod koniec pa┼║dziernika 1939 r., ofiarowanego im przez Stalina (w┼éa┼Ťciwie by┼éa to „po┼╝yczka”, bo po o┼Ťmiu miesi─ůcach Wilno i ca┼éa Litwa zosta┼éy w┼é─ůczone do Zwi─ůzku Sowieckiego). Los cywil├│w polskich by┼é nie do pozazdroszczenia. W┼éadze litewskie bardzo niezadowolone z ich pobytu w Wilnie (najch─Ötniej przekazali by ich w r─Öce sowieckie i niemieckie, co zreszt─ů w┼éa┼Ťciwie pr├│bowali robi─ç, co potwierdza Krzepkowski) ma┼éo im pomaga┼éy w ich trudnych warunkach bytowych. Gdyby nie pomoc ameryka┼äskiej misji pomocy w Kownie i Czerwonego Krzy┼╝a, a przede wszystkim Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej (B. Wierzbia┼äski, Z. Brzozowski), to przymierali by z g┼éodu i zimna.
Na takich zawzi─Ötych wrog├│w Polski i Polak├│w wychowali Litwin├│w nacjonali┼Ťci i ksi─Ö┼╝a litewscy rz─ůdz─ůcy Litw─ů i Ko┼Ťcio┼éem litewskim w latach 1918-40, kt├│rzy uwa┼╝ali siebie za chrze┼Ťcijan!


Stosunki polsko-litewskie od marca 1938 do pa┼║dziernika 1939 roku


11 marca 1938 r. dosz┼éo do kolejnego konfliktu na granicy polsko-litewskiej, podczas kt├│rej zgin─ů┼é polski ┼╝o┼énierz Korpusu Ochrony Pogranicza strzelec Stanis┼éaw Serafin. Do rannego ┼╝o┼énierza litewska stra┼╝ graniczna nie dopu┼Ťci┼éa polskiego lekarza i Serafin zmar┼é. Wiadomo┼Ťci prasowe i radiowe o kolejnej bandyckiej akcji policji litewskiej na patrol KOP oburzy┼éy spo┼éecze┼ästwo polskie, kt├│re i tak wiedzia┼éo od lat o wrogo┼Ťci Litwy do Polski, Polak├│w i wszystkiego co polskie, a przede wszystkim o prze┼Ťladowaniu Polak├│w na Litwie. Polacy w ca┼éym kraju powiedzieli g┼éo┼Ťno: „Basta!” Przez polskie miasta przetoczy┼éa si─Ö fala masowych wyst─ůpie┼ä oraz wiec├│w antylitewskich. 17 marca 1938 r. w Warszawie na placu Pi┼ésudskiego zebra┼éo si─Ö kilkadziesi─ůt tysi─Öcy os├│b wznosz─ůc has┼éa: „Serce Polski to Wilno!”, „Marsza┼éku ┼Ümig┼éy prowad┼║ na Kowno!”, „┼╗─ůdamy mobilizacji!” Jednak rz─ůd polski nie my┼Ťla┼é o ┼╝adnym „marszu na Kowno”. Warszawa postanowi┼éa t─Ö spraw─Ö za┼éatwi─ç inaczej. Tego samego dnia o godzinie 9-ej wieczorem rz─ůd polski wys┼éa┼é do Kowna ultimatum z ┼╝─ůdaniem nawi─ůzania stosunk├│w dyplomatycznych mi─Ödzy obu pa┼ästwami i za┼éatwianie spornych spraw w spos├│b cywilizowany i zgodnie z obowi─ůzuj─ůcym prawem mi─Ödzynarodowym. By┼éo to jedyne w historii ┼Ťwiatowej dyplomacji ultimatum, w kt├│rym nie domagano si─Ö jakichkolwiek korzy┼Ťci terytorialnych, politycznych czy gospodarczych. Jedynym warunkiem by┼éo nawi─ůzanie stosunk├│w dyplomatycznych, tak aby stosunki polsko-litewskie by┼éy oparte na prawie mi─Ödzynarodowym i cywilizowanym wsp├│┼é┼╝yciu mi─Ödzy Polsk─ů a Litw─ů, kt├│ra do tej pory w odniesieniu do Polski i Polak├│w na Litwie zachowywa┼éa si─Ö jak ┼éobuz.
Tadeusz Katelbach, znaj─ůcy fakty poprzedzaj─ůce ultymatywne wyst─ůpienie rz─ůdu polskiego (w latach 1934-37 by┼é w Kownie korespondentem p├│┼éurz─Ödowej „Gazety Polskiej”) w artykule wst─Öpnym pt. Przebra┼éa si─Ö miara cierpliwo┼Ťci, opublikowanym w „Gazecie Polskiej” 18 marca 1938 r., przed przyj─Öciem tego dnia przez Litw─Ö ultimatum polskiego” pisa┼é: „W momencie, gdy w Litwie wzmog┼éy si─Ö samorzutnie pytania na temat przysz┼éych stosunk├│w polsko-litewskich, dosz┼éo do incydentu granicznego, zako┼äczonego zabiciem ┼╝o┼énierza polskiego. Kowno przeszed┼é dreszcz zdenerwowania. Nie pierwszy! Nieraz ju┼╝ przychodzi┼é i – po kilku dniach – przechodzi┼é. Metoda „przeczekiwania” okazywa┼éa si─Ö dot─ůd niezawodn─ů. I dzisiaj, cho─ç od roku nie widzia┼éem Kowna, jestem przekonany, ┼╝e, mimo zdenerwowania, litewskie sfery rz─ůdowe nastawiaj─ů si─Ö znowu na „przeczekanie”. W tym streszcza si─Ö obecnie ca┼éa polityczna spekulacja Prezydenta Smetony i jego przer├│┼╝nych „szarych eminencji” – niekt├│rych o parafia┼äskiej kulturze politycznej. Nie widzieli ci ludzie Polski od lat, nie widz─ů jej dzi┼Ť, reaguj─ůcej ┼╝ywio┼éowo na echa z litewsko-polskiego pogranicza. A tymczasem w reakcji tej jest stanowczo┼Ť─ç zupe┼énie wyj─ůtkowa. Rozumie j─ů ca┼éy ┼Ťwiat, kt├│ry po blisko dwudziestu latach istniej─ůcej anomalii uzna┼é, ┼╝e po stronie Polski jest s┼éuszno┼Ť─ç i prawo. Na ┼╝adne wsp├│┼éczucie ┼Ťwiata Litwa nie mo┼╝e dzi┼Ť liczy─ç. Nar├│d polski domaga si─Ö kategorycznie doprowadzenia do porz─ůdku stanu, istniej─ůcego mi─Ödzy Polsk─ů i Litw─ů. Przebra┼éa si─Ö miara cierpliwo┼Ťci polskiej”.
Reakcja rz─ůdu polskiego po chamskim zachowaniu si─Ö litewskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych w 1937 r. by┼éa tym razem stanowcza i ostra. Bo Litwini doprowadzili do tego, ┼╝e tak─ů musia┼éa by─ç. W niekt├│rych ko┼éach polskich nieznaj─ůcych fakt├│w bezpo┼Ťrednio poprzedzaj─ůcych ultimatum polskie sk┼éonne by┼éy zarzuca─ç rz─ůdowi bezwzgl─Ödno┼Ť─ç wobec s┼éabszego s─ůsiada. Co poprzedzi┼éo polskie ultimatum do Litwy i dlaczego by┼éo one stanowcze i ostre wyja┼Ťnia w paryskiej „Kulturze” (Nr 4 1956) Tadeusz Kateblach, przytaczaj─ůc relacje polskiego dzia┼éacza na Litwie Kowie┼äskiej Stanis┼éawa Szmidta, kt├│ry w 1937/38 prowadzi┼é wraz ze Stanis┼éawem Tyszkiewiczem z Warszawy, jego ojcem hr. Aleksandrem Tyszkiewiczem z Kretyngi na Litwie rozmowy z pewnymi kr─Ögami wp┼éywowych Litwin├│w w sprawie mo┼╝liwo┼Ťci unormowania stosunk├│w polsko-litewskich, kt├│rzy z kolei omawiali t─Ö spraw─Ö z litewskimi czynnikami rz─ůdowymi (by┼éa to kolejna pr├│ba podejmowania przez rz─ůd polski rozm├│w w rz─ůdem litewskim). Po wielu miesi─ůcach rozm├│w, rz─ůd litewski zgodzi┼é si─Ö wreszcie na przeprowadzenie rozm├│w z delegacj─ů polsk─ů w Gda┼äsku pod koniec lutego 1938 r. Delegacja rz─ůdu polskiego na czele z ministrem F. Charwatem od 25 lutego czeka┼éa przez trzy dni daremnie na przybycie delegacji litewskiej. 28 lutego hr. A. Tyszkiewicz spotka┼é si─Ö w Kownie w tej sprawie z litewskim ministrem spraw zagranicznych ┼üozorajtisem. Ten powiedzia┼é, ┼╝e komisja litewska nie pojedzie do Gda┼äska. Na pytanie Tyszkiewicza: Dlaczego? Przecie┼╝ tak stan─Ö┼éo mi─Ödzy rz─ůdami, ┼üozorajtis odpowiedzia┼é: M┼éodsze pokolenie nie ┼╝yczy zgody. Nie jeste┼Ťmy na to przygotowani. Rz─ůd b─Ödzie mia┼é du┼╝o k┼éopot├│w. Tyszkiewicz: Czy pan wys┼éa┼é kogo┼Ť do Gda┼äska lub w jakikolwiek spos├│b da┼é zna─ç komisji polskiej o zmianie swego postanowienia? ┼üozorajtis: Nie wys┼éa┼éem i nie zawiadomi┼éem. Tyszkiewicz: W takim razie c├│┼╝ ja mam powiedzie─ç komisji! ┼üozorajtis: Niech pan powie, ┼╝e spo┼éecze┼ästwo litewskie, szczeg├│lnie m┼éodzie┼╝, jak r├│wnie┼╝ i rz─ůd, nie s─ů przygotowani do zawierania um├│w z Polsk─ů. Szmidt wspomina: hr. Aleksander Tyszkiewicz by┼é pe┼éen najgorszych przeczu─ç, twierdz─ůc, ┼╝e Polska, zawiedziona raz jeszcze w swych nadziejach na normalizacj─Ö stosunk├│w z Litw─ů i w dodatku potraktowana przez ni─ů lekcewa┼╝─ůco, mo┼╝e wreszcie straci─ç cierpliwo┼Ť─ç, kt├│rej tyle dowod├│w dawa┼éa w ci─ůgu minionych lat dwudziestu… (Szmidt): Gdy┼Ťmy si─Ö w Kownie o tym incydencie dowiedzieli, nie mieli┼Ťmy ┼╝adnych w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e zw┼éaszcza po ostatnich do┼Ťwiadczeniach rz─ůd polski zastosuje wobec Litwy stanowcz─ů metod─Ö post─Öpowania, jakiej dot─ůd zawsze unika┼é. Tak si─Ö sta┼éo. I – jak potwierdzi┼éy fakty – sta┼éo si─Ö dobrze. W Kownie sko┼äczy┼éo si─Ö wszystko na s┼éabiutkich manifestacjach antypolskich, a ju┼╝ w kilka miesi─Öcy po normalizacji Litwini byli z ni─ů ca┼ékowicie pogodzeni.
Na odpowied┼║ stronie litewskiej na polskie ultimatum dano 48 godzin, zastrzegaj─ůc, ┼╝e propozycja ta nie jest przedmiotem dyskusji, a brak odpowiedzi lub wszelkie zmiany b─Öd─ů r├│wnowa┼╝ne z odmow─ů. Ultimatum wspiera┼éy wielkie manewry wojska polskiego przy granicy z Litw─ů (50 tys. ┼╝o┼énierzy), a spo┼éecze┼ästwo polskie bardzo g┼éo┼Ťno i z determinacj─ů domaga┼éo si─Ö marszu wojska polskiego na Kowno, kt├│re by odsun─Ö┼éo od w┼éadzy tych w┼Ťciek┼éych polako┼╝erc├│w. Male┼äka i bezbronna w por├│wnaniu z polsk─ů si┼é─ů militarn─ů Litwa i nie mog─ůca teraz liczy─ç na pomoc militarn─ů Berlina i Moskwy, przestraszona zaistnia┼é─ů sytuacj─ů przyj─Ö┼éa polskie ultimatum i stosunki mi─Ödzy obu pa┼ästwami zacz─Ö┼éy si─Ö poprawia─ç. 19 marca 1938 r. dosz┼éo do wymiany not dyplomatycznych i przyj─Öcia ultimatum, zadeklarowano w terminie do 31 marca powo┼éanie poselskich przedstawicielstw – litewskiego w Warszawie i polskiego w Kownie. Polskie otwarto w hotelu Metropolis przy S. Daukanto g. 21 (ul. S. Daukanto), nast─Öpnie przy K─Östu─Źio g. 24 (ul. Kieistucio); pos┼éem RP zosta┼é znany i zas┼éu┼╝ony dyplomata Franciszek Charwat, a attach├ę wojskowym pu┼ékownik dyplomowany Leon Mitkiewicz. W ci─ůgu kilku nast─Öpnych miesi─Öcy przywr├│cono ┼é─ůczno┼Ť─ç telefoniczn─ů i pocztow─ů, transport drogowy i kolejowy, a w grudniu 1938 r. podpisano polsko-litewski uk┼éad handlowy. Litwa otworzy┼éa sw├│j konsulat generalny w Wilnie, co zgodnie z prawem mi─Ödzynarodowym oznacza┼éo uznanie de facto przynale┼╝no┼Ťci Wilna do Polski oraz zosta┼é rozwi─ůzany o┼Ťrodek najbardziej zajad┼éej antypolskiej propagandy – Zwi─ůzek Odzyskania Wilna.
Nawi─ůzanie stosunk├│w dyplomatycznych mi─Ödzy Polsk─ů w Litw─ů poci─ůgn─Ö┼éo to za sob─ů popraw─Ö po┼éo┼╝enia Polak├│w na Litwie. Wreszcie mogli odetchn─ů─ç, wyj┼Ť─ç z podziemia. Mo┼╝na by┼éo je┼║dzi─ç bezpo┼Ťrednio do Polski i korespondowa─ç. Pojawi┼éy si─Ö nawet polskie gazety w kioskach i polskie filmy w kinach! Jednak do tego wszystkiego dosz┼éo dopiero pod koniec 1938 r. W pierwszych sze┼Ťciu miesi─ůcach po podpisaniu polsko-litewskiej konwencji (marzec 1938) prasa i czynniki spo┼éeczne Litwy nie chcia┼éy si─Ö przystosowa─ç do nowych form, cz─Östo atakuj─ůc rz─ůd polski i staraj─ůc si─Ö jednocze┼Ťnie utrzyma─ç spo┼éecze┼ästwo litewskie w stanie napi─Öcia i wrogo┼Ťci wobec Polski (P. ┼üossowski). Natomiast pomimo pozor├│w i pewnej wolno┼Ťci jak─ů uzyskali Polacy na Litwie, nie uleg┼éa zmianie a┼╝ do 31 sierpnia 1939 r. litewska polityka zniszczenia polsko┼Ťci w tym kraju. ├ôwczesny dzia┼éacz polski na Litwie Zygmunt Szcz─Ösny Brzozowski pisze w swoich wspomnieniach: „Natomiast polityka w┼éadz w stosunku do Polak├│w na Litwie w zasadzie nie uleg┼éa zmianie, a nawet wr─Öcz przeciwnie. Prze┼Ťladowania nabiera┼éy coraz wi─Ökszego rozmachu: szykany stosowane przy przyjmowaniu uczni├│w do polskich gimnazj├│w, zwi─ůzane z wymaganiem udowodnienia polsko┼Ťci w drodze zapis├│w narodowo┼Ťci polskiej w paszportach obojga rodzic├│w; - s┼éynne egzaminy maturalne w polskich gimnazjach w 1938 r., gdy ministerstwo o┼Ťwiaty nie przys┼éa┼éo swoich delegat├│w na egzaminy, karz─ůc w ten spos├│b dyrektor├│w za nieusuwanie z gimnazjum uczni├│w, usuni─Öcia kt├│rych za┼╝─ůda┼éo ministerstwo; - ekscesy antypolskie na jesieni 1938 r. w okresie „dni ┼╝a┼éoby wile┼äskiej”; napady na gimnazja polskie, polskie organizacje, uczni├│w polskich (w Poniewie┼╝u dotkliwie poraniono no┼╝em ucznia Paszkiewicza), zarz─ůdzono likwidacj─Ö polskiego gimnazjum w Wi┼ékomierzu, itd.”. R├│wnie┼╝ polski attach├ę wojskowy w Kownie p┼ék. Leon Mitkiewicz pisze, ┼╝e prasa litewska by┼éa nadal wroga Polsce i Polakom. Np. gazeta „Kardasa” z dnia 4 pa┼║dziernika 1938 r. ca┼éy numer po┼Ťwi─Öci┼éa sprawom polskim, „zawieraj─ůcy gro┼║ne napa┼Ťci na Polsk─Ö i ┼╝─ůdanie, w tonie wysoce agresywnym i nieprzejednanym, oddania Litwie Wilna”.
Litwini odebrali ultimatum i jego przyj─Öcie jako upokorzenie Litwy na arenie mi─Ödzynarodowej. Kowno samo doprowadzi┼éo do tego, przez to, ┼╝e by┼éo – jak si─Ö to dzisiaj m├│wi - pa┼ästwem zb├│jeckim (ang. „rouge state: pa┼ästwo autorytarne, nieprzestrzegaj─ůce praw cz┼éowieka, wspieraj─ůce terroryzm – Litwa wspiera┼éa ukrai┼äski terroryzm w Polsce). Konflikt polsko-litewski by┼é obiektywnie niekorzystny dla obu stron, ale przede wszystkim dla Litwy i trzeba go by┼éo jako┼Ť rozwi─ůza─ç, wobec sta┼éego odrzucania przez Kowno wszelkich pr├│b unormowania stosunk├│w polsko-litewskich. Mniejszo┼Ť─ç polska skazana by┼éa na szykany i funkcjonowanie w warunkach ograniczonych praw obywatelskich. Wywo┼éywa┼éo to z kolei retorsje ze strony polskiej, kt├│re pogarsza┼éy sytuacj─Ö mniejszo┼Ťci litewskiej. Zamro┼╝enie stosunk├│w mi─Ödzy oboma pa┼ästwami obiektywnie os┼éabia┼éo je, zar├│wno na p┼éaszczy┼║nie politycznej, jak i gospodarczej. Dlatego krytycznie nale┼╝y oceni─ç polityk─Ö zagraniczn─ů pa┼ästwa litewskiego, u podstaw kt├│rej leg┼éy b┼é─Ödne za┼éo┼╝enia geopolityczne. W┼éadze litewskie koncentruj─ůc si─Ö na rzekomym polskim zagro┼╝eniu ignorowa┼éy jednocze┼Ťnie zagro┼╝enia z innych stron. Negatywne nastawienie nie pozwala┼éo dostrzec roli Polski jako czynnika stabilizuj─ůcego w regionie i znaczenia istnienia niepodleg┼éego pa┼ästwa polskiego r├│wnie┼╝ dla samej Litwy. Dopiero wrogie dzia┼éania Niemiec hitlerowskich wymierzone bezpo┼Ťrednio w integralno┼Ť─ç pa┼ästwa litewskiego (oderwanie od Litwy K┼éajpedy w marcu 1939 r.) torowa┼éy drog─Ö nowej ┼Ťwiadomo┼Ťci. Polskie ultimatum z 1938 r. zapocz─ůtkowa┼éo odbudow─Ö polsko-litewskich relacji i konstruktywn─ů wsp├│┼éprac─Ö obu pa┼ästw. Niestety przerwan─ů przez wybuch II wojny ┼Ťwiatowej we wrze┼Ťniu 1939 r. (Marta Tychmanowicz Wodzu, prowad┼║ na Kowno!„Wirtualna Polska” 17.3.2013; Dawid Ros├│┼é Strza┼éy na granicy „M├│wi─ů Wieki” 7/2012; Wikipedia polska i litewska).
I jeszcze jedna sprawa. Po 1939 r. Litwini i ├│wczesny ambasador Francji w Warszawie Noel (1984) twierdz─ů, ┼╝e min. Beck chcia┼é „kompletnej kapitulacji litewskiej lub wojny”. Twierdzenie to zbi┼é historyk ameryka┼äski Anna M. Ciencia┼éa pisz─ůc w paryskiej „Kulturze” (Nr 12 1984): „Je┼Ťliby Beck chcia┼é rzeczywi┼Ťcie ca┼ékowitej kapitulacji Litwy, to ┼╝─ůda┼éby usuni─Öcia z konstytucji litewskiej artyku┼éu, ┼╝e Wilno jest stolic─ů Litwy. Ale Beck si─Ö takiej sugestii przeciwstawi┼é. Chodzi┼éo mu tylko o ustanowienie normalnych stosunk├│w polsko-litewskich”.


Litewska okupacja Wilna pa┼║dziernik 1939 - czerwiec 1940


Profesorem odrodzonego w 1919 r. Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie by┼é Marian Zdziechowski, historyk kultur, wybitny znawca rosyjskiej filozofii. Wielki pesymista. ┼Üwiat wed┼éug niego jest miejscem skazanym na cierpienie i z┼éo. ┼Üwiat nie jest pod opiek─ů mi┼éosiernego Boga, ale Boga z┼éa nazywanego Szatanem – drugie oblicze Boga-Stw├│rcy (to jest jedyna logiczna odpowied┼║ na pytanie sk─ůd si─Ö wzi─Ö┼éo z┼éo, bo przecie┼╝ – zgodnie z nauk─ů chrze┼Ťcija┼äsk─ů nic samo z siebie nie powsta┼éo, bo wszystko jest dzie┼éem Boga). Przecie┼╝ sam Syn Bo┼╝y – Jezus powiedzia┼é: „Kr├│lestwo moje nie jest z tego ┼Ťwiata”, bowiem ┼Ťwiat stworzy┼é B├│g z┼éa, kt├│ry tak┼╝e stworzy┼é Kaina, kt├│ry zabi┼é swego brata Abla (pierwsze biblijne morderstwo pope┼énione przez cz┼éowieka na Ziemi). Historia ludzko┼Ťci w pe┼éni to potwierdza my┼Ťl prof. Zdziechowskiego na przys┼éowiowym ka┼╝dym kroku: cz┼éowiek cz┼éowiekowi jest wilkiem, bo takim zosta┼é stworzony. Cz┼éowieka nie trzeba uczy─ç z┼éa, bo z┼éo siedzi w nim od urodzenia. Czynienie dobra trzeba w niego wpaja─ç. Wie o tym ka┼╝da osoba, kt├│ra ma dzieci. Jednak i to wpajanie w dziecko dobra bardzo cz─Östo czy raczej zazwyczaj ko┼äczy si─Ö fiaskiem. J├│zef Stalin ucz─Öszcza┼é do szko┼éy cerkiewnej (1888-94). W 1894 r. jako jeden z najlepszych uczni├│w tej szko┼éy uzyska┼é stypendium seminarium duchownego w stolicy Gruzji, Tyflisie. Studiowa┼é w nim przez pi─Ö─ç lat religi─Ö chrze┼Ťcija┼äsk─ů i prawie nie zosta┼é kap┼éanem – g┼éosicielem dobra i mi┼éo┼Ťci. Nie zosta┼é. Zosta┼é jednam z najwi─Ökszych zbrodniarzy w dziejach ludzko┼Ťci. „Cz┼éowiekiem”, kt├│ry tak┼╝e oderwa┼é arcypolskie Wilno od Polski, oddaj─ůc je w r─Öce takich samych „chrze┼Ťcijan” jak on sam.

……….

Od pa┼║dziernika 1938 r., a szczeg├│lnie po zerwaniu 28 kwietniu 1939 r. paktu o nieagresji z Polsk─ů z 1934 r., sytuacja polityczna w Europie grozi┼éa wybuchem wojny: Niemcy szykowa┼éy si─Ö na wojn─Ö z Polsk─ů. W sierpniu 1939 r. dosz┼éo do zbli┼╝enia dw├│ch re┼╝ym├│w – hitlerowskiego i sowieckiego, czyli Hitlera ze Stalinem. W Moskwie 23 sierpnia 1939 r. zosta┼é podpisany Pakt Ribbentrop-Mo┼éotow, czyli umowa mi─Ödzynarodowa b─Öd─ůca formalnie paktem o nieagresji pomi─Ödzy III Rzesz─ů i Zwi─ůzkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich, kt├│ra zgodnie z tajnym protoko┼éem dodatkowym, stanowi─ůcym za┼é─ůcznik do oficjalnego dokumentu umowy, dotyczy┼éa rozbioru terytori├│w lub rozporz─ůdzenia niepodleg┼éo┼Ťci─ů suwerennych pa┼ästw: Polski przez Niemcy i Zwi─ůzek Sowiecki oraz zaj─Öcia w ca┼éo┼Ťci Litwy, ┼üotwy, Estonii oraz cz─Ö┼Ťci terytorium Finlandii i Rumunii przez Zwi─ůzek Sowiecki. Dzieli┼é on Europ─Ö na niemieck─ů i sowieck─ů stref─Ö wp┼éyw├│w. W odniesieniu do Polski pakt ten jest okre┼Ťlany jako IV rozbi├│r Polski.
Rz─ůd litewski, oczywi┼Ťcie nic nie wiedz─ůc o tajnym protokole niemiecko-sowieckim likwiduj─ůcym pa┼ästwo litewskie, na wypadek wojny Niemiec z Polsk─ů og┼éosi┼é neutralno┼Ť─ç w konflikcie, jednak de facto by┼é gotowy do ewentualnej wsp├│┼épracy z wrogami Polski, tak jak to uczyni┼é ju┼╝ przedtem - podczas wojny polsko-sowieckiej w 1920 r. Za przy┼é─ůczenie Wilna do Litwy by┼é gotowy podepta─ç t─Ö neutralno┼Ť─ç i wzi─ů─ç udzia┼é w IV rozbiorze Polski.
Przed zaanga┼╝owaniem Litwy do wojny przeciw Polsce u boku Niemc├│w ostrzegali Kowno Brytyjczycy m├│wi─ůc, ┼╝e je┼Ťli Litwa wykorzysta wojn─Ö Niemiec z Polsk─ů jako okazj─Ö do odebrania Polsce Wilna, to ich sytuacja na przysz┼éej konferencji pokojowej b─Ödzie bardzo ci─Ö┼╝ka (Micha┼é Wo┼é┼éejko Vilnius mūsų ir Lietuva rusų Wilnoteka.lt 30.10 2014). Sojusz z Niemcami nie doszed┼é do skutku, jednak Kowno postanowi┼éo w├│wczas samo – z w┼éasnej i nieprzymuszonej woli wej┼Ť─ç w paszcz─Ö sowieckiego smoka, aby z r─ůk Stalina dosta─ç Wilno. Warto tutaj przypomnie─ç co powiedzia┼é premier brytyjski Churchill 5 wrze┼Ťnia 1940 r. w Izbie Gmin, o czym dzisiaj mo┼╝e nikt z historyk├│w polskich nie wie, bo ten fakt nie jest trefny dzisiaj: „Nie zamierzamy uznawa─ç zmian terytorialnych, dokonanych podczas wojny, z wyj─ůtkiem wypadk├│w, gdy strony zainteresowane wyrazi┼éy na nie zgod─Ö swobodnie i w atmosferze dobrej woli” (Sergiusz Piasecki Cz┼éowiek przemieniony w wilka Londyn 1964).
1 wrze┼Ťnia 1939 r. rozpocz─Ö┼éa si─Ö w Europie II wojna ┼Ťwiatowa. Tego dnia Niemcy hitlerowskie napad┼éy na Polsk─Ö, a 17 wrze┼Ťnia od wschodu najazdu zbrojnego na nasz kraj dokona┼é Zwi─ůzek Sowiecki, kt├│ry zgodnie z paktem Ribbentrop-Mo┼éotow przy┼é─ůczy┼é do Zwi─ůzku Sowieckiego polskie Kresy Wschodnie wraz z Wilnem. Armia Czerwona okupowa┼éa Wilno do 19 wrze┼Ťnia do 27 pa┼║dziernika1939 r.
Po agresji Niemiec na Polsk─ů wi─Ökszo┼Ť─ç ┼╝o┼énierzy wielkiego garnizonu wile┼äskiego zosta┼éa skierowana do walki z nimi. W Wilnie pozosta┼éy mniejsze i ma┼ée oddzia┼éy wojskowe, w tym 3 baon 1 Dywizji Piechoty, 2 baony piechoty pod dow├│dztwem p┼ék. Szy┼éejki, komendanta RKU Wilno i 3 baony Pu┼éku KOP „Wilno” oraz przyby┼éy do miasta po naje┼║dzie sowieckim oddzia┼é konny o┼Ťrodka Zapasowego Wile┼äskiej Brygady Kawalerii w Nowej Wilejce; razem oko┼éo 7000 ludzi. Dysponowano 14 dzia┼éami, w tym 8 dzia┼ékami ppanc., kt├│re jednak dysponowa┼éy niewielk─ů ilo┼Ťci─ů naboi; by┼éo jednak sporo broni maszynowej i granat├│w. Po napadzie Zwi─ůzku Sowieckiego na Polsk─Ö 17 wrze┼Ťnia opracowany zosta┼é plan obrony Wilna. Do jego obrony zg┼éosi┼éo si─Ö kilka tysi─Öcy ochotnik├│w. Nie by┼éo jednak ┼╝adnego dynamicznego i zdeterminowanego dow├│dcy. Gor─ůcym zwolennikiem obrony by┼é p┼ék. Kazimierz Rybicki, wok├│┼é kt├│rego zbierali si─Ö obro┼äcy miasta. Garnizon wile┼äski wchodzi┼é w sk┼éad Dow├│dztwa Okr─Ögu Korpusu III Grodno, kt├│rego dow├│dc─ů by┼é genera┼é J├│zef Wilczy┼äski-Olszyna. Rano 18 wrze┼Ťnia przyby┼é z Grodna do Wilna p┼ék dypl. Jaros┼éaw Okulicz-Kozaryn i wyda┼é rozkaz, ┼╝e nie jeste┼Ťmy z bolszewikami w stanie wojny (sic) i oddzia┼éy wojskowe maj─ů opu┼Ťci─ç Wilno i przej┼Ť─ç nad granic─Ö litewsk─ů. Z powodu opuszczenia Wilna przez wi─Ökszo┼Ť─ç oddzia┼é├│w wojskowych, tego dnia wieczorem pp┼ék Tadeusz Podwysocki wyda┼é rozkaz: odwr├│t wszystkich ┼╝o┼énierzy na granic─Ö litewsk─ů. Mieszka┼äcy Wilna przyj─Öli z oburzeniem t─ů decyzj─Ö i postanowili sami broni─ç swego miasta przed bolszewickim naje┼║d┼║c─ů. Na dziedzi┼äcu Rejonowej Komendy Uzupe┼énie┼ä zebra┼éo si─Ö wiele setek ochotnik├│w, wyra┼╝aj─ůc wol─Ö walki i ┼╝─ůdaj─ůcych broni. Ju┼╝ p├│┼║nym wieczorem rozpocz─Ö┼éa si─Ö obrona Wilna przez mieszka┼äc├│w miasta, g┼é├│wnie m┼éodzie┼╝ gimnazjaln─ů. Walki rozpocz─Ö┼éo powitanie ogniem armatnim z G├│ry Trzech Krzy┼╝y wkraczaj─ůcych czo┼ég├│w sowieckich przez m┼éodzie┼╝ wile┼äsk─ů pod dow├│dztwem m┼éodego plutonowego. Potem walki toczy┼éy si─Ö na cmentarzu Rossa i w obronie wile┼äskiej radiostacji na Lip├│wce, walczono ko┼éo wiaduktu kolejowego na szosie do Nowowilejki. Stworzony przez mjra Ossowskiego oddzia┼é „Legii Oficerskiej” wsp├│lnie z poblisk─ů plac├│wk─ů o.p.l, uzbrojony w ckm, zniszczy┼é dwa czo┼égi sowieckie przy ul. Poleskiej, kilka innych czo┼ég├│w zniszczono w pobli┼╝u Zielonego Mostu i na ulicy Ostrobramskiej, kt├│re zosta┼éy obrzucone granatami. Obrona Wilna musia┼éa by─ç znacz─ůca i bolesna dla czerwonoarmiejc├│w, skoro o walkach z Polakami w Wilnie pisa┼é obszernie g┼é├│wny dziennik sowiecki „Prawda” w wydaniach z dnia 23 i 27 wrze┼Ťnia (Karol Liszewski Wojna polsko-sowiecka 1939 Londyn 1986). Mieszka┼äcy Wilna nie oddali Sowietom miasta bez walki! Podj─Öli si─Ö jej, chocia┼╝ by┼é to beznadziejny i tragiczny op├│r. Bronili honoru i polskiego Wilna.
Zaraz po zaj─Öciu Wilna przez Armi─Ö Czerwon─ů w┼éadze litewskie wyrazi┼éy wobec Zwi─ůzku Sowieckiego niepok├│j przez zaj─Öcie miasta przez Armi─Ö Czerwon─ů, uwa┼╝aj─ůc je w przes┼éanej nocie za sw─ů konstytucyjn─ů stolic─Ö, jak r├│wnie┼╝ Wilno i Wile┼äszczyzn─Ö za ziemi─Ö etnicznie litewsk─ů. Chocia┼╝ w┼éadze sowieckie uspokoi┼éy Kowno o┼Ťwiadczeniem, ┼╝e Moskwa „w zasadzie zamierza przekaza─ç Wilno i Wile┼äszczyzn─Ö Litwie, wcale nie my┼Ťla┼éy tego uczyni─ç, gdy┼╝ zgodnie z umow─ů Ribbentrop-Mo┼éotow z 23 sierpnia 1939 r. Litwa mia┼éa si─Ö znale┼║─ç w niemieckiej strefie wp┼éyw├│w. Je┼Ťli tak by si─Ö sta┼éo, to Wilno jako zdobycz wojenna Moskwy by┼éoby sowieckie i prawdopodobnie przy┼é─ůczone do Sowieckiej Republiki Bia┼éoruskiej, st─ůd zaraz „…po zaj─Öciu przez Armi─Ö Czerwon─ů… Wilno by┼éo traktowane przez w┼éadze na miejscu na r├│wni ze wszystkimi innymi „wyzwolonymi” miejscowo┼Ťciami w Polsce i uwa┼╝ane za cz─Ö┼Ť─ç Zachodniej Bia┼éorusi”, w mie┼Ťcie zainstalowa┼éy si─Ö w┼éadze bia┼éoruskie - bia┼éoruski Tymczasowy Zarz─ůd Wile┼äski i 22 wrze┼Ťnia zacz─ů┼é ukazywa─ç si─Ö dziennik w j─Özyku bia┼éoruskim „Wilenskaja Prawda”. 7 pa┼║dziernika w ramach „przedwyborczej kampanii” do Zgromadzenia Narodowego Zachodniej Bia┼éorusi, na placu ┼üukiskim w Wilnie urz─ůdzono wiec z transparentami domagaj─ůcymi si─Ö po┼é─ůczenia Wilna z Bia┼éorusi─ů Sowieck─ů. Moskiewski rz─ůdowy dziennik „Izwiestja” z 9 pa┼║dziernika 1939 r. w korespondencji z Wilna pisa┼é: „…Strza┼éki zegar├│w zosta┼éy przestawione o dwie godziny naprz├│d i Wilno ┼╝yje wed┼éug nowego moskiewskiego czasu…” (Wiktor Sukiennicki Bia┼éa Ksi─Öga…” Instytut Literacki, Pary┼╝ 1964, str. 127. To, ┼╝e z pocz─ůtku sowieckiej okupacji Wilna w┼éadze sowieckie nie podj─Ö┼éy jeszcze decyzji o przekazaniu Wilna Litwie, potwierdza tak┼╝e i to, ┼╝e na murach miasta niezliczone afisze zapowiada┼éy nowe lepsze czasy dla "uciskanej ludno┼Ťci" w Zwi─ůzku Sowieckim. O jakichkolwiek prawach Litwy do Wilna ani w Wilnie, ani w Moskwie nikt nie m├│wi┼é i nie pisa┼é, gdy┼╝ one dla Zwi─ůzku Sowieckiego w├│wczas po prostu nie istnia┼éy. W mie┼Ťcie buszowa┼éo NKWD. Noc─ů enkawudzi┼Ťci przeprowadzaj─ů rewizje i aresztowania, szukaj─ůc oficer├│w, zal─ů┼╝k├│w konspiracji, terroryzuj─ůc ludno┼Ť─ç. W okresie kilkutygodniowej sowieckiej okupacji zd─ů┼╝y┼éo zamordowa─ç oko┼éo 2500 je┼äc├│w polskich i kilkuset cywil├│w oraz aresztowa─ç i wywie┼Ť─ç do Zwi─ůzku Sowieckiego 500 znanych Polak├│w.
Dopiero podpisuj─ůc traktat graniczny 28 wrze┼Ťnia 1939 r. w┼éadze Niemiec i Zwi─ůzku Sowieckiego dokona┼éy rewizji strefy wp┼éyw├│w w Polsce i we wschodniej Europie. Za wschodnie Mazowsze i z prawobrze┼╝n─ů cz─Ö┼Ťci─ů Warszawy (Praga) i Lubelszczyzn─Ö do sowieckiej strefy wp┼éyw├│w zosta┼éa w┼é─ůczona Litwa. Prawdopodobnie przyczyn─ů zgody Niemiec na zamian─Ö Litwy za Lubelszczyzn─Ö, kt├│ra mia┼éa wraz z prawobrze┼╝n─ů cz─Ö┼Ťci─ů Warszawy przypa┼Ť─ç Zwi─ůzkowi Sowieckiemu by┼é fakt zaj─Öcia ju┼╝ Wilna przez Armi─Ö Czerwon─ů. Zaj─Öcie Litwy przez Zwi─ůzek Sowiecki by┼éo wi─Öc tylko kwesti─ů czasu. W├│wczas Moskwa zaoferowa┼éa Litwie przej─Öcie Wilna wraz z ma┼é─ů cz─Ö┼Ťci─ů Wile┼äszczyzny, jednak nie za darmo, a za cen─Ö ┼éatwiejszego zaj─Öcia Litwy przez Armi─Ö Czerwon─ů.
Micha┼é Wo┼é┼éejko w artykule Vilnius mūsų ir Lietuva rusų Wilnoteka.lt 30.10.2014 pisze: Stalin chytrze rozegra┼é t─Ö spraw─Ö z Litw─ů. Zachowanie Moskwy w zaj─Ötym polskim Wilnie stwarza┼éo wra┼╝enie, ┼╝e miasto zostanie przy┼é─ůczone do Sowieckiej Republiki Bia┼éoruskiej. Jednak jednocze┼Ťnie Moskwa wysy┼éa┼éa sygna┼éy do Kowna, ┼╝e jest skora przy┼é─ůczy─ç miasto do Litwy, chocia┼╝, jak wspomnia┼éem, to Litwini pierwsi rozpocz─Öli flirt z Moskw─ů. Armia Czerwona zaj─Ö┼éa Wilno 19 wrze┼Ťnia 1939 r. i jeszcze tego samego dnia odby┼éo si─Ö posiedzenie rady ministr├│w Litwy, podczas kt├│rego polecono pos┼éowi nadzwyczajnemu i pe┼énomocnemu rz─ůdu Litwy w Moskwie, aby powiadomi┼é rz─ůd sowiecki, ┼╝e zaj─Öte przez wojska sowieckie terytorium Wile┼äszczyzny (dos┼é. kraju wile┼äskiego) zamieszka┼ée jest przez Litwin├│w i Litwa ma prawa do tego terytorium. W rzeczy samej, jeszcze tego samego dnia Ladasowi Natkevi─Źiusowi, przedstawicielowi Litwy, uda┼éo si─Ö spotka─ç w Moskwie z sowieckim ministrem spraw zagranicznych Wiaczes┼éawem Mo┼éotowem. Zachowa┼éa si─Ö obszerna, oznaczona gryfem „poufne”, notatka z tej rozmowy sporz─ůdzona przez litewskiego dyplomat─Ö. Natkevi─Źius przypomnia┼é komisarzowi spraw zagranicznych ZSRS o umowie sowiecko-litewskiej z 12 lipca 1920 r., oraz ┼╝e na jej mocy ustalona zosta┼éa granica pomi─Ödzy Litw─ů a Rosj─ů Sowieck─ů i ┼╝e Litwini w spos├│b czynny pomogli w├│wczas Armii Czerwonej w jej zmaganiach z Polakami. Litewski dyplomata podkre┼Ťla┼é, ┼╝e strona sowiecka niejednokrotnie p├│┼║niej potwierdza┼éa, i┼╝ umowa ta jest wi─ů┼╝─ůca dla obu stron, zaznaczaj─ůc jednocze┼Ťnie, i┼╝ pa┼ästwo litewskie pomimo tego, ┼╝e nawi─ůza┼éo stosunki mi─Ödzypa┼ästwowe z Polsk─ů w 1938 r. nigdy nie wyrzek┼éo si─Ö swych praw do terytorium przyznanego Litwie w traktacie sowiecko-litewskim z 12 lipca 1920 r. Mo┼éotow odpowiedzia┼é, ┼╝e w┼éadze sowieckie pami─Ötaj─ů o swoich zobowi─ůzaniach wobec Litwy i ┼╝e problem Wilna mo┼╝e by─ç rozwi─ůzany pomy┼Ťlnie dla Litwy, ale trzeba z tym poczeka─ç z powodu nadal toczonych walk. Oczywi┼Ťcie nie powiedzia┼é o g┼é├│wnej przyczynie zw┼éoki, kt├│r─ů by┼éo to, ┼╝e zgodnie z paktem sowiecko-niemieckim z 23 sierpnia 1939 r. Litwa Kowie┼äska mia┼éa by─ç zaj─Öta przez Niemcy. Mo┼éotow zrozumia┼é w├│wczas, ┼╝e dzia┼éanie Litwin├│w jest z┼éamaniem og┼éoszonej przez nich samych neutralno┼Ťci i przez to otwiera pole do nowej gry i weryfikacji ustale┼ä z Niemcami z 23 sierpnia 1939 r. Inicjatywa Litwin├│w dawa┼éa wreszcie mo┼╝liwo┼Ť─ç wci─ůgni─Öcia Litwy w orbit─Ö wp┼éyw├│w ZSRS, co de facto oznacza┼éo przysz┼é─ů okupacj─Ö jej terytorium przez Sowiet├│w. W dniach 27-28 wrze┼Ťnia 1939 r. z udzia┼éem Joachima von Ribbentropa, Wiaczes┼éawa Mo┼éotowa oraz samego J├│zefa Stalina zosta┼éa ustalona strefa wp┼éyw├│w w Europie Wschodniej mi─Ödzy Niemcami i Zwi─ůzkiem Sowieckim. W ich wyniku los Litwy zosta┼é na nowo przes─ůdzony. Mo┼éotow i Stalin otrzymali Litw─Ö w zamian za odst─ůpienie Niemcom wschodniego Mazowsza z lewobrze┼╝n─ů cz─Ö┼Ťci─ů Warszawy i Lubelszczyzny, a wi─Öc ziem zamieszka┼éych przez Polak├│w, co by┼éo nie na r─Ök─Ö Zwi─ůzkowi Sowieckiemu, rzekomo wyzwalaj─ůcemu spod polskiej okupacji Bia┼éorusin├│w i Ukrai┼äc├│w.
Po dziesi─Öciu dniach oczekiwania Litwini zostali zaproszeni na Kreml. 7 pa┼║dziernika 1939 r. do Moskwy przyby┼éa litewska delegacja rz─ůdowa na czele z ministrem spraw zagranicznych J. Urbszysem. Po d┼éugich rozmowach z Litwinami Stalin postanowi┼é sprezentowa─ç Litwie polskie Wilno i cz─Ö┼Ť─ç Wile┼äszczyzny (t─Ö najbardziej polsk─ů) za bazy wojska sowieckiego na Litwie (20 tys. ┼╝o┼énierzy; w rzeczywisto┼Ťci by┼éo ich znacznie wi─Öcej). „Si┼éa tych baz przewy┼╝sza┼éa si┼é─Ö male┼äkiej armii litewskiej. Mog─ů wi─Öc w ka┼╝dej chwili nie tylko odebra─ç „prezent” (Wilno), ale i zabra─ç ca┼é─ů Litw─Ö, kt├│r─ů trzymaj─ů w gar┼Ťci” (S. Piasecki). 10 pa┼║dziernika zosta┼é podpisa┼éy Traktat o przekazaniu Wilna Litwie i o pomocy wzajemnej mi─Ödzy Zwi─ůzkiem Sowieckim i Litw─ů. Litwini nie mogli i nie chcieli odm├│wi─ç tego daru. Wilno to spe┼énienie ich marze┼ä. Prezydent Smetona wyrazi┼é wi─Öc zgod─Ö na sowieckie warunki. Litwini z wielk─ů rado┼Ťci─ů przyjmuj─ů Wilno z r─ůk Stalina. Na ulicach Kowna rado┼Ť─ç. Litewskie gazety wypuszczaj─ů nadzwyczajne wydania. Pisz─ů o „prze┼éomie w dziejach narodu”. Ulicami maszeruj─ů wielotysi─Öczne demonstracje - wdzi─Öczno┼Ť─ç dla Stalina deklaruje nawet prawica (Marek Sterlingow Wilno. Sze┼Ť─ç razy z r─ůk do r─ůk Gazeta.pl 18.10.2009). Ale jednocze┼Ťnie bardziej trze┼║wo my┼Ťl─ůce osoby (niestety, Litwini prze┼╝arci do szpiku ko┼Ťci skrajnym nacjonalizmem nigdy nie mieli i nie maj─ů polityk├│w wielkiej klasy i wizji, jak s┼éusznie zauwa┼╝a Micha┼é Wo┼é┼éejko w Wilnotece.lt z 30.10.2014) zacz─Ö┼éy g┼éo┼Ťno i proroczo m├│wi─ç: „Vilnius mūsų ir Lietuva rusų /Wilno dla Litwy, a Litwa dla Ruskich”. Szef propagandy III Rzeszy, Joseph Goebbels od 1923 r. prowadzi┼é dziennik (29 tom├│w) i pod dat─ů 12 pa┼║dziernika 1939 r. zanotowa┼é: „W zamian za rezygnacj─Ö z suwerenno┼Ťci, Moskwa odst─ůpi┼éa Litwie Wilno. Poczciwi Litwini przyjmuj─ů to jeszcze z wdzi─Öczno┼Ťci─ů”. Litwa podpisuj─ůc z Moskw─ů traktat o przekazaniu jej Wilna brutalnie z┼éama┼éa swoj─ů neutralno┼Ť─ç og┼éoszon─ů przed wybuchem wojny. I to ju┼╝ podczas rozmowy Ladasa Natkevi─Źiusa z Wiaczes┼éawem Mo┼éotowem odbytej 19 wrze┼Ťnia 1939 r., kiedy to Litwa wysun─Ö┼éa roszczenia terytorialne wobec, co wymaga podkre┼Ťlenia, wci─ů┼╝ walcz─ůcej przeciw dw├│m wrogom Polski. I nie pomog─ů prezentowane w historiografii litewskiej tezy, ┼╝e Litwa w 1939 r. zachowa┼éa neutralno┼Ť─ç, bo to wierutne k┼éamstwo. Szkoda, ┼╝e to k┼éamstwo akceptuj─ů niekt├│rzy s┼éabo wykszta┼éceni i ma┼éo inteligentni lub przekupni historycy polscy. Po drugie traktat sowiecko-litewski by┼é sprzeczny z prawem mi─Ödzynarodowym, gdy┼╝ tereny przyznane przez Moskw─Ö Litwie stanowi┼éy w ┼Ťwietle prawa mi─Ödzynarodowego terytorium pa┼ästwa polskiego, a okupant – Moskwa nie ma prawa rozporz─ůdza─ç okupowanymi terytoriami, czyli zmienia─ç granice okupowanego terytorium, a Litwa nie mia┼éa prawa ich przyjmowa─ç od okupanta. Litwa Kowie┼äska przejmuj─ůc polskie Wilno od Stalina wzi─Ö┼éa de facto wraz z Niemcami, Zwi─ůzkiem Sowieckim i S┼éowacj─ů w IV rozbiorze Polski (po┼Ťredni udzia┼é). Pisarz historyczny S┼éawomir Koper w wywiadzie udzielonym internetowej gazecie wPolityce (12.10.2019) na pytanie: „Ilu by┼éo agresor├│w we wrze┼Ťniu 1939 r.? Tylko Niemcy i Sowieci napadli na Polsk─Ö?” odpowiedzia┼é, ┼╝e: „Do tego grona nale┼╝y jeszcze zaliczy─ç S┼éowak├│w i Litwin├│w. Pierwsi wkroczyli razem z Wehrmachtem, a drudzy wzi─Öli udzia┼é w rozbiorze Polski zajmuj─ůc Wile┼äszczyzn─Ö” (ale w Polsce o tym g┼éo┼Ťno si─Ö nie m├│wi i st─ůd to pytanie do S┼éawomira Kopera). Polako┼╝erczy odrodzony ponownie litewski Zwi─ůzek Wyzwolenia Wilna triumfowa┼é, a zaczadzony polako┼╝erstwem deklarowa┼é: „Pragniemy bliskiego i przyjaznego s─ůsiedztwa z ZSRR” (M. Kosman). ┼╗yczenie ich spe┼éni┼éo si─Ö nawet ponad to czego chcieli. W latach 1940-1991 Litwa by┼éa cz─Ö┼Ťci─ů Zwi─ůzku Sowieckiego. I jak si─Ö okaza┼éo, przekazanie Litwie Wilna i cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny by┼éo po prostu zwyk┼é─ů „po┼╝yczk─ů”.
Rozmowa Ladasa Natkevi─Źiusa z Wiaczes┼éawem Mo┼éotowem odbyta 19 wrze┼Ťnia 1939 r. by┼éa ┼║r├│d┼éem p├│┼║niejszej zgody suwerennych w┼éadz litewskich na utrat─Ö przez Litw─Ö niepodleg┼éo┼Ťci, poprzez instalacj─Ö wojskowych baz sowieckich na terytorium Litwy; dlatego oskar┼╝anie dzi┼Ť Moskwy za rzekomo bezprawn─ů okupacj─Ö Litwy jest niezgodne z prawd─ů. Micha┼é Wo┼é┼éejko stawia pytanie: Czy zatem nie sta┼éo si─Ö tak, ┼╝e niepohamowana ┼╝─ůdza posiadania Wilna przez kierownictwo pa┼ästwa litewskiego pchn─Ö┼éa ich w "sowieckie ┼éapy"? Zaryzykowa┼ébym tak─ů tez─Ö. Nale┼╝y wi─Öc postawi─ç pytanie, co by si─Ö sta┼éo, gdyby faktycznie w┼éadze z Kowna trzyma┼éy si─Ö twardo og┼éoszonej przez nich samych zasady neutralno┼Ťci. Z pewno┼Ťci─ů Niemcy wymog┼éyby na Litwie sojusz wojskowy i zwasalizowa┼éyby Litw─Ö. Dowodz─ů tego ich dzia┼éania we wrze┼Ťniu 1939 r., w tym wskazany wy┼╝ej projekt umowy obronnej. Niemniej trudno wyobrazi─ç sobie, ┼╝e Litwa by┼éaby w pierwszych latach wojny okupowana przez III Rzesz─Ö, a tym bardziej, by Niemcy dokonali wyw├│zki i eksterminacji ludno┼Ťci, tak jak to uczynili Sowieci w czerwcu 1941 r. I rzecz najwa┼╝niejsza: nawet w wymuszonym sojuszu z III Rzesz─ů, upragnione Wilno sta┼éoby si─Ö po trupie Polski w┼éasno┼Ťci─ů Litwin├│w. Czasem bywa tak, ┼╝e d─ů┼╝enie do celu za wszelk─ů cen─Ö, powoduje, ┼╝e wy┼é─ůcza si─Ö racjonalne my┼Ťlenie, pragmatyzm i zdrowy rozs─ůdek. Przestaje obowi─ůzywa─ç kalkulacja zysk├│w i strat. Posiadanie Wilna przez 7 miesi─Öcy kosztowa┼éo nar├│d litewski ogromn─ů cen─Ö i do tego zupe┼énie nieadekwatn─ů do zysku. P┼éynie z tej historii nauka. Nigdy nie wolno by─ç talmudycznym i nigdy nie nale┼╝y paktowa─ç - co nale┼╝y podkre┼Ťli─ç - z w┼éasnej woli z diab┼éem. Tym akurat w 1939 roku byli bolszewicy. Przed 75. laty, zar├│wno politycy, jak i spo┼éecze┼ästwo litewskie, w og├│le nie zdawali sobie sprawy z b┼é─Öd├│w, jakie pope┼énili. Niech ┼Ťwiadczy o tym chocia┼╝by, dzi┼Ť szokuj─ůcy, fragment tekstu profesora Fabionisa Keme┼íisa zamieszczony 11 pa┼║dziernika 1939 roku na ┼éamach gazety Mūsų Vilnius - organu Zwi─ůzku Wyzwolenia Wilna. Pisa┼é on – „19 lat cierpieli┼Ťmy z powodu utraty Wilna, teraz je mamy! - pisa┼é naukowiec - Nasz wschodni s─ůsiad - Wielka Rosja - po czasowym przej─Öciu z r─ůk okupanta naszej stolicy i kraju wile┼äskiego - zwr├│ci┼é je nam. Czy┼╝ trzeba wyja┼Ťnia─ç, jak donios┼éy krok uczyni┼é ZSRS? […] Pragniemy bliskiego i przyjaznego s─ůsiedztwa z ZSRS"”.
Spe┼énia┼é si─Ö sen mieszka┼äc├│w Litwy Kowie┼äskiej o litewskim Wilnie. I nie mia┼éo najmniejszego znaczenia, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç z nich w og├│le tego miasta nie zna┼éa, a dziesi─ůtki, ba, mo┼╝e setki tysi─Öcy Litwin├│w nigdy grodu nad Wili─ů nawet nie widzia┼éa na oczy. Czy to jednak by┼éo takie wa┼╝ne? Czy mia┼éo jakie┼Ť znaczenie, ┼╝e Wilno by┼éo w istocie miastem polskim, zamieszka┼éym g┼é├│wnie przez tych okropnych, cz─Östo znienawidzonych Polak├│w, obok kt├│rych ┼╝yli ┼╗ydzi, Rosjanie i Bia┼éorusini? Tych ostatnich - o zgrozo - by┼éo w Wilnie nawet wi─Öcej ni┼╝ Litwin├│w i r├│wnie┼╝ ┼Ťnili o tym, ┼╝e to najpi─Ökniejsze miasto p├│┼énocnej Europy b─Ödzie kiedy┼Ť stolic─ů ich pa┼ästwa, ┼╝e miasto nie ma przesz┼éo┼Ťci litewskiej. To wszystko by┼éo wtedy bez znaczenia. Wa┼╝ne by┼éo tylko to, co dzieje si─Ö „tu i teraz”, ┼╝e Wilno jest litewskie. Vilnius mūsų - dar┼éa si─Ö wniebog┼éosy rozemocjonowana m┼éodzie┼╝ ze Zwi─ůzku Wyzwolenia Wilna. W patriotyczno-efekciarskie tony bili poruszeni publicy┼Ťci i politycy. I zgo┼éa niewielu zdawa┼éo sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e by┼é to pocz─ůtek ko┼äca niepodleg┼éo┼Ťci Litwy. Bo w┼éa┼Ťnie utrata niepodleg┼éo┼Ťci by┼éa cen─ů za paktowanie z diab┼éem, czyli Sowietami i za przyj─Öcie z ich r─ůk prezentu, jakim by┼éo Wilno. Czy nale┼╝y dodawa─ç, ┼╝e to zawsze jest to cena najwy┼╝sza dla ka┼╝dego narodu? (Micha┼é Wo┼é┼éejko Vilnius mūsų ir Lietuva rusų Wilnoteka.lt 30.10 2014).
Chocia┼╝ uk┼éad sowiecko-litewski z 10 pa┼║dziernika 1939 r. nawi─ůzywa┼é do traktatu litewsko-sowieckiego z 12 VII 1920 r., to jednak nie przywraca┼é granicy sowiecko-litewskiej przewidzianej tym traktatem. Moskwa uzna┼éa, ┼╝e nie mo┼╝e przekaza─ç Litwie ok. 20 000 km kw. obszaru z grubo ponad p├│┼é milionami mieszka┼äc├│w, na kt├│rym w og├│le nie ma Litwin├│w. Przyznany Litwie obszar by┼é prawie na ca┼éej d┼éugo┼Ťci w─ůskim pasem terytorium ci─ůgn─ůcym si─Ö 220 km, zaczynaj─ůcym si─Ö na po┼éudniu ko┼éo stacji kolejowej Orany i ci─ůgn─ůcym si─Ö wzd┼éu┼╝ dawnej granicy polsko-litewskiej a┼╝ do Turmontu przy dawnej granicy polsko-┼éotewskiej (Pawe┼é Eberhatdt Polska granica wschodnia 1939–1945 Warszawa 1993). Kreml przekaza┼é teraz Litwie obszar 6 880 km kw., a wi─Öc 3-4 razy mniejszy od ustalonego w 1920 r., na kt├│rym mieszka┼éo 549 000 ludzi, w tym 321 700 Polak├│w, zaledwie 31 300 Litwin├│w, 107 600 ┼╝yd├│w i 75 200 Bia┼éorusin├│w (O. ┼üossowski, M. Kosman). Aby uspokoi─ç nastroje antysowieckie w┼Ťr├│d Litwin├│w za w┼é─ůczenie Litwy do Zwi─ůzku Sowieckiego w 1940 r. Kreml przekaza┼é Litwie dodatkowo 2 647 km kw. Tak wi─Öc na przekazanym Litwie obszarze mieszka┼éo 10 razy wi─Öcej Polak├│w ni┼╝ Litwin├│w! Dlatego nawet sowiecki minister spraw zagranicznych Wiaczes┼éaw Mo┼éotow w swoim expose na V Nadzwyczajnej Sesji Rady Najwy┼╝szej ZSRR z 31 pa┼║dziernika 1939 r. powiedzia┼é m.in.: „Zwi─ůzek Sowiecki poszed┼é na przekazanie miasta Wilna Republice Litewskiej nie dlatego, ┼╝e dominuje w nim ludno┼Ť─ç litewska. Nie, w Wilnie wi─Ökszo┼Ť─ç stanowi ludno┼Ť─ç nie-litewska” („Izwiestja” nr 253 (7023), Moskwa 1 XI 1939; „Bia┼éa Ksi─Öga”, Instytut Literacki, Pary┼╝ 1964, s. 136-137). Tym samym Zwi─ůzek Sowiecki udowodni┼é, ┼╝e nie respektowa┼é prawo narod├│w do samostanowienia o w┼éasnym losie. Polacy w Wilnie mieli ┼╝y─ç pod okupacj─ů litewsk─ů tylko dlatego, ┼╝e takie by┼éo ┼╝yczenie Stalina, no i oczywi┼Ťcie Litwin├│w.
Kiedy 10 pa┼║dziernika 1939 r. zosta┼éa upubliczniona tre┼Ť─ç traktatu litewsko-sowieckiego, czyli o tym, ┼╝e Rosja przekazuje Litwie Wilno z cz─Ö┼Ťci─ů Wile┼äszczyzny, pose┼é polski w Kownie Franciszek Charwat 12 pa┼║dziernika z┼éo┼╝y┼é oficjalny protest rz─ůdu polskiego na litewsko-sowiecki zamach na integralno┼Ť─ç terytorialn─ů Polski. Na protest ten rz─ůd litewski odpowiedzia┼é dwa dni p├│┼║niej, ┼╝e nie uznaje Polski jako pa┼ästwa i nowego rz─ůdu polskiego w Pary┼╝u, poniewa┼╝ Polska, a powtarza┼é to za Hitlerem i Stalinem, jako pa┼ästwo, przesta┼éa istnie─ç z dniem 18 wrze┼Ťnia 1939 r. – Odpowiedzi udzieli┼é litewski minister spraw zagranicznych Juozas Urbsys, kt├│ry odbiera┼é Wilno od Stalina. Arogancki, bo pewny siebie i wiary, ┼╝e przysz┼éo┼Ť─ç Litwy jest zabezpieczona, dziewi─Ö─ç miesi─Öcy p├│┼║niej prze┼╝ywa┼é upadek pa┼ästwa litewskiego, kt├│re Stalin przy┼é─ůczy┼é do Zwi─ůzku Sowieckiego. A on sam pojecha┼é na koszt Stalina na zas┼éu┼╝ony urlop w wi─Özieniach sowieckich, w kt├│rych przebywa┼é przez 13 lat, o co sam si─Ö postara┼é.
Nast─ůpi┼éo wi─Öc zerwanie przez Litw─Ö stosunk├│w dyplomatycznych z Polsk─ů i wyjazd polskiego pos┼éa i attache wojskowego. Attache wojskowy w Kownie, p┼ék Leon Mitkiewicz napisa┼é w swoich Wspomnieniach kowie┼äskich (Londyn 1967): „W chwili opuszczenia Kowna nie zosta┼éy skierowane do nas ┼╝adne s┼éowa po┼╝egnania ze strony Litwin├│w. Nikt z litewskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych czy te┼╝ z litewskiego sztabu Generalnego, nie uwa┼╝a┼é za potrzebne zjawi─ç si─Ö w Poselstwie Polskim, aby zado┼Ť─ç uczyni─ç elementarnej kurtuazji”. – Prostactwo i chamstwo litewskich polityk├│w i dow├│dc├│w z rodzin ch┼éopskich, a przede wszystkim nienawi┼Ť─ç do Polski i Polak├│w da┼éy tu zna─ç o sobie. Zreszt─ů nie pierwszy i nieostatni raz.
Opiek─Ö nad Polakami na Litwie przej─Ö┼éo poselstwo brytyjskie. Nie by┼éa to za dobra opieka, st─ůd Litwini czuli si─Ö bezkarni w swym zachowaniu wobec tamtejszych Polak├│w.
Rz─ůd polski z┼éo┼╝y┼é protest rz─ůdowi litewskiemu „przeciwko paktowi i obj─Öciu przez rz─ůd Litwy ziem polskich przekazanych przez ZSRR i nie nale┼╝─ůcych do ZSRR”. Minister Zaleski protest ten, poprzez ambasador├│w, przes┼éa┼é rz─ůdom pa┼ästw sojuszniczych i neutralnych (Piotr ┼╗ary┼ä Polska – Litwa – Wilno „┼╗ycie Warszawy” 26-27.10.1991).
Mitkiewicz pisze, ┼╝e po podpisaniu traktatu litewsko-sowieckiego w Kownie odby┼éa si─Ö masowa demonstracja radosnych ze szcz─Ö┼Ťcia Litwin├│w. Przed Muzeum Wojskowym przem├│wi┼é do t┼éum├│w gen. Vladas Negavicius, kt├│ry „pozwoli┼é sobie w tragicznej dla Polak├│w chwili, na s┼éowa szyderstwa i ci─Ö┼╝kiej obrazy narodu polskiego”, ┼╝e po upadku Polski „Polacy p┼éaczliwie ┼╝ebrz─ů o kawa┼éek chleba, buty i kawa┼éek dachu nad g┼éow─ů tu, na Litwie, jako uchod┼║cy”. Tak┼╝e w gazetach litewskich, w tym tak┼╝e katolickich (!), „mno┼╝y┼éy si─Ö szyderstwa i kpiny z tragedii bratniego przez wieki narodu” polskiego (Marceli Kosman Orze┼é i Pogo┼ä Toru┼ä 1992). Niestety, r├│wnie┼╝ wielu Litwin├│w przyj─Ö┼éo z zadowoleniem upadek pa┼ästwa polskiego. Zygmunt Brzozowski wspomina: „Moi znajomi Litwini z Wi┼ékomierza, po przegranej przez Polsk─Ö wojnie, nie mogli odm├│wi─ç sobie przyjemno┼Ťci, by z odcieniem pewnego szyderstwa w g┼éosie nie zapyta─ç: „No i co z waszym honorem. Zaledwie miesi─ůc potrafili┼Ťcie stawia─ç op├│r wojskom niemieckim””. – Tymczasem Litwa Kowie┼äska nie potrafi┼éa ani jednego dnia walczy─ç w obronie swej niepodleg┼éo┼Ťci. Kilka miesi─Öcy p├│┼║niej – 15 czerwca 1940 r. odda┼éa Litw─Ö Armii Czerwonej/Zwi─ůzkowi Sowieckiemu bez oddania chocia┼╝by jednego strza┼éu! Litwini pokazali swe prawdziwe – chamskie oblicze. Co to za chrze┼Ťcijanin co cieszy si─Ö z czyjego┼Ť nieszcz─Ö┼Ťcia?! Oto do jakiego upadku moralnego doprowadzi┼é Litwin├│w nacjonalizm ich przyw├│dc├│w politycznych i ko┼Ťcielnych.
Nale┼╝y zwr├│ci─ç uwag─Ö na fakt, ┼╝e po przej─Öciu Wilna przez Litwin├│w od Zwi─ůzku Sowieckiego ani prezydent Antanas Smetona, ani rz─ůd litewski, ani wszystkie inne agendy rz─ůdu litewskiego na przenios┼éy si─Ö do Wilna – konstytucyjnej stolicy Litwy. Chocia┼╝ w mie┼Ťcie litewski garnizon wojskowy liczy┼é 7000 ┼╝o┼énierzy i by┼éo mrowie policjant├│w, bano si─Ö polskiego Wilna i prowokowania Polak├│w. Miasto tylko w konstytucji litewskiej by┼éo stolic─ů Litwy Kowie┼äskiej, a de facto polskim miastem znajduj─ůcym si─Ö pod okupacj─ů litewsk─ů. Dopiero Sowieci uczynili z Wilna faktyczn─ů stolic─Ö Litwy- Sowieckiej Litwy. Tak┼╝e hitlerowskie w┼éadze okupacyjne (1941-44) umie┼Ťcili swe urz─Ödy nie w polskim Wilnie, a tylko w Kownie, gdzie w┼Ťr├│d przyjaci├│┼é litewskich czu┼éy si─Ö bezpieczniej.
Po ataku Zwi─ůzku Sowieckiego na Polsk─Ö 17 wrze┼Ťnia 1939 r. chc─ůc unikn─ů─ç niewoli sowieckiej, granic─Ö litewsk─ů przekroczy┼éo oko┼éo 14 tysi─Öcy polskich ┼╝o┼énierzy (P. ┼üossowski) i oko┼éo 20 tysi─Öcy cywilnych uchod┼║c├│w. Dla uchod┼║c├│w wojskowych w┼éadze litewskie utworzy┼éy szereg specjalnych oboz├│w w Birsztynach, Bir┼╝ach, Kalwarii (Suwalskiej), Ko┼éotowie, Olicie, Po┼é─ůdze, Rakiszkach, Wojtkuszkach ko┼éo Wi┼ékomierza i w samym Wi┼ékomierzu. Bardzo du┼╝o internowanych ┼╝o┼énierzy uda┼éo si─Ö zbiec do wojska polskiego na Zachodzie – Francji i Anglii (Z. Brzozowski); pozostali wpadli w ┼éapy NKWD i zostali wywiezieni w g┼é─ůb Rosji, gdzie wielu z nich zosta┼éo zamordowanych. W wielu polskich prolitewskich, czyli tendencyjnych artyku┼éach i publikacjach czyta si─Ö o nadspodziewane poprawnym ustosunkowaniu si─Ö Litwin├│w do polskich uchod┼║c├│w. Okazuje si─Ö jednak, ┼╝e odnoszenie si─Ö Litwin├│w do tych Polak├│w, szczeg├│lnie do cywilnych uchod┼║c├│w nie zawsze by┼éo poprawne.
Ot├│┼╝ we wspomnieniach Stanis┼éawa Jankowskiego „Agatona” pt. Z fa┼észywym ausweisem w prawdziwej Warszawie (Warszawa 1980), w rozdziale „Litwa, ojczyzna nie moja” czytamy o tym, ┼╝e oddzia┼é ┼╝o┼énierzy polskich, w kt├│rym znajdowa┼é si─Ö Jankowski, wieziony przez Litwin├│w do obozu jenieckiego w Po┼é─ůdze, zosta┼é w Poniewie┼╝u wrogo przyj─Öty przez miejscow─ů ludno┼Ť─ç: „Otoczyli nas gestykuluj─ůc i wykrzykuj─ůc. Wygra┼╝ali nam pi─Ö┼Ťciami. Kto┼Ť rzuci┼é kamieniem w nasz samoch├│d... Wyratowa┼é nas z opresji dow├│dca szaulis├│w, zaalarmowany zbiegowiskiem na rynku. Przecisn─ů┼é si─Ö do nas z kilku swoimi lud┼║mi. Co┼Ť t┼éumaczy┼é, przekonywa┼é. Gdy to nie poskutkowa┼éo, szaulisi zdj─Öli karabiny przewieszone przez plecy. Kamieniem nikt wi─Öcej nie rzuci┼é, ale nienawistne okrzyki wt├│rowa┼éy nam, gdy┼Ťmy pod eskort─ů przeje┼╝d┼╝ali przez wrogi szpaler”. Tak┼╝e m├│j znajomy w Australii, p. Antoni Mackiewicz rodem z Litwy Kowie┼äskiej m├│wi┼é mi, ┼╝e kiedy polskich ┼╝o┼énierzy prowadzono do obozu w Wi┼ékomierzu, ludno┼Ť─ç litewska plu┼éa na nich i wyzywa┼éa ich. R├│wnie┼╝ senator J├│zef Godlewski, kt├│ry zna┼é j─Özyk litewski w swoich wspomnieniach pisze, ┼╝e jak jecha┼é autobusem w Kownie to jeden Litwin s┼éysz─ůc go m├│wi─ůcego po polsku z drugim Polakiem obruszy┼é si─Ö g┼éo┼Ťno, ┼╝e „tym Polakom, wrogom, daj─ů w┼éadze prawo pobytu, objadania i skrywania si─Ö przed wojn─ů”, a w Polpielanach, gdzie musia┼é si─Ö zameldowa─ç jako uchod┼║ca polski, jak komendant miejscowej policji, nie wiedz─ůc ┼╝e zna litewski, krzycza┼é: „Licho nada┼éo tu tych Polak├│w, co Wilno Litwie zabrali, kto ich tutaj wzywa┼é i po co w┼éadze zezwalaj─ů im za┼Ťmieca─ç Litw─Ö”.
Je┼Ťli chodzi o cywilnych uchod┼║c├│w polskich to, jak pisze Zygmunt Brzozowski, spo┼éecze┼ästwo litewskie w pierwszym okresie w stosunku do nich wykazywa┼éo du┼╝o ┼╝yczliwo┼Ťci i zrozumienia. Wyczuwa┼éo si─Ö w┼Ťr├│d Litwin├│w (ale nie bezrozumnych i antypolskich polityk├│w litewskich) niepok├│j o los samej Litwy. Tak by┼éo do momentu zaj─Öcia Wilna przez Litw─Ö. Los cywil├│w polskich by┼é nie do pozazdroszczenia. W┼éadze litewskie bardzo niezadowolone z ich pobytu w Wilnie (najch─Ötniej przekazali by ich w r─Öce sowieckie i niemieckie, co zreszt─ů w┼éa┼Ťciwie pr├│bowali robi─ç, co potwierdza Krzepkowski) ma┼éo im pomaga┼éy w ich trudnych warunkach bytowych. Gdyby nie pomoc ameryka┼äskiej misji pomocy w Kownie i Czerwonego Krzy┼╝a, a przede wszystkim Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej (B. Wierzbia┼äski, Z. Brzozowski), to przymierali by z g┼éodu i zimna.
Na takich zawzi─Ötych wrog├│w Polski i Polak├│w wychowali Litwin├│w nacjonali┼Ťci i ksi─Ö┼╝a litewscy rz─ůdz─ůcy Litw─ů i Ko┼Ťcio┼éem litewskim w latach 1918-40, kt├│rzy uwa┼╝ali siebie za chrze┼Ťcijan!
Warto w tym miejscu tak┼╝e przypomnie─ç, ┼╝e kiedy w 1990/91 r. Litwini pod przewodnictwem Sajudisu walczyli o niepodleg┼é─ů Litw─Ö, skomleli i b┼éagali polityk├│w polskich, aby Polska, jako pierwsze pa┼ästwo, uzna┼éo niepodleg┼éo┼Ť─ç Litwy, zapominaj─ůc jak po ┼éajdacku potraktowali Polsk─Ö i jej upadek oraz Polak├│w w 1939 r. (L. Mitkiewicz).
Zanim Litwini zaj─Öli Wilno, miasto od 19 wrze┼Ťnia do 28 pa┼║dziernika 1939 r. znajdowa┼éo si─Ö pod okupacj─ů Czerwonej Armii, czyli pod w┼éadz─ů sowieck─ů w ca┼éym tego s┼éowa znaczeniu. Oznacza┼éa ona represje, egzekucje, pospolity rabunek i gwa┼éty. Wraz z Armi─ů Czerwon─ů przyby┼éo Wilna NKWD, kt├│re aresztowa┼éo setki Polak├│w, g┼é├│wnie przedstawicieli polskiej administracji i elity. 25 wrze┼Ťnia mia┼éy miejsce pierwsze areszty. Aresztowano tego dnia m.in. prezydenta miasta Wiktora Maleszewskiego, wiceprezydenta Kazimierza Grodzickiego, wicewojewod─Ö wile┼äskiego Rakowskiego, prezesa Izby Kontroli Zenona Mikulskiego, dyrektora Dyrekcji Kolejowej G┼éazka i jego zast─Öpc─Ö Mazurowskiego, dyrektora Banku Rolnego Maculewicza, profesor├│w Uniwersytetu Wile┼äskiego Jakowickiego i Czarnockiego, senatora Abramowicza, znanych adwokat├│w Jamonta i Bagi┼äskiego. Aresztowani zostali tak┼╝e bracia marsza┼éka J├│zefa Pi┼ésudskiego – Jan i Kazimierz. Wszystkie te osoby zosta┼éy wywiezione na Syberi─Ö. Od pierwszego dnia okupacji Wilna rozpocz─Ö┼éa si─Ö sowiecka grabie┼╝ mienia prywatnego i publicznego. Sowieci wywozili z miasta dos┼éownie wszystko, poczynaj─ůc od mienia PKP (np. ich licz─ůcych setki ton zapas├│w w─Ögla) do wyposa┼╝enia komunalnego (np. tramwaj├│w, szyn a nawet zbiornik├│w na wod─Ö), a ko┼äcz─ůc na wyposa┼╝eniu masowo rabowanych mieszka┼ä, w tym eleganckich mebli z niekt├│rych urz─Öd├│w pa┼ästwowych, wielu cennych przedmiot├│w i antyk├│w z prywatnych kolekcji (Karol Liszewski Wojna polsko-sowiecka 1939 Londyn 1987; 28 pa┼║dziernika 1939 r. – wkroczenie wojsk litewskich do Wilna. Cz─Ö┼Ť─ç 1 - konflikt o Wilno, 1918-39 tysol.pl 29.10.2017). Dokonano tak┼╝e rabunku zasob├│w Archiwum Pa┼ästwowego i bibliotek (wywie┼║li m.in. ok 440 starodruk├│w z XVI-XVIII w.). Na wsch├│d zosta┼éo wywiezionych a┼╝ 17 wagon├│w towarowych samych archiwali├│w (Rok 1939 – rabunek archiw├│w wile┼äskich „Przegl─ůd Wschodni” t. IV, z. 2 (14) 1997). Polski znany pisarz Sergiusz Piasecki w swej ksi─ů┼╝ce Cz┼éowiek przemieniony w wilka (Londyn 1964) tak wspomina ├│wczesn─ů sowieck─ů okupacj─Ö Wilna: Zna┼éem Wilno i je lubi┼éem. By┼éo schludne, pi─Öknie po┼éo┼╝one i mia┼éo wiele pi─Öknych ┼Ťwi─ůty┼ä i du┼╝o zabytk├│w historycznych. Lecz kiedy po tu┼éaczce zwi─ůzanej z kampani─ů wrze┼Ťniow─ů zobaczy┼é miasto okupowane przez w┼éadze sowieckie zobaczy┼é to miast jakby wymar┼ée. By┼é zdumiony zmian─ů, „kt├│ra zasz┼éa w tak kr├│tkim czasie. Sklepy przewa┼╝nie pozamykane. Ulice brudne, za┼Ťmiecone. Ludzie na nich ponurzy, nieufni, marnie ubrani… W mie┼Ťcie dro┼╝yzna i brak produkt├│w. Bolszewicy zd─ů┼╝yli w ci─ůgu kilku tygodni wywie┼║─ç wszystkie zapasy ┼╝ywno┼Ťci i towar├│w, kt├│re znale┼║li w sk┼éadach pa┼ästwowych i prywatnych. Wywieziono nawet sprz─Öt z ma┼éych fabryk i kompletne urz─ůdzenie jedynej w Polsce fabryki aparat├│w radiowych „Elektryt”, kt├│ra zatrudnia┼éa 1100 robotnik├│w i by┼éa dum─ů Wilna oraz za┼éo┼╝on─ů przed wojn─ů fabryk─Ö lniarsk─ů z podwile┼äskiej Nowej Wilejki wraz z jej dyrektorem Zapa┼Ťnikiem. Z olbrzymiego magazynu uniwersalnego „Braci Jab┼ékowskich” zabrano nie tylko wszystkie towary, lecz nawet drzwi obrotowe… Bolszewicy przeka┼╝─ů Litwie Wile┼äszczyzn─Ö, kt├│r─ů obrabowali doszcz─Ötnie…”.
27 pa┼║dziernika 1939 r. korpus ekspedycyjny wojsk litewskich, sk┼éadaj─ůcy si─Ö z si┼é piechoty, kawalerii oraz czo┼ég├│w, dowodzony przez gen. Vincasa Vitkauskasa, przekroczy┼é dawn─ů granic─Ö z Polsk─ů. W asy┼Ťcie delegowanych oficer├│w Armii Czerwonej uroczy┼Ťcie przepi┼éowano szlabany graniczne i zniesiono wszystkie inne oznakowania pa┼ästwowo┼Ťci polskiej, kt├│re zosta┼éy nast─Öpnie spalone na stosach. Do Wilna wojska litewskie wkroczy┼éy 28 pa┼║dziernika 1939 r., a wkracza┼éy w cieniu wojsk sowieckich zgrupowanych na centralnym placu miasta - placu Katedralnym. „┼╗o┼énierze z Pogoni─ů na czapkach przekraczali rogatki miasta entuzjastycznie witani, jak donosi┼éa p├│┼║niej litewska prasa z Kowna, przez t┼éumy wiwatuj─ůcej ludno┼Ťci. W┼éadze litewskie zadba┼éy nale┼╝ycie zar├│wno o „publik─Ö”, jak i entuzjazm (ju┼╝ w├│wczas wa┼╝ny by┼é pijar). Nim jeszcze dziarscy kawalerzy┼Ťci z 3 pu┼éku dragon├│w na swych rumakach oraz ich koledzy z piechoty defilowali po wile┼äskim bruku, do Wilna ┼Ťci─ůgni─Öto autobusami grupy m┼éodzie┼╝y z Kowna, Wi┼ékomierza i innych miast tzw. Litwy Kowie┼äskiej. Wyposa┼╝eni w okoliczno┼Ťciowe transparenty, zbudowali bramy triumfalne i przy wsparciu garstki miejscowych wilnian pochodzenia litewskiego krzyczeli na widok ┼╝o┼énierzy - jak donosi┼é jeden z korespondent├│w prasy kowie┼äskiej - a┼╝ do ochrypni─Öcia: valio (hurra) (Micha┼é Wo┼é┼éejko Vilnius mūsų ir Lietuva rusų Wilnoteka.lt 30.10 2014). Tej propagandowej hucpie przypatrywali si─Ö gapie bez entuzjazmu. Bo byli to przecie┼╝ nowi okupanci. Chocia┼╝ by┼é to u┼Ťwi─Öcony historyczny zwyczaj, nie wita┼éy ich tak┼╝e dzwony licznych ko┼Ťcio┼é├│w wile┼äskich (co rozw┼Ťcieczy┼éo Litwin├│w), bo by┼éy to ko┼Ťcio┼éy polskie, a nowi w┼éadcy Wilna okupantami. Wilno p┼éaka┼éo nad tym wydarzeniem. Jak wspomina znany dziennikarz warszawski, kt├│ry przez wojn─Ö znalaz┼é si─Ö w Wilnie Mieczys┼éaw Krzepkowski, dzie┼ä ten by┼é ponury i d┼╝d┼╝ysty, a po ulewnym deszczu w nocy, urz─ůdzona nast─Öpnego dnia defilada poprzedzona zawieszeniem sztandaru litewskiego na baszcie zamkowej (nazywanej dzisiaj Giedymina) odby┼éa si─Ö na placu Katedralnym pe┼énym ka┼éu┼╝ i b┼éota. Natomiast J├│zef Godlewski pisze: „Wojska litewskie, zreszt─ů nieliczne, wesz┼éy do Wilna przy d┼║wi─Ökach orkiestry i przedefilowa┼éy ulicami. Wilnianie poznali siod┼éa naszej (polskiej) kawalerii, konie oraz przemalowane samochody (przej─Öte od ┼╝o┼énierzy polskich kt├│rzy szukali schronienia na Litwie przed Armi─ů Czerwon─ů), kt├│re teraz s┼éu┼╝y┼éy nowym gospodarzom litewskim, dragonom pu┼éku „┼╗elaznego Wilka””.
„Od tego czasu do aneksji Litwy przez ZSRS w czerwcu 1940 r. tereny te znajdowa┼éy si─Ö pod faktyczn─ů okupacj─ů litewsk─ů, bez wypowiedzenia wojny Pa┼ästwu Polskiemu” (28 pa┼║dziernika 1939 r. – wkroczenie wojsk litewskich do Wilna. Cz─Ö┼Ť─ç 1 - konflikt o Wilno, 1918-39 tysol.pl 29.10.2017).
Sergiusz Piasecki tak wspomina dzie┼ä 28 pa┼║dziernika 1939 r.: „NARESZCIE Litwini zaj─Öli miasto. Ludno┼Ť─ç odetchn─Ö┼éa z ulg─ů. Ale nie by┼éa to rado┼Ť─ç. Uwa┼╝ano, ┼╝e z┼éo mniejsze zast─ůpi┼éo z┼éo du┼╝e. Przypuszczano jednak, ┼╝e zacznie si─Ö normalne ┼╝ycie” (Cz┼éowiek przemieniony w wilka Londyn 1964). Najbli┼╝sze dni okupacji litewskiej udowodni┼éy co innego, a mianowicie, ┼╝e okupacja sowiecka by┼éa mimo wszystko mniejszym z┼éem od okupacji sowieckiej! Bowiem okaza┼éo si─Ö, pisze Piasecki, ┼╝e „tylko trzy czwarte procentu ludno┼Ťci litewskiej (w Wilnie) oraz przyje┼╝d┼╝aj─ůcy teraz z rdzennej Litwy wojskowi, urz─Ödnicy, kupcy, studenci, s─ů tubylcami, natomiast 99 procent s─ů to obcokrajowcy – nawet je┼Ťli tutaj si─Ö urodzili, a ich przodkowie ┼╝yli w Wilnie od stuleci… (Ci nowo upieczeni „tubylcy” wile┼äscy przybyli z Kowna) „Od razu wprowadzili, jako urz─Ödowy i wszystkich obowi─ůzuj─ůcy, j─Özyk litewski i zamienili nazwy ulic na litewskie”. Roman Korab-┼╗ebryk uzupe┼énia t─Ö wypowied┼║: „Na pocz─ůtku grudnia (1939) wesz┼éa w ┼╝ycie ustawa o obywatelstwie, uchwalona specjalnie dla Wile┼äszczyzny. Wed┼éug tej ustawy obywatelstwo litewskie przys┼éugiwa┼éo tym, kt├│rzy w dniu 6 sierpnia 1920 roku, mieszkaj─ůc na terytorium obecnej Litwy, mieli uko┼äczone osiemna┼Ťcie lat i kt├│rzy zamieszkiwali tam r├│wnie┼╝ 27 pa┼║dziernika 1939 roku. Kto nie spe┼énia┼é tych i innych rygorystycznych warunk├│w ustawy, stawa┼é si─Ö „obcokrajowcem”, cz┼éowiekiem pozbawionym praw. Musia┼é ubiega─ç si─Ö o prawo pobytu, nie wolno mu by┼éo wykonywa─ç wielu zawod├│w. Nie m├│g┼é by─ç urz─Ödnikiem pa┼ästwowym lub samorz─ůdowym, nauczycielem, adwokatem, lekarzem, aptekarzem, ksi─Ögarzem czy kolejarzem, a nawet nie m├│g┼é by─ç kierowc─ů. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e wielu mieszka┼äc├│w Wilna osiad┼éych w nim od pokole┼ä, nie m├│wi─ůc o tych, kt├│rzy przybyli do niego w okresie mi─Ödzywojennym, zosta┼éo zaliczonych do kategorii „obcokrajowc├│w”. Wed┼éug oblicze┼ä litewskich w┼éadz administracyjnych w Wilnie zamieszkiwa┼éo oko┼éo 150 000 obcokrajowc├│w (g┼é├│wnie Polacy i cz─Ö┼Ť─ç polskich ┼╗yd├│w)… nie licz─ůc uchod┼║c├│w wojennych. Zacz─Ö┼éy si─Ö zwolnienia z pracy Polak├│w nie uprawnionych do litewskiego obywatelstwa. Do maja 1940 r. zwolniono ponad 4000 nauczycieli, kolejarzy i pracownik├│w administracyjnych”. W cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny przyznanej Litwie, Litwini namawiali ch┼éop├│w polskich do przyj─Öcia obywatelstwa litewskiego, a przy wystawianiu paszportu nagminnie usi┼éowano przerabia─ç na mod┼é─Ö litewsk─ů wpisywane nazwiska” (Lublin 1991).
Wilno sta┼éo si─Ö litewskie (tylko pod wzgl─Ödem administracyjnym). „Nale┼╝y jednak zaznaczy─ç, ┼╝e pomimo licznych zapowiedzi, rz─ůd litewski nie przeni├│s┼é stolicy pa┼ästwa (z Kowna) do Wilna. Przyczyn by┼éo wiele. Z jednej strony obawa przed komplikacjami na forum mi─Ödzynarodowym, z drugiej strony niewielka liczba Litwin├│w w Wilnie utrudnia┼éa zorganizowanie administracji centralnej” (Pawe┼é Eberhatdt Polska granica wschodnia 1939–1945 Warszawa 1993). Trzecim powodem r├│wnie wa┼╝kim by┼éo to, ┼╝e dominuj─ůca w mie┼Ťcie ludno┼Ť─ç polska, kt├│ra a┼╝ za dobrze wiedzia┼éa o prze┼Ťladowaniu Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej, odrzuca┼éa litewsk─ů okupacj─Ö Wilna. Boj─ůc si─Ö w┼éa┼Ťnie wrogiej reakcji ze strony Polak├│w, ┼Ťci─ůgni─Öto do miasta ca┼é─ů mas─Ö policjant├│w i wojska, a w wydanej nast─Öpnego dnia z okazji zaj─Öcia miasta jednodni├│wce „Witaj Litwo!” prezydent Litwy Antonas Smetona stwierdza┼é, ┼╝e: „Litwa otrzyma┼éa Wilno w rezultacie d┼éugotrwa┼éej przyja┼║ni, jaka ┼é─ůczy j─ů z Sowietami” oraz chc─ůc spacyfikowa─ç chocia┼╝by tylko cz─Ö┼Ťciowo wrog─ů postaw─Ö Polak├│w wobec Litwy i litewskiej okupacji Wilna zapewnia┼é Polak├│w, ┼╝e: „Przychodzimy bracia nie ciemi─Ö┼╝y─ç, lecz kocha─ç, nie burzy─ç, lecz budowa─ç. Przychodzimy, nios─ůc porz─ůdek i prac─Ö. Przynosimy prawo i sprawiedliwo┼Ť─ç. Litwa jest ojczyzn─ů nas wszystkich i my wszyscy jej synowie i c├│rki mamy r├│wne prawa i jednak─ů jej mi┼éo┼Ť─ç i szacunek. Nie ma na Litwie zwyczaju prze┼Ťladowa─ç za wiar─Ö i mow─Ö b─ůd┼║ przekonania poszczeg├│lnych ludzi” [ostatnie zdanie nios┼éo oczywist─ů nieprawd─Ö: w okresie mi─Ödzywojennym w Republice Litewskiej prze┼Ťladowano i wynaradawiano mieszaj─ůcych tam Polak├│w i przedstawicieli innych narod├│w] (Maciej Orzeszko 28 pa┼║dziernika 1939 r. – wkroczenie wojsk litewskich do Wilna. Litewska okupacja Wile┼äszczyzny 1939-40 BlogRepublika.com 13 XI 2015, Marceli Kosman Orze┼é i Pogo┼ä Warszawa 1992).
To chyba najobrzydliwszy przyk┼éad zak┼éamanej nacjonalistyczno-rasistowsko-semifaszystowskiej propagandy litewskiej w jej historii. Jak┼╝e bliskiej z ducha i tre┼Ťci propagandzie sowieckiej (chocia┼╝by s┼éowa hymnu sowieckiego: Chwa┼éa ci, ojczyzno/Ty┼Ť ziemia swobody/lud├│w przyja┼║ni ostojo i stra┼╝). Bowiem nied┼éugo potem przedstawicielom spo┼éeczno┼Ťci polskiej w Wilnie oficjalny przedstawiciel litewskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, pan Ceceta, brutalnie o┼Ťwiadczy┼é, ┼╝e Polacy w Wilnie maj─ů do wyboru: przyj─ů─ç narodowo┼Ť─ç litewsk─ů, oraz m┼éod─ů i pr─Ö┼╝n─ů ludow─ů kultur─Ö litewsk─ů zamiast (trzyma─ç si─Ö) starej i obcej kultury szlacheckiej, - albo uzna─ç si─Ö za obcych mieszka┼äc├│w Litwy na prawach mi─Ödzynarodowego statusu narodowych mniejszo┼Ťci (Kazimierz Okulicz Ostatnie s┼éowo oskar┼╝onego „Kultura” Nr 4 1976, Pary┼╝). By┼éo to zgodne ze stanowiskiem rz─ůdu i nacjonalist├│w litewskich oraz litewskiego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego! (M. Orzeszko), kt├│rzy postulowali brutaln─ů rozpraw─Ö z Polakami, a w szczeg├│lno┼Ťci z polsk─ů inteligencj─ů i duchowie┼ästwem, w kt├│rych widziano g┼é├│wnych wrog├│w pa┼ästwa litewskiego.
Pierwszym pe┼énomocnikiem rz─ůdu litewskiego w Wilnie zosta┼é Antanas Merkys, dotychczasowy gubernator Kowna. Bardzo szybko wymieniono administracj─Ö na litewsk─ů. Przys┼éani z Kowna urz─Ödnicy na pocz─ůtku w rozmowie u┼╝ywali j─Özyka polskiego (ci─ůgle znanego przez wiele tysi─Öcy Litwin├│w), ale wkr├│tce udawali, ┼╝e nie rozumiej─ů naszego j─Özyka (Aleksander Kropiwnicki Obok Litwin├│w „Tygodnik Solidarno┼Ť─ç” 20.9.1991). Wkr├│tce Merkysa, kt├│ry zosta┼é premierem, zast─ůpi┼é go Kazys Bizauskas, zwolennik ostrego kursu wobec Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. Rozpocz─ů┼é on brutaln─ů walk─Ö z Polakami i z polsko┼Ťci─ů w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. Ju┼╝ w listopadzie 1939 r. attach├ę wojskowy Polski w Kownie do po┼éowy pa┼║dziernika 1939 r. Leon Mitkiewicz pisa┼é: „Litwini prowadz─ů, jak wynika z raport├│w otrzymywanych ju┼╝ w Pary┼╝u (pod koniec 1939 r.), skrajnie eksterminacyjn─ů, szowinistyczn─ů polityk─Ö wzgl─Ödem Polak├│w na terenie zaj─Ötych przez nich obszar├│w Rzeczypospolitej na Wile┼äszczy┼║nie i w samym Wilnie, licz─ůc si─Ö z tym, ┼╝e zako┼äczenie wojny obecnej pozostawi te obszary pod ich w┼éadz─ů. Nie chc─Ö wdawa─ç si─Ö w tej chwili w szczeg├│┼éowe rejestrowanie fakt├│w, ilustruj─ůcych post─Öpowanie w┼éadz litewskich w „oddanych” im przez Moskw─Ö Wilnie i Wile┼äszczy┼║nie, w stosunku do ludno┼Ťci polskiej. Ale mo┼╝na ju┼╝ teraz niezbicie stwierdzi─ç, ┼╝e polityka tych w┼éadz nie przynosi im zaszczytu i nie przyczynia si─Ö do pomniejszenia uraz├│w powsta┼éych wzajemnie pomi─Ödzy s─ůsiaduj─ůcymi ze sob─ů narodami – litewskim i polskim”.
Zbrojnym ramieniem okupanta litewskiego by┼éo skierowane do Wilna i na Wile┼äszczyzn─Ö mrowie policjant├│w i wojska, kt├│rych celem by┼éo t┼éumi─ç w zarodku bunt albo manifestacje prze┼Ťladowanych Polak├│w. Od pierwszego dnia okupacji litewscy policjanci (Polacy nazywali kalakutasami – indykami, bo byli upstrzeni kolorowymi pi├│rami) u┼╝ywali przemocy nad wyraz cz─Östo. W swoich wspomnieniach z tego okresu M. Krzepkowski pisze, ┼╝e policjanci bili brutalnie Polak├│w przy pierwszej lepszej okazji lub nawet bez niej. W Wilnie z b┼éogos┼éawie┼ästwem w┼éadz i policji panoszy┼éy si─Ö litewskie boj├│wki, kt├│re atakowa┼éy ludzi m├│wi─ůcych po polsku. Tymczasem korespondencje litewskiej prasy z Wilna s─ů entuzjastyczne i zasypiaj─ůce spo┼éecze┼ästwo litewskie k┼éamliwymi informacjami o tym z jak─ů rado┼Ťci─ů mieszka┼äcy Wilna przyjmuj─ů litewskie panowanie w mie┼Ťcie: „Tysi─ůce os├│b rozpocz─Ö┼éo nauk─Ö j─Özyka litewskiego!”. O osobach, kt├│re m├│wi─ů po polsku, a nie znaj─ů litewskiego, pisze si─Ö: „Litwini, kt├│rzy zapomnieli swojego ojczystego j─Özyka” (Marek Sterlingow Wilno. Sze┼Ť─ç razy z r─ůk do r─ůk Gazeta.pl 18.10.2009).
Litewskie w┼éadze miasta rozpocz─Ö┼éy stosowanie polityki fakt├│w dokonanych. Pierwsz─ů decyzj─ů Kazysa Bizauskasa by┼éa zmiana nazw dzielnic i ulic na litewskie, przy czym mia┼éa ona charakter totalny, co by┼éo postulatem litewskiego Ruchu Narodowego. Znikn─Öli wszyscy dotychczasowi patroni, nie tylko – co by┼éo jeszcze zrozumia┼ée – tacy jak J├│zef Pi┼ésudski czy Lucjan ┼╗eligowski, ale te┼╝ np. Adam Mickiewicz. Litwini w swoim zapale zmieniali nawet nazwy funkcjonuj─ůce od ┼Üredniowiecza (tak znali histori─Ö miasta!). Wszystkie god┼éa polskie nocami zosta┼éy zbite, zerwane lub zamalowane, nie oszcz─Ödzono Or┼éa Polskiego na Ostrej Bramie. Nast─Öpnie nakazano usuni─Öcia wszystkich polskich napis├│w i szyld├│w z przestrzeni publicznej. Jednocze┼Ťnie w Wilnie, w kt├│rym tylko 1-1,5% jego mieszka┼äc├│w zna┼éo j─Özyk litewski, okupanci litewscy uczynili go jedynym oficjalnym j─Özykiem – wszystkie rozmowy z urz─Ödnikami musia┼éy by─ç prowadzone po litewsku, a podania i papierkowe rzeczy musia┼éy by─ç pisane po litewsku. By┼é to prawdziwy koszmar dla tubylczej ludno┼Ťci – Polak├│w i
┼╗yd├│w (ponad 95% ludno┼Ťci miasta); ciekawe jakby czuli si─Ö Litwini, gdyby dzisiaj dostali si─Ö pod panowanie chi┼äskie i Chi┼äczycy wprowadzili od jutra j─Özyk chi┼äski jako JEDYNY oficjalny j─Özyk?! Litwini o tym nie my┼Ťleli. Jak prawdziwi sady┼Ťci cieszyli si─Ö, ┼╝e mog─ů dokucza─ç Polakom. Oczywi┼Ťcie, od razu przyst─ůpili tak┼╝e do litewszczenia polskich nazwisk.
Sprowokowa┼éo to Polak├│w do buntu, do kt├│rego dosz┼éo 2 listopada 1939 r. podczas legalnej manifestacji na cmentarzu na wile┼äskiej Rossie przy p┼éycie z sercem marsza┼éka Pi┼ésudskiego. Wbrew wcze┼Ťniejszym ustaleniom t┼éum 5-6 tysi─Öcy os├│b ruszy┼é ku miastu z antylitewskimi okrzykami, ┼╝─ůdaj─ůc wolnej Polski, zdzieraj─ůc litewskie flagi” („Kultura” Nr 1/352 / 2/353, Pary┼╝). Pod Ostr─ů Bram─ů demonstranci zostali spacyfikowani przez litewsk─ů policj─Ö – pobito ca┼é─ů mas─Ö demonstrant├│w i aresztowano kilkaset os├│b, w tym bardzo wielu uczni├│w.
Niezra┼╝ony narastaj─ůcym buntem Polak├│w, rz─ůd litewski i ich namiestnik w Wilnie Kazys Bizauskas realizowali wytrwale swoj─ů totaln─ů walk─Ö z Polakami w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie i z polsko┼Ťci─ů tej ziemi. Tym bezwzgl─Ödnej, ┼╝e teraz nie musieli si─Ö liczy─ç z pa┼ästwem polskim.
Niepowodzeniem zako┼äczy┼éa si─Ö te┼╝ pr├│ba stworzenia legalnej polskiej reprezentacji. Powo┼éany na pocz─ůtku listopada 1939 r. Komitet Polski pod kierownictwem Bronis┼éawa Krzy┼╝anowskiego nie zosta┼é uznany przez w┼éadze litewskie (M. Orzeszko), jak r├│wnie┼╝ ┼╝adna inna organizacja polska nie zosta┼éa zalegalizowana. Tolerowane by┼éy jedynie, ale bez zalegalizowania: Komitet Polski, Polska Sekcja Pomocy przy Litewskim Czerwonym Krzy┼╝u i Komitet Uchod┼║c├│w tak┼╝e dzia┼éaj─ůcy przez Litewskim Czerwonym Krzy┼╝u; do tych dwu ostatnich instytucji w spos├│b oficjalny przydzielono przedstawiciela wywiadu litewskiego. Jednocze┼Ťnie Litwini wprowadzili system konfident├│w, a przy pomocy konfident├│w zak┼éadali tajne „polskie” organizacje, aby zape┼éni─ç wi─Özienia Polakami (setki dzia┼éaczy polskich trafi┼éo do wi─Özie┼ä), a gdy nie by┼éo dostatecznych podstaw do oskar┼╝enia, wysy┼éano wybrane osoby bez s─ůdu, administracyjne. Do rob├│t przymusowych. Wszystkie polskie centrale gospodarcze zosta┼éy przymusowo zlikwidowane, a ca┼éy ich maj─ůtek bez ┼╝adnej podstawy prawnej zosta┼é przej─Öty przez odpowiednie centrale litewskie, kt├│re ju┼╝ p├│┼║niej stara┼éy si─Ö pozawiera─ç niezwykle niekorzystne umowy likwidacyjne. Maj─ůtek nieruchomy i inwentarz instytucji i organizacji posiadaj─ůcych centrale poza terenem okupacji litewskiej, pomimo posiadania rejentalnych plenipotencji w Wilnie, zosta┼é zaj─Öty przez w┼éadze litewskie (np. Zwi─ůzek Osadnik├│w, Wile┼äskie Towarzystwo Organizacji i K├│┼éek Rolniczych itp.). Maj─ůtek organizacji lokalnych zabrano przez rozwi─ůzanie organizacji, np. Towarzystwo Lniarskie i
Zak┼éady Lniarskie „Vilenta” w Nowej Wilejce. W┼éadze litewskie nie uznawa┼éy plenipotencji i zabra┼éy powa┼╝niejsze obiekty prywatne, np. przetw├│rni─Ö mi─Ösn─ů w Nowej Wilejce oraz wszystkie sp├│┼édzielnie polskie z wyj─ůtkiem kilku mleczarni. Litwini ograbili Polak├│w na wiele setek milion├│w z┼éotych (Meldunek pp┼ék. Nikodema Sulika do gen. Kazimierza Sosnkowskiego w Londynie o sytuacji Polak├│w na terenie okupowanym przez Litw─Ö Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945. Tom I wrzesie┼ä 1939 – czerwiec 1941 Ossolineum, 1990 Wroc┼éaw). Polacy musieli dzia┼éa─ç konspiracyjnie. Hrabia Micha┼é Tyszkiewicz by┼é w Wilnie w latach 1939-40 tajnym delegatem rz─ůdu polskiego w Londynie.
Litwini od razu uderzyli brutalnie w polsk─ů o┼Ťwiat─Ö i nauk─Ö. W drugiej po┼éowie listopada 1939 r. w pozosta┼éych gimnazjach i szko┼éach zawodowych Litwini wymienili dyrektor├│w i nauczycieli na litewskich, kt├│rzy od razu zwolnili po┼éow─Ö polskich nauczycieli. W sumie w Wilnie ze szk├│┼é powszechnych i ┼Ťrednich zwolniono 60%, a na prowincji 70% polskich nauczycieli. W tym samym czasie gazety w Kownie protestowa┼éy przeciwko kierowaniu do Wilna os├│b znaj─ůcych j─Özyk polski: „Tacy ju┼╝ tam s─ů. I niech ucz─ů si─Ö litewskiego”. Zmieniono program nauczania, wprowadzaj─ůc do niego j─Özyk litewski, a tak┼╝e intensywn─ů nauk─Ö historii w wersji litewskiej i geografii Litwy. By┼éoby to jeszcze zapewne do wytrzymania, ale obok tego pojawi┼éo si─Ö szereg akcent├│w zdecydowanie antypolskich, jak demonstracyjne niszczenie gode┼é, portret├│w m.in. marsza┼éka Pi┼ésudskiego czy zniewa┼╝anie flag. Zachowanie co poniekt├│rych nadgorliwych nauczycieli oburza┼éy nawet samych Litwin├│w, a co dopiero polskich uczni├│w i ich rodzin. Pod koniec listopada uczniowie gimnazjalni zawi─ůzali konspiracyjny Zwi─ůzek M┼éodych Polak├│w, kt├│rego kierownikiem zosta┼é Jan Mackiewicz. 3 grudnia 1939 r. uczennice ┼╝e┼äskiego Gimnazjum im. Elizy Orzeszkowej og┼éosi┼éy trzydniowy strajk szkolny. Wkr├│tce do┼é─ůczyli do nich koledzy z innych szk├│┼é. Kilka tysi─Öcy uczni├│w utworzy┼éo poch├│d, kt├│ry przeszed┼é ulicami miasta, domagaj─ůc si─Ö zachowania polskiego charakteru szk├│┼é. Demonstracja zosta┼éa jednak brutalnie spacyfikowana przez wezwan─ů na miejsce litewsk─ů policj─Ö: zamykaj─ů kilkuset uczni├│w. Kilkudziesi─Öciu uczestnik├│w marszu przetrzymywano w areszcie a┼╝ do wiosny 1940 r., do wi─Özienia trafili te┼╝ cz┼éonkowie ich rodzin. W┼éadze litewskie si─Ö nie patyczkuj─ů, zamykaj─ů kilka gimnazj├│w i wykorzystuj─ů strajk do usuni─Öcia ze szk├│┼é pozosta┼éych polskich nauczycieli” (M. Orzeszko, Marek Sterlingow). 15 grudnia 1939 r. zamkni─Öto Uniwersytet Stefana Batorego (USB), wyrzucaj─ůc na bruk wszystkie osoby w nim zatrudnione oraz eksmitowano profesor├│w i innych pracownik├│w uczelni z mieszka┼ä s┼éu┼╝bowych oraz student├│w z burs. Wielu student├│w USB zosta┼éo zes┼éanych na przymusowe osiedlenie na ┼╗mud┼║ – do ┼╗agor. „Nie pomog┼éy listy protestacyjne podpisane przez ca┼éa intelektualn─ů ┼Ťmietank─Ö miasta. I w tym przypadku Litwini pozwolili sobie na drwiny z Polak├│w: po zamkni─Öciu Uniwersytetu Stefana Batorego gazeta „Lietuvos Aidas” zamie┼Ťci┼éa szydercz─ů informacj─Ö: „Po zamkni─Öciu Uniwersytetu Stefana Batorego cz─Ö┼Ť─ç student├│w wyje┼╝d┼╝a na prowincj─Ö w poszukiwaniu pracy i chleba. Ale inni pozostaj─ů w Wilnie i, jak zdarza si─Ö s┼éysze─ç, zajmuj─ů si─Ö sprzeda┼╝─ů „Kuriera Wile┼äskiego”” (JT Jak likwidowano Uniwersytet Wile┼äski „Forum Polskie” 1992). „Zniszczenie Wszechnicy Batorowej by┼éo czynem haniebnym. Zlikwidowany zosta┼é bardzo wa┼╝ny o┼Ťrodek nauki i kultury, kt├│ry promieniowa┼é na ca┼ée kresy p├│┼énocno-wschodnie” (P. ┼üossowski). A Sergiusz Piasecki dodaje: „Zagarn─Öli Uniwersytet i w┼éa┼Ťciwie likwiduj─ů, bo zamierzaj─ů otworzy─ç tylko dwa wydzia┼éy. Wyk┼éady b─Öd─ů w j─Özyku litewskim, kt├│ry zna garstka Litwin├│w wile┼äskich… (i pyta┼é siebie) Dlaczego ma┼éy nar├│d, kt├│ry by┼é zwi─ůzany z Polsk─ů tradycj─ů historyczn─ů, wsp├│lnymi zwyci─Östwami i kl─Öskami, teraz, gdy Polska by┼éa zniszczona przez dw├│ch zaborc├│w, dobrowolnie do nich do┼é─ůczy┼é i stara┼é si─Ö zrujnowa─ç to, co ocala┼éo i z czego sam m├│g┼é korzysta─ç?”.
Do ko┼äca 1939 r. bez pracy znalaz┼éo si─Ö a┼╝ 81 tysi─Öcy ludzi, a proces zwalniania Polak├│w trwa┼é a┼╝ do upadku Litwy Kowie┼äskiej w czerwcu 1940 r. Stracili prac─Ö i nigdzie nie mogli dosta─ç innej pracy. G┼é├│d zagl─ůdn─ů┼é w oczy tysi─ůcom rodzin polskich. W og├│le podczas ca┼éej okupacji litewskiej Wilna w mie┼Ťcie panowa┼é g┼é├│d i brak wszystkiego – dos┼éownie wszystkiego (np. tylko w kilku sklepach mo┼╝na by┼éo kupi─ç mi─Öso i nabia┼é) i wszystkiego brakowa┼éo (M. Krzepkowski), gdy┼╝ Litwa by┼éa za ma┼éym, a przede wszystkim za biednym krajem i tym samym nie potrafi┼éa zarz─ůdza─ç sprawnie tak wielkim miastem (du┼╝o wi─Ökszym od jej stolicy - Kowna). Zreszt─ů zag┼éodzenie i pauperyzacja Polak├│w by┼éy celem polityki litewskiej. Dodatkowym dowodem na to jest to, ┼╝e zastosowano z┼éodziejski oficjalny kurs wymiany polskich z┼éotych na litewskie lity – 1 lit = 5 z┼é (M. Krzepkowski), podczas gdy do wojny w 1939 r. 1 z┼é by┼é wart 2,5 lita, czyli p┼éacono uchod┼║com 20 razy mniej ni┼╝ by┼éa warto┼Ť─ç z┼éotego. Skromn─ů, bo potrzeby by┼éy wielkie, pomoc charytatywn─ů udziela┼é w├│wczas jeszcze polski Ko┼Ťci├│┼é katolicki. Tymczasem w szeregu publikacjach polskich pisze si─Ö, ┼╝e sklepy w okupowanym przez Litwin├│w Wilnie by┼éy bardzo dobrze zaopatrzone w ┼╝ywno┼Ť─ç, ┼é─ůcz─ůc to z rzekom─ů zamo┼╝no┼Ťci─ů Litwy (de facto kraj by┼é bardzo biedny). Jako┼Ť dziwnie ich autorzy nie ┼é─ůcz─ů to z tym, ┼╝e tej ┼╝ywno┼Ťci nie mia┼é kto kupowa─ç, bo Litwin├│w, kt├│rzy mieli pieni─ůdze ci─ůgle by┼éo ma┼éo w mie┼Ťcie oraz z tym, ┼╝e wybuch wojny wstrzyma┼é eksport ┼╝ywno┼Ťci litewskiej do Wielkiej Brytanii (g┼é├│wny odbiorca), st─ůd upychano j─ů gdzie si─Ö da┼éo w samej Litwie.
W┼éadze litewskie w Wilnie uderzy┼éy brutaln─ů pi─Ö┼Ťci─ů tak┼╝e w teatry polskie w Wilnie. Najpierw studenci uniwersytetu kowie┼äskiego wywo┼éywanymi burdami zrywali polskie przedstawienia w Teatrze Polskim na Pohulance, zbudowany ze sk┼éadek polskich mieszka┼äc├│w Wilna, po czym ┼╝─ůdali zwrotu pieni─Ödzy za bilety, gdy┼╝ przedstawienia si─Ö nie odbywa┼éy. Kiedy przeciwko temu barbarzy┼ästwu zaprotestowali niekt├│rzy literaci litewski z prezesem Krewe-Mickiewiciusem, to wi─Ökszo┼Ť─ç prasy litewskiej zaatakowa┼éa ich, a jedno z pism napisa┼éo: „Oto jak nisko upad┼éy pewne nasze wielko┼Ťci” (Z.Sz. Brzozowski). Potem teatr zdemolowali, a na koniec w┼éadze litewskie zarz─ůdzi┼éy, ┼╝e ma on zosta─ç teatrem litewskim z dniem 1 lipca 1940 r.
Na pocz─ůtku 1940 r. w┼éadze litewskie przyst─ůpi┼éy do zadania Polakom w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie najwi─Ökszego ciosu. Wyznaczy┼éy 15 kwietnia 1940 r. jako nieprzekraczalny termin przedstawienia za┼Ťwiadcze┼ä o obywatelstwie, po tym czasie wszyscy uznani za cudzoziemc├│w mieli automatycznie straci─ç prac─Ö. Co wi─Öcej, rz─ůd Litwy rozwa┼╝a┼é masowe deportacje uchod┼║c├│w wojennych do ZSRS i Generalnego Gubernatorstwa, jednak w wyniku protestu ambasad brytyjskiej i francuskiej wycofa┼é si─Ö z tego pomys┼éu. Ostatecznie interwencje mi─Ödzynarodowe, protesty oraz gro┼║ba strajku generalnego w Wilnie spowodowa┼éy, ┼╝e termin sk┼éadania za┼Ťwiadcze┼ä przesuni─Öto na 1 sierpnia. Obywatelstwo litewskie otrzyma┼éo zaledwie 8000 os├│b (co jest najlepszym dowodem na to, ┼╝e Litwini stanowili tylko garstk─Ö mieszka┼äc├│w Wilna). Ze 150 tysi─Öcy Polak├│w uczyniono bezpa┼ästwowc├│w, a to oznacza┼éo, ┼╝e Polak jako cudzoziemiec nie m├│g┼é by─ç ani posiadaczem jakiegokolwiek warsztatu lub nieruchomo┼Ťci, ani pracowa─ç bez zezwolenia odpowiednich w┼éadz litewskich. Zaj─Öcie Litwy przez ZSRR w czerwcu 1940 r. spowodowa┼éo, ┼╝e sprawa ta przesta┼éa mie─ç jakiekolwiek znaczenie (M. Orzeszko).
Kiedy w londy┼äskich „Wiadomo┼Ťciach” (nr 989) w 1965 r. w artykule pt. Jadwiga p┼éaci alimenta Micha┼é K. Pawlikowski z w┼éasnej autopsji pisa┼é o tragedii Polak├│w w Wilnie podczas litewskiej okupacji miasta w 1939-40 r., nazywaj─ůc nacjonalizm litewski „hydr─ů szowinizmu”, kt├│ry szed┼é z do┼é├│w i mia┼é wszystkie wady ruch├│w oddolnych, czyli m├│wi─ůc j─Özykiem zrozumia┼éym, by┼é mocno wiejskim chamstwem zaprawiony (90% Litwin├│w ┼╝y┼éo na wsi – w zacofanych pod ka┼╝dym wzgl─Ödem wioskach. Tacy ludzie przys┼éani do Wilna z Kowna jako nowi jego administratorzy swym zachowaniem uczynili z miasta „chamsk─ů stolic─Ö Litwy”. Odpowiedzia┼éa mu Wincenta ┼üozorajtis, ┼╝ona litewskiego ministra spraw zagranicznych w latach 1934-38 („Wiadomo┼Ťci nr 1022, 31.10.1965) pisz─ůc bezczelnie: „Ale najwi─Öcej p. Pawlikowskiego dra┼╝ni┼éo, ┼╝e ci policjanci litewscy, w swej stolicy i nie znaj─ůc innego j─Özyka, zwracali si─Ö do wszystkich wy┼é─ůcznie w j─Özyku litewskim. Tak jak policjant w Warszawie zwraca┼éby si─Ö do wszystkich w j─Özyku polskim”. Ta prymitywna litewska ch┼éopka zignorowa┼éa fakt, ┼╝e Warszawa by┼éa stolic─ů Polski i z pewno┼Ťci─ů prawie wszyscy jej mieszka┼äcy znali bardzo dobrze lub wzgl─Ödnie dobrze j─Özyk polski. Natomiast w Wilnie 98-99% jego mieszka┼äc├│w nie zna┼éo j─Özyka litewskiego. I takie miasto oraz miasto bez litewskiego prezydenta, rz─ůdu i Sejmu, kt├│rzy przebywali w faktycznej stolicy Litwy – Kownie, o┼Ťmieli┼éa si─Ö nazwa─ç stolic─ů Litwy.
Odpowiadaj─ůc na obron─Ö zachowania si─Ö Litwni├│w w polskim Wilnie w r. 1939-40 przez Wincent─Ö ┼üozorajtis zabra┼é g┼éos w tych┼╝e „Wiadomo┼Ťciach” (6.3.1966) Tadeusz Kiersnowski, cz┼éonek dzia┼éaj─ůcego w├│wczas w Wilnie Komitetu Polskiego, kt├│ry popar┼é wywody Pawlikowskiego pisz─ůc: „…uwagi p. Pawlikowskiego dotyczy┼éy okresu okupacji Wilna w r. 1939/1940, a wi─Öc przede wszystkim zachowania si─Ö w┼éadz litewskich, kt├│re z ┼éaski bolszewik├│w obj─Ö┼éy rz─ůdy w Wilnie w pa┼║dzierniku 1939. Niestety, okres ten stanowi ponur─ů kart─Ö w stosunkach polsko-litewskich. Nie wszyscy bowiem zdaj─ů sobie spraw─Ö, ┼╝e na 208 000 mieszka┼äc├│w Wilna Litwini stanowili tylko 0,81% ludno┼Ťci i j─Özyk litewski w og├│le nie by┼é znany. Pomimo to zosta┼é on wprowadzony nazajutrz po obj─Öciu w┼éadzy jako jedyny j─Özyk urz─Ödowy. Wszystkie napisy, odezwy, plakaty i t.p. by┼éy w j─Özyku, kt├│rego nikt nie rozumia┼é. ┼╗ycie ju┼╝ tylko z tego powodu sta┼éo si─Ö niezno┼Ťne, nie mo┼╝na by┼éo nic w urz─Ödach za┼éatwi─ç, a nawet kupi─ç znaczka na poczcie, bez pomocy t┼éumacza. Nast─Öpnie przysz┼éa przymusowa paszportyzacja ludno┼Ťci. Wymy┼Ťlono w├│wczas nowy termin „przychod┼║ca”, oznaczaj─ůcy w odr├│┼╝nieniu od autentycznych uchod┼║c├│w wojennych osob─Ö, kt├│ra nie mog┼éa udowodni─ç, ┼╝e urodzi┼éa si─Ö na Litwie, lub na skrawku Wile┼äszczyzny wykrojonym przez bolszewik├│w dooko┼éa miasta. Autentyczni autochtoni, osiadli tam z dziada pradziada, je┼╝eli w metryce jako miejsce urodzenia mieli np. (b─Öd─ůce w pobli┼╝u Wilna, ale po stronie bolszewickiej) Bianiakonie lub Oszmian─Ö, uznawani byli za „przychod┼║c├│w”, a wi─Öc ludzi pozbawionych prawa do pracy lub wykonywania zawodu (Litwini planowali g┼éodem wyt─Öpi─ç Polak├│w w Wilnie! – M.K.). ┼ü─ůczy┼éa si─Ö z tym gwa┼étowna litwinizacja nazwisk; dodawano ka┼╝demu ko┼äc├│wk─Ö „as” lub „is” a w miar─Ö mo┼╝no┼Ťci zupe┼énie nazwisko przekr─Öcano przez t┼éumaczenie ┼║r├│d┼éos┼éowu. Tak np. Wr├│blewski otrzymywa┼é paszport (dow├│d osobisty) na „┼╗wirblis”, Zaj─ůczkowski na „Kiszkis”, Stoma za┼Ť prze┼éo┼╝ony sylabami zrobi┼é si─Ö „Szymtaturis”. ┼╗adne protesty nie pomaga┼éy. Prawie co niedziela przywo┼╝ono autobusami z Kowna szaulis├│w, kt├│rzy do krwi bili w ko┼Ťcio┼éach ludzi ┼Ťpiewaj─ůcych zwyczajowo po nabo┼╝e┼ästwie „Bo┼╝e co┼Ť Polsk─Ö”. Nb. przy tej okazji w ko┼Ťciele ┼Ťw. Kazimierza przy ul. Wielkiej dotkliwie pobito ksi─Ödza, autentycznego W┼éocha, kt├│ry z ramienia nuncjusza papieskiego przyjecha┼é do Wilna by naocznie przekona─ç si─Ö jak pod okupacj─ů litewsk─ů wygl─ůda tolerancja religijna. Te i temu podobne autentyczne fakty doprowadzaj─ů do wniosku, ┼╝e istotnie to nie by┼é ju┼╝ szowinizm, to raczej by┼é wr─Öcz zoologiczny nacjonalizm”.
Prawie wszystkie antypolskie akcje w Wilnie prowadzili – jak ich nazywano w mie┼Ťcie - „przyb┼é─Ödy z Kowna”, kt├│rych osiedli┼éo si─Ö podczas jego litewskiej okupacji ponad 5000 os├│b (byli to g┼é├│wnie urz─Ödnicy, policjanci i studenci). Poza tym w niedziele przywo┼╝ono autobusami z Kowna do Wilna setki m┼éodzie┼╝y litewskiej do bicia Polak├│w w ko┼Ťcio┼éach i na ulicach.
Panowanie litewskich nacjonalist├│w-katolik├│w litewskich w Wilnie i na przyznanej im cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny, trwaj─ůce od 28 pa┼║dziernika 1939 r. do 15-17 czerwca 1940 r., tj. do chwili w┼é─ůczenia Litwy w sk┼éad Zwi─ůzku Sowieckiego, by┼éo tak potwornie dokuczliwe, ┼╝e Polacy, kt├│rzy pami─Ötali sowieckie brutalne panowanie w Wilnie od 19 wrze┼Ťnia do 27 pa┼║dziernika 1939 r., odetchn─Öli z ulg─ů. Polscy autorzy wspomnie┼ä z tamtych dni pisz─ů, ┼╝e pierwsze dni istnienia republiki radzieckiej przynios┼éy swobody dla wyra┼║nie uciskanych od kilku miesi─Öcy Polak├│w. Mogli na ulicach bezpiecznie rozmawia─ç w swoim j─Özyku, kt├│ry odzyska┼é r├│wnie┼╝ swoje prawa w szkole, po d┼éu┼╝szej przerwie wznowi┼é dzia┼éalno┼Ť─ç teatr polski, Polak├│w przyjmowano do pracy, co da┼éo chleb wielu dotychczas g┼éoduj─ůcym rodzinom. Tadeusz ┼üopalewski konstatuje: „dla Polak├│w na Wile┼äszczy┼║nie powia┼é przyja┼║niejszy wiatr” (M. Kosman).
Znany pisarz litewski, minister o┼Ťwiaty w nowym sowieckim rz─ůdzie litewskim Liudas Gira w teatrze wile┼äskim 11 lipca 1940 r. przeprasza┼é w j─Özyku polskim Polak├│w za swych rodak├│w – nacjonalist├│w i faszyst├│w, b─Öd─ůcych cz─Östo w sutannach, m├│wi─ůc: „...dobrze pami─Ötacie to ur─ůganie si─Ö z waszej mowy i polskiej kultury w urz─Ödach nacjonalistycznej Litwy, to przymusowe narzucanie wam j─Özyka litewskiego, kt├│ry stawa┼é si─Ö wam prawie znienawidzony... Czytaj─ůc wyrzuty w oczach moich polskich przyjaci├│┼é, znajomych i nieznajomych, nie mog┼éem im nic na to odpowiedzie─ç i czu┼éem sam, i┼╝ rzeczywi┼Ťcie i ja sam, mimo mej woli, przy takim stanie rzeczy jestem okupantem. Ale dzisiaj ju┼╝ nie czuj─Ö si─Ö nim, czuj─Ö si─Ö mi─Ödzy wami jako wolny z wolnymi, jako r├│wny z r├│wnymi” („Gazeta Codzienna” nr 185, Wilno, 14 VII 1940).
Litwin – i to znany Litwin przyzna┼é, ┼╝e Litwa-Litwini okupowali Wilno w okresie od 28 pa┼║dziernika 1939 r. do 15 czerwca 1940 r. (okupowali Wilno w latach 1940-44 tak┼╝e komuni┼Ťci litewscy/Zwi─ůzek Sowiecki i Niemcy, a do 1994 r. ponownie komuni┼Ťci litewscy/Zwi─ůzek Sowiecki i w ostatnich 3 latach ponownie nacjonali┼Ťci litewscy). Okupowali i przy tym ┼éamali wszelkie umowy mi─Ödzynarodowe dotycz─ůce okupacji. Zachowywali si─Ö na polskiej ziemi nie tylko jak okupanci, ale okupanci wyzuci zupe┼énie z cz┼éowiecze┼ästwa.
Historyk polski Pawe┼é Rokicki opisuj─ůc zachowanie si─Ö Litwin├│w w Wilnie konkluduje: „Dzia┼éania w┼éadz (litewskich) stwarza┼éy wra┼╝enie po┼Ťpiesznej kolonizacji podbitego, wrogiego terenu. Intensywna polityka depolonizacji i lituanizacji by┼éa przede wszystkim przed┼éu┼╝eniem dotychczasowej antypolskiej linii politycznej prowadzonej w przedwojennej Republice Litewskiej. Tak jak zepchni─Öto na margines Polak├│w w Kownie, tak obecnie w ekspresowym tempie starano si─Ö dokona─ç tego samego w Wilnie. Tak jak systematycznie ograniczano stosowanie j─Özyka polskiego w ko┼Ťcio┼éach kowie┼äskich, aby go ostatecznie wyrugowa─ç w 1937 r., tak analogiczne rozpocz─Öto w Wilnie w latach 1939-1940. W tym celu si─Ögni─Öto do sprawdzonych wcze┼Ťniej metod, polegaj─ůcych na prowokowaniu zamieszek w ko┼Ťcio┼éach przez zorganizowane grupy boj├│wkarzy. Trudno te┼╝ nie dostrzec podobie┼ästwa pomi─Ödzy wspomnianym wcze┼Ťniej progromem w ko┼Ťciele ┼Ťw. Tr├│jcy z 26 wrze┼Ťnia 1926 r. a np. atakiem szaulis├│w na modl─ůcych si─Ö w ko┼Ťciele ┼Ťw. kazimierza w Wilnie 5 maja 1940 r., kiedy to przypadkowo pobity zosta┼é tak┼╝e sekretarz nuncjatury watyka┼äskiej w Kownie mons. Vito Peroni. R├│┼╝nica polega┼éa mo┼╝e na tym, ┼╝e policja litewska w Kownie biernie przygl─ůda┼éa si─Ö zaj┼Ťciom, a w Wilnie czynnie wspiera┼éa atakuj─ůcych i aresztowa┼éa pobitych” (Glinciszki i Dubinki IPN, Warszawa 2015).
Bolszewicy-atei┼Ťci niekiedy okazywali si─Ö by─ç lepsi dla Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie od litewskich katolik├│w!
O ile „podb├│j” polskiego Wilna i Wile┼äszczyzny rozpocz─ů┼é si─Ö w tym czasie niemal od podstaw, z braku ludno┼Ťci litewskiej na tym terenie, o tyle antypolskie dzia┼éania na Litwie Kowie┼äskiej po upadku pa┼ästwa polskiego wchodzi┼éy w faz─Ö finaln─ů. W┼éadze litewskie nie musia┼éy si─Ö ju┼╝ liczy─ç z ewentualnym przeciwdzia┼éaniem ze strony rz─ůdu polskiego, dlatego zamiast dotychczasowej wytrwa┼éej i stanowczej polityki ma┼éych krok├│w w 1940 r. mog┼éy dokonywa─ç ruch├│w rozstrzygaj─ůcych. Dosz┼éo wi─Öc do niemal zupe┼énej likwidacji resztek polskiej edukacji. Minister o┼Ťwiaty nakaza┼é zamkni─Öcie dw├│ch z trzech istniej─ůcych na terenie Litwy Kowie┼äskiej gimnazj├│w polskich oraz wszystkich o┼Ťmiu szk├│┼é pocz─ůtkowych i ponownie zlikwidowano polskie nabo┼╝e┼ästwa w ko┼Ťcio┼éach, a ludno┼Ť─ç polsk─ů „wzi─Öto za mord─Ö”.

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

24 Pa┼║dziernika 1956 roku
Manifestacja w Warszawie na rzecz uwolnienia księdza prymasa Stefana Wyszyńskiego.


24 Pa┼║dziernika 1946 roku
Od zdradzieckiego strza┼éu w ty┼é g┼éowy zgin─Öli mjr A. ┼╗ubryd ( „Zuch”) i jego ┼╝ona Janina ("Janek") b─Öd─ůca w ├│smym miesi─ůcu ci─ů┼╝y, ┼╝o┼énierze NSZ


Zobacz wi─Öcej