Czwartek 20 Stycznia 2022r. - 20 dz. roku,  Imieniny: Fabioli, Mi┼éy, Sebastiana

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 19.06.21 - 17:44     Czytano: [746]

Litwa Kowie┼äska – tam by┼éa Polska (VI)


Marian Kałuski



Tragiczny los Polaków na Litwie Kowieńskiej



Spis powszechny ludno┼Ťci przeprowadzony 17 wrze┼Ťnia 1923 r. wykaza┼é, ┼╝e Litw─Ö Kowie┼äsk─ů (bez K┼éajpedy – i okr─Ögu – 141 tys. mieszk.) zamieszkiwa┼éo 2 028 971 os├│b, w tym 1 701 863 etnicznych Litwin├│w, no i przede wszystkim Polacy i ┼╗ydzi. Wed┼éug tego spisu Polak├│w by┼éo w├│wczas na Litwie rzekomo tylko 65 599 os├│b. W rzeczywisto┼Ťci mieszka┼éo ich na Litwie du┼╝o wi─Öcej. Bowiem w latach 1922-23 na list─Ö polsk─ů do Sejmu litewskiego g┼éosowa┼éo 54 - 64 tysi─ůce wyborc├│w. Przeprowadzony w tym czasie przez Polski Komitet Wyborczy spis ludno┼Ťci polskiej wykaza┼é 202 026 os├│b narodowo┼Ťci polskiej. Je┼Ťli we┼║miemy pod uwag─Ö tereny, na kt├│rych Polak├│w by┼éo najwi─Öcej, czyli rejony Kowna i Wi┼ékomierza, zmiany te wygl─ůdaj─ů nast─Öpuj─ůco: rejon kowie┼äski wraz z Kownem – 1923 r. – 14 285 Polak├│w wg danych litewskich i 57 596 wg danych polskich; rejon wi┼ékomierski wraz z Wi┼ékomierzem – 1923 r. – 9193 Polak├│w wg danych litewskich i 33 539 wg danych polskich. W 1923 r. Polacy w powiecie kowie┼äskim stanowili 10,2% (dane litewskie) lub 28,8% (dane polskie), a w roku 2001 – 1% (A. Srebrakowski Polacy w Litewskiej SSR 1944–1989 Toru┼ä 2001). Natomiast wed┼éug oblicze┼ä mieszkaj─ůcego na Litwie Kowie┼äskiej w pierwszej po┼éowie lat 20. prof. W┼éadys┼éawa Wielhorskiego Polak├│w by┼éo w├│wczas w pa┼ästwie litewskim 240 000. Tym samym Polacy stanowili 10% ludno┼Ťci kraju (J. Ochma┼äski). Polacy byli najwi─Öksz─ů mniejszo┼Ťci─ů narodow─ů na Litwie Kowie┼äskiej. Zwarty obszar polski na Litwie Kowie┼äskiej by┼é przed┼éu┼╝eniem pasa polskiego po stronie polskiej wok├│┼é Wilna (istniej─ůcy po dzi┼Ť dzie┼ä). Pas ten w granicach Litwy Kowie┼äskiej ci─ůgn─ů┼é si─Ö od polskiej Wile┼äszczyzny w kierunku p├│┼énocno-zachodnim w kierunku Kowna i obejmowa┼é powiaty: wi┼ékomierski, koszedarski (trocki), olicki, ucia┼äski i jezioroski, a tak┼╝e kowie┼äski i kiejda┼äski, dochodz─ůc do powiatu poniewieskiego. Polacy stanowili tam ok. 1/4 og├│┼éu ludno┼Ťci. Wed┼éug polskich danych oficjalnych w powiecie kowie┼äskim mieszka┼éo 28,8% Polak├│w (28 400), w koszedarsko-trockim 29,3% (23 000), wi┼ékomierskim 24,5% (28 200), kiejda┼äskim 21,5% (18 500; w gminie kiejda┼äskiej Polak├│w by┼éo 35,75% ludno┼Ťci)), jeziora┼äskim 16,7% (6900), ucia┼äskim 9,4% (10 200) i olickim 9,1% (10 670). W samym Kownie w 1920 r. by┼éo jeszcze znacznie wi─Öcej Polak├│w ni┼╝ Litwin├│w. Tworzenie w┼éadz litewskich spowodowa┼éo du┼╝y nap┼éyw Litwin├│w do miasta, pomimo tego w 1923 r. Polacy stanowili ci─ůgle prawie 1/3 ludno┼Ťci miasta. Najwi─Öcej Polak├│w mieszka┼éo na p├│┼énoc od Kowna, na terenach przylegaj─ůcych do miast, na obszarze oko┼éo 1 000 km kw., obejmuj─ůcym gminy Bobty, Czerwony Dw├│r, ┼üopie, Tur┼╝any i W─Ödziago┼éa, w kt├│rych odsetek ludno┼Ťci polskiej wynosi┼é 65% og├│┼éu (20 tys. na 29 tys. mieszka┼äc├│w). Jednak obszar tzw. kowie┼äskiego j─Özyka polskiego by┼é wi─Ökszy, obejmowa┼é tereny wzd┼éu┼╝ doliny Wilii i Niewia┼╝y w powiatach kowie┼äskim i kiejda┼äskim, podchodz─ůc w okolice Poniewie┼╝a. Zajmowa┼é obszar oko┼éo 5000 km kw., na kt├│rym mieszka┼éo 243 tys. ludzi (┼é─ůcznie z Kownem) w tym 105 tys. Polak├│w, kt├│rzy stanowili ponad 40% ludno┼Ťci tego obszaru. Litwini stanowili tu 34% ludno┼Ťci, a bez ludno┼Ťci stolicy Polacy stanowili 50% ludno┼Ťci, a Litwini 37% ludno┼Ťci. Tak┼╝e niekt├│re tereny na po┼éudniowy-wsch├│d od Kowna w kierunku polskiej Wile┼äszczyzny zamieszkiwa┼éo sporo Polak├│w – og├│┼éem stanowili 14% tutejszych mieszka┼äc├│w, by┼éo ich du┼╝o w Janowie i okolicy, a w niekt├│rych gminach Polacy stanowili wi─Ökszo┼Ť─ç lub bardzo du┼╝y odsetek ludno┼Ťci: w niedalekiej od Wilna gminach: Jewie 77%, Wysoki Dw├│r 47%, Piwoszuny 46%, w gminie Szyrwinty ok. 50%, natomiast w gminie Giedrojcie by┼éo 5788 Polak├│w i 3074 Litwin├│w, a w gminie Janiszki 4361 Polak├│w i 1717 Litwin├│w. W┼Ťr├│d 240 000 Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie w 1923 r. (wg. W. Wielhorskiego) by┼éo 100 000 wie┼Ťniak├│w i 140 000 mieszczan, ziemian i inteligencji. Polacy stanowili 17% ludno┼Ťci miast. W sto┼éecznym Kownie mieszka┼éo 29 100 Polak├│w, stanowi─ůc 31,5% ludno┼Ťci miasta, w Kiejdanach stanowili 37% ludno┼Ťci, w Wi┼ékomierzu 25%, Olicie 21%, Poniewie┼╝u 20%, Jeziorosach i Wiszty┼äcu 17%, Kalwarii 14,4%, Rosieniach 14%, Szawle 10%. Polacy w miastach byli g┼é├│wnie rzemie┼Ťlnikami, kupcami, drobnymi przedsi─Öbiorcami, w┼éa┼Ťcicielami dom├│w, przedstawicielami wolnych zawod├│w. Jedynie w Kownie by┼éa liczna polska klasa robotnicza. Ch┼éopi polscy mieszkali g┼é├│wnie na terenach granicz─ůcych z nale┼╝─ůc─ů do Polski Wile┼äszczyzn─ů, czyli w promieniu Wilna. Ziemia┼ästwo na Litwie Kowie┼äskiej by┼éo prawie wy┼é─ůcznie polskie, pr├│cz nielicznych magnat├│w i przedstawicieli innych narodowo┼Ťci i w 1919 r. do ziemia┼ästwa polskiego (ok. 2000 rodzin) nale┼╝a┼éo 63% wszystkich grunt├│w rolnych. Przeprowadzona przez rz─ůd litewski reforma rolna pozbawi┼éa ziemia┼ästwo polskie 1 mln hektar├│w grunt├│w rolnych i las├│w. W ten spos├│b nacjonali┼Ťci litewscy zniszczyli polskie ziemia┼ästwo, kt├│re przesta┼éo by─ç najzamo┼╝niejsz─ů grup─ů ludno┼Ťci na Litwie. W 1938 r. w r─Ökach polskich ziemian pozosta┼éo 600-700 reszt├│wek 80 ha i 1000 gospodarstw 150 hektarowych (K. Buchowski). W 1919 r. mieszcza┼ästwo i inteligencja na Litwie liczy┼éy wi─Öcej Polak├│w ni┼╝ Litwin├│w (Edmund Jakubowski Polonia litewska „Tygodnik Polski” 22.12.1979, Melbourne).
Dop├│ki Litwa by┼éa pod okupacj─ů carskiej Rosji (do 1915 r.) zoologiczna nienawi┼Ť─ç stworzonej przez Rosjan i Niemc├│w grupki nacjonalist├│w litewskich do Polak├│w i polsko┼Ťci na Litwie chocia┼╝ przynosi┼éa szkody tamtejszej spo┼éeczno┼Ťci polskiej, nie stanowi┼éa jednak ┼Ťmiertelnego zagro┼╝enia dla ich i jej istnienia, gdy┼╝ litewscy nacjonali┼Ťci stanowili w├│wczas ma┼éy odsetek spo┼éecze┼ästwa litewskiego. Takim si─Ö sta┼éa, kiedy w 1918 r. z olbrzymi─ů pomoc─ů Niemiec powsta┼éa niepodleg┼éa Litwa rz─ůdzona przez skrajnie antypolskich nacjonalist├│w – antypolskich rasist├│w, a w p├│┼║niejszym okresie tak┼╝e faszyst├│w. Postawili oni na walk─Ö z Polsk─ů i na ca┼ékowite wyniszczenie spo┼éeczno┼Ťci polskiej na Litwie. St─ůd, jak pisze Z. Krajewski: „Sta┼éym elementem ┼╝ycia publicznego w pa┼ästwie by┼éa antypolska propaganda, bazuj─ůca g┼é├│wnie na pretensji do ziemi wile┼äskiej, przy┼é─ůczonej do pa┼ästwa polskiego. Skutkiem podsycania atmosfery nienawi┼Ťci sta┼éy si─Ö tolerowane (je┼Ťli wr─Öcz nie inspirowane) przez pa┼ästwo ekscesy, polegaj─ůce np. na biciu os├│b ┼Ťpiewaj─ůcych po polsku w ko┼Ťcio┼éach, rozp─Ödzaniu polskich spotka┼ä, demolowaniu siedzib polskich organizacji, ksi─Ögar┼ä, sklep├│w oraz napa┼Ťciach na polskich dzia┼éaczy narodowych” (Polacy w Republice Litewskiej 1918-1940 Lublin 2007).
W 1920 r. zosta┼éo wybrane Zgromadzenie Konstytucyjne Litwy (Litewski: Steigiamasis Seimas). Mia┼éo ono charakter demokratycznie wybranego cia┼éa ustawodawczego, dlatego w jego sk┼éad wesz┼éy tak┼╝e mniejszo┼Ťci narodowe, w tym r├│wnie┼╝ Polacy. W wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1920 r. na listy polskie zag┼éosowa┼éo 4,86% wyborc├│w i Polacy zdobyli 3 mandaty; w wyborach w 1922 r. na polskie listy zag┼éosowa┼éo 6,74% wyborc├│w (2 mandaty; de facto Polacy zdobyli 6 mandat├│w w 78 osobowym Parlamencie, ostatecznie 4 z nich odebrano im po zmianie interpretacji prawa wyborczego), w 1923 r. 7,1% wyborc├│w (4 mandaty) i w 1926 r. ponad 4% wyborc├│w i 2 mandaty. W grudniu 1926 r. nacjonali┼Ťci litewscy dokonali zamachu stanu i obj─Öli w┼éadz─Ö, po czym rozwi─ůzano Sejm/Seimas i do 1940 r. Litwa nie mia┼éa parlamentu. W 1936 r. dyktator Antanas Smetona powo┼éa┼é namiastk─Ö Parlamentu, jednak na pos┼é├│w mogli kandydowa─ç jedynie cz┼éonkowie jego partii.
In┼╝. Boles┼éaw Lutyk na ┼éamach paryskiej „Kultury” (Nr 3 1956) pisze: „B─Öd─ůc pos┼éem z ramienia mniejszo┼Ťci polskiej na Litwie, do Sejmu Litewskiego w Kownie w latach 1923-27, mia┼éem sposobno┼Ť─ç zapoznania si─Ö z nastrojami, jakie panowa┼éy w politycznych stronnictwach litewskich. (Reforma ustawy wyborczej w Litwie w 1927 roku pozbawi┼éa wszystkie mniejszo┼Ťci narodowe mo┼╝no┼Ťci posiadania nadal swych przedstawicieli w Sejmie). Prawica litewska: narodowcy (Smetona, Waldemaras) i chrze┼Ťcija┼äska demokracja (ksi─ůdz Purickas) … Lewica: ludowcy (Sle┼╝evicius, Tolusis) oraz socjal-demokraci (Po┼╝ela)… Stosunek do Polski (i Polak├│w na Litwie) by┼é jednakowo negatywny”.
Nie tylko ┼╝aden pose┼é litewski nie utrzymywa┼é najmniejszego kontaktu z polskimi pos┼éami, ale tak┼╝e byli wyzywani i bici. Podczas posiedzenia litewskiego Sejmu Ustawodawczego 6 lipca 1921 r. dzia┼éacz mniejszo┼Ťci polskiej w przedwojennej Litwie i pose┼é na ten Sejm z listy polskiej, ksi─ůdz (!) Bronis┼éaw Laus zosta┼é publicznie nazwany przez pos┼éa litewskiej chadecji, ksi─Ödza (!) Mykolasa Krupavi─Źiusa "wsz─ů" (Bronis┼éaw Laus w: Wikipedia); podobnym epitetem ten ksi─ůdz-pose┼é obdarzy┼é w├│wczas wszystkich Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie: „wszy naszego litewskiego narodu”. Natomiast w 1922 r. w Sejmie pobito pos┼éa ┼Ünielewskiego, a w innego pos┼éa polskiego, ks. Bronis┼éawa Lausa rzuci┼é krzes┼éem pose┼é Jonas Bildu┼ías (H. Wisner). Kiedy pos┼éowie polscy poruszali troski i spraw─Ö prze┼Ťladowania Polak├│w na Litwie to premier i minister sprawiedliwo┼Ťci Antanas Tumenas gwa┼étownie ich atakowa┼é m├│wi─ůc m.in., ┼╝e „pos┼éowie na mocy Konstytucji s─ů i powinni by─ç przedstawicielami Narodu Litewskiego. Nie powinni by─ç przedstawicielami innego narodu” (K. Buchowski). 20 kwietnia 1926 r. w Gie┼éwanach ko┼éo Szyrwint na wiecu przedwyborczym z Poakami obrzucono zgni┼éymi jajami i pobito polskiego kandydata na pos┼éa do Sejmu/Seimasu Tomasza Gi┼╝y┼äskiego. Policja interweniowa┼éa dopiero wtedy, gdy miejscowi Polacy stan─Öli w jego obronie. Wsz─Ödzie indziej rozbijano polskie i ┼╝ydowskie zebrania (K. Buchowski).
Edmund Jakubowski, w latach 1936-39 redaktor dziennika „Dzie┼ä Polski” w Kownie tak charakteryzuje spo┼éeczno┼Ť─ç polsk─ů na Litwie Kowie┼äskiej: „Polonia pod wzgl─Ödem politycznym i gospodarczym (by┼éa) prawie bezbronna… Podw├│jnie bezbronna (w obliczu brutalnego prze┼Ťladowania ze strony w┼éadz litewskich – M.K.), bo uczucie nienawi┼Ťci jest silniejsze, bardziej dynamiczne – ni┼╝ brak wrogo┼Ťci, i mieszane poczucie przywi─ůzania do kraju zamieszkania, i do kultury, kt├│rej o┼Ťrodek mie┼Ťci┼é si─Ö za granic─ů. Wrogo┼Ť─ç jest hamulcem asymilacji, a my nie byli┼Ťmy wrogami Litwin├│w. …Zwalczani przez Litwin├│w Polacy na Litwie nie w┼é─ůczyli si─Ö w nurt litewskiego ┼╝ycia kulturalnego. Stworzyli swoiste getto. …solidarno┼Ť─ç, wytrwa┼éo┼Ť─ç, zdolno┼Ť─ç do wsp├│┼épracy np. w sp├│┼édzielczo┼Ťci – (te cechy charakteru) posiada┼éa te┼╝ Polonia litewska. Czy to w wyborach do sejm├│w, czy potem w ┼╝yciu organizacyjnym, mia┼éa zawsze przez wszystkich uznawane centrale, pomimo rozwarstwienia spo┼éecze┼ästwa, obejmuj─ůcego by┼éych obszarnik├│w, posiadaczy nieupa┼ästwowionych np. gorzelni, jak te┼╝ coraz liczniejszego proletariatu (z powodu pauperyzacji spo┼éecze┼ästwa polskiego, post─Öpuj─ůcej w wyniku antypolskiej polityki w┼éadz – M.K.)… Poczucie, ┼╝e stanowi┼éy jedn─ů parti─Ö (w sejmie, nie wiem dlaczego, nazywa┼éo si─Ö „Polska Frakcja”) obowi─ůzywa┼éo do dyscypliny narodowej. Has┼éo Polonii niemieckiej, ┼╝e zagranic─ů „Polak Polakowi bratem” by┼éo aktualne. By┼éy tarcia, ale nie by┼éo roz┼éam├│w… Ale przy tym wszystkim by┼éa pewna niemrawo┼Ť─ç. W obronie polskich interes├│w unikano prowokacyjnych wyst─ůpie┼ä i ostrych konflikt├│w z w┼éadzami. Ju┼╝ na emigracji by┼éy naczelnik litewskiej policji oceni┼é to nast─Öpuj─ůcymi s┼éowy: „Znaczna cz─Ö┼Ť─ç polskiej mniejszo┼Ťci nie by┼éa lojalna, ale tylko potencjalnie, wi─Öc w praktyce mieli┼Ťmy z t─ů grup─ů ludno┼Ťci mniej k┼éopotu ni┼╝ z wielu innymi”” (Polonia litewska „Tygodnik Polski” 22.12.1979, Melbourne).
Jak pisze dalej Edmund Jakubowski: atmosfera na Litwie Kowie┼äskiej by┼éa taka, ┼╝e trzeba by┼éo odwagi cywilnej by si─Ö przyznawa─ç, ┼╝e si─Ö jest Polakiem – „wyrodkiem” w oczach Litwin├│w (popularnymi epitetami wobec Polak├│w na Litwie by┼éy: „i┼╝maga” – wyrodek lub „przekl─Öty Polak” – „Kultura Nr. 4 1956, Pary┼╝, str. 115). Doprowadzi┼éo to do tego, ┼╝e z biegiem lat w┼Ťr├│d Polak├│w na Litwie zarysowa┼é si─Ö jeden istotny, lecz nie zarysowany wyra┼║nie podzia┼é: na odwa┼╝nych Polak├│w i „Cichych Polak├│w”. Pewna grupa Polak├│w pod wp┼éywem antypolskiego terroru w┼éadz litewskich przyjmowa┼éa narodowo┼Ť─ç litewsk─ů, nawet Polacy pochodz─ůcy np. z Pozna┼äskiego. „Zmiana narodowo┼Ťci na litewsk─ů nie powodowa┼éa ostracyzmu. Po prostu „nowy Litwin” unika┼é Polak├│w. Na og├│┼é zmieniali narodowo┼Ť─ç ci, co musieli szuka─ç pracy lub nie maj─ůc ┼Ťrodk├│w na wysy┼éanie dzieci do polskiego gimnazjum kierowali je do szk├│┼é litewskich. Wychodzi┼éo z nich m┼éode pokolenie w najlepszym razie t.zw. „cichych Polak├│w”. Pewien profesor, aby dosta─ç katedr─Ö na uniwersytecie kowie┼äskim, zacz─ů┼é wychowywa─ç swoje dzieci po litewsku. C├│┼╝, kiedy dzieciarnia na ulicy kowie┼äskiego przedmie┼Ťcia, nauczy┼éa si─Ö rych┼éo m├│wi─ç „po polskiemu”. Po nawi─ůzaniu przez Polsk─Ö i Litw─Ö stosunk├│w dyplomatycznych Polonia nieco si─Ö obudzi┼éa i wykaza┼éa wielk─ů go┼Ťcinno┼Ť─ç dla uchod┼║c├│w wojennych przyby┼éych z Polski we wrze┼Ťniu 1939 r. Wielu „Cichych Polak├│w” si─Ö ujawni┼éo, bo ju┼╝ by┼éy inne nastroje.
Rz─ůd litewski staraj─ůc si─Ö o mi─Ödzynarodowe uznanie dla Litwy Kowie┼äskiej 12 maja 1922 r. wyda┼é tzw. deklaracj─Ö o ochronie mniejszo┼Ťci narodowych, kt├│r─ů 4 grudnia 1923 r. aprobowa┼é Sejm litewski i 11 grudnia 1923 r. Rada Ligi Narod├│w w Genewie. Deklaracja ta okaza┼éa si─Ö nic nie znacz─ůcym ┼Ťwistkiem papieru, bowiem nacjonali┼Ťci litewscy rz─ůdz─ůcy Litw─ů i katolicki Ko┼Ťci├│┼é litewski mieli zupe┼énie inne plany odno┼Ťnie mniejszo┼Ťci narodowych, a przede wszystkim Polak├│w, zamieszkuj─ůcych Litw─Ö Kowie┼äsk─ů. Polacy po prostu mieli znikn─ů─ç na terytorium Litwy Kowie┼äskiej, bo tego domaga┼éa si─Ö patologiczna nienawi┼Ť─ç nacjonalist├│w litewskich do Polski i Polak├│w. Celowi temu s┼éu┼╝y─ç mia┼éo odgrodzenie si─Ö od Polski „chi┼äskim murem”, o czym m├│wi┼é w swym przem├│wieniu wyg┼éoszonym w Sejmie litewskim 7 grudnia 1926 r. pose┼é Steponas Kairys. Litwa odm├│wi┼éa nawi─ůzania z Polsk─ů stosunk├│w dyplomatycznych i gospodarczych. Wszelki ruch osobowy pomi─Ödzy Litw─ů i Polsk─ů zosta┼é wstrzymany i zakazem zosta┼éa obj─Öta tak┼╝e korespondencja pocztowa oraz kolporta┼╝ gazet i ksi─ů┼╝ek polskich na Litwie. Zabroniono nawet sprowadzania i wy┼Ťwietlania film├│w polskich, a nawet film├│w innych pa┼ästw, w kt├│rych wyst─Öpowali polscy aktorzy, jak chocia┼╝by Jan Kiepura w filmach niemieckich (P. ┼üossowski). Polacy na Litwie Kowie┼äskiej zostali wi─Öc ca┼ékowicie odci─Öci od polskiej Macierzy – Polski, narodu polskiego, od swoich rodzin w Polsce, polskiej kultury, polskich gazet i ksi─ů┼╝ek. Odci─Öta od drzewa ga┼é─ů┼║ musia┼éa uschn─ů─ç wcze┼Ťniej czy p├│┼║niej. I na to liczyli nacjonali┼Ťci litewscy. Jednocze┼Ťnie propaganda litewska stara┼éa si─Ö wm├│wi─ç zagranicznej opinii, ┼╝e ┼╝ywio┼é polski w niepodleg┼éej Litwie ogranicza┼é si─Ö tylko do szlachty (ziemian), kt├│rzy gn─Öbili ch┼éop├│w litewskich i tym samym nie zas┼éuguj─ů na sympati─Ö zagranicy.
Konstytucja litewska dopuszcza┼éa kulturalny rozw├│j mniejszo┼Ťci narodowych. W rzeczywisto┼Ťci jednak rz─ůd litewski nie og┼éosi┼é specjalnej ustawy, kt├│ra by regulowa┼éa tak pal─ůc─ů kwesti─Ö. Brak ustawy by┼é celowy, bowiem dawa┼é mo┼╝no┼Ť─ç dowolnego okre┼Ťlania mniejszo┼Ťci. O jakimkolwiek ┼╝yciu politycznym Polak├│w nie mog┼éo by─ç mowy. Wszelki objaw odr─Öbno┼Ťci narodowej uwa┼╝any by┼é za akcj─Ö, skierowan─ů przeciw ca┼éo┼Ťci pa┼ästwa litewskiego (Wac┼éaw Pawlak Polacy na Litwie „Kurier Literacko-Naukowy”, Krak├│w 15.4.1935).
Kowno wcale nie my┼Ťla┼éo przestrzega─ç praw obiecanych mniejszo┼Ťciom narodowym, szczeg├│lnie w odniesieniu do Polak├│w. Do rz─ůdu litewskiego wchodzili ministrowie spraw ┼╝ydowskich i bia┼éoruskich, lecz nigdy nie by┼éo ministra spraw polskich, chocia┼╝ Polak├│w by┼éo wi─Öcej ni┼╝ ┼╗yd├│w i Bia┼éorusin├│w razem wzi─Ötych. Wobec Polak├│w postanowiono korzysta─ç ze wzorc├│w carskich i pruskich. Ca┼é─ů gar┼Ťci─ů rz─ůdy litewskie realizowa┼éy ich polityk─Ö wobec Polak├│w na okupowanych ziemiach polskich. Kiedy mieszka┼äcy polskich wsi na Kowie┼äszczy┼║nie – W─Ödziago┼éa i Bobty przestraszeni tym wprost zwierz─Öcym polako┼╝erstwem nacjonalist├│w litewskich w okresie powstawania pa┼ästwa litewskiego w 1918 r. og┼éosili w swoich wioskach polskie „republiki”, w┼éadze litewskie po ich zaj─Öciu Laudy i innych teren├│w zamieszka┼éych przez Polak├│w wprowadzi┼éy za wzorem Rosjan na kilka lat na tym terenie (Lauda) stan wojenny, by mo┼╝na by┼éo stosowa─ç tam nadzwyczajne ustawodawstwo, kt├│re niemi┼éosiernie gn─Öbi┼éo mieszkaj─ůcych tam Polak├│w. Polacy nie chc─ůcy zosta─ç Litwinami mieli by─ç skazani na zag┼éad─Ö poprzez pauperyzacj─Ö i r├│┼╝ne ograniczenia (Z.S. Brzozowski). Tendencyjne lub wr─Öcz antypolskie ustawodawstwo utrudnia┼éo wszystkim Polakom ┼╝ycie i swobodn─ů prac─Ö narodow─ů. Marzeniem – i to wcale nieukrywanym, wr─Öcz przeciwnie - jawnym przedwojennych nacjonalist├│w litewskich jak r├│wnie┼╝ nacjonalist├│w litewskich b─Öd─ůcych na us┼éugach sowieckiej Litwy, by┼éo uczynienie z siebie pan├│w, a z Polak├│w na Litwie ┼╝ebrak├│w, a la hinduskich parias├│w. ┼Üwiadek gehenny Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej w latach 1918-1940 Zygmunt Szcz─Ösny Brzozowski w swoich wspomnieniach zatytu┼éowanych Litwa – Wilno 1910-1945 (Editions – Spotkania Londyn 1987), pisze mi─Ödzy innymi: Polacy nie chc─ůcy zosta─ç Litwinami mieli by─ç skazani na zag┼éad─Ö poprzez pauperyzacj─Ö i r├│┼╝ne ograniczenia. Stosowano wobec nich najbardziej wymy┼Ťlne szykany materialne i moralne. Polak nieposiadaj─ůcy jakiejkolwiek w┼éasno┼Ťci nie m├│g┼é utrzyma─ç si─Ö przy ┼╝yciu na Litwie niepodleg┼éej, chyba ┼╝e pracowa┼é w nielicznych polskich organizacjach. Nawet robotnicy polscy w fabrykach w Kownie byli szykanowani. ┼╗adne, cho─çby nawet najmniejsze stanowisko urz─Ödowe nie by┼éo dost─Öpne dla Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej. Do┼Ť─ç liczna z czas├│w rosyjskich warstwa urz─Ödnik├│w polskich, szczeg├│lnie kolejowych, szybko topnia┼éa. Absolwent├│w Polak├│w uniwersytetu kowie┼äskiego nie przyjmowano do pracy. Tylko nieliczni Polacy mogli uzyska─ç prac─Ö zarobkow─ů w nielicznych instytucjach polskich oraz bardzo rzadko w mieszanych polsko-┼╝ydowskich. Niebezpiecznie by┼éo rozmawia─ç na ulicy po polsku, szczeg├│lnie w pobli┼╝u ch┼éystk├│w litewskich. A szowini┼Ťci litewscy lubili ok┼éada─ç Polak├│w kijami a┼╝ do krwi. W pa┼║dzierniku 1920 r. podczas demonstracji nacjonalist├│w litewskich zosta┼éy pobite Polki znajduj─ůce si─Ö w tym czasie w pobli┼╝u. „Mia┼éy tak┼╝e miejsce – przy milcz─ůcej tolerancji ze strony policji – napady na zebrania polskie, zw┼éaszcza w okresie kampanii wyborczych do Sejmu litewskiego (P. ┼üossowski). Nak┼éad prasy polskiej by┼é uzale┼╝niony od przydzia┼éu papieru przez w┼éadze litewskie. G┼é├│wne czasopisma polskie mia┼éy st─ůd niskie nak┼éady: „Dzie┼ä Kowie┼äski” 2000 egzemplarzy i tygodnik” „Chata Rodzinna” 8000 nak┼éadu. Czasopisma polskie by┼éy brutalnie cenzurowane i podlega┼éy cz─Östym konfiskatom. Musia┼éy tak┼╝e zamieszcza─ç na pierwszej i kolejnych stronach oficjalne komunikaty rz─ůdowe, cz─Östo o antypolskiej tre┼Ťci, pozostawiaj─ůc niewiele miejsca dla tekst├│w polskich (Bronius Makauskas „Litwini w Polsce 1920-1939” Warszawa 1986, str. 285). W 1927 r. faszystowski re┼╝ym litewski zlikwidowa┼é parlament i Polacy - 10% ludno┼Ťci Litwy zosta┼éo pozbawionych swoich reprezentant├│w w parlamencie litewskim. Z kolei brak stosunk├│w dyplomatycznych litewsko-polskich, kt├│rych Litwa nie chcia┼éa, pozbawia┼é Polak├│w na Litwie naturalnych kontakt├│w z Macierz─ů, a tym samym opieki ze strony organ├│w pa┼ästwa polskiego. Jednak przede wszystkim Polacy na Litwie pozbawieni byli jakiejkolwiek komunikacji pocztowej, kolejowej i telegraficznej z Polsk─ů. To sprawi┼éo, ┼╝e rz─ůd litewski rozbi┼é rodziny mieszkaj─ůce na Litwie i w Polsce. Obywatel polski sk─ůdkolwiek – z Polski czy innego pa┼ästwa, pragn─ůcy przyjecha─ç na Litw─Ö, to je┼Ťli w og├│le zosta┼é wpuszczony to musia┼é p┼éaci─ç a┼╝ 350 lit├│w, czyli a┼╝ 35 ├│wczesnych dolar├│w ameryka┼äskich, co by┼éo zawrotn─ů sum─ů („Kultura Nr. 4 1956, Pary┼╝, str. 114). Poza tym ┼╝ycie Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej zosta┼éo uzale┼╝nione od stosunk├│w politycznych litewsko-polskich. Chocia┼╝ prezydent Litwy Antanas Smetona w wywiadach od┼╝egnywa┼é si─Ö od stosowania przez Litw─Ö retorsji, jak np. na zje┼║dzie tautinink├│w (nacjona┼é-faszyst├│w litewskich) 5 stycznia 1938 r., prawda jest taka, ┼╝e a┼╝ do 1938 r. jakakolwiek akcja polska przeciwko antypolskim lub dzia┼éaj─ůcym na szkod─Ö pa┼ästwa polskiego Litwinom lub litewskim organizacjom w Polsce spotyka┼éa si─Ö natychmiast z retorsj─ů najwi─Ökszego kalibru ze strony litewskiej.
Rz─ůd litewski ro┼Ťci┼é sobie prawo do decydowania o tym kto jest Litwinem, czyli odmawia┼é Polakom prawa do samookre┼Ťlenia. St─ůd 90% Polak├│w otrzyma┼éo dowody osobiste z nadpisem „Litwin” wbrew swej woli. By┼éa to samowola w┼éadzy, kt├│ra sta┼éa si─Ö nast─Öpnie pretekstem do wprowadzania wielu antypolskich ogranicze┼ä. Np. dzieci rodzic├│w uwa┼╝aj─ůcych si─Ö za Polak├│w, nawet nale┼╝─ůcych do polskich organizacji, kt├│rym w paszporcie nadano narodowo┼Ť─ç Litewsk─ů wbrew jej woli, nie mia┼éy prawa by─ç przyjmowane do polskich szk├│┼é. Polacy cz─Östo s┼éyszeli: m├│wisz po polsku, ale jeste┼Ť Litwinem, kt├│rego zmuszono do m├│wienia po polsku (tak jakby pod zaborem rosyjskim, gdzie walczono z polsko┼Ťci─ů, mo┼╝na by┼éo kogo┼Ť zmusza─ç do m├│wienia po polsku!). Krzysztof Buchowski w pracy „Polacy w niepodleg┼éym pa┼ästwie litewskim 1918-1940” (Bia┼éystok 1999) pisze na ten temat: „...du┼╝y nacisk wywierano na zapisywanie narodowo┼Ťci litewskiej w dokumentach to┼╝samo┼Ťci. Osoby zapisane jako Polacy musia┼éy liczy─ç si─Ö z utrudnieniami w pracy, szko┼éach, urz─Ödach, wojsku itp. W wielu przypadkach nie pytano nawet o zgod─Ö i arbitralnie wpisywano narodowo┼Ť─ç litewsk─ů. Dlatego na przyk┼éad liczni Polacy oficjalnie zarejestrowani jako Litwini brali nast─Öpnie czynny udzia┼é w imponuj─ůco bogatej dzia┼éalno┼Ťci spo┼éecznej, politycznej i kulturalnej polskiej mniejszo┼Ťci”. Je┼Ťli przy wydawaniu dowod├│w osobistych kto┼Ť protestowa┼é, ┼╝e bez jego zgody wpisano mu narodowo┼Ť─ç litewsk─ů, to s┼éysza┼é od urz─Ödnika - jaki z ciebie Polak, przecie┼╝ mieszkasz na Litwie, to jeste┼Ť Litwin. Polak to ten, co z Warszawy przyjecha┼é. Oczywi┼Ťcie nazwiska polskie we wszystkich dokumentach zapisywano w brzmieniu litewskim - z zako┼äczeniem "iczius" lub "is". Osoby, kt├│re upiera┼éy si─Ö, ┼╝e s─ů Polakami byli uwa┼╝ani za parias├│w – za podludzi.
Pierwszoplanowym celem rz─ůdu litewskiego by┼éo zniszczenie polskiego ziemia┼ästwa. Tote┼╝ najpierw uderzy┼é w t─Ö grup─Ö Polak├│w, kt├│re przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů by┼éo wp┼éywowe oraz zbiorow─ů twierdz─ů polsko┼Ťci w kraju. W 1922 r. os┼éabiono je przez uchwalon─ů przez Sejm litewski drastyczn─ů reform─Ö roln─ů. Reforma ta uderzy┼éa przede wszystkim w Polak├│w, w posiadany przez nich maj─ůtek; Polacy mogli mie─ç najwy┼╝ej 80 ha ziemi. Przeprowadzona by┼éa zazwyczaj bez odszkodowania lub pe┼énego odszkodowania i zabra┼éa Polakom grubo ponad milion hektar├│w ziemi ornej i las├│w (odebrano g┼é├│wnie Polakom 720 tys. ha ziemi ornej, ┼é─ůk i pastwisk oraz 500 tys. ha lasu). O ile w┼éa┼Ťciciel s┼éu┼╝y┼é w wojsku polskim, zabierany by┼é ca┼éy jego maj─ůtek; nawet w├│wczas jak nie walczy┼é z Litwinami o Wilno, a tylko np. w obronie Warszawy przed bolszewikami w 1920 r. (nacjonali┼Ťci litewscy modlili si─Ö o zwyci─Östwo bolszewik├│w, kt├│rych zreszt─ů Litwa zbrojnie wspomaga┼éa!). Litewska reforma rolna pozbawi┼éa dwa tysi─ůce rodzin polskich ponad 80% warto┼Ťci ich maj─ůtk├│w i kilkana┼Ťcie tysi─Öcy rodzin polskich pracy najemnej na tych dobrach. Znaczenie i wp┼éywy gospodarcze Polak├│w na Litwie zosta┼éy radykalnie podci─Öte; w r─Ökach polskich pozosta┼éo mniej ni┼╝ 300 tys. ha ziemi ornej. Zosta┼éy przej─Öte maj─ůtki zw┼éaszcza w pobli┼╝u Kowna, na kt├│re by┼é wielki popyt w┼Ťr├│d litewskich dygnitarzy. A ┼╝e najbli┼╝sze okolice na p├│┼énoc i wsch├│d od Kowna by┼éy polskie, wi─Öc w tych rejonach hierarchia spo┼éeczna si─Ö odwr├│ci┼éa. Dziedzicem by┼é Litwin, robotnikiem Polak (E. Jakubowski). Wyw┼éaszczeniu nie zostali poddani obcokrajowcy, m.in. licz─ůcy a┼╝ 5000 ha ziemi maj─ůtek francuskich hrabi├│w Choiseul de Gouffier w P┼éotelach. Jest to najlepszym dowodem na to, ┼╝e litewska reforma rolna mia┼éa wyra┼║nie rasistowski - antypolski charakter. Kiedy ju┼╝ wyw┼éaszczono Polak├│w, to nietykalna norma w┼éasno┼Ťci uleg┼éa w 1928 r. podwy┼╝szeniu do 150 ha, w celu utworzenia etnicznie litewskiej grupy grossbauer├│w (J. Ochma┼äski). Litwini pragn─Öli mie─ç w┼éasne ziemia┼ästwo. Zosta┼é powo┼éany do ┼╝ycia Zwi─ůzek Szlachty Litewskiej. Cudzoziemskich ziemian by┼éo ma┼éo, a polscy ziemianie nie kwapili si─Ö przechrzci─ç na ziemian litewskich. Tote┼╝ zwi─ůzek musia┼é si─Ö rozwi─ůza─ç, bowiem ustawa o stowarzyszeniach przewidywa┼éa, ┼╝e organizacja musi liczy─ç co najmniej 12-tu cz┼éonk├│w, a tylu kandydat├│w nie mo┼╝na by┼éo znale┼║─ç (E. Jakubowski). Oko┼éo 400-500 tys. ha grunt├│w rolnych rozparcelowano na gospodarstwa kilku lub kilkunastohektarowe, kt├│re zosta┼éy przekazane wy┼é─ůcznie Litwinom. W ten spos├│b powsta┼éy litewskie gospodarstwa na terenach zamieszka┼éych dotychczas przez Polak├│w (Lauda); nadzia┼éy otrzymywali tu byli ochotnicy wojskowi (E. Jakubowski). Po dokonaniu reformy rolnej w┼éadze litewskie czyni┼éy wszystko by utrudni─ç sytuacj─Ö Polak├│w nawet w rolnictwie. Polscy rolnicy nie mogli korzysta─ç z pomocy rz─ůdowej w postaci premii, nasion i praktycznych informacji, agronomowie mniej ┼╝yczliwie odnosili si─Ö do Polak├│w (E. Jakubowski). W┼éadze pozbawia┼éy ich tak┼╝e prawa uprawy burak├│w cukrowych lub zb├│┼╝ i kartofli nasiennych. Nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e gdyby nie wybuch wojny wielu polskich rolnik├│w by zbankrutowa┼éo. Z biegiem czasu sytuacja (ekonomiczna) Polak├│w stawa┼éa si─Ö coraz bardziej beznadziejna. ┼╗yli oni cz─Östo w n─Ödznych warunkach w zimnych, s┼éabo opalonych starych domach (Z. Brzozowski). Ku rado┼Ťci swoich litewskich s─ůsiad├│w. Pono─ç katolik├│w!
Niestety nacjonalistyczna Litwa wypowiedzia┼éa swoim polskim obywatelom totaln─ů walk─Ö tak┼╝e i na wszystkich innych polach, zastosowuj─ůc system najbardziej zaci─Ötej eksterminacji. Polakom na Litwie narzucona zosta┼éa ostra walka, kt├│rej nie pragn─Öli, ale kt├│r─ů musieli przyj─ů─ç (B. Wierzbia┼äski).
Po zniszczeniu polskiej si┼éy gospodarczej, w 1923 r. wydano ustaw─Ö o lituanizowaniu nazwisk polskich, kt├│ra zadecydowa┼éa bez zgody Polak├│w o zmianie ich nazwisk na litewskie (do polskich nazwisk dodawano litewskie ko┼äc├│wki „iczius” lub „is”, aby zatrze─ç ich polski charakter, a tam, gdzie mo┼╝na by┼éo w og├│le zmieni─ç nazwisko polskie na litewskie czyniono to bez pardonu. I tak decyzj─ů administracyjn─ů Polakowi o np. o nazwisku Wr├│bel zmieniono nazwisko na ┼╗virblis (po polsku wr├│bel). Ksi─ů┼╝─Ö Konstanty Radziwi┼é┼é odm├│wi┼é przyj─Öcia paszportu ze zlituanizowanym nazwiskiem: Radziwi┼é┼é zamieniono na Radvila. Lituanizowanie nazwisk polskich mia┼éo tak┼╝e u┼éatwi─ç Litwinom kradzie┼╝ znanych Polak├│w pochodz─ůcych z Litwy, kt├│rych nacjonali┼Ťci litewscy przez to mogli przedstawia─ç ciemnym Litwinom jako Litwin├│w). Jednocze┼Ťnie zarz─ůdzono usuni─Öcie wszystkich szyld├│w i tekst├│w polskich w miejscach publicznych i zabronienie ich u┼╝ywania pod kar─ů grzywny, aresztu, a nawet i deportacji z miejsca zamieszkania. Nacjonalistom litewskim, kt├│rzy byli chorzy psychicznie na punkcie j─Özyka litewskiego, i to by┼éo za ma┼éo. Rz─ůd w 1938 r. wyda┼é ustaw─Ö o litewszczeniu nazwisk uznanych za brzmi─ůce nie do┼Ť─ç litewsko (K. Buchowski). W 1926 r. wprowadzono zakaz sprowadzania na Litw─Ö wszystkich bez wyj─ůtku ksi─ů┼╝ek polskich z Polski (K. Buchowski).
Kolejny atak by┼é skierowany na polskie szkolnictwo, kt├│remu zadano wielki cios. Za okupacji niemieckiej i za zgod─ů okupacyjnych w┼éadz niemieckich na Kowie┼äszczy┼║nie istnia┼éo 30 szk├│┼é polskich, do kt├│rych ucz─Öszcza┼éo ponad 2000 dzieci (Niemcy bardzo utrudniali zak┼éadanie szk├│┼é polskich). 97 prywatnych szk├│┼é polskich dzia┼éaj─ůcych na Litwie zaraz po 1918 r., w 1921 r. zosta┼éo w wi─Ökszo┼Ťci przej─Ötych przez litewskie samorz─ůdy lokalne i utraci┼éy sw├│j polski charakter. W tej sytuacji jedyn─ů drog─ů dla rozwoju polskiego szkolnictwa na Litwie by┼éo tworzenie szk├│┼é prywatnych. Zaj─Ö┼éo si─Ö tym powsta┼ée w 1924 r. w Kownie Polskie Kulturalno-O┼Ťwiatowe Towarzystwo „Pochodnia”. Rz─ůdz─ůcy Litw─ů rz─ůd centrowo-lewicowy K. Griniusa zezwoli┼é na zak┼éadanie szk├│┼é polskich i w roku szkolnym 1926/27 otwartych by┼éo 77 szk├│┼é z 4114 uczniami. Tymczasem polscy dzia┼éacze szacowali w tym czasie swe potrzeby na 737 polskich plac├│wek o┼Ťwiatowych (K. Buchowski). W 1927 r. dyktator Smetona nakaza┼é zamkni─Öcie 59 najwi─Ökszych szk├│┼é polskich, w kt├│rych uczy┼éo si─Ö 3535 uczni├│w oraz wstrzyma┼é za┼éo┼╝enie polskiego seminarium nauczycielskiego. Ministerstwo O┼Ťwiaty wyda┼éo licencj─Ö tylko 19 nauczycielom polskim. Jednocze┼Ťnie Ministerstwo O┼Ťwiaty wyda┼éo ok├│lnik, ┼╝e do polskich szk├│┼é powszechnych mog┼éy ucz─Öszcza─ç tylko dzieci rodzic├│w, kt├│rzy mieli obywatelstwo polskie; jednocze┼Ťnie zakazano dokonywania zmian zapisu o narodowo┼Ťci w dokumentach. Musia┼éo ich by─ç w danym miejscu co najmniej 20. Nauczyciele w polskich szko┼éach musieli zna─ç perfekt j─Özyk litewski na specjalnie urz─ůdzanych egzaminach; w 1927 r. spo┼Ťr├│d 84 nauczycieli polskich, kt├│rzy poddani zostali takiemu egzaminowi, ani jeden nie zadowoli┼é egzaminator├│w litewskich i byli zmuszeni odej┼Ť─ç ze szk├│┼é. W ten spos├│b polskie szkolnictwo podstawowe zosta┼éo praktycznie zlikwidowane (E. Jakubowski). St─ůd w roku szkolnym 1927-28 by┼éo ju┼╝ tylko 18 szk├│┼é z 544 uczniami, natomiast w 1938 r. czynnych by┼éo ju┼╝ jedynie 10 szk├│┼é z 222 uczniami (na Litwie by┼éo 32 tys. dzieci polskich w wieku szkolnym (7-14 lat), kt├│re by┼éy zmuszane chodzi─ç do szk├│┼é litewskich, kt├│re je wynaradawia┼éy), w 1939 r. 9 szk├│┼é. W Kownie, Poniewie┼╝u i Wi┼ékomierzu by┼éy prywatne gimnazja polskie, z kt├│rych to ostatnie zosta┼éo zlikwidowane w 1938 r. Po nawi─ůzaniu stosunk├│w dyplomatycznych Kowna z Warszaw─ů w 1938 r. ograniczono restrykcje w sprawie polskich nauczycieli, cho─ç zachowano przepis o przyjmowaniu do szko┼éy wy┼é─ůcznie na podstawie wpis├│w o narodowo┼Ťci w dokumentach rodzic├│w. Niekt├│re podr─Öczniki polskie, zw┼éaszcza do historii, by┼éy zabronione w prywatnych gimnazjach polskich. M┼éodzie┼╝ polska musia┼éa uczy─ç si─Ö historii z litewskiego punktu widzenia, w odniesieniu do Polski skrajnie antypolskiej. Nauczanie prywatne j─Özyka polskiego by┼éo zakazane, karane aresztem i zes┼éaniem. Np. W 1935 r. zamkni─Öto w Wi┼ékomierzu Towarzystwo „O┼Ťwiata” za tajne prowadzenie nauki j─Özyka polskiego (K. Buchowski). W organie Zwi─ůzku Polak├│w na Litwie „Naszej Gazecie” (Nr 53/489) ukaza┼éy si─Ö wspomnienia Aleksandry Iwaszkiewicz, kt├│ra przed wojn─ů i w czasie okupacji niemieckiej mieszka┼éa w Woskajciach ko┼éo Kowna. Pisze ona, ┼╝e w Woskajciach Adela Kieraszewiczowa „Za swoje zdemaskowane przez policj─Ö nauczycielstwo "kompletu polskiego j─Özyka", tak nazywano zbiorowe grupy dzieci, w kt├│rych nauczano j─Özyka polskiego, musia┼éa p┼éaci─ç grzywn─Ö, za wielk─ů dla niej i jej rodziny. Wybra┼éa cel─Ö wi─Özienn─ů i odsiedzia┼éa w Policijos Nuovada w Czekiszkach naznaczony jej za tajne nauczanie polskiego j─Özyka „srok””. Pomimo tych represji kwit┼éo tajne nauczanie j─Özyka polskiego. W 1937 r. w nauczaniu tym bra┼éo udzia┼é 1322 dzieci w 44 miejscowo┼Ťciach (K. Buchowski). M┼éodzie┼╝ polska na Uniwersytecie Kowie┼äskim nara┼╝ona by┼éa na wielkie trudno┼Ťci w studiach, a ostatnio drog─ů administracyjn─ů ograniczono do minimum liczb─Ö Polak├│w przyjmowanych na uniwersytet (117 student├│w polskich w 1932 r. i ju┼╝ tylko 54 w 1938 r.). 1 stycznia 1938 r. w┼éadze litewskie zamkn─Ö┼éy Zwi─ůzek Polskiej M┼éodzie┼╝y Akademickiej.
Dzieci i m┼éodzie┼╝ polska musia┼éy ucz─Öszcza─ç do szk├│┼é litewskich. A tam prowadzona w duchu litewskim indoktrynacja, edukacja szkolna oraz wychowanie religijne przez litewskich duchownych odciska┼éy swoje pi─Ötno na samoidentyfikacji m┼éodego pokolenia. W szko┼éach, gdzie by┼é du┼╝y odsetek dzieci i m┼éodzie┼╝y polskiej tak to wygl─ůda┼éo: „Ca┼éy szereg przyk┼éad├│w mo┼╝na przytoczy─ç, kiedy nauczyciel zamiast kszta┼éci─ç umys┼é dziecka, ca┼ée lekcje po┼Ťwi─Öca┼é dowodzeniu, ┼╝e tu w Litwie Polak├│w nie ma, ┼╝e dzieci musz─ů zapomnie─ç j─Özyka polskiego, ┼╝e nie powinni i┼Ť─ç ┼Ťladem swoich starych g┼éupich rodzic├│w, kt├│rzy nie chc─ů si─Ö wyrzeka─ç polskiej mowy, ┼╝e dzieci powinny by─ç rozumniejsze od rodzic├│w itd. Ksi─Ö┼╝a w takich szko┼éach zamiast wyk┼éada─ç s┼éowo Bo┼╝e w najbardziej zrozumia┼éym dla dzieci j─Özyku, jak ongi┼Ť we Wrze┼Ťni, pod Prusakiem, przymusowo wprowadzili wyk┼éady w j─Özyku litewskim i zamiast wpaja─ç w umys┼é dziecka, jak uczy nasza wiara ┼Ťwi─Öta, zasady mi┼éo┼Ťci i zgody – wpajali nienawi┼Ť─ç do wszystkiego co polskie, a tym samym nienawi┼Ť─ç do rodzic├│w, kt├│rzy chcieli by─ç Polakami… Stary ojciec z b├│lem serca ┼Ťledzi┼é, jak jego dziecko coraz bardziej staje mu si─Ö obcym, coraz bardziej wrogo spogl─ůda na m├│wi─ůcych tylko po polsku rodzic├│w (Pocz─ůtek roku szkolnego „Chata Rodzinna” 1926, nr 33, s. 1, Kowno).
Bardzo ci─Ö┼╝ki by┼é los nielicznej prasy polskiej na Litwie. Ograniczano jej kupno papieru i farby drukarskiej. Podlega┼éa ostrej cenzurze prewencyjnej i p┼éaci┼éa stale wysokie grzywny. Jak pisze Ostojczyk: Naczeln─ů zasad─ů w stosunku do pism polskich jest: nadawanie pismom charakteru krajowego poprzez ┼╝─ůdanie od nich czego┼Ť po┼Ťredniego pomi─Ödzy polsko┼Ťci─ů a litewsko┼Ťci─ů. Przeprowadza si─Ö za to za po┼Ťrednictwem cenzury, b─ůd┼║ te┼╝ nowej ustawy prasowej. Zgodnie z tym m.in. zmuszano j─ů do zamieszczania komunikat├│w Litewskiej Agencji Prasowej w dos┼éownym t┼éumaczeniu (redakcje musia┼éy dokonywa─ç t┼éumacze┼ä same lub dokonywa─ç t┼éumacze┼ä na sw├│j koszt) i bez prawa podawania ┼║r├│de┼é tych artyku┼é├│w (mia┼éy sprawia─ç wra┼╝enie artyku┼é├│w redakcyjnych).
Dochodzi┼éo do pogrom├│w ludno┼Ťci polskiej, kt├│re by┼éy zenitem prze┼Ťladowania Polak├│w na Litwie. Najwi─Ökszy pogrom Polak├│w mia┼é miejsce w Kownie 23 maja 1930 r., kiedy to podczas zorganizowanych przez w┼éadze demonstracji antypolskich, litewski mot┼éoch bi┼é Polak├│w oraz zdemolowa┼é Gimnazjum Polskie przy ul. Le┼Ťnej, napad┼é na redakcj─Ö gazety „Dzie┼ä Kowie┼äski”, polsk─ů ksi─Ögarni─Ö „Stella” przy ul. Kiejstuta 29, znany zak┼éad fotograficzny Sawsienowicza, cukierni─Ö Perkowskiego i polski klub sportowy „Sparta Kowno”. La┼éa si─Ö krew polska, a policja litewska spokojnie przygl─ůda┼éa si─Ö temu wszystkiemu.
Mieszkaj─ůcy w Polsce Litwini cieszyli si─Ö du┼╝o wi─Öksz─ů swobod─ů w dzia┼éalno┼Ťci narodowej ni┼╝ Polacy na Litwie. W niekt├│rych rejonach Wile┼äszczyzny i ko┼éo Sejn na Suwalszczy┼║nie by┼éy liczne organizacje, szko┼éy i inne plac├│wki litewskie. Aby mog┼éy dzia┼éa─ç swobodnie, nacjonalistyczny rz─ůd litewski chc─ůc nie chc─ůc musia┼é si─Ö zgodzi─ç na powstanie polskich organizacji i instytucji. Jednak, jak pisze historyk litewski Bronius Makauskas: „...po┼éo┼╝enie Polak├│w na Litwie by┼éo wytr─ůcone z normalnego rozwoju... i podlega┼éo naciskom litewskich w┼éadz administracyjnych” (Litwini w Polsce 1920-1939). Ustawa o stowarzyszeniach drastycznie ograniczy┼éa mo┼╝liwo┼Ťci funkcjonowania wszelkich organizacji reprezentuj─ůcych mniejszo┼Ťci narodowe. W┼éadze administracyjne otrzyma┼éy prawo zamykania wedle swojego uznania stowarzysze┼ä, kt├│re ich zdaniem nie mia┼éy racji istnienia. Zgodnie z t─ů ustaw─ů nie mog┼éa powsta─ç naczelna organizacja reprezentuj─ůca Polak├│w na Litwie ani organizacje o charakterze patriotycznym i politycznym. O organizacj─Ö reprezentuj─ůc─ů Polak├│w na Litwie Polacy starali si─Ö bezskutecznie od 1924 r. W┼éadze litewskie lansowa┼éy tez─Ö, ┼╝e Polak├│w na Litwie nie ma wi─Öc i mowy o reprezentacji by─ç nie mo┼╝e. Dlatego Polacy utworzyli poufn─ů kom├│rk─Ö kieruj─ůc─ů ┼╝yciem Polak├│w, zwan─ů popularnie „Olimpem”, kt├│ra podejmowa┼éa najwa┼╝niejsze decyzje dotycz─ůce dzia┼éalno┼Ťci polskiej na Litwie; w sk┼éad „Olimpu” wchodzili czo┼éowi dzia┼éacze polscy: Budzy┼äski, senior Eugeniusz Romer - prezes, Kazimierz Janczewski – I wiceprezes, Wiktor Budzy┼äski – II wiceprezes, Konstanty Okulicz, Konstanty Zyberk-Plater, W┼éodzimierz Snarski, Zygmunt Ugia┼äski (zmieniony na skutek choroby przez (Zygmunta Szwoynickego), Boleds┼éaw Lutyk, Wiktor Lutyk, Butler – cz┼éonkowie prezydium. Po reorganizacji „Olimpu” w 2. po┼éowie 1934 r. do „Olimpu” dokooptowano Stanis┼éawa Schmidta i Bogdana Paszkiewicza (Tadeusz Katelbach „Olimp” „Wiadomo┼Ťci” 5.9.1976, Londyn). Harcerstwo polskie, kt├│re powsta┼éo zaraz po wojnie musia┼éo ulec rozwi─ůzaniu, gdy┼╝ mia┼éo ono zosta─ç podporz─ůdkowane litewskim w┼éadzom wojskowym, a harcerze mieli ┼Ťlubowa─ç na „odebranie Wilna Polsce”. Zamykanie polskich organizacji spo┼éecznych przez litewskie w┼éadze administracyjne by┼éo nierzadkim zjawiskiem. W tych warunkach aktywno┼Ť─ç Polak├│w musia┼éa ograniczy─ç si─Ö do dzia┼éalno┼Ťci ekonomicznej i kulturalnej. Najwa┼╝niejsz─ů organizacj─ů polsk─ů na Litwie by┼éo powsta┼ée w Kownie w 1924 r. Towarzystwo Kulturalno-O┼Ťwiatowe „Pochodnia”, kt├│re w okresie swego najwi─Ökszego rozkwitu posiada┼éo na Litwie 16 oddzia┼é├│w, prowadzi┼éo Gimnazjum Polskie w Kownie, ponad 86 bibliotek i czytelni, 5 przedszkoli (230 wychowank├│w), 25 ┼Ťwietlic, w kt├│rych prowadzono r├│┼╝ne kursy dla 1200 dzieci i m┼éodzie┼╝y, teatr amatorski, 6 ch├│r├│w i 2 orkiestry ┼Ťwietlicowe oraz prowadzi┼éo wiele kolonii i oboz├│w dla polskich dzieci. T─Öpione przez rz─ůd litewski w 1937 r. liczy┼éo ju┼╝ tylko 6 oddzia┼é├│w z 683 cz┼éonkami oraz skupia┼éo 18 innych podleg┼éych jemu pokrewnych towarzystw w Bir┼╝ach, Jeziorosach, Kownie, Poniewie┼╝u, Rosieniach, Wierzyskach (Wieszty┼äcach?) i Wi┼ékomierzu, kt├│re mia┼éy ┼é─ůcznie ok. 3350 cz┼éonk├│w (B. Makowski). Podobn─ů do „Pochodni” dzia┼éalno┼Ť─ç, tyle ┼╝e na lokaln─ů skal─Ö, prowadzi┼éy Towarzystwo „O┼Ťwiata” w Poniewie┼╝u i dwa jego oddzia┼éy w Bir┼╝ach i Wieszty┼äcach oraz analogiczne organizacje w Wi┼ékomierzu, Jeziorosach i Rosieniach, przej─Öte p├│┼║niej przez „Pochodni─Ö” (BlogMedia24.pl 6.10.2010). Najwi─Öksz─ů organizacj─ů zawodow─ů by┼é „Prodrol” przekszta┼écony w 1937 r. w Zjednoczenie Rolnik├│w Polak├│w na Litwie, maj─ůce 27 oddzia┼é├│w w terenie i skupiaj─ůce 1115 cz┼éonk├│w, posiadaj─ůcych razem 40 000 hektar├│w ziemi ornej. Polski Zwi─ůzek Ludzi Pracy mia┼é w 1934 r. 600 cz┼éonk├│w i utrzymywa┼é kilkana┼Ťcie zespo┼é├│w teatralnych, a Stowarzyszenie S┼éug i Pracownic Polskich mia┼éo 500 cz┼éonki┼ä i prowadzi┼éo w Kownie w┼éasne schronisko do 40 os├│b. Istnia┼éo 14 towarzystw sp├│┼édzielczych, bankowych i ubezpieczeniowych w Janowie, Jeziorosach, Kiejdanach, ┼üopiach, Piwoszunach, Poniewie┼╝u, Wi┼ékomierzu i Kownie – 6, z kt├│rych najwi─Ökszymi by┼éy: Sp├│┼éka Akcyjny „Dompol” z kapita┼éem akcyjnym 1 000 000 lit├│w i kapita┼éem amortyzacyjnym 128 000 lit├│w oraz Kowie┼äskie Towarzystwo Drobnego Kredytu, kt├│re posiada┼éo w 1933 r. 6110 cz┼éonk├│w w 7 oddzia┼éach, w┼éasny dom i maj─ůtek ziemski ┼é─ůcznie warto┼Ťci 559 000 lit├│w i kapita┼é udzia┼éowy w wysoko┼Ťci 761 115 lit├│w (przed wojn─ů 1,5 mln lit├│w), a wk┼éady cz┼éonkowskie wynosi┼éy prawie 4,3 mln lit├│w (przed wojn─ů roczne wk┼éady cz┼éonkowskie 6,6 mln lit├│w, obroty 37 mln lit├│w). Poza tym dzia┼éa┼éy Zjednoczenie Student├│w Polskich (w 1926 r. 80 cz┼éonk├│w, a w 1934 r. 182 cz┼éonk├│w), Zwi─ůzek Polskiej M┼éodzie┼╝y Akademickiej, Polska Bursa Akademicka w Kownie, korporacja akademicka Lauda, Klub Sportowy „Sparta” w Kownie, maj─ůcy 6 oddzia┼é├│w z 500 cz┼éonkami, z kt├│rych oddzia┼é kowie┼äski liczy┼é 232 cz┼éonk├│w. 1 stycznia 1938 r. w┼éadze litewskie, aby utrudni─ç Polakom prac─Ö kulturalno-o┼Ťwiatow─ů na terenie ca┼éej Litwy odebra┼éy „Pochodni” z Kowna charakter zwi─ůzku polskich towarzystw kulturalno-o┼Ťwiatowych oraz nakaza┼éy likwidacj─Ö polskich towarzystw o┼Ťwiatowych w Bir┼╝ach, Rosieniach i Wierzyskach, Polskiego Zwi─ůzku Ludzi Pracy, Zwi─ůzku Polskiej M┼éodzie┼╝y Akademickiej, Zwi─ůzku Nauczycieli Szk├│┼é Polskich na Litwie, Polskiego Klubu Mi┼éo┼Ťnik├│w Kulturalnych Rozrywek oraz Klubu Sportowego „Sparta” w Kownie. Jedyn─ů kom├│rk─ů w ┼╝yciu przemys┼éowym kraju maj─ůc─ů polsk─ů wi─Ökszo┼Ť─ç by┼é Zwi─ůzek W┼éa┼Ťcicieli Gorzelni.
Znamienne, ┼╝e pomimo nacisku ze strony w┼éadz litewskich, organizacjom polskim na Litwie da┼éo si─Ö zapobiec wynarodowieniu znacznej cz─Ö┼Ťci litewskich Polak├│w, co ┼Ťwiadczy┼éo nie tylko o skuteczno┼Ťci polskich stowarzysze┼ä, ale przede wszystkim o silnym poczuciu w┼éasnej odr─Öbno┼Ťci narodowej w┼Ťr├│d ludno┼Ťci polskiej na Litwie. Potwierdzeniem tego by┼éa postawa mniejszo┼Ťci polskiej zar├│wno w trakcie wojny polsko-niemieckiej w 1939 r., jak i p├│┼║niej. P┼ék. Mitkiewicz wspomina, i┼╝ w przededniu wojny do poselstwa zg┼éasza┼éa si─Ö m┼éodzie┼╝ polska chc─ůca wst─ůpi─ç do wojska polskiego, za┼Ť za po┼Ťrednictwem „Pochodni” i harcerzy zorganizowano „zbiorki lek├│w, banda┼╝y, ciep┼éej bielizny, itp. dla Polskiego Czerwonego Krzy┼╝a w Wilnie. (…) Ca┼éa m┼éodzie┼╝ polska w Kownie, od najm┼éodszych uczennic i uczni├│w pocz─ůwszy, by┼éa p├│┼║niej tym zaj─Öta”.
Co wi─Öcej, m┼éodzie┼╝ polska wychowana ju┼╝ w okresie Litwy Kowie┼äskiej zacz─Ö┼éa si─Ö buntowa─ç przeciwko ostro┼╝nej polityce wobec antypolskiej polityki w┼éadz litewskich, kt├│ra Polakom nic dobrego nie dawa┼éa, i m.in. powsta┼é nielegalnie dzia┼éaj─ůcy Legion M┼éodych pod przyw├│dztwem Tadeusza Surwi┼é┼éy, domagaj─ůcy si─Ö powszechnego buntu Polak├│w litewskich wspieranych przez Polsk─Ö (E. Jakubowski).
„Prze┼Ťladowanie Polak├│w od pierwszych lat istnienia Litwy Kowie┼äskiej by┼éo dzie┼éem rz─ůdu i duchowie┼ästwa litewskiego” (Z.S. Brzozowski).
Jako ┼╝e wielu ksi─Ö┼╝y litewskich nale┼╝a┼éo do tw├│rc├│w i ojc├│w chrzestnych nacjonalizmu litewskiego o zdecydowanie antypolskim obliczu, podobn─ů do w┼éadz antypolsk─ů polityk─Ö prowadzi┼é Ko┼Ťci├│┼é katolicki r├│wnie┼╝ w niepodleg┼éej ju┼╝ Litwie. W┼éa┼Ťnie uzyskanie przez Litw─Ö w┼éasnej pa┼ästwowo┼Ťci da┼éo Ko┼Ťcio┼éowi litewskiemu pot─Ö┼╝ny or─Ö┼╝ w walce z polsko┼Ťci─ů na terenie Litwy Kowie┼äskiej. Ksi─Ö┼╝a litewscy atakowali teraz Polak├│w bez opami─Ötania. Pisali┼Ťmy ju┼╝ o tym, ┼╝e ksi─ůdz i pose┼é litewskiej partii chadeckiej (katolickiej) Mikolas Krupavicius podczas posiedzenia Sejmu 6 lipca 1921 r. nazwa┼é polskiego pos┼éa, ks. Bronis┼éawa Lausa „wsz─ů”, a wszystkich Polak├│w na Litwie „wszami naszego narodu litewskiego”. Oto kap┼éan litewski – pono─ç s┼éuga Boga i g┼éosiciel Jego przykazania mi┼éo┼Ťci ka┼╝dego cz┼éowieka! Jak m├│wi─ů Rosjanie: „Naplu─ç i przykry─ç”. Nie by┼é on jedynym takim „s┼éug─ů Bo┼╝ym”. By┼éo ich setki. Wcze┼Ťniej, bo w lipcu 1919 r. w Mereczu dosz┼éo do antypolskiego incydentu. So┼étys o nazwisku Janulis oraz jego syn otrzymali od litewskich w┼éadz kar─Ö po 25 uderze┼ä stemplem na go┼ée cia┼éo za to, ┼╝e otwarcie deklarowali narodowo┼Ť─ç polsk─ů. Wyrok zosta┼é wykonany naprzeciwko okien plebanii miejscowej parafii katolickiej. W tym okresie s┼éu┼╝yli tam proboszcz Rylikowski (Rybikowski) i ksi─ůdz Bakszyn (Bakszyc). Obaj uwa┼╝ali si─Ö za Litwin├│w i z niech─Öci─ů odnosili si─Ö do Polak├│w. W czasie egzekucji stali w oknach plebanii, u┼Ťmiechali si─Ö z zadowoleniem i komentowali: Polakom tak i trzeba. Wyj─ůtkow─ů bezczelno┼Ťci─ů popisywa┼é si─Ö ks. Mirski, proboszcz parafii Wieprze. Przyst─Öpuj─ůcych do komunii wielkanocnej parafian pyta┼é, na jakie ugrupowanie zamierzaj─ů odda─ç g┼éos w najbli┼╝szych wyborach. Je┼Ťli spowiadaj─ůcy si─Ö odpowiada┼é, ┼╝e na list─Ö polsk─ů, ks. Mirski przerywa┼é spowied┼║ s┼éowami: „To jed┼║ spowiada─ç si─Ö do Warszawy”. Wieprza┼äscy parafianie wielokrotnie sk┼éadali na r─Öce biskupa ┼╝mudzkiego Karewicza zbiorowe pro┼Ťby o odwo┼éanie szowinistycznego proboszcza. Zawsze bezskutecznie (Jeremi Sidorkiewicz „Kurier Wile┼äski” 23.3.2011). Ksi─Ö┼╝a g┼éosili, nawet z ambon ko┼Ťcielnych, has┼éa nienawi┼Ťci do Polak├│w, zatruwaj─ůc tym jadem dusz─Ö ludu litewskiego. Ks. Juozas Tumas (1869-1933), poeta i wieszcz litewski – znany jako Vaisgantas twierdzi┼é, ┼╝e gdyby nie by┼éo sprawy wile┼äskiej, nale┼╝a┼éoby znale┼║─ç inny pretekst, kt├│ry pozwoli┼éby na wywo┼éanie zatargu z Polsk─ů (Z.Sz. Brzozowski). Gorzej, z inspiracji lub za zgod─ů ksi─Ö┼╝y litewskich – prawdziwych diab┼é├│w w sutannach w murach ko┼Ťcio┼é├│w organizowane by┼éy pogromy polskich katolik├│w. Szczuli parafian litewskich na polskich przez co niejednokrotnie dochodzi┼éo do awantur i b├│jek. Oto opisy dw├│ch, spo┼Ťr├│d wielu, pogrom├│w z terenu Kowana. Naoczny ┼Ťwiadek W┼éadys┼éaw Wielhorski pisze: „20 stycznia 1924 r. w ko┼Ťciele Karmelickim w Kownie mia┼éo miejsce zak┼é├│cenie ustalonego porz─ůdku nabo┼╝e┼ästw przez band─Ö przybysz├│w. Tym zosta┼é rozpocz─Öty szereg zorganizowanych napa┼Ťci na ko┼Ťcio┼éy (polskie)... 27 stycznia - banda nie dopu┼Ťci┼éa do wyg┼éoszenia kazania polskiego w ko┼Ťciele Karmelickim przez okrzyki, ┼Ťmiechy, popychania... 2 lutego – ta┼╝ banda nie dopu┼Ťci┼éa do ┼Ťpiew├│w polskich suplikacji w tym┼╝e ko┼Ťciele po wotywie. Nieustaj─ůcym rykiem napastnik├│w udaremniono; 17 lutego – napad bandy przeni├│s┼é si─Ö do ko┼Ťcio┼éa ┼Üw. Tr├│jcy. Udaremniono polskie kazanie i ┼Ťpiewy...” (Byt ludno┼Ťci polskiej w pa┼ästwie litewskim w ┼Ťwietle dochodze┼ä jej praw przed Lig─ů Narod├│w (w Genewie) Wilno 1925); drugi opis pogromu: „26 wrze┼Ťnia 1925 r. w ko┼Ťciele ┼Üw. Tr├│jcy w Kownie odby─ç si─Ö mia┼éa w┼éa┼Ťnie jubileuszowa procesja, ale nie dosz┼éo do niej. Na ┼éagodne perswazje ze strony polskiej banda uzbrojona w kije okute w ┼╝elazo, rzuci┼éa si─Ö na Polak├│w ok┼éadaj─ůc ich ze wszystkich stron pi─Ö┼Ťciami i kijami z okrzykiem „Won w ko┼Ťcio┼éa”, „Bij” itd. Powsta┼éa panika. W┼Ťr├│d p┼éaczu i lamentu kobiet i dzieci t┼éum uciekaj─ůc rzuci┼é si─Ö do drzwi. Tymczasem rozjuszeni napastnicy zamkn─Öli wyj┼Ťcie z ko┼Ťcio┼éa, gdzie zacz─Ö┼éa si─Ö dzika rozprawa z bezbronnymi wiernymi Polakami. Pola┼éa si─Ö krew...” (P. ┼üossowski).
Po powstaniu pa┼ästwa litewskiego biskup kowie┼äski od razu usun─ů┼é j─Özyk polski jako przedmiot nauczania w seminarium duchownym w Kownie i wraz z innymi biskupami usuni─Öto j─Özyk polski tam, gdzie jeszcze si─Ö uchowa┼é oraz z katechizacji (a wi─Öc nie tylko Niemcy zabraniali uczy─ç dzieci polskie religii po polsku). Biskupi litewscy tylko w kilku ko┼Ťcio┼éach, w kt├│rych by┼éo wyj─ůtkowo du┼╝o polskich parafian, pozwolili na odprawianie polskich nabo┼╝e┼ästw, przez co bardzo wiele parafii polskich lub polsko-litewskich zosta┼éo pozbawionych polskich nabo┼╝e┼ästw - ostatnie na ca┼éej Litwie nabo┼╝e┼ästwo polskie w Kownie zlikwidowano w 1937 r., pozbawiaj─ůc tym samym 30 tysi─ůcom polskich katolik├│w w mie┼Ťcie jakiegokolwiek duszpasterstwa polskiego. Biskupi doprowadzili do tego, ┼╝e na terenach zamieszka┼éych przez Polak├│w nie by┼éo ani jednaj parafii obsadzonej przez ksi─Ödza Polaka (B. Makowski), a polskich ksi─Ö┼╝y kierowali do parafii na ┼╗mudzi, gdzie nie by┼éo w og├│le Polak├│w. Np. przyw├│dc─Ö duchowego Polak├│w w Kownie, ks. Polikarpa Maciejowskiego w┼éadze duchowne wysiedli┼éy najpierw do Chwa┼éojni, a nast─Öpnie do wsi Wydsodze, gdzie musia┼é duszpasterzowa─ç ┼╗mudzinom. Na ┼╗mud┼║ wysiedlono w 1924 r. tak┼╝e 11 polskich zakonnik├│w – benedyktyn├│w z jedynego polskiego klasztoru na Litwie – w Kownie. Biskupi ksi─Ö┼╝y litewskich kierowali do parafii polskich i jednocze┼Ťnie zarz─ůdzili, aby odmawiali jakiejkolwiek pos┼éugi kap┼éa┼äskiej (nawet spowiedzi!) w j─Özyku polskim. Zakaz ten by┼é przestrzegany do tego stopnia, ┼╝e znaj─ůcy j─Özyk polski ksi─Ö┼╝a litewscy odmawiali s┼éuchania spowiedzi w j─Özyku polskim starszych os├│b, kt├│re nie zna┼éy dobrze j─Özyka litewskiego. Nie mog┼éa wreszcie istnie─ç ┼╝adna polska organizacja czy instytucja katolicka. Za┼éo┼╝ony w 1924 r. przez ks. Bronis┼éawa Lausa dwutygodnik katolicki „Dzwon ┼Üwi─ůteczny” m├│g┼é by─ç wydawany w zaledwie 1000 egzemplarzy i w 1937 r. zosta┼é zlikwidowany.
Oto okryci ha┼äb─ů i grzechem biskupi litewscy – osoby najbardziej odpowiedzialne za prze┼Ťladowanie polskich katolik├│w na Litwie Kowie┼äskiej: Pranci┼íkus Karevi─Źius (Karewicz) - biskup ┼╝mudzki z siedzib─ů w Kownie 1914-26, Juozapas Skvireckas - sufragan ┼╝mudzki w Kownie 1919-26 i arcybiskup kowie┼äski 1926-44 (uciek┼é z Niemcami), Vincentas Brizgys – sufragan kowie┼äski 1940-92, Me─Źislovas Reinys- koadiutor wile┼äski 1926-1940 i sufragan wile┼äski 1940-47 (nominacja ta ┼éama┼éa konkordat Polski z Watykanem z 1925 r.; przed wojn─ů k┼éamano dla zamydlenia oczu rz─ůdu polskiego, ┼╝e jest koadiutorem Wy┼ékowyszek), Anton Kara┼Ť (Karosas) – biskup Wy┼ékowyszek, Justinas Staugaitis – biskup Telsz 1926-39, Vincentas Borisevicius - biskup Telsz 1940-46, Juozapas Kukta - biskup Koszedar├│w 1926-42, Kaziemiras Paltarokas - biskup Poniewie┼╝a 1926-58.
To co Ko┼Ťci├│┼é litewski wyprawia┼é z polskimi katolikami na Litwie Kowie┼äskiej, a potem w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie jest nie tylko czarn─ů plam─ů na historii katolicyzmu etnicznie litewskiego, ale tak┼╝e ca┼éego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego. Watykan dobrze wiedzia┼é co si─Ö dzieje, jednak milcza┼é. A milcz─ůc bra┼é grzech na swoje sumienie.
2 lipca 1927 r. mia┼éa si─Ö odby─ç w Wilnie, za zezwoleniem papie┼╝a Piusa XI, koronacja cudownego obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej, jako Kr├│lowej Polski i Wielkiej Ksi─Ö┼╝nej Litewskiej (by┼é to gest Polski w stron─Ö litewskich katolik├│w). Ko┼Ťci├│┼é polski, a tak┼╝e i rz─ůd, uwa┼╝ali, ┼╝e uroczysto┼Ť─ç o charakterze czysto religijnym, je┼Ťli b─Ödzie wsp├│ln─ů manifestacj─ů religijn─ů, mo┼╝e przyczyni─ç si─Ö do zbli┼╝enia katolik├│w polskich i litewskich, a tym samym polsko-litewskiego. Rz─ůd polski na pro┼Ťb─Ö Episkopatu polskiego og┼éosi┼é jako wyraz dobrej woli, ┼╝e w czasie uroczysto┼Ťci granica z Litw─ů zostanie otwarta, tak aby na uroczysto┼Ť─ç mogli przyby─ç p─ůtnicy litewscy. Rz─ůd litewski wraz z dyktatorem Antanasem Smeton─ů przyj─Öli ten gest polskiego Ko┼Ťcio┼éa i rz─ůdu z oburzeniem. Litewska agencja prasowa Elta opublikowa┼éa 27 maja 1927 r. komunikat, w kt├│rym pot─Öpi┼éa rzekome wykorzystywanie uczu─ç religijnych dla cel├│w politycznych. Dziennik „Rytas” wezwa┼é 3 czerwca rz─ůd, aby zwr├│ci┼é si─Ö z protestem do Watykanu, ┼╝e wyrazi┼é zgod─Ö na koronacj─Ö obrazu. Katolickie czasopismo „Kelis” lawirowa┼éo pomi─Ödzy niemo┼╝no┼Ťci─ů poparcia inicjatywy polskiej z przyczyn politycznych, a niech─Öci─ů do wyst─Öpowania przeciwko uroczysto┼Ťci o charakterze wy┼é─ůcznie religijnym i nie bez znaczenia dla wielu katolik├│w litewskich. Do ko┼äca Ko┼Ťci├│┼é litewski nie wyja┼Ťni┼é swego stanowiska w tej sprawie, czym w┼éa┼Ťciwie popar┼é stanowisko rz─ůdu (wielu ksi─Ö┼╝y litewskich jawnie popiera┼éo bojkot), czym udowodnili, ┼╝e uroczysto┼Ť─ç religijna - kult maryjny musi ust─ůpi─ç polityce. Natomiast rz─ůdowy dziennik „Lietuva” wpad┼é w antypolsk─ů histeri─Ö, a 2 lipca 1927 r., tj. w dniu koronacji, stwierdzi┼é bu┼äczucznie, ┼╝e katolicy litewscy w ceremonii uczestniczy─ç nie b─Öd─ů. Tak┼╝e nieliczni katolicy litewscy w Polsce zbojkotowali uroczysto┼Ť─ç. Wychodz─ůcy w Wilnie „Vilniaus Aidas” nazwa┼é blu┼║nierczo uroczysto┼Ť─ç „maskarad─ů i demonstracj─ů polityczn─ů” (M. Ka┼éuski Litwa. 600-lecie chrze┼Ťcija┼ästwa 1387-1987 Veritas, Londyn 1987, str. 83).
Polacy na Litwie Kowie┼äskiej wycierpieli bardzo du┼╝o w ci─ůgu tego dwudziestolecia (1918-38). Stale byli przedmiotem atak├│w, podejrze┼ä, ci─ůgle kr─Öpowano ich dzia┼éalno┼Ť─ç o┼Ťwiatow─ů, kulturaln─ů, a nawet gospodarcz─ů, prze┼Ťladowano wreszcie w ko┼Ťcio┼éach, w kt├│rych powinno si─Ö s┼éysze─ç nauki o mi┼éo┼Ťci bli┼║niego, a nie p┼éacz i krzyki bitych Polak├│w przez boj├│wkarzy litewskich – rzekomych wsp├│┼ébraci w wierze. W wymownych s┼éowach uj─ů┼é prze┼Ťladowanie Polak├│w na Litwie polski dziennik „Dzie┼ä Kowie┼äski”, organ Polak├│w na Litwie, w artykule pt. Szlakiem pogrom├│w, wydrukowanym 22 kwietnia 1926 r.: „Nie od dzisiaj jeste┼Ťmy ┼Ťwiadomi tej ponurej prawdy, i┼╝ skazano na zag┼éad─Ö 200-tysi─Öczny od┼éam narodu polskiego na Litwie, osiad┼éy tu od szeregu wiek├│w, stanowi─ůcy najzamo┼╝niejsz─ů i najbardziej inteligentn─ů warstw─Ö ludno┼Ťci w tym kraju, opart─ů na solidnym fundamencie dobrobytu materialnego, a l┼Ťni─ůc─ů promieniami starej, wspania┼éej kultury. Sztucznie zrodzona, wypiel─Ögnowana i zaszczepiona w nar├│d panuj─ůcy, ideologia polonofobii wtr─ůci┼éa nas do wi─Özienia, na stra┼╝y kt├│rego odt─ůd stale czuwa zemsta i nienawi┼Ť─ç. Pot─Ö┼╝ne konary, odci─Öte i odgrodzone g┼éuchym murem chi┼äskim od pnia macierzystego i pozbawione najlu┼║niejszego zwi─ůzku z macierz─ů, chocia┼╝by tylko ulotn─ů kartk─ů pocztow─ů, nie m├│wi─ůc ju┼╝ o czerpaniu z ┼éona jej ┼╝yciodajnych sok├│w kultury narodowej oraz si┼é niezb─Ödnych do dalszego rozwoju, konary, wro┼Ťni─Öte od wiek├│w w ziemi─Ö litewsk─ů, maj─ů uschn─ů─ç bez powietrza, bez ┼Ťwiat┼éa…”.
To, ┼╝e sytuacja Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej by┼éa z┼éa przyznawa┼é sam dyktator Litwy Smetona, kt├│ry w wywiadzie stwierdzi┼é: „Nie twierdze, ┼╝e Polakom na Litwie dzieje si─Ö dobrze, ┼╝e wszyscy maj─ů mo┼╝liwo┼Ť─ç swobodnej nauki w j─Özyku polskim, ale na to wp┼éyw ma opinia publiczna… Z tym trzeba si─Ö liczy─ç”. Dyktator pomin─ů┼é milczeniem fakt, ┼╝e ta „opinia publiczna” by┼éa nastawiona przeciwko Polakom na Litwie z poduszczenia samego Smetony i jego odcz┼éowieczonej kliki. Innym razem – 24 marca 1936 r. Smetona wyj─ůtkowo bezczelnie m├│wi┼é: „Polska wo┼éa, ┼╝e na Litwie Polscy s─ů prze┼Ťladowani, i czyni retorsje w Wile┼äszczy┼║nie. Czy nie ma u nas polskich gimnazj├│w i innych polskich szk├│┼é zak┼éadanych na mocy og├│lnych naszych ustaw? S─ů, a wi─Öc Polacy nie s─ů krzywdzeni, a d─ů┼╝─ů do posiadania wi─Öcej praw, ni┼╝ im si─Ö nale┼╝y, aby oddzia┼éywa─ç na odradzaj─ůcy si─Ö lud litewski. Zgodzi─ç si─Ö z ich ch─Öciami znaczy┼éoby wstrzyma─ç bieg odradzania si─Ö Litwy. Poza tym nie zapominajmy, ┼╝e mniejszo┼Ťci w Litwie maj─ů wi─Öcej praw ni┼╝ mniejszo┼Ťci w Polsce. Czy Polacy tolerowaliby w swoim kraju wynarodowionego Polaka?” (Nar├│d litewski i jego misja „Chata Rodzinna” 1936, nr 15, s. 12, Kowno).
To by┼é potw├│r – nie cz┼éowiek!
Zaraz po dokonaniu zamachu stanu w grudniu 1926 r. przez Smeton─Ö na ulicach miast pojawi┼éy si─Ö odezwy do ludno┼Ťci, w kt├│rych oskar┼╝ano Polak├│w o szpiegostwo i ch─Ö─ç wywo┼éania powstania na Litwie. „W tym celu – napisano w ww. odezwie – zacz─Öli usilnie organizowa─ç i prowadzi─ç przeciwpa┼ästwow─ů akcj─Ö pod p┼éaszczykiem zak┼éadania szk├│┼é polskich, gdzie nauczycielami b─Öd─ů szpiedzy i organizatorzy. Tak samo usi┼éuje si─Ö zak┼éada─ç r├│┼╝ne banki polskie, stowarzyszenia rolnicze, biblioteki. Szpiedzy usi┼éuj─ů stworzy─ç gniazda peowiackie do walki z nasz─ů niepodleg┼éo┼Ťci─ů”. Wywo┼éanie antypolskiej psychozy s┼éu┼╝y┼éo mobilizacji spo┼éecze┼ästwa litewskiego do walki u boku nowych w┼éadz. „Wzywamy wi─Öc ca┼ée spo┼éecze┼ästwo litewskie, – czytamy na ko┼äcu odezwy - (…) do ockni─Öcia si─Ö, powstania przeciwko polskiemu smokowi, odwiecznym naszym wrogom! Do walki z polsk─ů gadzin─ů, chc─ůc─ů nas podst─Öpnie uk─ůsi─ç! Precz z polskimi szpiegami, wszelkimi towarzystwami polskimi i innymi polonizacyjnymi gniazdami peowiak├│w! Niech ┼╝yje niepodleg┼éa Litwa ze stolic─ů w Wilnie!” Tej nagonce towarzyszy┼éo nasilenie aresztowa┼ä w┼Ťr├│d przedstawicieli mniejszo┼Ťci polskiej, oskar┼╝anych o wsp├│┼édzia┼éanie z polskim wywiadem (BlogMedia24.pl 6.10.2010).
Polak├│w na Litwie wspiera┼é finansowo za plecami rz─ůdu litewskiego rz─ůd polski. Jednak Polacy tam mieszkaj─ůcy przede wszystkim wspierali si─Ö sami. Halina Massalska (ur. 1922), z domu Rosen, c├│rka w┼éa┼Ťciciela maj─ůtku Gaczany ko┼éo Rakiszek pisze w swoich wspomnieniach pt. Byli┼Ťmy jak jedna wielka rodzina. Polacy na Litwie Kowie┼äskiej (Kresy24.pl 21 lipca 2017) pisze: „…wszyscy Polacy (gn─Öbieni niemi┼éosiernie przez w┼éadze litewskie) pomagali sobie nawzajem i si─Ö wspierali, po┼╝yczali sobie pieni─ůdze, dawali prac─Ö, wsp├│┼épracowali. Jest stereotyp, ┼╝e Polacy ┼╝yj─ůcy w innym pa┼ästwie s─ů sk┼é├│ceni i nie potrafi─ů si─Ö zorganizowa─ç. Mo┼╝e gdzie┼Ť s─ů i by┼éy takie przypadki, naszej spo┼éeczno┼Ťci to nie dotyczy┼éo, byli┼Ťmy wszyscy razem, jak jedna wielka rodzina”. Natomiast wed┼éug polskiego publicysty Zdzis┼éawa Winnickiego, mimo ogromnych trudno┼Ťci i antypolskiej polityki pa┼ästwa litewskiego wobec polskiej mniejszo┼Ťci, spo┼éeczno┼Ť─ç polska na przedwojennej Kowie┼äszczy┼║nie wykazywa┼éa si─Ö niezwyk┼éym solidaryzmem spo┼éecznym. Ziemianina, drobnego szlachcica z Laudy, inteligenta z Kowna, ch┼éopa spod Bopt├│w czy W─Ödziago┼éy, robotnika z Kowna lub Poniewie┼╝a ┼é─ůczy┼éa ┼Ťwiadomo┼Ť─ç wsp├│lnoty narodowo┼Ťci oraz tej samej kultury i jednocze┼Ťnie autentyczna mi┼éo┼Ť─ç do polsko┼Ťci w og├│le. Jeszcze w roku 1938, gdy ustanowiono wreszcie w Kownie polskie Poselstwo (ambasad─Ö), jego podwoje stawa┼éy si─Ö dwa razy do roku - 3 maja i 11 listopada – oaz─ů realnej Polski. Jak wspomina pierwszy attache wojskowy na Litwie p┼ék Leon Mitkiewicz: „By┼éy to zebrania najbardziej demokratyczne jakie kiedykolwiek widzia┼éem. W salonach ministra Charwata przewijali si─Ö obok siebie ksi─Ö┼╝a katoliccy, inteligenci, robotnicy, w┼éo┼Ťcianie, szlachta za┼Ťciankowa i przedstawiciele zamo┼╝nych rodzin ziemia┼äskich, arystokracji polsko-litewskiej. Stroje zebranych by┼éy najr├│┼╝niejsze - od wizytowych czarnych tu┼╝urk├│w i sztuczkowych spodni do bluz i kombinezon├│w robotniczych i prostych wiejskich kapot z samodzia┼éu. Przychodzili nawet pensjonariusze z domu ubogich starc├│w w Kownie w swoich pasiastych, bia┼éo-niebieskich perkalach i podobnie ubrane dzieci z ochronki polskiej” (Leon Mitkiewicz Wspomnienia kowie┼äskie 1938-1939, Veritas, Londyn 1968).
O stanie ducha Polak├│w Kowie┼äszczyzny p┼ék Mitkiewicz pisa┼é: „starsi... przewa┼╝nie robotnicy i w┼éo┼Ťcianie Polonii litewskiej, wypytywali o warunki ┼╝ycia szerokich mas w Polsce, o mo┼╝liwo┼Ťci pracy i zarobk├│w. Nie narzekali przy tym na sw├│j los, chocia┼╝ niejeden z nich wygl─ůda┼é bardzo ubogo - i co by┼éo dla mnie niezmiernie wa┼╝ne - nie wyra┼╝ali ┼╝adnych ch─Öci emigracji. Najbardziej interesowa┼éo ich, czy Polska pogodzi si─Ö z Litw─ů, poruszali r├│wnie┼╝ kwesti─Ö Wilna i czy b─Ödzie mo┼╝na swobodnie przeje┼╝d┼╝a─ç przez granic─Ö do Ostrej Bramy, do cudownego obrazu Matki Boskiej. Chcieliby r├│wnie┼╝, aby na Litwie by┼éy polskie szko┼éy pocz─ůtkowe, a w ko┼Ťcio┼éach katolickich spowiedzi, kazania i ┼Ťpiewy w j─Özyku polskim. Pewna starsza kobieta, szlachcianka z okolic Poniewie┼╝a, m├│wi┼éa trzymaj─ůc mnie za r─Ökaw: Ja nie mog─Ö, panie, inaczej ┼Ťpiewa─ç Zdrowa┼Ť Maryja jak tylko po naszemu, ja nie rozumiem po litewsku. Do spowiedzi chadza─ç nie mog─Ö, bo kunigas nie gada po naszemu”. O trwaniu Polak├│w przy polsko┼Ťci na Litwie Kowie┼äskiej Zygmunt Brzozowski pisze: „Pracuj─ůc teraz (podczas wojny) w Kownie przekona┼éem si─Ö jak tu du┼╝o by┼éo Polak├│w pomimo 20-letniej eksterminacyjnej polityce Litwin├│w…”.
Rz─ůd litewski z jednej strony chcia┼é, aby Polacy na Litwie Kowie┼äskiej asymilowali si─Ö, jednak z drugiej strony ci Polacy, kt├│rzy zdecydowali si─Ö zosta─ç Litwinami nie zostali przyj─Öci w pe┼éni do spo┼éeczno┼Ťci litewskiej. Ich los nie by┼é ┼éatwy. I to tak┼╝e tych, kt├│rzy w swym neofictwie zas┼éu┼╝yli si─Ö dla pa┼ästwa litewskiego. Najwymowniejszym tego przyk┼éadem jest los Oskara Mi┼éosza - Oskaras Mila┼íius (1877 – 1939). Urodzi┼é si─Ö w Czerei ko┼éo Witebska na dalekiej Bia┼éorusi, a wi─Öc z dala od Litwy. Tam mieszka┼éa od XVIII wieku jego rodzina, kt├│ra od wielu pokole┼ä by┼éa polska. W wieku 12 lat Oskar zosta┼é wys┼éany przez rodzic├│w do Francji na wychowanie. I z Francj─ů zwi─ůza┼é si─Ö do ko┼äca ┼╝ycia, zostaj─ůc jej obywatelem i znanym poet─ů i pisarzem francuskim. Pami─Öta┼é jednak o swoich polskich korzeniach, gdy┼╝ nale┼╝a┼é do cz┼éonk├│w-za┼éo┼╝ycieli powsta┼éego w Pary┼╝u w 1910-11 r. Towarzystwa Artyst├│w Polskich, skupiaj─ůcego wielu znanych pisarzy i artyst├│w Polskich (m.in. W┼éadys┼éaw Reymont, Stefan ┼╗eromski, Olga Bozna┼äska, Leon Schiller). W 1914 r. zdziwacza┼é – zosta┼é mistykiem. Prawdopodobnie to dziwactwo pchn─Ö┼éo go do tego, ┼╝e pewnego dnia w 1919 r. uzna┼é si─Ö za Litwina, przyj─ů┼é obywatelstwo litewskie i do 1926 r. by┼é zas┼éu┼╝onym przedstawicielem Litwy w Pary┼╝u. Pomimo tego Litwinom – nawet w┼éadzom litewskim trudno by┼éo akceptowa─ç jego polskie pochodzenie. I z tego powodu by┼é pe┼éen rozgoryczenia, kt├│remu da┼é wyraz w li┼Ťcie z 24 pa┼║dziernika 1924 r. do Ch. Gaussa, pisz─ůc, ┼╝e mimo zas┼éug, jakie po┼éo┼╝y┼é dla pa┼ästwowo┼Ťci litewskiej, nie jest w pe┼éni przez czynniki rz─ůdz─ůce akceptowany. Pisa┼é: „Zapomina si─Ö wi─Öc to co uczyni┼éem (dla Litwy) i pami─Öta si─Ö obecnie tylko o moim arystokratycznym pochodzeniu ze starej spolonizowanej rodziny”. I o tym, ┼╝e jego matka, jako Polka, mieszka┼éa w Warszawie i tam zmar┼éa w 1926 r. W grudniu 1926 r. dosz┼éo na Litwie do zamachu stanu, w wyniku kt├│rego zosta┼é obalony demokratyczny rz─ůd, a w┼éadz─Ö w przej─Ö┼éa banda nacjonalistyczno-semifaszystowska. Mi┼éoszowi trudno by┼éo by─ç nadal zwi─ůzanym z tak─ů Litw─ů. Zniesmaczony tym wszystkim w 1931 r. zrezygnowa┼é z obywatelstwa litewskiego i ponownie przyj─ů┼é obywatelstwo francuskie (Juliusz Bardach O dawnej i niedawnej Litwie Pozna┼ä 1988).
Redaktor wydawanego w okresie mi─Ödzywojennym w Kownie polskiego dziennika „Dzie┼ä Polski” Edmund Jakubowski tak podsumowa┼é walk─Ö Litwin├│w z Polakami na Litwie Kowie┼äskiej: „Trzeba przyzna─ç Litwinom, ┼╝e t─Ö akcj─Ö „odpolszczenia” (Litwy) prowadzili bardzo umiej─Ötnie i skutecznie. Atmosfera by┼éa taka, ┼╝e trzeba by┼éo odwagi cywilnej by si─Ö przyzna─ç, ┼╝e si─Ö jest Polakiem – „wyrodkiem” (jak nazywano w├│wczas Polak├│w) (Polonia litewska „Tygodnik Polski” 22.12.1979, Melbourne).


Prze┼Ťladowanie Polak├│w-katolik├│w na Litwie w latach 1918-40


Papie┼╝ Franciszek na spotkaniu 6 marca 2021 roku w Ur z przedstawicielami wszystkich religii obecnych w Iraku podkre┼Ťli┼é, ┼╝e wiara polega na oddawaniu czci Bogu i mi┼éowaniu bli┼║niego. Papie┼╝ wskaza┼é, ┼╝e prawdziwa religijno┼Ť─ç polega na oddawaniu czci Bogu i mi┼éowaniu bli┼║niego, za┼Ť ludzie wierz─ůcy s─ů wezwani do ukazywania swoim braterstwem ojcostwa Boga. – Z tego miejsca, b─Öd─ůcego ┼║r├│d┼éem wiary, z ziemi naszego ojca Abrahama, potwierdzamy, ┼╝e B├│g jest mi┼éosierny i ┼╝e najbardziej blu┼║nierczym wykroczeniem jest profanowanie Jego imienia poprzez nienawi┼Ť─ç do brata. Wrogo┼Ť─ç, ekstremizm i przemoc nie rodz─ů si─Ö z ducha religijnego: s─ů zdrad─ů religii – zaapelowa┼é Papie┼╝ (Spotkanie w Ur „Nasz Dziennik” 6 marca 2021).

……….

Narodzony pod koniec XIX w. i wspierany przez Rosj─Ö i Niemcy – dw├│ch najwi─Ökszych wrog├│w Polski i narodu polskiego - separatystyczny ruch litewski, d─ů┼╝y┼é nie tylko do zerwania 500-letniej harmonijnej unii z Polsk─ů, ale tak┼╝e do zag┼éady Polak├│w i polsko┼Ťci na Litwie. Urzeczywistni┼éo to ich marzenie w spos├│b wyj─ůtkowo brutalny powsta┼ée w 1918 r. niepodleg┼ée pa┼ästwo litewskie – Republika Litewska. Kiedy w 1918 r. na Litwie Kowie┼äskiej mieszka┼éo 200-250 tysi─Öcy Polak├│w, to po pi─Ö─çdziesi─Öciu latach prze┼Ťladowa┼ä pozosta┼éo ich ok. 2500. Starczy┼éy dwa pokolenia, aby zniszczy─ç 250-tysi─Öczn─ů spo┼éeczno┼Ť─ç polsk─ů na Litwie Kowie┼äskiej! To niebywa┼éa rzecz w skali ┼Ťwiatowej. ┼Üwiadcz─ůca o wyj─ůtkowo brutalnej – nie przebieraj─ůcej w ┼Ťrodkach walce Litwin├│w z Polakami, kt├│r─ů prowadzi┼é rz─ůd litewski wesp├│┼é z litewskim Ko┼Ťcio┼éem „katolickim”. Ko┼Ťci├│┼é ten by┼é nawet gorszy w walce z Polskami od w┼éadz litewskich, bowiem w┼éadze w Kownie musia┼éy si─Ö jako tako liczy─ç z w┼éadzami polskimi, gdy┼╝ w Polsce mieszka┼éo 90 000 Litwin├│w, kt├│rzy domagali si─Ö swoich praw. Natomiast biskupi litewscy nie musieli si─Ö liczy─ç ani z Warszaw─ů, ani z Watykanem, a biskup├│w polskich sprawa Polak├│w na Litwie nie interesowa┼éa, bo zabrania┼éo im to prawo kanoniczne, wed┼éug kt├│rego biskup jest panem „┼╝ycia i ┼Ťmierci” na terenie swojej diecezji – mo┼╝e robi─ç co mu si─Ö rzewnie podoba. Bardzo to niedemokratyczne, a przede wszystkim niechrze┼Ťcija┼äskie. Demokracji w Ko┼Ťciele katolickim nigdy nie by┼éo i nie ma. Jednak powinien nie tylko naucza─ç, ale tak┼╝e przestrzega─ç przykazania mi┼éo┼Ťci bli┼║niego. Bo bez przestrzegania tego przykazania nie ma chrze┼Ťcija┼ästwa. Ko┼Ťci├│┼é staje si─Ö po prostu jeszcze jednym przedsi─Öbiorstwem biznesowym. Bardzo dochodowym. Bo bogactwo Ko┼Ťcio┼éa katolickiego jest wr─Öcz astronomiczne. Pomimo tego z g┼éodu umiera ka┼╝dego roku kilka milion├│w katolik├│w, bo ich wsp├│┼ébracia w Chrystusie nie potrafi─ů ich nakarmi─ç i napoi─ç, bo tych uczynk├│w mi┼éosiernych co do cia┼éa niewielu biskup├│w i duchownych przestrzega, a przez to samo i wiernych.

……….

Aby zrozumieć lepiej zachowywanie się Litwinów w okresie istnienia Litwy Kowieńskiej (a także i dzisiaj), czyli od kiedy powstało w Europie państwo litewskie pomocnym jest poznanie ich charakteru.
W Warszawie w latach 1880-1902 wyszed┼é drukiem S┼éownik Geograficzny Kr├│lestwa Polskiego i innych kraj├│w s┼éowia┼äskich, licz─ůcy 15 bardzo du┼╝ego formatu i grubych tom├│w (po ponad 900 stron ka┼╝dy tom). Jest to praca zbiorowa pod redakcj─ů Bronis┼éawa Chlebowskiego. Has┼éo o ┼╗mudzi/Litwie w XIV tomie (1895) opracowa┼é Aleksander Dowojna-Sylwestrowicz (1857-1911), kt├│ry pochodzi┼é z ┼üapka┼Ť w powiecie szawelskim, a wi─Öc osoba pochodz─ůca ze ┼╗mudzi. Nacjonalistom litewskim sprzyja┼é fakt, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç maj─ůtk├│w ziemskich na Litwie by┼éa w r─Ökach Polak├│w, a ch┼éopi litewscy byli ma┼éorolni i w wi─Ökszo┼Ťci analfabetami (z winy w┼éadz carskich!), kt├│rymi ┼éatwo by┼éo manipulowa─ç – nastawia─ç przeciwko lepiej uprzywilejowanym Polakom. Dodatkowo Litwini, kt├│rzy ucz─Öszczali do szk├│┼é, ucz─Öszczali do szk├│┼é rosyjskich (bo innych nie by┼éo), a tam podlegali wyj─ůtkowo brutalnej antypolskiej propagandzie. Tym bardziej, ┼╝e nacjonalist├│w litewskich, pochodz─ůcych z ch┼éopstwa, popiera┼éo w nienawi┼Ťci do Polak├│w katolickie duchowie┼ästwo litewskie, kt├│re r├│wnie┼╝ w wi─Ökszo┼Ťci pochodzi┼éo z rodzin ch┼éopskich (w 1897 r. spo┼Ťr├│d 105 kleryk├│w w seminarium duchownym w Kownie 84 pochodzi┼éo z rodzin ch┼éopskich oraz 7 z miast i 14 z rodzin szlacheckich, czyli polskich) i pod wzgl─Ödem wykszta┼écenia, wed┼éug A. Dowojny-Sylwestrowicza, sta┼éo bardzo nisko. By┼éo niewiele bardziej wykszta┼écone od swoich rodzic├│w analfabet├│w, ale za to przesi─ůkni─Öte rosyjsk─ů antypolsk─ů propagand─ů. Najgorsi w ka┼╝dym narodzie s─ů nacjonali┼Ťci-p├│┼éanalfabeci, szczeg├│lnie ksi─Ö┼╝a p├│┼éanalfabeci, w tym tak┼╝e w sprawach duchowych. Jak pisze Dowojna-Sylwestrowicz, w 1865 r. z nakazu w┼éadz carskich w seminarium usuni─Öto j─Özyk polski jako j─Özyk wyk┼éadowy, zast─Öpuj─ůc go ┼╝mudzkim/litewskim (dwie osoby ┼Ťwieckie wyk┼éada┼éy j─Özyk rosyjski oraz histori─Ö – skrajnie antypolsk─ů! i geografi─Ö Rosji). Jeszcze przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů j─Özyk litewski by┼é bardzo prymitywny – to po pierwsze, a po drugie prawie ┼╝e nie by┼éo literatury teologicznej w tym j─Özyku, a katolickiej w j─Özyku rosyjskim. St─ůd kler litewski by┼é niedouczony i sta┼é na bardzo niskim poziomie. Ma┼éo o┼Ťwiecony Ko┼Ťci├│┼é litewski by┼é w szponach dewotek. Dowojna-Sylwestrowicz pisze: „Lud ┼╝mudzki odznacza si─Ö pobo┼╝no┼Ťci─ů, kt├│ra cz─Östo, jak zwykle z klas ma┼éo o┼Ťwieconych, jest oparta bardziej na formach zewn─Ötrznych ni┼╝ na istocie samej religii. To te┼╝ formalizm ten wytworzy┼é tu w┼Ťr├│d kobiet, g┼é├│wnie po miasteczkach (tj. wi─Ökszych wsiach), liczn─ů klas─Ö tzw. dewotek, kt├│re staj─ů si─Ö plag─ů miejscow─ů”. Inn─ů ujemn─ů cech─ů Litwin├│w wed┼éug Dowojny-Sietrze┼äcewicza jest rozpowszechnione pieniactwo, ci─ůganie si─Ö po s─ůdach: „wynajduj─ů rozmaite powody do spraw s─ůdowych”. Do tego nale┼╝a┼éo by doda─ç bardzo uparty charakter i wyj─ůtkowo du┼╝e pija┼ästwo (m├│wi┼éo si─Ö o Litwinach – „zapijaczony nar├│d”), a w┼Ťr├│d bardziej o┼Ťwieconych Litwin├│w wyst─Öpuj─ůca u nich mania wielko┼Ťci historycznej Litwy – jej historii, kt├│ra by┼éa de facto histori─ů nie Litwy a Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, zdominowanego w 80% przez Bia┼éorusin├│w i Polak├│w, w kt├│rym etniczni Litwini odgrywali bardzo minimaln─ů rol─Ö, podobnie jak i sama Litwa, tj. etniczne ziemie litewskie. W kontaktach z nie-Litwinami potrafi─ů zachowywa─ç si─Ö po grubia┼äsku/chamsku: by─ç agresywni, z┼éo┼Ťliwi, plu─ç jadem w rozmowach – st─ůd wzi─Ö┼éo si─Ö bardzo stare powiedzenie: „kiedy gadzina uk─ůsi ┼╗mudzina - od jadu ┼╗mudzina zdycha gadzina” (tj. Litwina, bo do XX w. wyraz „Litwin” odnosi┼é si─Ö do wszystkich mieszka┼äc├│w dawnego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, a wi─Öc tak┼╝e do Bia┼éorusin├│w i Polak├│w; st─ůd np. marsz. J├│zef Pi┼ésudski, urodzony w pobli┼╝u Wilna, nazywa┼é siebie „Litwinem”). Narodowa pisarka Litwy - Julija Beniu┼íevi─Źiūtė-┼Żymantienė, nieprzypadkowo tworz─ůca pod pseudonimem ┼Żemaitė ostrzega┼éa „tam mieszka ciemny, z┼éy nar├│d” – ale w tym wypadku mia┼éa na my┼Ťli ┼╗mudzin├│w. No i na koniec: od kiedy Litwini maj─ů w┼éasne pa┼ästwo s─ů tak┼╝e ma┼éo demokratycznym i nietolerancyjnym spo┼éecze┼ästwem. Litwini od XX w. s─ů prawdziw─ů zaka┼é─ů ludzko┼Ťci! I my┼Ťl─Ö, ┼╝e ta ksi─ů┼╝ka to udowodni.
Prostactwo i chamstwo Litwin├│w mia┼éo du┼╝y wp┼éyw na ich zachowania i to bynajmniej nie tylko wobec Polski i Polak├│w, czego najlepszym przyk┼éadem by┼éy pe┼éne konflikt├│w stosunki dyplomatyczne litewsko-watyka┼äskie. By┼éy one prowadzone w ma┼éo dyplomatyczny spos├│b - w formie raczej ┼╝─ůdania, naszpikowanego gro┼║bami i szanta┼╝em, co cechowa┼éo stosunki litewsko-watyka┼äskie od chwili powstania pa┼ästwa litewskiego i po nawi─ůzaniu konkordatu przez oba pa┼ästwa. Kowno w swoich stosunkach ze Stolic─ů Apostolsk─ů domaga┼éo si─Ö od niej spe┼énienia wszystkich jego ┼╝─ůda┼ä, a jak zaistnia┼éy jakie┼Ť problemy to gro┼╝ono i szanta┼╝owano tym, ┼╝e stosunki te zostan─ů zerwane, ┼╝e Litwa nie zawrze konkordatu ze Stolic─ů Apostolsk─ů, ┼╝e katolicy litewscy od┼é─ůcz─ů si─Ö od Rzymu itd. St─ůd dopiero 25 X 1922 r. zosta┼é mianowany pierwszy delegat apostolski na Litwie – abp Antonio Zecchini TJ, ale d┼éugo w Kownie nie zabawi┼é. Zawarcie przez Polsk─Ö i Watykan konkordatu w 1925 r. i utworzenie metropolii wile┼äskiej w ramach polskiej prowincji ko┼Ťcielnej, doprowadzi┼éo prawie do zerwania stosunk├│w dyplomatycznych mi─Ödzy Litw─ů i Watykanem. Je┼Ťli one by┼éy utrzymane na lodowatym poziomie to tylko dlatego, ┼╝e rz─ůd i Ko┼Ťci├│┼é litewski d─ů┼╝yli do utworzenia litewskiej prowincji ko┼Ťcielnej, kt├│rej dotychczas nie by┼éo. W zwi─ůzku z zawarciem konkordatu i utworzeniem litewskiej prowincji ko┼Ťcielnej w 1927 r. Watykan mianowa┼é 10 marca 1927 r. abpa Lorenzo Schioppa internuncjuszem apostolskim na Litwie, jednak z powodu ci─ůg┼éych i zwi─ůzanych teraz tak┼╝e z nim zadra┼╝nie┼ä litewsko-watyka┼äskich by┼é on zmuszony do zrezygnowania z tej funkcji ju┼╝ 27 maja 1928 r. Po nim pierwszym nuncjuszem watyka┼äskim na Litwie zosta┼é 17 maja 1928 r. bp Riccardo Bartoloni. Tak┼╝e i on musia┼é zrezygnowa─ç z tej godno┼Ťci 12 czerwca 1931 r. (Litwini zawsze stawiali spraw─Ö na ostrzu no┼╝a: albo spe┼énicie to co chcemy, a jak nie to zabieramy zabawki; a wszystko to zawsze zakrapiane szanta┼╝em). Od tej pory do lutego 1940 r. nie by┼éo na Litwie przedstawiciela Stolicy Apostolskiej. Stosunki mi─Ödzy Litw─ů a Watykanem by┼éy prawie, ┼╝e zamro┼╝one. St─ůd niekt├│rzy historycy litewscy uwa┼╝ali, ┼╝e w┼éa┼Ťciwie by┼éy zerwane (A. Gaigalaite Klerikalizmus Lietuvoje 1917-1940 Wilno 1970). Do nowych zadra┼╝nie┼ä w tych stosunkach – w┼éa┼Ťnie z powodu chamskiego zachowania Kowna w kontaktach z Watykanem dosz┼éo po zaj─Öciu Wilna przez Litw─Ö w 1939 r. (P. ┼üossowski Litwa a sprawy polskie 1939 – 1940 Warszawa 1985), o czym poni┼╝ej.
Natomiast uni┼╝ono┼Ť─ç kar┼éa cechowa┼éa stosunki Litwy z Berlinem i Moskw─ů.

……….

W 1918 r. z pomoc─ů Niemiec powsta┼éo pa┼ästwo litewskie – Republika Litewska. Litwini, tak nacjonali┼Ťci rz─ůdz─ůcy krajem jak i ca┼éy litewski Ko┼Ťci├│┼é katolicki mogli teraz prowadzi─ç nie tylko ju┼╝ jawnie, ale tak┼╝e niczym ju┼╝ niepohamowan─ů dzia┼éalno┼Ť─ç maj─ůc─ů na celu ca┼ékowite zniszczenie spo┼éeczno┼Ťci polskiej na Litwie Kowie┼äskiej, zgodn─ů zreszt─ů z ich politycznym credem, kt├│rym tak w polityce zagranicznej jak i wewn─Ötrznej by┼é wprost wyj─ůtkowo za┼╝arty i brutalny antypolonizm. St─ůd stosunki polsko-litewskie a┼╝ do marca 1938 r. by┼éy wyj─ůtkowo bardzo z┼ée, kiedy to Polska powiedzia┼éa „Basta!” dyktatorowi w Kownie. I zgodnie ze stanowiskiem rz─ůdu litewskiego nic nigdy nie mia┼éo ich polepszy─ç, co ca┼ékowicie popiera┼é Ko┼Ťci├│┼é litewski. Aby do ich polepszenia nie dopu┼Ťci─ç wmawiano Litwinom, ┼╝e Litwa jest w stanie wojny z Polsk─ů, kt├│ra chce podbi─ç ich kraj, co trzyma┼éo Litwin├│w w antypolskim napi─Öciu. Polska mog┼éa ┼éatwo wygra─ç wojn─Ö z male┼äk─ů Litw─ů, ale Warszawa, oderwana od powsta┼éej rzeczywisto┼Ťci, bo marz─ůca ci─ůgle o ponownym braterskim wsp├│┼é┼╝yciu Litwin├│w z Polakami – Litwy z Polsk─ů, wcale nie chcia┼éa podboju czy ukarania Litwy za chocia┼╝by jej wspieranie Zwi─ůzku Sowieckiego w wojnie z Polsk─ů w 1920 r. Zaniecha┼éa tego, pozwalaj─ůc tym samym Litwie na prowadzenie wyj─ůtkowo z┼éo┼Ťliwej antypolskiej polityki w Europie i na gorsze od pruskiego i rosyjskiego traktowanie tamtejszych Polak├│w. Niestety, jak pokazuje historia Polski, Polacy byli i s─ů cz─Östo najwi─Ökszymi wrogami Polski i narodu polskiego! A prawie zawsze prowadzili i prowadz─ů beznadziejn─ů polityk─Ö zagraniczn─ů. To tylko dlatego Polska – przez kilka wiek├│w najwi─Öksze pa┼ästwo Zachodniej Europy w 1795 r. znikn─Ö┼éa z mapy politycznej Europy.
W okresie istnienia Litwy Kowie┼äskiej (1918-40) Litwini stali si─Ö polako┼╝ercami do ostatnich mo┼╝liwych granic. To polako┼╝erstwo u nich – rzekomych katolik├│w sta┼éo si─Ö tak wielkie, ┼╝e stanowi ono po dzi┼Ť dzie┼ä jestestwo duszy litewskiej. Odwa┼╝ny historyk litewski Alfredas Bumblauskas tak t┼éumaczy┼é t─Ö ci─Ö┼╝k─ů zapad┼éo┼Ť─ç psychiczn─ů w audycji „Komentarze tygodnia” w prywatnej litewskiej stacji telewizyjnej TV3: „Ca┼éa nasza litewska to┼╝samo┼Ť─ç jest antypolska. My, wsp├│┼éczesny nar├│d litewski, urodzili┼Ťmy si─Ö jako antypolacy. Najwa┼╝niejsi XIX-wieczni tw├│rcy naszej to┼╝samo┼Ťci narodowej m├│wili, ┼╝e podstawowym d─ů┼╝eniem tworz─ůcego si─Ö narodu litewskiego powinno by─ç wyzwolenie si─Ö spod dominacji polskiej (zasianie nienawi┼Ťci do Polski i Polak├│w i wszystkiego co polskie)...”. Zdaniem Bumblauskasa ka┼╝dy humanista i naukowiec litewski powinien zada─ç sobie pytanie, co osobi┼Ťcie zrobi┼é, by przezwyci─Ö┼╝y─ç te uformowane w okresie mi─Ödzywojennym antypolskie stereotypy we wszystkich naukach, a w tym i w polityce. Jego zdaniem w tej dziedzinie nie zrobiono nic albo bardzo ma┼éo (Kresy24.pl 18.5.2011) i dlatego ta nienormalna i niezdrowa nienawi┼Ť─ç do Polski i Polak├│w jest ci─ůgle ┼╝ywa na Litwie i u prawie wszystkich Litwin├│w. Powtarzam: ta nienormalna i niezdrowa nienawi┼Ť─ç do Polski i Polak├│w zakwit┼éa na przedwojennej Litwie pod fachowym okiem ogrodnika, kt├│rym by┼é (i ci─ůgle jest) litewski Ko┼Ťci├│┼é katolicki. Bo to on – jego psim obowi─ůzkiem by┼éo (i jest) dbanie o zdrowie moralne narodu, pono─ç prawie w ca┼éo┼Ťci „katolickiego”, o to, aby Litwini byli prawdziwymi chrze┼Ťcijanami. Tymczasem on wsp├│lnie ze ┼Ťwieckimi nacjonalistami odcz┼éowieczy┼é spo┼éecze┼ästwo litewskie, co szczeg├│lnie sta┼éo si─Ö smutnym faktem w okresie II wojny ┼Ťwiatowej, kiedy to prawie wszyscy Litwini postawili na hitlerowskie Niemcy i z wielk─ů energi─ů i po┼Ťwi─Öceniem wspierali ich zbrodnie przeciwko Polakom, ┼╗ydom (Holokaust – Niemcy tylko przygl─ůdali si─Ö jak Litwini wymordowali 200 000 ┼╗yd├│w litewskich oraz w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie), Rosjanom i Bia┼éorusinom. W tym upadku moralnym, w tym bandytyzmie i ludob├│jstwie Litwini mogli konkurowa─ç jedynie z hitlerowcami okupuj─ůcymi Polsk─Ö w latach 1939-1945 i z okupuj─ůcym polskie Ziemie Wschodnie w latach 1939-41 Zwi─ůzkiem Sowieckim. Nast─ůpi┼éo totalne odcz┼éowieczenie tego ma┼éego narodku. A mia┼éo ono pocz─ůtek w┼éa┼Ťnie na Litwie Kowie┼äskiej, gdzie Polak dla nacjonalistycznego rz─ůdu litewskiego nie by┼é cz┼éowiekiem. R├│wnie┼╝ Polak-katolik dla Litwina-„katolika” tak┼╝e nie by┼é cz┼éowiekiem i chyba katolikiem! By┼éo to widoczne na ka┼╝dym kroku w miejscach publicznych w┼é─ůcznie z ko┼Ťcio┼éami, je┼Ťli Litwin wiedzia┼é, ┼╝e ma do czynienia z Polakiem. Szczeg├│lnie widoczne to by┼éo w Sejmie litewskim (Seimas). Jak wspomina polski pose┼é Wiktor Budzy┼äski: „Nikt z Litwin├│w (w Sejmie) nie wita┼é si─Ö z nami, nie nawi─ůzywa┼é znajomo┼Ťci, nawet z najbli┼╝szych s─ůsiaduj─ůcych foteli. Ka┼╝dy omija┼é Frakcj─Ö nasz─ů lub poszczeg├│lnych jej cz┼éonk├│w, spotykanych na korytarzach, w obawie o pos─ůdzenie go o jak─ů┼Ť znajomo┼Ť─ç” (P. ┼üossowski). Co wi─Öcej, polskich pos┼é├│w nagminnie wyzywano, a nawet w 1922 r. pobito pos┼éa ┼Ünielewskiego, a w innego pos┼éa polskiego, ks. Bronis┼éawa Lausa rzuci┼é krzes┼éem pose┼é Jonas Bildu┼ías. W┼Ťr├│d pos┼é├│w litewskich, kt├│rzy bojkotowali pos┼é├│w polskich w Sejmie litewskim by┼éa du┼╝a gromadka litewskich ksi─Ö┼╝y katolickich i du┼╝o wi─Öcej ich zwolennik├│w. No i oczywi┼Ťcie nic nie zareagowali na pobicie pos┼éa ┼Ünielewskiego i rzucenie krzes┼éem w ksi─Ödza (!) Bronis┼éawa Lausa, uwa┼╝aj─ůc zapewne, ┼╝e ksi─Ö┼╝om litewskim tak wolno post─Öpowa─ç, ┼╝e maj─ů na to przyzwolenie od Boga. Gorzej, podczas posiedzenia litewskiego Sejmu Ustawodawczego 6 lipca 1921 r. dzia┼éacz mniejszo┼Ťci polskiej w przedwojennej Litwie i pose┼é na ten Sejm z listy polskiej, ksi─ůdz (!) Bronis┼éaw Laus zosta┼é publicznie nazwany przez pos┼éa litewskiej chadecji, ksi─Ödza (!) Mykolasa Krupavi─Źiusa "wsz─ů" (Bronis┼éaw Laus Wikipedia); podobnym epitetem ten ksi─ůdz-pose┼é obdarzy┼é w├│wczas wszystkich Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie: „wszy naszego litewskiego narodu”. Ile w tym obrzydliwym ksi─Ödzu by┼éo nienawi┼Ťci do Polak├│w na Litwie po┼Ťwiadcza tak┼╝e ten oto przyk┼éad: w 1920 r. litewski Sejm/Seimas uchwali┼é ustaw─Ö o ochronie pa┼ästwa, do kt├│rej, za wzorem kolonist├│w angielskich w Po┼éudniowej Afryce, kiedy to po raz pierwszy w dziejach utworzono obozy koncentracyjne dla podejrzanej, ale zupe┼énie niewinnej ludno┼Ťci boerowskiej, wprowadzono paragraf zak┼éadaj─ůcy stworzenie oboz├│w odosobnienia dla „wrog├│w niepodleg┼éo┼Ťci”. Referuj─ůcy projekt pose┼é ksi─ůdz Krupavi─Źius przyzna┼é, ┼╝e chodzi g┼é├│wnie o Polak├│w „kt├│rym s─ůdownie nie mo┼╝na udowodni─ç dokonanych przewinie┼ä” (K. Buchowski Polacy w niepodleg┼éym pa┼ästwie litewskim 1918-1940 Bia┼éystok 1999). Oto prawdziwy w tamtych latach kap┼éan litewski – pono─ç s┼éuga Boga i g┼éosiciel Jego przykazania mi┼éo┼Ťci ka┼╝dego cz┼éowieka! Jak m├│wi─ů Rosjanie: „Naplu─ç i przykry─ç”. Nienawi┼Ť─ç do Polak├│w, szczeg├│lnie na Litwie s─ůczy┼éy wszystkie czasopisma litewskie, w┼Ťr├│d kt├│rych jednak prym wiod┼éy tzw. czasopisma katolickie, przechowywane dzisiaj w szeregu bibliotekach na Litwie i z kt├│rych czerpie natchnienie wielu wsp├│┼éczesnych Litwin├│w.
Rz─ůd litewski staraj─ůc si─Ö o mi─Ödzynarodowe uznanie dla Litwy Kowie┼äskiej 12 maja 1922 r. wyda┼é tzw. deklaracj─Ö o ochronie mniejszo┼Ťci narodowych, kt├│r─ů 4 grudnia 1923 r. aprobowa┼é Sejm litewski i 11 grudnia 1923 r. Rada Ligi Narod├│w w Genewie. Deklaracja ta okaza┼éa si─Ö nic nieznacz─ůcym ┼Ťwistkiem papieru, bowiem katolickim nacjonalistom litewskim rz─ůdz─ůcy Litw─ů (Litw─ů do 1926 r. rz─ůdzi┼éa partia chadecka, czyli katolicka) i katolickiemu Ko┼Ťcio┼éowi litewskiemu kierowanemu tak┼╝e do 1926 r. przez biskupa ┼╝mudzkiego/kowie┼äskiego Pranci┼íkusa Karevi─Źiusa przy┼Ťwieca┼éy zupe┼énie inne plany odno┼Ťnie mniejszo┼Ťci narodowych, a przede wszystkim wobec Polak├│w, zamieszkuj─ůcych Litw─Ö Kowie┼äsk─ů. Polacy po prostu mieli znikn─ů─ç na terytorium Litwy Kowie┼äskiej, bo tego domaga┼éa si─Ö patologiczna nienawi┼Ť─ç nacjonalist├│w litewskich do Polski i Polak├│w, w tym prawie wszystkich ksi─Ö┼╝y litewskich, szczeg├│lnie m┼éodych, wychowank├│w zlitwinizowanych w ducha nacjonalistycznym seminari├│w duchownych w Sejnach i Kownie. To by┼éa ich swoista droga do boga. Ale nie chrze┼Ťcija┼äskiego, ani nawet nie Dievasa – poga┼äskiego litewskiego boga - opiekuna ┼Ťwiat┼éa niebia┼äskiego, boga pokoju i przyja┼║ni, ani Perkunasa – boga sprawiedliwo┼Ťci, a tylko do Velinasa (Velniasa) - diab┼éa, z┼éego i strasznego w┼éadcy kr├│lestwa podziemi/piek┼éa. Ksi─Ö┼╝a litewscy jawnie odwo┼éywali si─Ö do pomocy diab┼éa w staraniach o unicestwienie Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej. Ich has┼éem by┼éo wyznanie ks. Mykolasa Krupavi─Źiusa, jednego z czo┼éowych polityk├│w litewskich, kt├│ry zaraz po uko┼äczeniu w 1913 r. seminarium duchownego w Sejnach, b─Öd─ůcego ju┼╝ wtedy ku┼║ni─ů polako┼╝erc├│w, powiedzia┼é: „P├│jd─Ö z samym diab┼éem, je┼╝eli dopomo┼╝e to wyzwoli─ç Litw─Ö (z rzekomej polskiej niewoli)” (P. B┼éaszkowski). Dlatego w 1922 r. W┼éadys┼éaw Studnicki pisa┼é: „duchowie┼ästwo na Litwie przepojone jest zoologicznym nacjonalizmem”, czyli ide─ů dalek─ů od nauki Jezusa Chrystusa.
O niskim poziomie chrze┼Ťcija┼äskiego wykszta┼écenia kleru litewskiego potwierdzi┼éa dzia┼éalno┼Ť─ç na Litwie w roli wizytatora apostolskiego (czyli Stolicy Apostolskiej) w latach 1925-26 abpa Jerzego Matulewicza. W jego biogramie czytamy: „Osobi┼Ťcie sk┼éoni┼é kilku kap┼éan├│w, aby powr├│cili do praktyki codziennego odprawiania mszy ┼Ťw.; natomiast ksi─Ö┼╝y zlaicyzowanych, kt├│rzy stali na czele r├│┼╝nych partii politycznych i pracowali w rz─ůdzie, wezwa┼é do powrotu do zaj─Ö─ç duszpasterskich”. Ponadto, na odbytym zje┼║dzie podni├│s┼é na duchu i lepiej zorientowa┼é w sprawach duszpasterskich dziekan├│w diecezji ┼╝mudzkiej” (Hagiografia polska, t. 2, Pozna┼ä 1972). Dlatego nie mo┼╝na si─Ö dziwi─ç, ┼╝e tacy „ksi─Ö┼╝a” – nacjonali┼Ťci w szponach Szatana jako proboszczowie mieli najwi─Öksze mo┼╝liwo┼Ťci ku temu, prowadzili bezwzgl─Ödn─ů, cz─Östo wr─Öcz brutaln─ů, cz─Östo po┼é─ůczon─ů z rozlewem krwi walk─Ö z Polakami i polsko┼Ťci─ů w ko┼Ťcio┼éach na Litwie. Tym bardziej, ┼╝e w pa┼ästwie litewskim mieli na to przyzwolenie od biskup├│w i w┼éadz litewskich.
Dzia┼éalno┼Ť─ç uzdrowieniowa abpa Jerzego Matulewicza niewiele poprawi┼éa sytuacj─Ö panuj─ůc─ů w litewskich seminariach duchownych i w Ko┼Ťciele litewskim. Bowiem powo┼éania kap┼éa┼äskie w okresie mi─Ödzywojennym r├│wnie┼╝ cz─Östo nie wyp┼éywa┼éy z g┼é─Öbokiej wiary, a tylko z pazerno┼Ťci (dla ┼╝ycia w dobrobycie) i robienia kariery, albo z ch─Öci spokojnego i dostatniego ┼╝ycia. Ten ostatni pow├│d potwierdza praca Paw┼éa Chudzika Kryzys w┼Ťr├│d braci maria┼äskich na Litwie w latach 1933-38 (w:) Ephemerides Marianorum. Studia historyczno-teologiczne Nr 1 (2012). Ot├│┼╝ podczas wielkiego kryzysu gospodarczego na ┼Ťwiecie na pocz─ůtku lat 30. XX w. kilkadziesi─ůt m┼éodzie┼äc├│w wst─ůpi┼éo do nowicjatu zakonu marian├│w w Mariampolu na litewskiej Suwalszczy┼║nie jednak, kiedy po kilku latach sytuacja gospodarcza na Litwie si─Ö poprawi┼éa, prawie wszyscy opu┼Ťcili zakon. Z pewno┼Ťci─ů podobnie by┼éo w innych zakonach litewskich. S┼éu┼╝enie Bogu i ludziom by┼éo na ostatnim miejscu tak podczas wst─Öpowania do seminarium jak i w p├│┼║niejszej pracy „duszpasterskiej” w┼Ťr├│d tych, kt├│rzy doczekali wy┼Ťwi─Öcenia.
Najlepszymi tego przyk┼éadami, a zarazem najg┼éo┼Ťniejszymi w├│wczas by┼éy przypadki znanego poety i pisarza, ks. Vincasa Mykolaitisa-Putinasa (1893-1967), kt├│ry w 1935 r. zrzuci┼é sutann─Ö i o┼╝eni┼é si─Ö oraz ks. Jonasa Ragauskasa, wy┼Ťwi─Öconego na kap┼éana tak┼╝e w 1935 r. i w latach 1944-48 profesora seminarium duchownego w Kownie. Wierz─ůc w trwa┼ée zwyci─Östwo komunizmu na Litwie w 1948 r. nie tylko ┼╝e zrzuci┼é sutann─Ö, ale tak┼╝e rozpocz─ů┼é dzia┼éalno┼Ť─ç antyreligijn─ů: z profesora seminarium duchownego zamieni┼é si─Ö w zawodowego lektora ateizmu i wyda┼é 7 antyreligijnych ksi─ů┼╝ek oraz przet┼éumaczy┼é z polskiego na litewski antyreligijn─ů ksi─ů┼╝k─Ö Zenona Kosidowskiego Opowie┼Ťci biblijne (ciekawe, ┼╝e byli seminarzy┼Ťci i ksi─Ö┼╝a przez sw─ů wiedz─Ö teologiczn─ů i poznane sekrety kap┼éa┼ästwa s─ů w swojej dzia┼éalno┼Ťci ateistycznej i antyko┼Ťcielnej najbardziej przekonywuj─ůcy). Takich przypadk├│w by┼éa ca┼éa masa. Wracaj─ůc do Vincasa Mykolaitisa to cho─ç w ko┼äcowym okresie studi├│w seminaryjnych targa┼éy nim w─ůtpliwo┼Ťci co do w┼éasnego powo┼éania, ostatecznie w 1915 r. przyj─ů┼é ┼Ťwi─Öcenia kap┼éa┼äskie, jednak nie podj─ů┼é pracy duszpasterskiej (Wikipedia). Dwa lata przed zrzuceniem sutanny, w 1933 r. napisa┼é powie┼Ť─ç Altorių ┼íe┼íėly (W cieniu o┼étarzy). Jest ona oparta na w┼éasnych prze┼╝yciach autora. Bohater ksi─ů┼╝ki Ludwik Vasaris trafia do seminarium duchownego przypadkowo, g┼é├│wnie z woli rodzic├│w i tam staje przed nim problem powo┼éania kap┼éa┼äskiego. Analizuj─ůc prze┼╝ycia m┼éodego seminarzysty, kt├│ry nie mo┼╝e sobie poradzi─ç z rozwi─ůzaniem tego problemu we w┼éasnym sumieniu, autor ukazuje drog─Ö, kt├│ra - mimo i┼╝ pozosta┼é cz┼éowiekiem wierz─ůcym - doprowadzi┼éa go p├│┼║niej do decyzji zerwania ze stanem kap┼éa┼äskim. Powie┼Ť─ç ukaza┼éa si─Ö po raz pierwszy w przek┼éadzie polskim w 1938 r., a nast─Öpnie w 1959 r. Nawisem m├│wi─ůc Mykolaitis by┼é doskona┼éym znawc─ů literatury polskiej oraz prze┼éo┼╝y┼é na litewski Konrada Wallenroda i Pana Tadeusza A. Mickiewicza.
Ca┼éy okres istnienia Litwy Kowie┼äskiej (1918-40) by┼é drog─ů krzy┼╝ow─ů dla tamtejszych Polak├│w i ponownym krzy┼╝owaniem Jezusa Chrystusa przez Ko┼Ťci├│┼é litewski, bezprawnie nazywaj─ůcy siebie katolickim. Jednak chyba najgorsze by┼éy lata 1918 - 1926, to jest, kiedy u w┼éadzy na Litwie by┼éa chadecja (katolicy) i w okresie sprawowania urz─Ödu biskupa ┼╝mudzkiego (ostatniego) przez Franciszka Karewicza/Pranci┼íkus Karevi─Źius w latach 1914-26. Urodzi┼é si─Ö on na ┼╗mudzi w 1861 r. jako Franciszek Karewicz i zmar┼é w Mariampolu 30 maja 1945 r. Uko┼äczy┼é studia teologiczne w Cesarskiej Rzymskokatolickiej Akademii Duchownej w Petersburgu. Powsta┼éa ona w 1833 r. z wydzia┼éu teologicznego w┼éa┼Ťnie zamkni─Ötego przez carat polskiego Uniwersytetu Wile┼äskiego i r├│wnie┼╝ polskiego G┼é├│wnego Seminarium Wile┼äskiego najpierw jako Wile┼äska Rzymsko-Katolicka Akademia Duchowna. W 1842 r. na polecenie w┼éadz carskich przeniesiono j─ů do Petersburga i zosta┼éa podporz─ůdkowana arcybiskupowi mohylewskiemu (by┼éo to arcybiskupstwo polskie). Po likwidacji w 1867 r. Warszawskiej Akademii Duchownej jej student├│w przeniesiono do petersburskiej akademii. J─Özykiem wyk┼éadowym by┼éa ┼éacina i j─Özyk rosyjski, jednak dlatego, ┼╝e wszyscy jej rektorzy oraz wi─Ökszo┼Ť─ç profesor├│w i student├│w by┼éa Polakami, panowa┼é w niej duch polski; znajduj─ůca si─Ö w budynku Akademii kaplica by┼éa pw. polskiego ┼Ťwi─Ötego Jana Kantego. Dlatego po bolszewickiej rewolucji pa┼║dziernikowej w 1917 r. Akademia zosta┼éa zamkni─Öta i przeniesiona do Polski, gdzie sta┼éa si─Ö Katolickim Uniwersytetem Lubelskim (1918); w gronie jego wyk┼éadowc├│w znale┼║li si─Ö r├│wnie┼╝ profesorzy Akademii, a zacz─ůtkiem biblioteki uniwersytetu by┼éy ksi─Ögozbiory wyk┼éadowc├│w zakupione przez Karola Jaroszy┼äskiego. Franciszek Karewicz, chocia┼╝ czu┼é si─Ö Litwinem mia┼é wiele powi─ůza┼ä z Polakami, np. w samej Akademii, zosta┼é kanonikiem mohylewskim, jego konsekratorem by┼é arcybiskup mohylewski Wincenty Kulczycki, a wsp├│┼ékonsekratorem biskup Jan Cieplak, p├│┼║niej pierwszy polski arcybiskup wile┼äski. 20 lutego 1914 r. zosta┼é prekonizowany ostatnim biskupem ┼╝mudzkim (biskupi rezydowali w Kownie), kt├│re swym zasi─Ögiem obejmowa┼éo ponad 70% obszaru Litwy Kowie┼äskiej wraz z jej stolic─ů - Kownem. Biskupstwo ┼╝mudzkie nale┼╝a┼éo do polskiej prowincji ko┼Ťcielnej (w 1421 r. zosta┼éo w┼é─ůczone do metropolii gnie┼║nie┼äskiej, a od 1798 r. do polskiej metropolii mohylewskiej), st─ůd do 1925 r. zaliczany by┼é do grona biskup├│w polskich. Sakr─Ö biskupi─ů przyj─ů┼é 17 V 1914 r., a wi─Öc przed samym wybuchem I wojny ┼Ťwiatowej. W 1915 r. wojska niemieckie zaj─Ö┼éy Litw─Ö. Duchowie┼ästwo ┼╝mudzkie by┼éo ju┼╝ w├│wczas zara┼╝one polako┼╝ercz─ů pandemi─ů. Karewicz jako biskup ┼╝mudzki/kowie┼äski pop┼éyn─ů┼é z pr─ůdem. A ┼╝e, jak m├│wi stare porzekad┼éo: z pr─ůdem p┼éynie zdech┼éa ryba, wi─Öc Karewicz zdech┼é tym samym jako chrze┼Ťcijanin. Sta┼é si─Ö prawdziwym narz─Ödziem w r─Ökach Szatana. Polako┼╝erstwo bi┼éo od niego na mil─Ö. Nawi─ůza┼é wsp├│┼éprac─Ö z niemieckimi panami Litwy – Paulem Hindenburgiem, Erich Ludendorffem – faktycznym panem Litwy i Matthiasem Erzbergerem, wspieraj─ůc ich walk─Ö z Polakami i polsko┼Ťci─ů na Litwie. Po powstaniu pa┼ästwa litewskiego przyj─ů┼é obywatelstwo litewskie i wcze┼Ťniej zlitwinizowa┼é swoje nazwisko na Pranci┼íkus Karevi─Źius. Jednocze┼Ťnie swoje polako┼╝erstwo doprowadzi┼é do zenitu. Jak pisze Z.S. Brzozowski: „Prze┼Ťladowanie Polak├│w od pierwszych lat istnienia Litwy Kowie┼äskiej by┼éo dzie┼éem rz─ůdu i duchowie┼ästwa litewskiego” do 1926 r. b─Öd─ůcego pod dow├│dztwem Pranci┼íkusa Karevi─Źiusa, a nast─Öpnie do 1944 r. arcybiskupa i metropolity kowie┼äskiego Juozasa Skvireckasa. Wszyscy inni biskupi litewscy okresu Litwy Kowie┼äskiej wcale nie byli od nich lepsi.
Oto pe┼éna lista okrytych ha┼äb─ů i grzechem biskup├│w litewskich – os├│b najbardziej odpowiedzialnych za prze┼Ťladowanie polskich katolik├│w na Litwie Kowie┼äskiej: Pranci┼íkus Karevi─Źius (Franciszek Karewicz) - biskup ┼╝mudzki z siedzib─ů w Kownie 1914-26, Juozapas Skvireckas - sufragan ┼╝mudzki w Kownie 1919-26 i arcybiskup kowie┼äski 1926-44 (uciek┼é z Niemcami), Vincentas Brizgys – sufragan kowie┼äski 1940-92, Me─Źislovas Reinys- koadiutor wile┼äski 1926-1940 i sufragan wile┼äski 1940-47 (nominacja ta ┼éama┼éa konkordat Polski z Watykanem z 1925 r.; przed wojn─ů k┼éamano dla zamydlenia oczu rz─ůdu polskiego, ┼╝e jest koadiutorem Wy┼ékowyszek), Antoni Kara┼Ť (Antanas Karosas) – biskup Wy┼ékowyszek, Justinas Staugaitis – biskup Telsz 1926-39, Vincentas Borisevicius - biskup Telsz 1940-46, Juozapas Kukta - biskup Koszedar├│w 1926-42, Kaziemiras Paltarokas - biskup Poniewie┼╝a 1926-58. Byli to nie s┼éudzy Boga, a purpuratowi s┼éudzy Szatana, kt├│rzy, je┼Ťli piek┼éo naprawd─Ö istnieje, tam si─Ö dzisiaj znajduj─ů.
O biskupie sejne┼äskim Antonim Karasiu ju┼╝ pisa┼éem powy┼╝ej. Tutaj tylko dodam, ┼╝e po powstaniu pa┼ästwa litewskiego w 1918 r. przeni├│s┼é na cz─Ö┼Ť─ç litewsk─ů Suwalszczyzny – najpierw do Mariampola, a potem do Wy┼ékowyszek, zabieraj─ůc ze sob─ů bezprawnie, czyli kradn─ůc skarbiec katedry sejne┼äskiej (kt├│ry nigdy nie zosta┼é zwr├│cony Polsce). Przyj─ů┼é obywatelstwo litewskie i zacz─ů┼é u┼╝ywa─ç zlituanizowanego urz─Ödowo nazwiska - Antanas Karosas. Kiedy podczas niemieckiej okupacji Suwalszczyzny podczas I wojny ┼Ťwiatowej Niemcy pozwolili na ponowne otwarcie seminarium duchownego w Sejnach, przyjmowa┼é do niego tylko Litwin├│w, chocia┼╝ w diecezji mieszka┼éo wi─Öcej Polak├│w-katolik├│w ni┼╝ Litwin├│w. Jako rzekomy kap┼éan chrze┼Ťcija┼äski splami┼é si─Ö w├│wczas tym (nie po raz pierwszy w stosunkach z Polakami), ┼╝e gdy „klerycy polscy (z tego seminarium) wracali (z zes┼éania) w Rosji obdarci i wyniszczeni, seminarium zamkn─Ö┼éo przed nimi drzwi, bo nie znali j─Özyka litewskiego” (Ks. Witold Jemielity Parafie polsko-litewskie na Suwalszczy┼║nie w latach 1919-1939 Studia E┼éckie 8/2006). Przys┼éuguje jemu „zaszczytny” tytu┼é pogromcy polskiego katolicyzmu na Suwalszczy┼║nie litewskiej. Jego biskupem pomocniczym by┼é Me─Źislovas Reinys, kt├│ry by┼é cz┼éonkiem skrajnie polako┼╝erczej – do pot─Ögi milionowej organizacji Zwi─ůzek Wyzwolenia Wilna, a w latach 1941-47 bezprawnym arcybiskupem litewskim w Wilnie (prohitlerowski papie┼╝ Pius XII mianowa┼é go wbrew zawartemu z Polsk─ů konkordatowi w 1925 r.!), kt├│ry w latach 1940-47 da┼é si─Ö pozna─ç jako wyj─ůtkowo brutalny prze┼Ťladowca polskich katolik├│w w tym mie┼Ťcie.
O antypolskiej dzia┼éalno┼Ťci bpa Pranci┼íkusa Karevi─Źiusa pisze Krzysztof Buchowski w pracy Polacy w niepodleg┼éym pa┼ästwie litewskim 1918 – 1940 (Bia┼éystok 1999). Pisze m.in., ┼╝e podczas debaty konstytucyjnej w Sejmie Ustawodawczym chadecji, maj─ůcej swe korzenie rzekomo w chrze┼Ťcija┼ästwie i na kt├│r─ů dzia┼éalno┼Ť─ç wielki wp┼éyw mia┼é bp Pranci┼íkus Karevi─Źius, uda┼éo si─Ö Ko┼Ťcio┼éowi przeforsowa─ç ca┼éy szereg zapis├│w, kt├│re podkre┼Ťla┼éy i umacnia┼éy jego rol─Ö i religii katolickiej w ┼╝yciu publicznym. Praktyka rz─ůd├│w chadeckich (rz─ůdzili do 1926 r.) sprawi┼éa, ┼╝e interesy pa┼ästwa, narodu i Ko┼Ťcio┼éa zosta┼éy niemal ze sob─ů uto┼╝samione. Polsko-litewski sp├│r w ko┼Ťcio┼éach w okresie budowy oraz umacniania niepodleg┼éo┼Ťci z impetem przekszta┼éca┼é si─Ö zatem konflikt nie tylko j─Özyka kaza┼ä, ┼Ťpiew├│w i spowiedzi, ale w gwa┼étowny antagonizm z funkcjonariuszami pa┼ästwa przekonanymi o swej misji religijnej, kt├│r─ů na gruncie litewskim uto┼╝samiali z litewskim interesem narodowym. Niby chrze┼Ťcija┼äska Chrze┼Ťcija┼äska Demokracja rz─ůdz─ůca do 1926 r. konsekwentnie pozostawa┼éa ugrupowaniem nacjonalistycznym i – z r├│┼╝nych powod├│w – wyra┼║nie agresywnym w swej antypolskiej retoryce. Obraz sytuacji dodatkowo komplikowa┼é si─Ö, gdy idee narodowe, najg┼é─Öbsze przekonania polityczne oraz swoi┼Ťcie pojmowany patriotyzm znajdowa┼éy priorytet w tak delikatnej materii jak─ů jest wiara. W warunkach religii wsp├│lnej dla Litwin├│w i Polak├│w, wsp├│lnych ┼Ťwi─ůty┼ä i wsp├│lnych kap┼éan├│w, dalsza eskalacja konfliktu w ko┼Ťcio┼éach wydawa┼éa si─Ö zatem nieunikniona.
Znakomita wi─Ökszo┼Ť─ç litewskiego duchowie┼ästwa skupia┼éa si─Ö oczywi┼Ťcie wok├│┼é chadecji, kt├│ra by┼éa skrajnie antypolska. W powszechnej opinii g┼é├│wnym o┼Ťrodkiem generuj─ůcym antypolskie nastroje pozostawa┼é tak┼╝e kowie┼äska (┼╝mudzka) kuria biskupia, b─Öd─ůca pos┼éusznym narz─Ödziem w r─Ökach bpa Karevi─Źiusa. Wra┼╝enia te, jak pisze prof. Buchowski, utwierdza┼éy publiczne wyst─ůpienia biskupa, kt├│ry w czasach konfliktu z Polsk─ů okre┼Ťla┼é walk─Ö z polskimi wp┼éywami na Litwie jako podstawowy cel litewskiego duchowie┼ästwa. Dlatego Polacy w parafiach demonstracyjnie bojkotowali jego osob─Ö podczas wizytacji ko┼Ťcio┼é├│w (K. Buchowski Polacy w niepodleg┼éym pa┼ästwie litewskim 1918-1940 Bia┼éystok 1999).
Podczas rz─ůd├│w chadecji Ko┼Ťci├│┼é litewski czu┼é si─Ö bezkarny w swych bezwzgl─Ödnych antypolskich akcjach. Kary ze strony biskupiej spotyka┼éy polskich ksi─Ö┼╝y wspieraj─ůcych polsk─ů dzia┼éalno┼Ť─ç. Dlatego w miar─Ö umacniania si─Ö chadecji u w┼éadzy og├│┼é litewskiego duchowie┼ästwa przyst─ůpi┼é do bezwzgl─Ödnej akcji, kt├│rej celem by┼éo ograniczenie resztek polskiego stanu posiadania w Ko┼Ťciele katolickim (H. Wisner). Teraz do akcji tej do┼é─ůczyli tak┼╝e ksi─Ö┼╝a, niekiedy polskiego pochodzenia, kt├│rzy do tej pory w konflikcie polsko-litewskim utrzymywali stanowisko neutralne. Byli to ju┼╝ zazwyczaj kap┼éani w ┼Ťrednim lub cz─Ö┼Ťciej starszym wieku i obawiali si─Ö z pewno┼Ťci─ů trudnego dla nich ┼╝ycia pod ka┼╝dym wzgl─Ödem poza Ko┼Ťcio┼éem. Najwy┼╝ej kilkudziesi─Öciu ksi─Ö┼╝y mia┼éo odwag─Ö pozosta─ç Polakami. Takich wysy┼éano w├│wczas do pracy w parafiach czysto litewskich. Tylko nieliczni mogli pracowa─ç w┼Ťr├│d Polak├│w. Tak na pokaz: ┼╝e niby tolerancja obowi─ůzuje na Litwie i w Ko┼Ťciele litewskim.
Zwa┼╝ywszy na ogromn─ů rol─Ö religii, szczeg├│lnie w ┼Ťrodowiskach wiejskich, by┼éo bardziej ni┼╝ pewne, ┼╝e w┼éa┼Ťnie bezwzgl─Ödna akcja maj─ůca na celu eliminacj─Ö resztek polskiego stanu posiadania w Ko┼Ťciele litewskim b─Ödzie najbardziej antagonizowa┼éa litewskich i polskich s─ůsiad├│w. Litewscy biskupi i duchowni tym si─Ö w og├│le nie przejmowali, w my┼Ťl jezuickiego powiedzenia: „Cel u┼Ťwi─Öca ┼Ťrodki”. Nawet ten barbarzy┼äski – z piek┼éa rodem.
Przedstawiciele polskiej spo┼éeczno┼Ťci 21 grudnia 1923 r. usi┼éowali interweniowa─ç u biskupa Karevi─Źiusa wr─Öczaj─ůc mu memoria┼é obrazuj─ůcy po┼éo┼╝enie i postulaty wiernych narodowo┼Ťci polskiej, jednak┼╝e bez wyra┼║nego rezultatu. Zwr├│cono si─Ö wi─Öc o pomoc nuncjusza papieskiego w Kownie, arcybiskupa Antoniego Zacchiniego. Polska delegacja - Wiktor Budzy┼äski i Boles┼éaw Lutyk, z ust biskupa us┼éysza┼éa jedynie zdawkowe zaprzeczenia zasadno┼Ťci pretensji, od nuncjusza za┼Ť jedynie wyrazy wsp├│┼éczucia (tyle warte i skuteczne co przys┼éowiowe „umar┼éemu kadzid┼éo) oraz wyra┼║nie akcentowan─ů obaw─Ö, ┼╝e jakakolwiek interwencja w tej sprawie mog┼éaby doprowadzi─ç do zaognienia stosunk├│w kleru litewskiego z Rzymem i stworzenia Ko┼Ťcio┼éa narodowego na Litwie.
Biskup Pranci┼íkus Karevi─Źius maj─ůc pewno┼Ť─ç, ┼╝e ze strony Watykanu nic mu nie grozi, bo wiadomo, ┼╝e w sprawach etnicznych konflikt├│w w Ko┼Ťciele katolickim tzw. Stolica Apostolska ZAWSZE jak Pi┼éat obmywa r─Öce, prawie zaraz po powstaniu pa┼ästwa litewskiego usun─ů┼é j─Özyk polski jako przedmiot nauczania w seminarium duchownym w Kownie (w tym przypadku Karevi─Źius post─ůpi┼é gorzej ni┼╝ post─Öpowali Prusacy/Niemcy, tak┼╝e wielcy polako┼╝ercy - niemieccy biskupi Wroc┼éawia, bowiem w tamtejszym seminarium duchownym wyk┼éadany by┼é j─Özyk polski, aby znali go tak┼╝e kap┼éani pracuj─ůcy w parafiach polsko-niemieckich na ┼Ül─ůsku) i razem z biskupem sejne┼äskim Antanasem Karasosem usun─Öli j─Özyk polski prawie we wszystkich ko┼Ťcio┼éach (w ponad 150 – H. Wisner; Maciej Trojnar Spory o polskie nabo┼╝e┼ästwa w ko┼Ťcio┼éach na Litwie 1918-1940 (w:) IV International Lithuania Congress 22-24 of May University of Wroc┼éaw, Poland), gdzie jeszcze si─Ö uchowa┼é oraz z katechizacji (a wi─Öc nie tylko Niemcy zabraniali uczy─ç dzieci polskie religii po polsku). Biskupi litewscy tylko w kilku ko┼Ťcio┼éach, w kt├│rych by┼éo wyj─ůtkowo du┼╝o polskich parafian, pozwolili na odprawianie polskich nabo┼╝e┼ästw, przez co bardzo wiele parafii wi─Öcej polskich ni┼╝ litewskich lub polsko-litewskich zosta┼éo pozbawionych polskich nabo┼╝e┼ästw - ostatnie na ca┼éej Litwie nabo┼╝e┼ästwo polskie w Kownie zlikwidowano w 1937 r., pozbawiaj─ůc tym samym 30 tysi─ůcom (wed┼éug tendencyjnych danych litewskich 16 tys.) polskich katolik├│w w mie┼Ťcie jakiegokolwiek duszpasterstwa polskiego. Biskupi litewscy doprowadzili do tego, ┼╝e na terenach zamieszka┼éych przez Polak├│w nie by┼éo ani jednaj parafii obsadzonej przez ksi─Ödza Polaka (B. Makowski Litwini w Polsce 1920-1939 Warszawa 1986), a polskich ksi─Ö┼╝y, jak ju┼╝ wspomnia┼éem, kierowali do parafii na ┼╗mudzi, gdzie nie by┼éo w og├│le Polak├│w. Np. przyw├│dc─Ö duchowego Polak├│w w Kownie, ks. Polikarpa Maciejowskiego w┼éadze duchowne wysiedli┼éy najpierw do Chwa┼éojni, a nast─Öpnie do wsi Wydsodze, gdzie musia┼é duszpasterzowa─ç ┼╗mudzinom. Na ┼╗mud┼║ wysiedlono w 1924 r. tak┼╝e 11 polskich zakonnic – benedyktynek z jedynego polskiego klasztoru na Litwie – w Kownie. Biskupi natomiast ksi─Ö┼╝y litewskich kierowali do parafii polskich i jednocze┼Ťnie zarz─ůdzili, aby odmawiali jakiejkolwiek pos┼éugi kap┼éa┼äskiej (nawet spowiedzi!) w j─Özyku polskim. Zakaz ten by┼é przestrzegany do tego stopnia, ┼╝e znaj─ůcy j─Özyk polski ksi─Ö┼╝a litewscy odmawiali s┼éuchania spowiedzi w j─Özyku polskim starszych os├│b, kt├│re nie zna┼éy dobrze j─Özyka litewskiego. Nie mog┼éa wreszcie istnie─ç ┼╝adna polska organizacja czy instytucja katolicka. Za┼éo┼╝ony w 1924 r. przez ks. Bronis┼éawa Lausa dwutygodnik katolicki „Dzwon ┼Üwi─ůteczny” m├│g┼é by─ç wydawany w zaledwie 1000 egzemplarzy i w 1937 r. zosta┼é zlikwidowany.
To w┼éa┼Ťnie za urz─Ödowania bpa Karevi─Źiusa dosz┼éo w latach 1924-1926 do prawdziwej antypolskiej ofensywy w ko┼Ťcio┼éach. Nie ulega najmniejszej w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e za ni─ů odpowiedzialni byli ksi─Ö┼╝a litewscy, jako jej inspiratorzy. Jej pocz─ůtkowym sygna┼éem sta┼éa si─Ö wspomniana powy┼╝ej sprawa dziesi─Öciu (w innych ┼║r├│d┼éach 11) polskich zakonnic z klasztoru si├│str benedyktynek w Kownie. Zosta┼é on za┼éo┼╝ony w Kownie w 1650 r. i jako jeden z niewielu klasztor├│w w zaborze rosyjskim nie uleg┼é kasacji; po og┼éoszeniu w 1905 r. przez cara Miko┼éaja II ukazu tolerancyjnego otwarto w nim nowicjat (Encyklopedia Katolicka Tom II Lublin 1976). Jeszcze w 1920 r. zarz─ůdzeniem ├│wczesnego nuncjusza wizytuj─ůcego Litw─Ö, Achille Rattiego, klasztor zosta┼é wy┼é─ůczony spod jurysdykcji biskupa ┼╝mudzkiego i oddany pod zarz─ůd delegatury apostolskiej w Kownie. Prze┼éo┼╝onym zakonnic zosta┼é wyznaczony Polak, ks. Franciszek Pacewicz. Litewskie w┼éadze duchowne i ko┼Ťcielne usilnie zabiega┼éy w Rzymie o likwidacj─Ö klasztoru - owej – jak m├│wili „prawdziwej cz─ůstki Polski w stolicy Litwy”. Niema┼ée znaczenie mia┼é przy tym fakt, i┼╝ niewielki klasztor posiada┼é dobra ziemskie i nieruchomo┼Ťci w Kownie i okolicy. Wreszcie w lutym 1924 r. uzyskano zgod─Ö na przeniesienie si├│str do Chwa┼éoj┼ä (Kolainiai) na ┼╗mudzi.
Jak si─Ö jednak okaza┼éo, sprawa klasztoru dopiero zapocz─ůtkowa┼éa kolejne posuni─Öcia. W okresie od marca do maja 1924 r. w ca┼éym kraju mia┼éy miejsce chuliga┼äskie napady bli┼╝ej niezidentyfikowanych boj├│wek m┼éodzie┼╝owych na polskich ksi─Ö┼╝y, rozp─Ödzanie i zak┼é├│canie mszy w j─Özyku polskim oraz pobicia wiernych w ko┼Ťcio┼éach. W Kownie akcja skoncentrowa┼éa si─Ö na ko┼Ťciele pokarmelickim i ko┼Ťciele ┼Ťw. Teresy oraz w ko┼Ťciele Serca Jezusowego na Sza┼äcach. Naoczny ┼Ťwiadek tych wydarze┼ä W┼éadys┼éaw Wielhorski pisze: „20 stycznia 1924 r. w ko┼Ťciele Karmelickim w Kownie mia┼éo miejsce zak┼é├│cenie ustalonego porz─ůdku nabo┼╝e┼ästw przez band─Ö przybysz├│w. Tym zosta┼é rozpocz─Öty szereg zorganizowanych napa┼Ťci na ko┼Ťcio┼éy (polskie)... 27 stycznia - banda nie dopu┼Ťci┼éa do wyg┼éoszenia kazania polskiego w ko┼Ťciele Karmelickim przez okrzyki, ┼Ťmiechy, popychania... 2 lutego – ta┼╝ banda nie dopu┼Ťci┼éa do ┼Ťpiew├│w polskich suplikacji w tym┼╝e ko┼Ťciele po wotywie. Nieustaj─ůcym rykiem napastnik├│w udaremniono; 17 lutego – napad bandy przeni├│s┼é si─Ö do ko┼Ťcio┼éa ┼Üw. Tr├│jcy. Udaremniono polskie kazanie i ┼Ťpiewy...” (Byt ludno┼Ťci polskiej w pa┼ästwie litewskim w ┼Ťwietle dochodze┼ä jej praw przed Lig─ů Narod├│w (w Genewie) Wilno 1925).
Pos┼éowie polskiej frakcji sejmowej Budzy┼äski i Lutyk natychmiast poprosili o ponown─ů audiencj─Ö u biskupa i przedstawili mu memoria┼é podpisany przez blisko 7000 mieszka┼äc├│w Kowna. Wed┼éug relacji Budzy┼äskiego biskup Karevi─Źius oznajmi┼é, ┼╝e „w odradzaj─ůcym si─Ö pa┼ästwie litewskim nar├│d musi odrobi─ç to, co polonizacja przez stulecia sprawi┼éa” („Dzie┼ä Kowie┼äski” 16.3.1924). Jak wspomina Budzy┼äski: „Odnie┼Ťli┼Ťmy raczej wra┼╝enie, ┼╝e traktowani byli┼Ťmy nie jak przedstawiciele diecezjan Polak├│w przez swojego biskupa, lecz jak antagoni┼Ťci polityczni przez polityka, kt├│ry na przytoczone mu fakty ucisku nie znajduje innych odpowiedzi jak wskazanie w rodzaju zapyta┼ä w rodzaju: „A czym lepszy genera┼é ┼╗eligowski?”, „Czego wy wobec tego chcecie od nas?”. Biskup zastrzeg┼é tak┼╝e, i┼╝ przyjmowa┼é b─Ödzie jedynie indywidualne skargi, dlatego wkr├│tce te┼╝ przesta┼é przyjmowa─ç polskie delegacje z podobnymi memoria┼éami z innych parafii. Awantury w ko┼Ťcio┼éach w niekt├│rych przypadkach sta┼éy si─Ö natomiast pretekstem do przesuwania godzin nabo┼╝e┼ästw odprawianych w j─Özyku polskim na bardzo wczesne godziny ranne lub do wydania zakazu odprawiania mszy po polsku.
Pos┼éowie pr├│bowali tak┼╝e poruszy─ç spraw─Ö zaj┼Ť─ç w ko┼Ťcio┼éach w Sejmie litewskim. Premier i minister sprawiedliwo┼Ťci Antanas Tumenas gwa┼étownie zaatakowa┼é wtedy pos┼é├│w polskich m├│wi─ůc m.in., ┼╝e „pos┼éowie na mocy Konstytucji s─ů i powinni by─ç przedstawicielami Narodu Litewskiego. Nie powinni by─ç przedstawicielami innego narodu”. Budzy┼äski nawi─ůzuj─ůc do og├│lnej sytuacji pos┼é├│w polskich replikowa┼é: „Dop├│ki milczeli┼Ťmy w Sejmie – byli┼Ťmy dobrzy, lecz gdy ostatecznie zmuszeni byli┼Ťmy podnie┼Ť─ç tu g┼éos w obronie uci┼Ťnionych, zostali┼Ťmy (nazwani) zdrajcami pa┼ästwa”. Swoist─ů zemst─ů rz─ůdu by┼éa specjalna uchwa┼éa Rady Ministr├│w na mocy kt├│rej pozbawiono obywatelstwa i wydalono z Litwy znanego dzia┼éacza polskiego – z Biura Informacyjnego W┼éadys┼éawa Wielhorskiego, kt├│ry informowa┼é o pogromach Polak├│w w ko┼Ťcio┼éach (K. Buchowski).
Zaj┼Ťcia chuliganerii litewskiej w ko┼Ťcio┼éach powtarza┼éy si─Ö przez ca┼éy nast─Öpny rok, szczeg├│lnie wiosn─ů i jesieni─ů, podsycane przez propagand─Ö rz─ůdow─ů i polako┼╝ercze duchowie┼ästwo. I tym razem wykorzystywano je do likwidowania polskich nabo┼╝e┼ästw w kolejnych ko┼Ťcio┼éach. Pogrom dokonany w Kownie w tym┼╝e roku tak opisuje prof. Piotr ┼üossowski: „26 wrze┼Ťnia 1926 r. w ko┼Ťciele ┼Üw. Tr├│jcy w Kownie odby─ç si─Ö mia┼éa w┼éa┼Ťnie jubileuszowa procesja, ale nie dosz┼éo do niej. Na ┼éagodne perswazje ze strony polskiej banda uzbrojona w kije okute w ┼╝elazo, rzuci┼éa si─Ö na Polak├│w ok┼éadaj─ůc ich ze wszystkich stron pi─Ö┼Ťciami i kijami z okrzykiem „Won w ko┼Ťcio┼éa”, „Bij” itd. Powsta┼éa panika. W┼Ťr├│d p┼éaczu i lamentu kobiet i dzieci t┼éum uciekaj─ůc rzuci┼é si─Ö do drzwi. Tymczasem rozjuszeni napastnicy zamkn─Öli wyj┼Ťcie z ko┼Ťcio┼éa, gdzie zacz─Ö┼éa si─Ö dzika rozprawa z bezbronnymi wiernymi Polakami. Pola┼éa si─Ö krew...”. Krzysztof Buchowski dodaje, ┼╝e mimo natychmiastowej reakcji pos┼é├│w polskich, obecnych na miejscu zdarze┼ä, policja odm├│wi┼éa interwencji, t┼éumacz─ůc si─Ö zbyt ma┼é─ů liczebno┼Ťci─ů obecnych funkcjonariuszy. 4 Polak├│w zosta┼éo ci─Ö┼╝ko rannych, 50 odnios┼éo obra┼╝enia, zniszczono wyposa┼╝enie ko┼Ťcio┼éa. Szpital miejski odm├│wi┼é przyj─Öcia rannych. Moraln─ů odpowiedzialno┼Ť─ç za ten bandytyzm Polacy obarczali dzia┼éaczy chadeckich i litewskie duchowie┼ästwo („Chata Rodzinna” Nr 36 1926 Kowno, „Dzwon ┼Üwi─ůteczny” Nr 40 1926, Kowno). Rz─ůdowa „Lietuva” z 28 IX 1926 i katolicki „Rytas” ┼Ťmieli nawet zwali─ç win─Ö na Polak├│w za brutalne zachowanie si─Ö katolickiej chuliganerii litewskiej.
Spo┼Ťr├│d wielu innych antypolskich akcji bpa Pranci┼íkusa Karevi─Źiusa nale┼╝y wspomnie─ç, ┼╝e w 1924 r. rz─ůd litewski wsp├│lnie z nim planowa┼é urz─ůdza─ç nielegalne pielgrzymki „religijne” przez „zielon─ů” granic─Ö do Polski – do Wilna, na czele kt├│rych mieli i┼Ť─ç ksi─Ö┼╝a w otoczeniu chmary dzieci, tak aby polska stra┼╝ graniczna by┼éa bezradna w ich zatrzymaniu. Ingerowa┼é w├│wczas Watykan i biskupowi Karevi─Źiusowi dano do zrozumienia, ┼╝e Stolica Apostolska jest stanowczo przeciwna „wykorzystywaniu praktyk religijnych dla cel├│w politycznych” i to w dodatku z udzia┼éem dzieci (P. ┼üossowski). Karevi─Źius zgodzi┼é si─Ö na to, aby jego diecezja by┼éa miejscem zsy┼éki dla wysiedlanych z polskich czy mieszanych polsko-litewskich parafii ksi─Ö┼╝y polskich z innych teren├│w Litwy Kowie┼äskiej, jak r├│wnie┼╝ zabroni┼é ksi─Ödzu polskiemu z Kowna Bronis┼éawowi Lausowi kandydowania na pos┼éa do Sejmu litewskiego, podczas gdy inni ksi─Ö┼╝a, narodowo┼Ťci litewskiej, mogli bez przeszk├│d ubiega─ç si─Ö o parlamentarne mandaty. Wielu Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej, szczeg├│lnie w miastach w latach 20. XX w., nie zna┼éo j─Özyka litewskiego, bo do czasu powstania pa┼ästwa litewskiego by┼é to w nich j─Özyk u┼╝ywany przez garstk─Ö ludzi (dominowa┼éy j─Özyki rosyjski i polski) i przez to nie mog┼éo korzysta─ç z sakramentu pokuty, gdy┼╝ chyba wszyscy ksi─Ö┼╝a litewscy przymuszeni do tego przez bpa Karevi─Źiusa, kt├│rzy wynie┼Ťli znajomo┼Ť─ç j─Özyka polskiego nie tylko z seminari├│w duchownych, odmawia┼éo s┼éuchania spowiedzi w j─Özyku polskim. Czyli biskup i ci ksi─Ö┼╝a bawili si─Ö w Boga, skazuj─ůc ┼Ťwiadomie Polak├│w na wieczne pot─Öpienie!!! – Dzisiaj za to sami smol─ů si─Ö w piekle!
Na 2 lipca 1927 r. zapowiedziano odbycie w Wilnie, za zezwoleniem papie┼╝a Piusa XI, koronacji cudownego obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej, jako Kr├│lowej Polski i Wielkiej Ksi─Ö┼╝nej Litewskiej (by┼é to gest Polski w stron─Ö litewskich katolik├│w). Ko┼Ťci├│┼é polski, a tak┼╝e i rz─ůd, uwa┼╝ali, ┼╝e uroczysto┼Ť─ç o charakterze czysto religijnym, je┼Ťli b─Ödzie wsp├│ln─ů manifestacj─ů religijn─ů, mo┼╝e przyczyni─ç si─Ö do zbli┼╝enia katolik├│w polskich i litewskich, a tym samym polsko-litewskiego. Rz─ůd polski na pro┼Ťb─Ö Episkopatu polskiego og┼éosi┼é jako wyraz dobrej woli, ┼╝e w czasie uroczysto┼Ťci granica z Litw─ů zostanie otwarta, tak aby na uroczysto┼Ť─ç mogli przyby─ç p─ůtnicy litewscy. Rz─ůd litewski wraz z dyktatorem Antanasem Smeton─ů przyj─Öli ten gest polskiego Ko┼Ťcio┼éa i rz─ůdu z oburzeniem. Litewska agencja prasowa Elta opublikowa┼éa 27 maja 1927 r. komunikat, w kt├│rym pot─Öpi┼éa rzekome wykorzystywanie uczu─ç religijnych dla cel├│w politycznych. Dziennik „Rytas” wezwa┼é 3 czerwca rz─ůd, aby zwr├│ci┼é si─Ö z protestem do Watykanu, ┼╝e wyrazi┼é zgod─Ö na koronacj─Ö obrazu. Katolickie czasopismo „Kelis” lawirowa┼éo pomi─Ödzy niemo┼╝no┼Ťci─ů poparcia inicjatywy polskiej z przyczyn politycznych, a niech─Öci─ů do wyst─Öpowania przeciwko uroczysto┼Ťci o charakterze wy┼é─ůcznie religijnym i nie bez znaczenia tak┼╝e dla wielu katolik├│w litewskich, szczeg├│lnie tych mieszkaj─ůcych w pobli┼╝u granicy polsko-litewskiej (przebiega┼éa ona zaledwie 20 km od Wilna). Do ko┼äca Ko┼Ťci├│┼é litewski nie wyja┼Ťni┼é swego stanowiska w tej sprawie, czym w┼éa┼Ťciwie popar┼é stanowisko rz─ůdu, a wielu ksi─Ö┼╝y litewskich samorzutnie jawnie popiera┼éo bojkot, czym i jedni i drudzy udowodnili, ┼╝e uroczysto┼Ť─ç religijna - kult maryjny musi ust─ůpi─ç polityce. Natomiast rz─ůdowy dziennik „Lietuva” wpad┼é w antypolsk─ů histeri─Ö przed uroczysto┼Ťci─ů, a 2 lipca 1927 r., tj. w dniu koronacji, stwierdzi┼é bu┼äczucznie, ┼╝e katolicy litewscy w ceremonii uczestniczy─ç nie b─Öd─ů. Tak┼╝e nieliczni katolicy litewscy w Polsce zbojkotowali uroczysto┼Ť─ç. Wychodz─ůcy w Wilnie „Vilniaus Aidas” nazwa┼é blu┼║nierczo uroczysto┼Ť─ç „maskarad─ů i demonstracj─ů polityczn─ů” (M. Ka┼éuski Litwa. 600-lecie chrze┼Ťcija┼ästwa 1387-1987 Veritas, Londyn 1987, str. 83).
4 kwietnia 1926 r. zosta┼éa utworzona litewska prowincja ko┼Ťcielna, a biskupstwo ┼╝mudzkie/kowie┼äskie zosta┼éo arcybiskupstwem i metropoli─ů, kt├│rej podlega┼éy nowo utworzone biskupstwa w Wy┼ékowyszkach, Koszedarach, Poniewie┼╝u i Telszach. Skompromitowany jako duszpasterz katolicki biskup Karevi─Źius, kt├│ry zadziera┼é tak┼╝e z Watykanem, szczeg├│lnie w okresie stara┼ä o litewsk─ů prowincj─Ö ko┼Ťcieln─ů, zosta┼é wys┼éany na emerytur─Ö, a pierwszym arcybiskupem metropolit─ů zosta┼é ks. Juozas Skvireckas. Ludno┼Ť─ç polska z nadziej─ů przyj─Ö┼éa nominacj─Ö Skvireckasa na arcybiskupa licz─ůc na to, ┼╝e nast─ůpi normalizacja ko┼Ťcielnych stosunk├│w polsko-litewskich. Niestety ju┼╝ najbli┼╝sze miesi─ůce udowodni┼éy, ┼╝e na ┼╝adn─ů zmian─Ö nie ma co liczy─ç. W 1927 r. dosz┼éo do ponownych atak├│w na polskie nabo┼╝e┼ästwa w ko┼Ťcio┼éach, w kt├│rych jeszcze by┼éy odprawiane i do pocz─ůtku lat 30. Niemal ca┼ékowicie wyparto j─Özyk polski w ko┼Ťcio┼é├│w. W ko┼Ťciele w Bir┼╝ach w 1928 r. zlikwidowano czytanie ewangelii po polsku. Wychodz─ůca w Bir┼╝ach gazeta „Bir┼╝u Zinios” pisa┼éa, ┼╝e to skandal, aby w ko┼Ťciele litewskim czytana by┼éa Ewangelia po polsku dla tamtejszych polskich parafian (K. Bychowski). W kwietniu i maju 1937 r. mia┼éy miejsce nowe antypolskie ekscesy w ko┼Ťciele ┼Ťw. Tr├│jcy w Kownie (K. Buchowski). Arcybiskup Skvireskas znalaz┼é na nie lekarstwo – likwidacj─Ö polskich nabo┼╝e┼ästw. Zaraz potem ostatnie polskie nabo┼╝e┼ästwa na Litwie Kowie┼äskiej – w ko┼Ťciele ┼Ťw. Teresy w Kownie – zosta┼éy zlikwidowane. Przywr├│cono odprawiania polskich mszy po nawi─ůzaniu przez Polsk─ů i Litw─Ö stosunk├│w dyplomatycznych w marcu 1938 r.
Nie odprawiano ju┼╝ na Litwie polskich nabo┼╝e┼ästw, nie mo┼╝na wi─Öc ju┼╝ by┼éo mo┼╝liwo┼Ťci bi─ç modl─ůcych si─Ö w nich Polak├│w. Teraz w ko┼Ťcio┼éach litewskich pozosta┼éa wi─Öc tylko antypolska propaganda. I tak np. po nawi─ůzaniu stosunk├│w dyplomatycznych mi─Ödzy Polsk─ů a Litw─ů w marcu 1938 r., w kilku ko┼Ťcio┼éach w ca┼éym kraju dosz┼éo do antypolskich wyst─ůpie┼ä. Wed┼éug relacji ┼Ťwiadk├│w, duchowni w niekt├│rych ko┼Ťcio┼éach wr─Öcz wzywali wiernych do rozprawy z miejscowymi Polakami, obra┼╝ali polski j─Özyk, parodiowali patriotyczne pie┼Ťni polskie itp. Pose┼é polski w Kownie Franciszek Charwat interweniowa┼é w tej sprawie u samego kowie┼äskiego arcybiskupa. Po audiencji 25 kwietnia 1938 roku stwierdzi┼é jednak, ┼╝e w sprawach ko┼Ťcielnych ewentualne naciski na litewskie w┼éadze na niewiele si─Ö zdadz─ů. „Odcinek ko┼Ťcio┼éa – pisa┼é do prze┼éo┼╝onych (w Warszawie) – to odcinek, na kt├│rym z ca┼é─ů nienawi┼Ťci─ů i konsekwencj─ů podtrzymywane b─Öd─ů has┼éa szowinistyczne”. To dzia┼éo si─Ö wiosn─ů, a jesieni─ů w dniu „wile┼äskiego” ┼Ťwi─Öta 9 pa┼║dziernika 1938 r. w niekt├│rych miastach dosz┼éo do chuliga┼äskich antypolskich demonstracji, w tym w samym Kownie, a w Poniewie┼╝u ksi─ůdz z ambony wzywa┼é do odebrania Polsce si┼é─ů Wilna (K. Buchowski Polacy w niepodleg┼éym pa┼ästwie litewskim 1918-1940 Bia┼éystok 1999).
Piotr ┼üossowski pisze: Odnosi si─Ö wra┼╝enie – ┼╝e walka o ko┼Ťcio┼éy, o nabo┼╝e┼ästwa litewskie, by┼éa tylko form─ů dzia┼éania, a nie celem g┼é├│wnym. Np. w sprawie klasztoru benedyktynek z Kownie chodzi┼éo o dokonanie zmian w kurii, o zlikwidowanie wa┼╝nego o┼Ťrodka polskiego katolicyzmu, kt├│ry sta┼é na drodze podj─Ötej polityki litwinizacji (za ks. T. Krahelem).
W szponach Szatana byli nie tylko biskupi litewscy, ale jak ju┼╝ pisa┼éem tak┼╝e zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç litewskich ksi─Ö┼╝y katolickich.
Jak wiemy, wielu ksi─Ö┼╝y litewskich nale┼╝a┼éo do tw├│rc├│w i ojc├│w chrzestnych nacjonalizmu litewskiego o zdecydowanie antypolskim obliczu i do 1915 r. to w┼éa┼Ťnie przede wszystkim oni, gdy┼╝ ┼Ťwieckich nacjonalist├│w by┼éo w├│wczas niewielu i nie mieli wi─Ökszego wp┼éywu na spo┼éecze┼ästwo litewskie jeszcze w├│wczas w bardzo du┼╝ym odsetki propolskie, byli odpowiedzialni za sianie nienawi┼Ťci do Polak├│w i wszystkiego co polskie na Litwie. Uzyskanie przez Litw─Ö w┼éasnej pa┼ästwowo┼Ťci da┼éo im, a przez nich Ko┼Ťcio┼éowi litewskiemu pot─Ö┼╝ny or─Ö┼╝ w walce z polsko┼Ťci─ů na terenie Litwy Kowie┼äskiej. Ksi─Ö┼╝a litewscy atakowali teraz Polak├│w bez opami─Ötania i podjudzali Litwin├│w do atak├│w na polskich katolik├│w. To g┼é├│wnie oni, bo biskup├│w by┼éo tylko kilku, w przedwojennej Litwie zasiali w duszy, umy┼Ťle i czynach wszystkich Litwin├│w wprost zoologiczn─ů nienawi┼Ť─ç do Polski, i Polak├│w, a przede wszystkim do Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie i do wszystkiego co jest polskie na litewskiej ziemi. To w┼éa┼Ťnie spo┼Ťr├│d tych ksi─Ö┼╝y wywodzili si─Ö wszyscy przedwojenni biskupi litewscy. I powtarzam: wszyscy oni byli polako┼╝ercami w┼éa┼Ťnie dlatego, ┼╝e takimi byli w zdecydowanej wi─Ökszo┼Ťci ksi─Ö┼╝a litewscy, szczeg├│lnie ciemnie i grubia┼äscy w zachowaniu wiejscy plebani – niedouczeni w Pi┼Ťmie ┼Üwi─Ötym i bez kultury osobistej, kt├│rej nie mogli wynie┼Ť─ç w wiejskich chat (podobnie i politycy litewscy), kt├│rzy stanowili prawie 90% litewskiego duchowie┼ästwa, bo w miastach niewielu mieszka┼éo Litwin├│w i w szko┼éach rosyjskich wychowanych na anty-Polak├│w. Pisali┼Ťmy ju┼╝ o tym, ┼╝e urodzony w biednej i prymitywnej rodzinie ch┼éopskiej ksi─ůdz i pose┼é litewskiej partii chadeckiej (katolickiej) Mykolas Krupavi─Źius podczas posiedzenia Sejmu 6 lipca 1921 r. nazwa┼é polskiego pos┼éa, ks. Bronis┼éawa Lausa „wsz─ů”, a wszystkich Polak├│w na Litwie „wszami naszego narodu litewskiego” (to on jako minister rolnictwa w latach 1923-26 odebra┼é Polakom na Litwie prawie ca┼é─ů ziemi─Ö bez odszkodowania, ┼éami─ůc – jako ksi─ůdz! – przykazanie „Nie kradnij”). Ks. Mikolas Krupavi─Źius nie by┼é jedynym „s┼éug─ů Bo┼╝ym” nazywaj─ůcym polskich katolik├│w „wszami”. Mykolas├│w Krupavi─Źius├│w by┼éo setki! Ta ksi─ů┼╝ka by┼éaby grubsza od Pisma ┼Üwi─Ötego jakby┼Ťmy chcieli wymieni─ç wszystkie ┼éajdactwa-zbrodnie ksi─Ö┼╝y litewskich pope┼énione na polskich katolikach na Litwie. Musimy si─Ö ograniczy─ç wi─Öc do kilku (tak jak to si─Ö czyni cz─Östo w s─ůdzie) dowod├│w/przyk┼éad├│w. I tak np. w lipcu 1919 r. w Mereczu dosz┼éo do antypolskiego incydentu. So┼étys o nazwisku Janulis oraz jego syn otrzymali od litewskich w┼éadz kar─Ö po 25 uderze┼ä stemplem na go┼ée cia┼éo za to, ┼╝e otwarcie deklarowali narodowo┼Ť─ç polsk─ů. Wyrok zosta┼é wykonany naprzeciwko okien plebanii miejscowej parafii katolickiej. W tym okresie s┼éu┼╝yli tam proboszcz Rylikowski (Rybikowski) i ksi─ůdz Bakszyn (Bakszyc). Obaj uwa┼╝ali si─Ö za Litwin├│w i z nieukrywan─ů wrogo┼Ťci─ů odnosili si─Ö do Polak├│w. W czasie egzekucji stali w oknach plebanii, u┼Ťmiechali si─Ö z zadowoleniem i komentowali: Polakom tak i trzeba. Wkr├│tce potem, w dniach 7, 8 i 9 lipca 1919 r. Merecz zosta┼é zaj─Öty przez dwa szwadrony polskie, kt├│re przyby┼éy z nieodleg┼éych teren├│w znajduj─ůcych si─Ö pod polsk─ů administracj─ů. Dowiedziawszy si─Ö od miejscowych mieszka┼äc├│w o incydencie, ┼╝o┼énierze polscy postanowili zabra─ç obu ksi─Ö┼╝y ze sob─ů w celu oddania ich w r─Öce sprawiedliwo┼Ťci. Wydarzenie to spotka┼éo si─Ö z rewan┼╝em ze strony litewskiej – komenda litewska aresztowa┼éa grup─Ö 40 mieszkaj─ůcych w Mereczu Polak├│w. Poniewa┼╝ nie uda┼éo im si─Ö postawi─ç ┼╝adnych zarzut├│w, Litwini wydali im polecenie posprz─ůtania pomieszczenia pe┼énego odchod├│w, ┼Ťpiewaj─ůc podczas wykonywania tej czynno┼Ťci pie┼Ť┼ä „Bo┼╝e, co┼Ť Polsk─Ö”. Zdarzenie to wstrz─ůsn─Ö┼éo mieszka┼äcami Merecza, w tym tak┼╝e porz─ůdnymi Litwinami i ┼╗ydami (Joanna Gierowska-Ka┼é┼éaur: Rozdzia┼é VIII. Program ZCZW w odniesieniu do ziem Litwy i Bia┼éorusi (w:) Joanna Gierowska-Ka┼é┼éaur Zarz─ůd Cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 – 9 wrze┼Ťnia 1920), Instytut Historii PAN, Warszawa 2003 i Lietuvos Mokslu Akademijos Biblioteka, Fond 13, Ap. 1 B. 103, k. 10, Notatka o zaj┼Ťciach w Mereczu 8 i 9 lipca do wiadomo┼Ťci Stra┼╝y Kresowej w Wilnie, Wikipedia).
Dzieci i m┼éodzie┼╝ polska musia┼éy ucz─Öszcza─ç do szk├│┼é litewskich. A tam prowadzona w duchu litewskim indoktrynacja, edukacja szkolna oraz wychowanie religijne przez litewskich duchownych odciska┼éy swoje pi─Ötno na samoidentyfikacji m┼éodego pokolenia. W szko┼éach, gdzie by┼é du┼╝y odsetek dzieci i m┼éodzie┼╝y polskiej tak to wygl─ůda┼éo: „Ca┼éy szereg przyk┼éad├│w mo┼╝na przytoczy─ç, kiedy nauczyciel zamiast kszta┼éci─ç umys┼é dziecka, ca┼ée lekcje po┼Ťwi─Öca┼é dowodzeniu, ┼╝e tu w Litwie Polak├│w nie ma, ┼╝e dzieci musz─ů zapomnie─ç j─Özyka polskiego, ┼╝e nie powinni i┼Ť─ç ┼Ťladem swoich starych g┼éupich rodzic├│w, kt├│rzy nie chc─ů si─Ö wyrzeka─ç polskiej mowy, ┼╝e dzieci powinny by─ç rozumniejsze od rodzic├│w itd. R├│wnie┼╝ ksi─Ö┼╝a w takich szko┼éach zamiast wyk┼éada─ç s┼éowo Bo┼╝e w najbardziej zrozumia┼éym dla dzieci j─Özyku, jak ongi┼Ť we Wrze┼Ťni, pod Prusakiem, przymusowo wprowadzili wyk┼éady w j─Özyku litewskim i zamiast wpaja─ç w umys┼é dziecka, jak uczy nasza wiara ┼Ťwi─Öta, zasady mi┼éo┼Ťci i zgody – wpajali nienawi┼Ť─ç do wszystkiego co polskie, a tym samym nienawi┼Ť─ç do rodzic├│w, kt├│rzy chcieli by─ç Polakami… Stary ojciec z b├│lem serca ┼Ťledzi┼é, jak jego dziecko coraz bardziej staje mu si─Ö obcym, coraz bardziej wrogo spogl─ůda na m├│wi─ůcych tylko po polsku rodzic├│w (Pocz─ůtek roku szkolnego „Chata Rodzinna” 1926, nr 33, s. 1, Kowno).
O prze┼Ťladowaniach polskich katolik├│w przez ksi─Ö┼╝y litewskich z piek┼éa rodem – bo definitywnie nie byli oni kap┼éanami Chrystusa! (czy jaki┼Ť biskup litewski o┼Ťmieli si─Ö zakwestionowa─ç to stwierdzenie?!) mo┼╝na napisa─ç bardzo grub─ů ksi─Ög─Ö, bo mia┼éy one miejsce w setkach parafii na Litwie Kowie┼äskiej. Ograniczmy si─Ö wi─Öc do przytoczenia kilku przyk┼éad├│w z parafii frontowych – z pogranicza polsko-litewskiego, z odcinka granicz─ůcego z polskim powiatem wile┼äsko-trockim, na kt├│rych wi─Ökszo┼Ť─ç katolik├│w stanowili Polacy.
Jak pisze Pawe┼é Rolicki w pracy Glinciszki i Dubinki (Instytut Pami─Öci Narodowej, Warszawa 2015) po powstaniu Litwy Kowie┼äskiej na tereny granicz─ůce z Polsk─ů, na kt├│rych wi─Ökszo┼Ť─ç ludno┼Ťci lub oko┼éo po┼éowy stanowili Polacy - oczywi┼Ťcie katolicy, opr├│cz litewskich urz─Ödnik├│w, nauczycieli i policjant├│w (zw┼éaszcza policjant├│w granicznych) i osadnik├│w wojskowych do tamtejszych parafii katolickich litewski biskup koszedarski kierowa┼é ksi─Ö┼╝y niech─Ötnie nastawionych wobec Polak├│w i polsko┼Ťci, a wi─Öc ch─Ötnych do walki z Polakami i polsko┼Ťci─ů, kt├│rzy systematycznie, krok po kroku, rugowali j─Özyk polski z ┼╝ycia religijnego w parafiach, a┼╝ go ca┼ékowicie wyrugowali, chocia┼╝ parafianami ci─ůgle byli g┼é├│wnie Polacy. Oto przyk┼éady dotycz─ůcych parafii w Dubinkach, Inturce, Malatach, Janiszkach, Sumieliszkach i Wieprzach.
Przyby┼éy w latach trzydziestych do parafii dubi┼äskiej ks. Kazys Ribikauskas rozpocz─ů┼é swoj─ů pos┼éug─Ö od rozwi─ůzania polskiego ch├│ru ko┼Ťcielnego, a z trzydziestoosobow─ů delegacj─ů parafian, kt├│ra przyby┼éa prosi─ç go o zmian─Ö decyzji, nie chcia┼é w og├│le rozmawia─ç. Jego nast─Öpca w latach 1938-44 ks. Jonas ┼╗vinys, cz┼éonek miejscowego oddzia┼éu szaulis├│w terroryzuj─ůcego Polak├│w, o relacjach z parafianami wspomina┼é po latach: „Rodzice Polacy m├│wili do mnie, ┼╝e je┼Ťli ksi─ůdz b─Ödzie dobry dla ich dzieci, to i oni b─Öd─ů dla mnie dobrzy. A ja im m├│wi┼éem: sk─ůd wy, Polacy, wzi─Öli┼Ťcie si─Ö tutaj? Kto te miejscowo┼Ťci nazwa┼é po litewsku? Wtedy ┼║le patrzyli na mnie…”. Jedna z parafianek wspomina, ┼╝e gdy przed pierwsz─ů komuni─ů ┼Ťw. przyst─ůpi┼éa do egzaminu z pacierza, to ks. ┼╗vinys wyrzuci┼é j─ů, poniewa┼╝ z domu wynios┼éa znajomo┼Ť─ç modlitw po polsku. Egzamin zaliczy┼éa dopiero w roku nast─Öpnym, gdy opanowa┼éa modlitwy po litewsku /relacja Janiny Baliuliene, 24 VI 2010). Konflikt z parafianami na tle j─Özyka polskiego w ko┼Ťciele by┼é, wed┼éug ┼╗vinysa, jedn─ů z g┼é├│wnych przyczyn jego odej┼Ťcia z Dubinek. Ks. ┼╗vinys spotka┼éa zas┼éu┼╝ona kara Bo┼╝a: w latach 1947-56 by┼é wi─Ö┼║niem ┼éagr├│w.
Proboszcz parafii w s─ůsiednie Inturce w latach 1924-40, ks. Stanislovas Slamas systematycznie zmniejsza┼é liczb─Ö nabo┼╝e┼ästw w j─Özyku polskim, aby zaniecha─ç ich ca┼ékowicie w 1935 r., pomimo d┼éugiej tradycji odprawiania ich na przemian po polsku i litewsku. Nie pomog┼éo wys┼éanie przez polskich parafian delegacji do proboszcza, aby uchyli┼é swoj─ů i antypolsk─ů i antychrze┼Ťcija┼äsk─ů decyzj─Ö. Odm├│wi┼é przyj─Öcia delegacji. Tak samo list parafian intureckich zignorowa┼é biskup koszedarski, obrzydliwy polako┼╝erca Juozapas Kutka. W zamian za przywr├│cenie polskiej mszy za┼╝─ůda┼é od polskich parafian, aby wyremontowali w┼éasnym kosztem mur cmentarny. Polacy chcieli powo┼éa─ç komitet, kt├│ry zbiera┼é by pieni─ůdze na ten cel, ale proboszcz do tego nie dopu┼Ťci┼é i sam opodatkowa┼é tylko polskich parafian. Cz─Ö┼Ť─ç parafian nie chcia┼éa jednak ui┼Ťci─ç op┼éaty, dop├│ki ksi─ůdz nie przywr├│ci polskich nabo┼╝e┼ästw. Jednak pomimo zebrania przez proboszcza wi─Ökszo┼Ťci wp┼éat, ani muru nie naprawi┼é, ani polskie nabo┼╝e┼ästwa nie zosta┼éy przywr├│cone. Ks. Slamas nie waha┼é si─Ö natomiast przegania─ç p├│┼║niej z cmentarza za g┼éo┼Ťne modlenie si─Ö tam przez polskich parafian po polsku (Przypadek czy palec Bo┼╝y? „Chata Rodzinna” 1935, nr 30, s. 3, Kowno).
Niemniej stanowczy w walce z Polakami i polsko┼Ťci─ů na terenie s─ůsiedniej parafii malackiej, ks. dziekan Matas Lajauskas. G┼éo┼Ťny sta┼é si─Ö incydent z 24 sierpnia 1936 r., gdy na pogrzebie Weroniki Zarembiny, dzia┼éaczki polskiego Towarzystwa „O┼Ťwiata”, wobec t┼éumnie zebranych rodak├│w zmar┼éej zaintonowa┼é on modlitw─Ö Anio┼é Pa┼äski po litewsku. Wierni rozpocz─Öli jednak ┼Ťpiewanie po polsku, za co zostali skarceni w├│wczas przez proboszcza. Dopiero po jego ostentacyjnym odej┼Ťciu kontynuowali ┼Ťpiew w ojczystym j─Özyku (Niekap┼éa┼äski post─Öpek „Chata Rodzinna” 1936, nr 37, s. 8, Kowno). W ko┼Ťciele malackim ksi─Ö┼╝a nie spowiadali ju┼╝ w├│wczas po polsku. Rzecz skandaliczna - odmawiali im sakramentu pokuty!!! (S. Longin ┼╗yjemy, cho─ç o nas nie s┼éycha─ç „Chata Rodzinna” 1940, nr 6, s. 5, Kowno). Ks. Lajauskas za swe bezbo┼╝ne zachowanie zosta┼é srogo ukarany przez Boga ju┼╝ na Ziemi: 28 czerwca 1941 r. zosta┼é zastrzelony przez wycofuj─ůcych si─Ö Litwy ┼╝o┼énierzy Armii Czerwonej. Ale kto wie, mo┼╝e biskupi litewscy sfabrykuj─ů jakie┼Ť „cuda” i za odpowiedni─ů sum─Ö pieni─Ödzy postaraj─ů si─Ö w Watykanie o wyniesienie go na o┼étarze i ludzie b─Öd─ů si─Ö modli─ç do „┼Ťwi─Ötego” Matasa Lajauskasa.
W okresie mi─Ödzywojennym proboszczami wybitnie polskiej parafii w przygranicznych Janiszkach, kt├│re przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů le┼╝a┼éy na terenie etnicznie polskiego powiatu wile┼äskiego, byli kap┼éani litewscy z piek┼éa rodem, gdy┼╝ chrze┼Ťcija┼ästwa w ich dzia┼éalno┼Ťci i g┼éoszonej nauce nie by┼éo za grosz – Andrius Juknevicius, a po nim od 1929 r. Antanas Ma┼╝eika. O Junkeviciusie wydawana w Kownie polska gazeta „Chata Rodzinna” (1926, nr 38, s. 6) pisa┼éa: „Proboszcz janiski ks. Juknevicius, g┼éowa tutejszych „krikszczononi├│w” (cz┼éonk├│w litewskiej Chadecji – M.K.), zaj─Öty ci─ůgle polityk─ů, posiedzeniami w samorz─ůdach, wyposa┼╝aniem krewnych w dzia┼éki z parcelowanych maj─ůtk├│w (polskich – M.K.), no i rugowaniem j─Özyka polskiego z nabo┼╝e┼ästw dodatkowych, o ko┼Ťciele nie mia┼é czasu pomy┼Ťle─ç”. Tote┼╝ w 1926 parafianie, czyli Polacy, postanowili powo┼éa─ç komitet ko┼Ťcielny, kt├│ry zaj─ů┼é by si─Ö koniecznym remontem ko┼Ťcio┼éa. Spotka┼éo si─Ö to z gwa┼étown─ů reakcj─ů proboszcza: z ambony zwymy┼Ťla┼é on pomys┼éodawc├│w od bandyt├│w i zapowiedzia┼é, ┼╝e ┼╝adnych komitet├│w nie uzna, z wyj─ůtkiem takiego, kt├│ry sam stworzy z ludzi przez siebie wskazanych, czyli z nielicznego grona litewskich parafian. Wobec takiego zachowania si─Ö proboszcza, polscy parafianie zrezygnowali z pierwotnego planu powo┼éania polsko-litewskiego komitetu parafialnego, a troszcz─ůc si─Ö nada┼é o popadaj─ůcy w ruin─Ö ko┼Ťci├│┼é, postanowili powo┼éa─ç Polski Komitet Parafialny. W├│wczas za namow─ů proboszcza do sprawy tej w┼é─ůczy┼éa si─Ö lokalna administracja litewska wspierana przez szaulis├│w i policjant├│w, uniemo┼╝liwiaj─ůc zwo┼éanie takiego zebrania, powo┼éuj─ůc si─Ö na obowi─ůzuj─ůcy antypolski stan wojenny na terenie Janiszek. Polacy postanowili wtedy zorganizowa─ç zebranie we wsi Stebuliszki, oddalonej jeden kilometr od pasa przygranicznego. Nie pomog┼éy pr├│by zastraszania przez litewskich urz─Ödnik├│w, szaulis├│w i policjant├│w. Zebra┼éo si─Ö 67 polskich parafian, kt├│re wybra┼éy swe w┼éadze. Antypolska postawa cechowa┼éa tak┼╝e ks. Antanasa Ma┼╝eik─Ö. On tak┼╝e prowadzi┼é misj─Ö przymusowego nawracania na litewsko┼Ť─ç swych zab┼é─ůkanych, „spolszczonych” owieczek, id─ůc tym samym w awangardzie antypolskiej polityki pa┼ästwa litewskiego. To on zlikwidowa┼é polsk─ů msz─Ö w ko┼Ťciele janiskim. Za pierwszej sowieckiej okupacji Litwy (1940-41) Polacy za┼╝─ůdali przywr├│cenia mszy polskiej i zostali uprawnieni przez ateist├│w sowieckich (!) do u┼╝ywania swego j─Özyka narodowego jako dodatkowego j─Özyka nabo┼╝e┼ästw ko┼Ťcielnych. W janiskiej ┼Ťwi─ůtyni na przemian przez tydzie┼ä obowi─ůzywa┼é j─Özyk polski, a nast─Öpnie litewski. Wkr├│tce po wkroczeniu Niemc├│w na Litw─Ö latem 1941 r. proboszcz Ma┼╝eika ustanowi┼é ponownie wy┼é─ůczno┼Ť─ç j─Özyka litewskiego w Ko┼Ťciele. Kiedy Polacy zacz─Öli domaga─ç si─Ö ponownego wprowadzenia j─Özyka polskiego do ko┼Ťcio┼éa zaowocowa┼éa jedynie brutalnym pobiciem przez litewskich policjant├│w 20 os├│b, kt├│rzy odwa┼╝yli si─Ö prosi─ç proboszcza o przywr├│cenie j─Özyka polskiego do ko┼Ťcio┼éa (P. Rokicki). Ju┼╝ za ┼╝ycia ziemskiego spotka┼éa tak ks. Andriusa Junkeviciusa jak i ks. Antanasa Ma┼╝eik─Ö – tych diab┼é├│w w sutannach s┼éuszna i sroga kara Bo┼╝a. Pierwszego zamordowali 24 czerwca 1941 r. ko┼éo Koszedar ┼╝o┼énierze Armii Czerwonej, a drugi 28 lipca 1946 r. zosta┼é aresztowany przez w┼éadze sowieckie za liczne zbrodnie jako szowinista litewski i wyrokiem z 14 czerwca 1947 r. skazany na 10 lat ┼éagr├│w.
W┼Ťr├│d antypolsko nastawionych kap┼éan├│w wyr├│┼╝nia┼é si─Ö np. ks. Kraujalis z Sumieliszek w diecezji koszedarskiej, na terenie litewskiej cz─Ö┼Ťci dawnego powiatu trockiego, kt├│rego wyczyny cz─Östo relacjonowane by┼éy na ┼éamach prasy polskiej: „W niedziel─Ö dnia 2 maja br. (1926 r.) nasz „kunigas” (ksi─ůdz) Kraujalis wlaz┼é na ambon─Ö i po przeczytaniu ewangelii zacz─ů┼é podburza─ç ludno┼Ť─ç przeciwko Polakom. Rozpocz─ů┼é od odczytania listu biskup├│w litewskich, kt├│rego tre┼Ť─ç zaopatrzy┼é w nast─Öpuj─ůce wyja┼Ťnienia: „Ko┼Ťci├│┼é ma wieli wrog├│w, na przyk┼éad tych, kt├│rzy wi─ů┼╝─ů si─Ö z Polakami i na kt├│rych wy macie ochot─Ö g┼éosowa─ç. Ot├│┼╝ Polacy id─ů przeciwko Ko┼Ťcio┼éowi i krajowi. Tote┼╝ nasi biskupi przestrzegaj─ů was, aby┼Ťcie nie oddawali swych g┼éos├│w na listy polskie. Je┼╝eli kto b─Ödzie g┼éosowa┼é na Polak├│w, to musi z tego wyspowiada─ç si─Ö, a je┼Ťli o tym zatai, to powy┼╝sza spowied┼║ b─Ödzie ┼Ťwi─Ötokradzk─ů. Je┼╝eli nie wiecie, na jakie listy macie g┼éosowa─ç, to powinni┼Ťcie spyta─ç waszego ksi─Ödza (czyli Litwina – M.K.), a on was o┼Ťwieci (Chata Rodzinna” 1926, nr 18, s. 7, Kowno).
Wyj─ůtkow─ů bezczelno┼Ťci─ů popisywa┼é si─Ö ks. Mirski, proboszcz parafii Wieprze ko┼éo Wi┼ékomierza. Przyst─Öpuj─ůcych do komunii wielkanocnej parafian pyta┼é w 1921 i 1923 r., na jakie ugrupowanie zamierzaj─ů odda─ç g┼éos w najbli┼╝szych wyborach do parlamentu litewskiego. Je┼Ťli spowiadaj─ůcy si─Ö odpowiada┼é, ┼╝e na list─Ö polsk─ů, ks. Mirski przerywa┼é spowied┼║ s┼éowami: „To jed┼║ spowiada─ç si─Ö do Warszawy”. Wieprza┼äscy parafianie wielokrotnie sk┼éadali na r─Öce biskupa ┼╝mudzkiego Karevi─Źiusa zbiorowe pro┼Ťby o odwo┼éanie szowinistycznego proboszcza. Zawsze bezskutecznie (Jeremi Sidorkiewicz „Kurier Wile┼äski” 23.3.2011). Ksi─Ö┼╝a g┼éosili, nawet z ambon ko┼Ťcielnych, has┼éa nienawi┼Ťci do Polak├│w, zatruwaj─ůc tym jadem dusz─Ö ludu litewskiego. Ks. Juozas Tumas (1869-1933), poeta i wieszcz litewski – znany jako Vaisgantas twierdzi┼é, ┼╝e gdyby nie by┼éo sprawy wile┼äskiej, nale┼╝a┼éoby znale┼║─ç inny pretekst, kt├│ry pozwoli┼éby na wywo┼éanie zatargu z Polsk─ů (Z.Sz. Brzozowski).
O stanie ducha Polak├│w Kowie┼äszczyzny p┼ék Leon Mitkiewicz, attach├ę wojskowy RP w Kownie w latach 1938-39, pisa┼é w swoich Wspomnieniach kowie┼äskich (Londyn 1968): „…starsi... przewa┼╝nie robotnicy i w┼éo┼Ťcianie Polonii litewskiej, wypytywali o warunki ┼╝ycia szerokich mas w Polsce, o mo┼╝liwo┼Ťci pracy i zarobk├│w. Nie narzekali przy tym na sw├│j los, chocia┼╝ niejeden z nich wygl─ůda┼é bardzo ubogo - i co by┼éo dla mnie niezmiernie wa┼╝ne - nie wyra┼╝ali ┼╝adnych ch─Öci emigracji. Najbardziej interesowa┼éo ich, czy Polska pogodzi si─Ö z Litw─ů, poruszali r├│wnie┼╝ kwesti─Ö Wilna i czy b─Ödzie mo┼╝na swobodnie przeje┼╝d┼╝a─ç przez granic─Ö do Ostrej Bramy, do cudownego obrazu Matki Boskiej. Chcieliby r├│wnie┼╝, aby na Litwie by┼éy polskie szko┼éy pocz─ůtkowe, a w ko┼Ťcio┼éach katolickich spowiedzi, kazania i ┼Ťpiewy w j─Özyku polskim. Pewna starsza kobieta, szlachcianka z okolic Poniewie┼╝a, m├│wi┼éa trzymaj─ůc mnie za r─Ökaw: „Ja nie mog─Ö, panie, inaczej ┼Ťpiewa─ç Zdrowa┼Ť Maryja jak tylko po naszemu, ja nie rozumiem po litewsku. Do spowiedzi chadza─ç nie mog─Ö, bo kunigas (ksi─ůdz) nie gada po naszemu”. O trwaniu Polak├│w przy polsko┼Ťci na Litwie Kowie┼äskiej Zygmunt Brzozowski pisze: „Pracuj─ůc teraz (podczas wojny) w Kownie przekona┼éem si─Ö jak tu du┼╝o by┼éo Polak├│w pomimo 20-letniej eksterminacyjnej polityce Litwin├│w…”.
Po ataku Zwi─ůzku Sowieckiego na Polsk─Ö 17 wrze┼Ťnia 1939 r. chc─ůc unikn─ů─ç niewoli sowieckiej, granic─Ö litewsk─ů przekroczy┼éo oko┼éo 14 tysi─Öcy polskich ┼╝o┼énierzy (P. ┼üossowski) i oko┼éo 20 tysi─Öcy cywilnych uchod┼║c├│w. Dla uchod┼║c├│w wojskowych w┼éadze litewskie utworzy┼éy szereg specjalnych oboz├│w w Birsztynach, Bir┼╝ach, Kalwarii (Suwalskiej), Ko┼éotowie, Olicie, Po┼é─ůdze, Rakiszkach, Wojtkuszkach ko┼éo Wi┼ékomierza i w samym Wi┼ékomierzu. Bardzo du┼╝o internowanych ┼╝o┼énierzy uda┼éo si─Ö zbiec do wojska polskiego na Zachodzie – Francji i Anglii (Z. Brzozowski); pozostali wpadli w ┼éapy NKWD i zostali wywiezieni w g┼é─ůb Rosji, gdzie wielu z nich zosta┼éo zamordowanych. W wielu polskich prolitewskich, czyli tendencyjnych artyku┼éach i publikacjach czyta si─Ö o nadspodziewane poprawnym ustosunkowaniu si─Ö Litwin├│w do polskich uchod┼║c├│w. Okazuje si─Ö jednak, ┼╝e odnoszenie si─Ö Litwin├│w do tych Polak├│w, szczeg├│lnie do cywilnych uchod┼║c├│w nie zawsze by┼éo poprawne.
Ot├│┼╝ we wspomnieniach Stanis┼éawa Jankowskiego „Agatona” pt. Z fa┼észywym ausweisem w prawdziwej Warszawie (Warszawa 1980), w rozdziale „Litwa, ojczyzna nie moja” czytamy o tym, ┼╝e oddzia┼é ┼╝o┼énierzy polskich, w kt├│rym znajdowa┼é si─Ö Jankowski, wieziony przez Litwin├│w do obozu jenieckiego w Po┼é─ůdze, zosta┼é w Poniewie┼╝u wrogo przyj─Öty przez miejscow─ů ludno┼Ť─ç: „Otoczyli nas gestykuluj─ůc i wykrzykuj─ůc. Wygra┼╝ali nam pi─Ö┼Ťciami. Kto┼Ť rzuci┼é kamieniem w nasz samoch├│d... Wyratowa┼é nas z opresji dow├│dca szaulis├│w, zaalarmowany zbiegowiskiem na rynku. Przecisn─ů┼é si─Ö do nas z kilku swoimi lud┼║mi. Co┼Ť t┼éumaczy┼é, przekonywa┼é. Gdy to nie poskutkowa┼éo, szaulisi zdj─Öli karabiny przewieszone przez plecy. Kamieniem nikt wi─Öcej nie rzuci┼é, ale nienawistne okrzyki wt├│rowa┼éy nam, gdy┼Ťmy pod eskort─ů przeje┼╝d┼╝ali przez wrogi szpaler”. O wrogim nastawieniu Litwin├│w do uchod┼║c├│w pisze w swoich wspomnieniach tak┼╝e Zygmunt Brzozowski, naoczny ┼Ťwiadek tych incydent├│w. Tak┼╝e m├│j znajomy w Australii, p. Antoni Mackiewicz rodem z Litwy Kowie┼äskiej m├│wi┼é mi, ┼╝e kiedy polskich ┼╝o┼énierzy prowadzono do obozu w Wi┼ékomierzu, ludno┼Ť─ç litewska plu┼éa na nich i ich wyzywa┼éa. R├│wnie┼╝ senator J├│zef Godlewski, kt├│ry zna┼é j─Özyk litewski w swoich wspomnieniach pisze, ┼╝e jak jecha┼é autobusem w Kownie to jeden Litwin s┼éysz─ůc go m├│wi─ůcego po polsku z drugim Polakiem obruszy┼é si─Ö g┼éo┼Ťno, ┼╝e „tym Polakom, wrogom, daj─ů w┼éadze prawo pobytu, objadania i skrywania si─Ö przed wojn─ů”, a w Polpielanach, gdzie musia┼é si─Ö zameldowa─ç jako uchod┼║ca polski, komendant miejscowej policji, nie wiedz─ůc ┼╝e zna litewski, krzycza┼é: „Licho nada┼éo tu tych Polak├│w, co Wilno Litwie zabrali, kto ich tutaj wzywa┼é i po co w┼éadze zezwalaj─ů im za┼Ťmieca─ç Litw─Ö”.
Je┼Ťli chodzi o cywilnych uchod┼║c├│w polskich to, jak pisze Zygmunt Brzozowski, spo┼éecze┼ästwo litewskie w pierwszym okresie w stosunku do nich wykazywa┼éo du┼╝o ┼╝yczliwo┼Ťci i zrozumienia. Wyczuwa┼éo si─Ö w┼Ťr├│d Litwin├│w (ale nie bezrozumnych i antypolskich polityk├│w litewskich) niepok├│j o los samej Litwy. Tak by┼éo do momentu zaj─Öcia Wilna przez Litw─Ö pod koniec pa┼║dziernika 1939 r., ofiarowanego im przez Stalina (w┼éa┼Ťciwie by┼éa to „po┼╝yczka”, bo po o┼Ťmiu miesi─ůcach Wilno i ca┼éa Litwa zosta┼éy w┼é─ůczone do Zwi─ůzku Sowieckiego). Los cywil├│w polskich by┼é nie do pozazdroszczenia. W┼éadze litewskie bardzo niezadowolone z ich pobytu w Wilnie (najch─Ötniej przekazali by ich w r─Öce sowieckie i niemieckie, co zreszt─ů w┼éa┼Ťciwie pr├│bowali robi─ç, co potwierdza Krzepkowski) ma┼éo im pomaga┼éy w ich trudnych warunkach bytowych. Gdyby nie pomoc ameryka┼äskiej misji pomocy w Kownie i Czerwonego Krzy┼╝a, a przede wszystkim Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej (B. Wierzbia┼äski, Z. Brzozowski), to przymierali by z g┼éodu i zimna.
Na takich zawzi─Ötych wrog├│w Polski i Polak├│w wychowali Litwin├│w nacjonali┼Ťci i ksi─Ö┼╝a litewscy rz─ůdz─ůcy Litw─ů i Ko┼Ťcio┼éem litewskim w latach 1918-40, kt├│rzy uwa┼╝ali siebie za chrze┼Ťcijan!


Stosunki polsko-litewskie od marca 1938 do pa┼║dziernika 1939 roku


11 marca 1938 r. dosz┼éo do kolejnego konfliktu na granicy polsko-litewskiej, podczas kt├│rej zgin─ů┼é polski ┼╝o┼énierz Korpusu Ochrony Pogranicza strzelec Stanis┼éaw Serafin. Do rannego ┼╝o┼énierza litewska stra┼╝ graniczna nie dopu┼Ťci┼éa polskiego lekarza i Serafin zmar┼é. Wiadomo┼Ťci prasowe i radiowe o kolejnej bandyckiej akcji policji litewskiej na patrol KOP oburzy┼éy spo┼éecze┼ästwo polskie, kt├│re i tak wiedzia┼éo od lat o wrogo┼Ťci Litwy do Polski, Polak├│w i wszystkiego co polskie, a przede wszystkim o prze┼Ťladowaniu Polak├│w na Litwie. Polacy w ca┼éym kraju powiedzieli g┼éo┼Ťno: „Basta!” Przez polskie miasta przetoczy┼éa si─Ö fala masowych wyst─ůpie┼ä oraz wiec├│w antylitewskich. 17 marca 1938 r. w Warszawie na placu Pi┼ésudskiego zebra┼éo si─Ö kilkadziesi─ůt tysi─Öcy os├│b wznosz─ůc has┼éa: „Serce Polski to Wilno!”, „Marsza┼éku ┼Ümig┼éy prowad┼║ na Kowno!”, „┼╗─ůdamy mobilizacji!” Jednak rz─ůd polski nie my┼Ťla┼é o ┼╝adnym „marszu na Kowno”. Warszawa postanowi┼éa t─Ö spraw─Ö za┼éatwi─ç inaczej. Tego samego dnia o godzinie 9-ej wieczorem rz─ůd polski wys┼éa┼é do Kowna ultimatum z ┼╝─ůdaniem nawi─ůzania stosunk├│w dyplomatycznych mi─Ödzy obu pa┼ästwami i za┼éatwianie spornych spraw w spos├│b cywilizowany i zgodnie z obowi─ůzuj─ůcym prawem mi─Ödzynarodowym. By┼éo to jedyne w historii ┼Ťwiatowej dyplomacji ultimatum, w kt├│rym nie domagano si─Ö jakichkolwiek korzy┼Ťci terytorialnych, politycznych czy gospodarczych. Jedynym warunkiem by┼éo nawi─ůzanie stosunk├│w dyplomatycznych, tak aby stosunki polsko-litewskie by┼éy oparte na prawie mi─Ödzynarodowym i cywilizowanym wsp├│┼é┼╝yciu mi─Ödzy Polsk─ů a Litw─ů, kt├│ra do tej pory w odniesieniu do Polski i Polak├│w na Litwie zachowywa┼éa si─Ö jak ┼éobuz.
Tadeusz Katelbach, znaj─ůcy fakty poprzedzaj─ůce ultymatywne wyst─ůpienie rz─ůdu polskiego (w latach 1934-37 by┼é w Kownie korespondentem p├│┼éurz─Ödowej „Gazety Polskiej”) w artykule wst─Öpnym pt. Przebra┼éa si─Ö miara cierpliwo┼Ťci, opublikowanym w „Gazecie Polskiej” 18 marca 1938 r., przed przyj─Öciem tego dnia przez Litw─Ö ultimatum polskiego” pisa┼é: „W momencie, gdy w Litwie wzmog┼éy si─Ö samorzutnie pytania na temat przysz┼éych stosunk├│w polsko-litewskich, dosz┼éo do incydentu granicznego, zako┼äczonego zabiciem ┼╝o┼énierza polskiego. Kowno przeszed┼é dreszcz zdenerwowania. Nie pierwszy! Nieraz ju┼╝ przychodzi┼é i – po kilku dniach – przechodzi┼é. Metoda „przeczekiwania” okazywa┼éa si─Ö dot─ůd niezawodn─ů. I dzisiaj, cho─ç od roku nie widzia┼éem Kowna, jestem przekonany, ┼╝e, mimo zdenerwowania, litewskie sfery rz─ůdowe nastawiaj─ů si─Ö znowu na „przeczekanie”. W tym streszcza si─Ö obecnie ca┼éa polityczna spekulacja Prezydenta Smetony i jego przer├│┼╝nych „szarych eminencji” – niekt├│rych o parafia┼äskiej kulturze politycznej. Nie widzieli ci ludzie Polski od lat, nie widz─ů jej dzi┼Ť, reaguj─ůcej ┼╝ywio┼éowo na echa z litewsko-polskiego pogranicza. A tymczasem w reakcji tej jest stanowczo┼Ť─ç zupe┼énie wyj─ůtkowa. Rozumie j─ů ca┼éy ┼Ťwiat, kt├│ry po blisko dwudziestu latach istniej─ůcej anomalii uzna┼é, ┼╝e po stronie Polski jest s┼éuszno┼Ť─ç i prawo. Na ┼╝adne wsp├│┼éczucie ┼Ťwiata Litwa nie mo┼╝e dzi┼Ť liczy─ç. Nar├│d polski domaga si─Ö kategorycznie doprowadzenia do porz─ůdku stanu, istniej─ůcego mi─Ödzy Polsk─ů i Litw─ů. Przebra┼éa si─Ö miara cierpliwo┼Ťci polskiej”.
Reakcja rz─ůdu polskiego po chamskim zachowaniu si─Ö litewskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych w 1937 r. by┼éa tym razem stanowcza i ostra. Bo Litwini doprowadzili do tego, ┼╝e tak─ů musia┼éa by─ç. W niekt├│rych ko┼éach polskich nieznaj─ůcych fakt├│w bezpo┼Ťrednio poprzedzaj─ůcych ultimatum polskie sk┼éonne by┼éy zarzuca─ç rz─ůdowi bezwzgl─Ödno┼Ť─ç wobec s┼éabszego s─ůsiada. Co poprzedzi┼éo polskie ultimatum do Litwy i dlaczego by┼éo one stanowcze i ostre wyja┼Ťnia w paryskiej „Kulturze” (Nr 4 1956) Tadeusz Kateblach, przytaczaj─ůc relacje polskiego dzia┼éacza na Litwie Kowie┼äskiej Stanis┼éawa Szmidta, kt├│ry w 1937/38 prowadzi┼é wraz ze Stanis┼éawem Tyszkiewiczem z Warszawy, jego ojcem hr. Aleksandrem Tyszkiewiczem z Kretyngi na Litwie rozmowy z pewnymi kr─Ögami wp┼éywowych Litwin├│w w sprawie mo┼╝liwo┼Ťci unormowania stosunk├│w polsko-litewskich, kt├│rzy z kolei omawiali t─Ö spraw─Ö z litewskimi czynnikami rz─ůdowymi (by┼éa to kolejna pr├│ba podejmowania przez rz─ůd polski rozm├│w w rz─ůdem litewskim). Po wielu miesi─ůcach rozm├│w, rz─ůd litewski zgodzi┼é si─Ö wreszcie na przeprowadzenie rozm├│w z delegacj─ů polsk─ů w Gda┼äsku pod koniec lutego 1938 r. Delegacja rz─ůdu polskiego na czele z ministrem F. Charwatem od 25 lutego czeka┼éa przez trzy dni daremnie na przybycie delegacji litewskiej. 28 lutego hr. A. Tyszkiewicz spotka┼é si─Ö w Kownie w tej sprawie z litewskim ministrem spraw zagranicznych ┼üozorajtisem. Ten powiedzia┼é, ┼╝e komisja litewska nie pojedzie do Gda┼äska. Na pytanie Tyszkiewicza: Dlaczego? Przecie┼╝ tak stan─Ö┼éo mi─Ödzy rz─ůdami, ┼üozorajtis odpowiedzia┼é: M┼éodsze pokolenie nie ┼╝yczy zgody. Nie jeste┼Ťmy na to przygotowani. Rz─ůd b─Ödzie mia┼é du┼╝o k┼éopot├│w. Tyszkiewicz: Czy pan wys┼éa┼é kogo┼Ť do Gda┼äska lub w jakikolwiek spos├│b da┼é zna─ç komisji polskiej o zmianie swego postanowienia? ┼üozorajtis: Nie wys┼éa┼éem i nie zawiadomi┼éem. Tyszkiewicz: W takim razie c├│┼╝ ja mam powiedzie─ç komisji! ┼üozorajtis: Niech pan powie, ┼╝e spo┼éecze┼ästwo litewskie, szczeg├│lnie m┼éodzie┼╝, jak r├│wnie┼╝ i rz─ůd, nie s─ů przygotowani do zawierania um├│w z Polsk─ů. Szmidt wspomina: hr. Aleksander Tyszkiewicz by┼é pe┼éen najgorszych przeczu─ç, twierdz─ůc, ┼╝e Polska, zawiedziona raz jeszcze w swych nadziejach na normalizacj─Ö stosunk├│w z Litw─ů i w dodatku potraktowana przez ni─ů lekcewa┼╝─ůco, mo┼╝e wreszcie straci─ç cierpliwo┼Ť─ç, kt├│rej tyle dowod├│w dawa┼éa w ci─ůgu minionych lat dwudziestu… (Szmidt): Gdy┼Ťmy si─Ö w Kownie o tym incydencie dowiedzieli, nie mieli┼Ťmy ┼╝adnych w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e zw┼éaszcza po ostatnich do┼Ťwiadczeniach rz─ůd polski zastosuje wobec Litwy stanowcz─ů metod─Ö post─Öpowania, jakiej dot─ůd zawsze unika┼é. Tak si─Ö sta┼éo. I – jak potwierdzi┼éy fakty – sta┼éo si─Ö dobrze. W Kownie sko┼äczy┼éo si─Ö wszystko na s┼éabiutkich manifestacjach antypolskich, a ju┼╝ w kilka miesi─Öcy po normalizacji Litwini byli z ni─ů ca┼ékowicie pogodzeni.
Na odpowied┼║ stronie litewskiej na polskie ultimatum dano 48 godzin, zastrzegaj─ůc, ┼╝e propozycja ta nie jest przedmiotem dyskusji, a brak odpowiedzi lub wszelkie zmiany b─Öd─ů r├│wnowa┼╝ne z odmow─ů. Ultimatum wspiera┼éy wielkie manewry wojska polskiego przy granicy z Litw─ů (50 tys. ┼╝o┼énierzy), a spo┼éecze┼ästwo polskie bardzo g┼éo┼Ťno i z determinacj─ů domaga┼éo si─Ö marszu wojska polskiego na Kowno, kt├│re by odsun─Ö┼éo od w┼éadzy tych w┼Ťciek┼éych polako┼╝erc├│w. Male┼äka i bezbronna w por├│wnaniu z polsk─ů si┼é─ů militarn─ů Litwa i nie mog─ůca teraz liczy─ç na pomoc militarn─ů Berlina i Moskwy, przestraszona zaistnia┼é─ů sytuacj─ů przyj─Ö┼éa polskie ultimatum i stosunki mi─Ödzy obu pa┼ästwami zacz─Ö┼éy si─Ö poprawia─ç. 19 marca 1938 r. dosz┼éo do wymiany not dyplomatycznych i przyj─Öcia ultimatum, zadeklarowano w terminie do 31 marca powo┼éanie poselskich przedstawicielstw – litewskiego w Warszawie i polskiego w Kownie. Polskie otwarto w hotelu Metropolis przy S. Daukanto g. 21 (ul. S. Daukanto), nast─Öpnie przy K─Östu─Źio g. 24 (ul. Kieistucio); pos┼éem RP zosta┼é znany i zas┼éu┼╝ony dyplomata Franciszek Charwat, a attach├ę wojskowym pu┼ékownik dyplomowany Leon Mitkiewicz. W ci─ůgu kilku nast─Öpnych miesi─Öcy przywr├│cono ┼é─ůczno┼Ť─ç telefoniczn─ů i pocztow─ů, transport drogowy i kolejowy, a w grudniu 1938 r. podpisano polsko-litewski uk┼éad handlowy. Litwa otworzy┼éa sw├│j konsulat generalny w Wilnie, co zgodnie z prawem mi─Ödzynarodowym oznacza┼éo uznanie de facto przynale┼╝no┼Ťci Wilna do Polski oraz zosta┼é rozwi─ůzany o┼Ťrodek najbardziej zajad┼éej antypolskiej propagandy – Zwi─ůzek Odzyskania Wilna.
Nawi─ůzanie stosunk├│w dyplomatycznych mi─Ödzy Polsk─ů w Litw─ů poci─ůgn─Ö┼éo to za sob─ů popraw─Ö po┼éo┼╝enia Polak├│w na Litwie. Wreszcie mogli odetchn─ů─ç, wyj┼Ť─ç z podziemia. Mo┼╝na by┼éo je┼║dzi─ç bezpo┼Ťrednio do Polski i korespondowa─ç. Pojawi┼éy si─Ö nawet polskie gazety w kioskach i polskie filmy w kinach! Jednak do tego wszystkiego dosz┼éo dopiero pod koniec 1938 r. W pierwszych sze┼Ťciu miesi─ůcach po podpisaniu polsko-litewskiej konwencji (marzec 1938) prasa i czynniki spo┼éeczne Litwy nie chcia┼éy si─Ö przystosowa─ç do nowych form, cz─Östo atakuj─ůc rz─ůd polski i staraj─ůc si─Ö jednocze┼Ťnie utrzyma─ç spo┼éecze┼ästwo litewskie w stanie napi─Öcia i wrogo┼Ťci wobec Polski (P. ┼üossowski). Natomiast pomimo pozor├│w i pewnej wolno┼Ťci jak─ů uzyskali Polacy na Litwie, nie uleg┼éa zmianie a┼╝ do 31 sierpnia 1939 r. litewska polityka zniszczenia polsko┼Ťci w tym kraju. ├ôwczesny dzia┼éacz polski na Litwie Zygmunt Szcz─Ösny Brzozowski pisze w swoich wspomnieniach: „Natomiast polityka w┼éadz w stosunku do Polak├│w na Litwie w zasadzie nie uleg┼éa zmianie, a nawet wr─Öcz przeciwnie. Prze┼Ťladowania nabiera┼éy coraz wi─Ökszego rozmachu: szykany stosowane przy przyjmowaniu uczni├│w do polskich gimnazj├│w, zwi─ůzane z wymaganiem udowodnienia polsko┼Ťci w drodze zapis├│w narodowo┼Ťci polskiej w paszportach obojga rodzic├│w; - s┼éynne egzaminy maturalne w polskich gimnazjach w 1938 r., gdy ministerstwo o┼Ťwiaty nie przys┼éa┼éo swoich delegat├│w na egzaminy, karz─ůc w ten spos├│b dyrektor├│w za nieusuwanie z gimnazjum uczni├│w, usuni─Öcia kt├│rych za┼╝─ůda┼éo ministerstwo; - ekscesy antypolskie na jesieni 1938 r. w okresie „dni ┼╝a┼éoby wile┼äskiej”; napady na gimnazja polskie, polskie organizacje, uczni├│w polskich (w Poniewie┼╝u dotkliwie poraniono no┼╝em ucznia Paszkiewicza), zarz─ůdzono likwidacj─Ö polskiego gimnazjum w Wi┼ékomierzu, itd.”. R├│wnie┼╝ polski attach├ę wojskowy w Kownie p┼ék. Leon Mitkiewicz pisze, ┼╝e prasa litewska by┼éa nadal wroga Polsce i Polakom. Np. gazeta „Kardasa” z dnia 4 pa┼║dziernika 1938 r. ca┼éy numer po┼Ťwi─Öci┼éa sprawom polskim, „zawieraj─ůcy gro┼║ne napa┼Ťci na Polsk─Ö i ┼╝─ůdanie, w tonie wysoce agresywnym i nieprzejednanym, oddania Litwie Wilna”.
Litwini odebrali ultimatum i jego przyj─Öcie jako upokorzenie Litwy na arenie mi─Ödzynarodowej. Kowno samo doprowadzi┼éo do tego, przez to, ┼╝e by┼éo – jak si─Ö to dzisiaj m├│wi - pa┼ästwem zb├│jeckim (ang. „rouge state: pa┼ästwo autorytarne, nieprzestrzegaj─ůce praw cz┼éowieka, wspieraj─ůce terroryzm – Litwa wspiera┼éa ukrai┼äski terroryzm w Polsce). Konflikt polsko-litewski by┼é obiektywnie niekorzystny dla obu stron, ale przede wszystkim dla Litwy i trzeba go by┼éo jako┼Ť rozwi─ůza─ç, wobec sta┼éego odrzucania przez Kowno wszelkich pr├│b unormowania stosunk├│w polsko-litewskich. Mniejszo┼Ť─ç polska skazana by┼éa na szykany i funkcjonowanie w warunkach ograniczonych praw obywatelskich. Wywo┼éywa┼éo to z kolei retorsje ze strony polskiej, kt├│re pogarsza┼éy sytuacj─Ö mniejszo┼Ťci litewskiej. Zamro┼╝enie stosunk├│w mi─Ödzy oboma pa┼ästwami obiektywnie os┼éabia┼éo je, zar├│wno na p┼éaszczy┼║nie politycznej, jak i gospodarczej. Dlatego krytycznie nale┼╝y oceni─ç polityk─Ö zagraniczn─ů pa┼ästwa litewskiego, u podstaw kt├│rej leg┼éy b┼é─Ödne za┼éo┼╝enia geopolityczne. W┼éadze litewskie koncentruj─ůc si─Ö na rzekomym polskim zagro┼╝eniu ignorowa┼éy jednocze┼Ťnie zagro┼╝enia z innych stron. Negatywne nastawienie nie pozwala┼éo dostrzec roli Polski jako czynnika stabilizuj─ůcego w regionie i znaczenia istnienia niepodleg┼éego pa┼ästwa polskiego r├│wnie┼╝ dla samej Litwy. Dopiero wrogie dzia┼éania Niemiec hitlerowskich wymierzone bezpo┼Ťrednio w integralno┼Ť─ç pa┼ästwa litewskiego (oderwanie od Litwy K┼éajpedy w marcu 1939 r.) torowa┼éy drog─Ö nowej ┼Ťwiadomo┼Ťci. Polskie ultimatum z 1938 r. zapocz─ůtkowa┼éo odbudow─Ö polsko-litewskich relacji i konstruktywn─ů wsp├│┼éprac─Ö obu pa┼ästw. Niestety przerwan─ů przez wybuch II wojny ┼Ťwiatowej we wrze┼Ťniu 1939 r. (Marta Tychmanowicz Wodzu, prowad┼║ na Kowno!„Wirtualna Polska” 17.3.2013; Dawid Ros├│┼é Strza┼éy na granicy „M├│wi─ů Wieki” 7/2012; Wikipedia polska i litewska).
I jeszcze jedna sprawa. Po 1939 r. Litwini i ├│wczesny ambasador Francji w Warszawie Noel (1984) twierdz─ů, ┼╝e min. Beck chcia┼é „kompletnej kapitulacji litewskiej lub wojny”. Twierdzenie to zbi┼é historyk ameryka┼äski Anna M. Ciencia┼éa pisz─ůc w paryskiej „Kulturze” (Nr 12 1984): „Je┼Ťliby Beck chcia┼é rzeczywi┼Ťcie ca┼ékowitej kapitulacji Litwy, to ┼╝─ůda┼éby usuni─Öcia z konstytucji litewskiej artyku┼éu, ┼╝e Wilno jest stolic─ů Litwy. Ale Beck si─Ö takiej sugestii przeciwstawi┼é. Chodzi┼éo mu tylko o ustanowienie normalnych stosunk├│w polsko-litewskich”.


Litewska okupacja Wilna pa┼║dziernik 1939 - czerwiec 1940


Profesorem odrodzonego w 1919 r. Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie by┼é Marian Zdziechowski, historyk kultur, wybitny znawca rosyjskiej filozofii. Wielki pesymista. ┼Üwiat wed┼éug niego jest miejscem skazanym na cierpienie i z┼éo. ┼Üwiat nie jest pod opiek─ů mi┼éosiernego Boga, ale Boga z┼éa nazywanego Szatanem – drugie oblicze Boga-Stw├│rcy (to jest jedyna logiczna odpowied┼║ na pytanie sk─ůd si─Ö wzi─Ö┼éo z┼éo, bo przecie┼╝ – zgodnie z nauk─ů chrze┼Ťcija┼äsk─ů nic samo z siebie nie powsta┼éo, bo wszystko jest dzie┼éem Boga). Przecie┼╝ sam Syn Bo┼╝y – Jezus powiedzia┼é: „Kr├│lestwo moje nie jest z tego ┼Ťwiata”, bowiem ┼Ťwiat stworzy┼é B├│g z┼éa, kt├│ry tak┼╝e stworzy┼é Kaina, kt├│ry zabi┼é swego brata Abla (pierwsze biblijne morderstwo pope┼énione przez cz┼éowieka na Ziemi). Historia ludzko┼Ťci w pe┼éni to potwierdza my┼Ťl prof. Zdziechowskiego na przys┼éowiowym ka┼╝dym kroku: cz┼éowiek cz┼éowiekowi jest wilkiem, bo takim zosta┼é stworzony. Cz┼éowieka nie trzeba uczy─ç z┼éa, bo z┼éo siedzi w nim od urodzenia. Czynienie dobra trzeba w niego wpaja─ç. Wie o tym ka┼╝da osoba, kt├│ra ma dzieci. Jednak i to wpajanie w dziecko dobra bardzo cz─Östo czy raczej zazwyczaj ko┼äczy si─Ö fiaskiem. J├│zef Stalin ucz─Öszcza┼é do szko┼éy cerkiewnej (1888-94). W 1894 r. jako jeden z najlepszych uczni├│w tej szko┼éy uzyska┼é stypendium seminarium duchownego w stolicy Gruzji, Tyflisie. Studiowa┼é w nim przez pi─Ö─ç lat religi─Ö chrze┼Ťcija┼äsk─ů i prawie nie zosta┼é kap┼éanem – g┼éosicielem dobra i mi┼éo┼Ťci. Nie zosta┼é. Zosta┼é jednam z najwi─Ökszych zbrodniarzy w dziejach ludzko┼Ťci. „Cz┼éowiekiem”, kt├│ry tak┼╝e oderwa┼é arcypolskie Wilno od Polski, oddaj─ůc je w r─Öce takich samych „chrze┼Ťcijan” jak on sam.

……….

Od pa┼║dziernika 1938 r., a szczeg├│lnie po zerwaniu 28 kwietniu 1939 r. paktu o nieagresji z Polsk─ů z 1934 r., sytuacja polityczna w Europie grozi┼éa wybuchem wojny: Niemcy szykowa┼éy si─Ö na wojn─Ö z Polsk─ů. W sierpniu 1939 r. dosz┼éo do zbli┼╝enia dw├│ch re┼╝ym├│w – hitlerowskiego i sowieckiego, czyli Hitlera ze Stalinem. W Moskwie 23 sierpnia 1939 r. zosta┼é podpisany Pakt Ribbentrop-Mo┼éotow, czyli umowa mi─Ödzynarodowa b─Öd─ůca formalnie paktem o nieagresji pomi─Ödzy III Rzesz─ů i Zwi─ůzkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich, kt├│ra zgodnie z tajnym protoko┼éem dodatkowym, stanowi─ůcym za┼é─ůcznik do oficjalnego dokumentu umowy, dotyczy┼éa rozbioru terytori├│w lub rozporz─ůdzenia niepodleg┼éo┼Ťci─ů suwerennych pa┼ästw: Polski przez Niemcy i Zwi─ůzek Sowiecki oraz zaj─Öcia w ca┼éo┼Ťci Litwy, ┼üotwy, Estonii oraz cz─Ö┼Ťci terytorium Finlandii i Rumunii przez Zwi─ůzek Sowiecki. Dzieli┼é on Europ─Ö na niemieck─ů i sowieck─ů stref─Ö wp┼éyw├│w. W odniesieniu do Polski pakt ten jest okre┼Ťlany jako IV rozbi├│r Polski.
Rz─ůd litewski, oczywi┼Ťcie nic nie wiedz─ůc o tajnym protokole niemiecko-sowieckim likwiduj─ůcym pa┼ästwo litewskie, na wypadek wojny Niemiec z Polsk─ů og┼éosi┼é neutralno┼Ť─ç w konflikcie, jednak de facto by┼é gotowy do ewentualnej wsp├│┼épracy z wrogami Polski, tak jak to uczyni┼é ju┼╝ przedtem - podczas wojny polsko-sowieckiej w 1920 r. Za przy┼é─ůczenie Wilna do Litwy by┼é gotowy podepta─ç t─Ö neutralno┼Ť─ç i wzi─ů─ç udzia┼é w IV rozbiorze Polski.
Przed zaanga┼╝owaniem Litwy do wojny przeciw Polsce u boku Niemc├│w ostrzegali Kowno Brytyjczycy m├│wi─ůc, ┼╝e je┼Ťli Litwa wykorzysta wojn─Ö Niemiec z Polsk─ů jako okazj─Ö do odebrania Polsce Wilna, to ich sytuacja na przysz┼éej konferencji pokojowej b─Ödzie bardzo ci─Ö┼╝ka (Micha┼é Wo┼é┼éejko Vilnius mūsų ir Lietuva rusų Wilnoteka.lt 30.10 2014). Sojusz z Niemcami nie doszed┼é do skutku, jednak Kowno postanowi┼éo w├│wczas samo – z w┼éasnej i nieprzymuszonej woli wej┼Ť─ç w paszcz─Ö sowieckiego smoka, aby z r─ůk Stalina dosta─ç Wilno. Warto tutaj przypomnie─ç co powiedzia┼é premier brytyjski Churchill 5 wrze┼Ťnia 1940 r. w Izbie Gmin, o czym dzisiaj mo┼╝e nikt z historyk├│w polskich nie wie, bo ten fakt nie jest trefny dzisiaj: „Nie zamierzamy uznawa─ç zmian terytorialnych, dokonanych podczas wojny, z wyj─ůtkiem wypadk├│w, gdy strony zainteresowane wyrazi┼éy na nie zgod─Ö swobodnie i w atmosferze dobrej woli” (Sergiusz Piasecki Cz┼éowiek przemieniony w wilka Londyn 1964).
1 wrze┼Ťnia 1939 r. rozpocz─Ö┼éa si─Ö w Europie II wojna ┼Ťwiatowa. Tego dnia Niemcy hitlerowskie napad┼éy na Polsk─Ö, a 17 wrze┼Ťnia od wschodu najazdu zbrojnego na nasz kraj dokona┼é Zwi─ůzek Sowiecki, kt├│ry zgodnie z paktem Ribbentrop-Mo┼éotow przy┼é─ůczy┼é do Zwi─ůzku Sowieckiego polskie Kresy Wschodnie wraz z Wilnem. Armia Czerwona okupowa┼éa Wilno do 19 wrze┼Ťnia do 27 pa┼║dziernika1939 r.
Po agresji Niemiec na Polsk─ů wi─Ökszo┼Ť─ç ┼╝o┼énierzy wielkiego garnizonu wile┼äskiego zosta┼éa skierowana do walki z nimi. W Wilnie pozosta┼éy mniejsze i ma┼ée oddzia┼éy wojskowe, w tym 3 baon 1 Dywizji Piechoty, 2 baony piechoty pod dow├│dztwem p┼ék. Szy┼éejki, komendanta RKU Wilno i 3 baony Pu┼éku KOP „Wilno” oraz przyby┼éy do miasta po naje┼║dzie sowieckim oddzia┼é konny o┼Ťrodka Zapasowego Wile┼äskiej Brygady Kawalerii w Nowej Wilejce; razem oko┼éo 7000 ludzi. Dysponowano 14 dzia┼éami, w tym 8 dzia┼ékami ppanc., kt├│re jednak dysponowa┼éy niewielk─ů ilo┼Ťci─ů naboi; by┼éo jednak sporo broni maszynowej i granat├│w. Po napadzie Zwi─ůzku Sowieckiego na Polsk─Ö 17 wrze┼Ťnia opracowany zosta┼é plan obrony Wilna. Do jego obrony zg┼éosi┼éo si─Ö kilka tysi─Öcy ochotnik├│w. Nie by┼éo jednak ┼╝adnego dynamicznego i zdeterminowanego dow├│dcy. Gor─ůcym zwolennikiem obrony by┼é p┼ék. Kazimierz Rybicki, wok├│┼é kt├│rego zbierali si─Ö obro┼äcy miasta. Garnizon wile┼äski wchodzi┼é w sk┼éad Dow├│dztwa Okr─Ögu Korpusu III Grodno, kt├│rego dow├│dc─ů by┼é genera┼é J├│zef Wilczy┼äski-Olszyna. Rano 18 wrze┼Ťnia przyby┼é z Grodna do Wilna p┼ék dypl. Jaros┼éaw Okulicz-Kozaryn i wyda┼é rozkaz, ┼╝e nie jeste┼Ťmy z bolszewikami w stanie wojny (sic) i oddzia┼éy wojskowe maj─ů opu┼Ťci─ç Wilno i przej┼Ť─ç nad granic─Ö litewsk─ů. Z powodu opuszczenia Wilna przez wi─Ökszo┼Ť─ç oddzia┼é├│w wojskowych, tego dnia wieczorem pp┼ék Tadeusz Podwysocki wyda┼é rozkaz: odwr├│t wszystkich ┼╝o┼énierzy na granic─Ö litewsk─ů. Mieszka┼äcy Wilna przyj─Öli z oburzeniem t─ů decyzj─Ö i postanowili sami broni─ç swego miasta przed bolszewickim naje┼║d┼║c─ů. Na dziedzi┼äcu Rejonowej Komendy Uzupe┼énie┼ä zebra┼éo si─Ö wiele setek ochotnik├│w, wyra┼╝aj─ůc wol─Ö walki i ┼╝─ůdaj─ůcych broni. Ju┼╝ p├│┼║nym wieczorem rozpocz─Ö┼éa si─Ö obrona Wilna przez mieszka┼äc├│w miasta, g┼é├│wnie m┼éodzie┼╝ gimnazjaln─ů. Walki rozpocz─Ö┼éo powitanie ogniem armatnim z G├│ry Trzech Krzy┼╝y wkraczaj─ůcych czo┼ég├│w sowieckich przez m┼éodzie┼╝ wile┼äsk─ů pod dow├│dztwem m┼éodego plutonowego. Potem walki toczy┼éy si─Ö na cmentarzu Rossa i w obronie wile┼äskiej radiostacji na Lip├│wce, walczono ko┼éo wiaduktu kolejowego na szosie do Nowowilejki. Stworzony przez mjra Ossowskiego oddzia┼é „Legii Oficerskiej” wsp├│lnie z poblisk─ů plac├│wk─ů o.p.l, uzbrojony w ckm, zniszczy┼é dwa czo┼égi sowieckie przy ul. Poleskiej, kilka innych czo┼ég├│w zniszczono w pobli┼╝u Zielonego Mostu i na ulicy Ostrobramskiej, kt├│re zosta┼éy obrzucone granatami. Obrona Wilna musia┼éa by─ç znacz─ůca i bolesna dla czerwonoarmiejc├│w, skoro o walkach z Polakami w Wilnie pisa┼é obszernie g┼é├│wny dziennik sowiecki „Prawda” w wydaniach z dnia 23 i 27 wrze┼Ťnia (Karol Liszewski Wojna polsko-sowiecka 1939 Londyn 1986). Mieszka┼äcy Wilna nie oddali Sowietom miasta bez walki! Podj─Öli si─Ö jej, chocia┼╝ by┼é to beznadziejny i tragiczny op├│r. Bronili honoru i polskiego Wilna.
Zaraz po zaj─Öciu Wilna przez Armi─Ö Czerwon─ů w┼éadze litewskie wyrazi┼éy wobec Zwi─ůzku Sowieckiego niepok├│j przez zaj─Öcie miasta przez Armi─Ö Czerwon─ů, uwa┼╝aj─ůc je w przes┼éanej nocie za sw─ů konstytucyjn─ů stolic─Ö, jak r├│wnie┼╝ Wilno i Wile┼äszczyzn─Ö za ziemi─Ö etnicznie litewsk─ů. Chocia┼╝ w┼éadze sowieckie uspokoi┼éy Kowno o┼Ťwiadczeniem, ┼╝e Moskwa „w zasadzie zamierza przekaza─ç Wilno i Wile┼äszczyzn─Ö Litwie, wcale nie my┼Ťla┼éy tego uczyni─ç, gdy┼╝ zgodnie z umow─ů Ribbentrop-Mo┼éotow z 23 sierpnia 1939 r. Litwa mia┼éa si─Ö znale┼║─ç w niemieckiej strefie wp┼éyw├│w. Je┼Ťli tak by si─Ö sta┼éo, to Wilno jako zdobycz wojenna Moskwy by┼éoby sowieckie i prawdopodobnie przy┼é─ůczone do Sowieckiej Republiki Bia┼éoruskiej, st─ůd zaraz „…po zaj─Öciu przez Armi─Ö Czerwon─ů… Wilno by┼éo traktowane przez w┼éadze na miejscu na r├│wni ze wszystkimi innymi „wyzwolonymi” miejscowo┼Ťciami w Polsce i uwa┼╝ane za cz─Ö┼Ť─ç Zachodniej Bia┼éorusi”, w mie┼Ťcie zainstalowa┼éy si─Ö w┼éadze bia┼éoruskie - bia┼éoruski Tymczasowy Zarz─ůd Wile┼äski i 22 wrze┼Ťnia zacz─ů┼é ukazywa─ç si─Ö dziennik w j─Özyku bia┼éoruskim „Wilenskaja Prawda”. 7 pa┼║dziernika w ramach „przedwyborczej kampanii” do Zgromadzenia Narodowego Zachodniej Bia┼éorusi, na placu ┼üukiskim w Wilnie urz─ůdzono wiec z transparentami domagaj─ůcymi si─Ö po┼é─ůczenia Wilna z Bia┼éorusi─ů Sowieck─ů. Moskiewski rz─ůdowy dziennik „Izwiestja” z 9 pa┼║dziernika 1939 r. w korespondencji z Wilna pisa┼é: „…Strza┼éki zegar├│w zosta┼éy przestawione o dwie godziny naprz├│d i Wilno ┼╝yje wed┼éug nowego moskiewskiego czasu…” (Wiktor Sukiennicki Bia┼éa Ksi─Öga…” Instytut Literacki, Pary┼╝ 1964, str. 127. To, ┼╝e z pocz─ůtku sowieckiej okupacji Wilna w┼éadze sowieckie nie podj─Ö┼éy jeszcze decyzji o przekazaniu Wilna Litwie, potwierdza tak┼╝e i to, ┼╝e na murach miasta niezliczone afisze zapowiada┼éy nowe lepsze czasy dla "uciskanej ludno┼Ťci" w Zwi─ůzku Sowieckim. O jakichkolwiek prawach Litwy do Wilna ani w Wilnie, ani w Moskwie nikt nie m├│wi┼é i nie pisa┼é, gdy┼╝ one dla Zwi─ůzku Sowieckiego w├│wczas po prostu nie istnia┼éy. W mie┼Ťcie buszowa┼éo NKWD. Noc─ů enkawudzi┼Ťci przeprowadzaj─ů rewizje i aresztowania, szukaj─ůc oficer├│w, zal─ů┼╝k├│w konspiracji, terroryzuj─ůc ludno┼Ť─ç. W okresie kilkutygodniowej sowieckiej okupacji zd─ů┼╝y┼éo zamordowa─ç oko┼éo 2500 je┼äc├│w polskich i kilkuset cywil├│w oraz aresztowa─ç i wywie┼Ť─ç do Zwi─ůzku Sowieckiego 500 znanych Polak├│w.
Dopiero podpisuj─ůc traktat graniczny 28 wrze┼Ťnia 1939 r. w┼éadze Niemiec i Zwi─ůzku Sowieckiego dokona┼éy rewizji strefy wp┼éyw├│w w Polsce i we wschodniej Europie. Za wschodnie Mazowsze i z prawobrze┼╝n─ů cz─Ö┼Ťci─ů Warszawy (Praga) i Lubelszczyzn─Ö do sowieckiej strefy wp┼éyw├│w zosta┼éa w┼é─ůczona Litwa. Prawdopodobnie przyczyn─ů zgody Niemiec na zamian─Ö Litwy za Lubelszczyzn─Ö, kt├│ra mia┼éa wraz z prawobrze┼╝n─ů cz─Ö┼Ťci─ů Warszawy przypa┼Ť─ç Zwi─ůzkowi Sowieckiemu by┼é fakt zaj─Öcia ju┼╝ Wilna przez Armi─Ö Czerwon─ů. Zaj─Öcie Litwy przez Zwi─ůzek Sowiecki by┼éo wi─Öc tylko kwesti─ů czasu. W├│wczas Moskwa zaoferowa┼éa Litwie przej─Öcie Wilna wraz z ma┼é─ů cz─Ö┼Ťci─ů Wile┼äszczyzny, jednak nie za darmo, a za cen─Ö ┼éatwiejszego zaj─Öcia Litwy przez Armi─Ö Czerwon─ů.
Micha┼é Wo┼é┼éejko w artykule Vilnius mūsų ir Lietuva rusų Wilnoteka.lt 30.10.2014 pisze: Stalin chytrze rozegra┼é t─Ö spraw─Ö z Litw─ů. Zachowanie Moskwy w zaj─Ötym polskim Wilnie stwarza┼éo wra┼╝enie, ┼╝e miasto zostanie przy┼é─ůczone do Sowieckiej Republiki Bia┼éoruskiej. Jednak jednocze┼Ťnie Moskwa wysy┼éa┼éa sygna┼éy do Kowna, ┼╝e jest skora przy┼é─ůczy─ç miasto do Litwy, chocia┼╝, jak wspomnia┼éem, to Litwini pierwsi rozpocz─Öli flirt z Moskw─ů. Armia Czerwona zaj─Ö┼éa Wilno 19 wrze┼Ťnia 1939 r. i jeszcze tego samego dnia odby┼éo si─Ö posiedzenie rady ministr├│w Litwy, podczas kt├│rego polecono pos┼éowi nadzwyczajnemu i pe┼énomocnemu rz─ůdu Litwy w Moskwie, aby powiadomi┼é rz─ůd sowiecki, ┼╝e zaj─Öte przez wojska sowieckie terytorium Wile┼äszczyzny (dos┼é. kraju wile┼äskiego) zamieszka┼ée jest przez Litwin├│w i Litwa ma prawa do tego terytorium. W rzeczy samej, jeszcze tego samego dnia Ladasowi Natkevi─Źiusowi, przedstawicielowi Litwy, uda┼éo si─Ö spotka─ç w Moskwie z sowieckim ministrem spraw zagranicznych Wiaczes┼éawem Mo┼éotowem. Zachowa┼éa si─Ö obszerna, oznaczona gryfem „poufne”, notatka z tej rozmowy sporz─ůdzona przez litewskiego dyplomat─Ö. Natkevi─Źius przypomnia┼é komisarzowi spraw zagranicznych ZSRS o umowie sowiecko-litewskiej z 12 lipca 1920 r., oraz ┼╝e na jej mocy ustalona zosta┼éa granica pomi─Ödzy Litw─ů a Rosj─ů Sowieck─ů i ┼╝e Litwini w spos├│b czynny pomogli w├│wczas Armii Czerwonej w jej zmaganiach z Polakami. Litewski dyplomata podkre┼Ťla┼é, ┼╝e strona sowiecka niejednokrotnie p├│┼║niej potwierdza┼éa, i┼╝ umowa ta jest wi─ů┼╝─ůca dla obu stron, zaznaczaj─ůc jednocze┼Ťnie, i┼╝ pa┼ästwo litewskie pomimo tego, ┼╝e nawi─ůza┼éo stosunki mi─Ödzypa┼ästwowe z Polsk─ů w 1938 r. nigdy nie wyrzek┼éo si─Ö swych praw do terytorium przyznanego Litwie w traktacie sowiecko-litewskim z 12 lipca 1920 r. Mo┼éotow odpowiedzia┼é, ┼╝e w┼éadze sowieckie pami─Ötaj─ů o swoich zobowi─ůzaniach wobec Litwy i ┼╝e problem Wilna mo┼╝e by─ç rozwi─ůzany pomy┼Ťlnie dla Litwy, ale trzeba z tym poczeka─ç z powodu nadal toczonych walk. Oczywi┼Ťcie nie powiedzia┼é o g┼é├│wnej przyczynie zw┼éoki, kt├│r─ů by┼éo to, ┼╝e zgodnie z paktem sowiecko-niemieckim z 23 sierpnia 1939 r. Litwa Kowie┼äska mia┼éa by─ç zaj─Öta przez Niemcy. Mo┼éotow zrozumia┼é w├│wczas, ┼╝e dzia┼éanie Litwin├│w jest z┼éamaniem og┼éoszonej przez nich samych neutralno┼Ťci i przez to otwiera pole do nowej gry i weryfikacji ustale┼ä z Niemcami z 23 sierpnia 1939 r. Inicjatywa Litwin├│w dawa┼éa wreszcie mo┼╝liwo┼Ť─ç wci─ůgni─Öcia Litwy w orbit─Ö wp┼éyw├│w ZSRS, co de facto oznacza┼éo przysz┼é─ů okupacj─Ö jej terytorium przez Sowiet├│w. W dniach 27-28 wrze┼Ťnia 1939 r. z udzia┼éem Joachima von Ribbentropa, Wiaczes┼éawa Mo┼éotowa oraz samego J├│zefa Stalina zosta┼éa ustalona strefa wp┼éyw├│w w Europie Wschodniej mi─Ödzy Niemcami i Zwi─ůzkiem Sowieckim. W ich wyniku los Litwy zosta┼é na nowo przes─ůdzony. Mo┼éotow i Stalin otrzymali Litw─Ö w zamian za odst─ůpienie Niemcom wschodniego Mazowsza z lewobrze┼╝n─ů cz─Ö┼Ťci─ů Warszawy i Lubelszczyzny, a wi─Öc ziem zamieszka┼éych przez Polak├│w, co by┼éo nie na r─Ök─Ö Zwi─ůzkowi Sowieckiemu, rzekomo wyzwalaj─ůcemu spod polskiej okupacji Bia┼éorusin├│w i Ukrai┼äc├│w.
Po dziesi─Öciu dniach oczekiwania Litwini zostali zaproszeni na Kreml. 7 pa┼║dziernika 1939 r. do Moskwy przyby┼éa litewska delegacja rz─ůdowa na czele z ministrem spraw zagranicznych J. Urbszysem. Po d┼éugich rozmowach z Litwinami Stalin postanowi┼é sprezentowa─ç Litwie polskie Wilno i cz─Ö┼Ť─ç Wile┼äszczyzny (t─Ö najbardziej polsk─ů) za bazy wojska sowieckiego na Litwie (20 tys. ┼╝o┼énierzy; w rzeczywisto┼Ťci by┼éo ich znacznie wi─Öcej). „Si┼éa tych baz przewy┼╝sza┼éa si┼é─Ö male┼äkiej armii litewskiej. Mog─ů wi─Öc w ka┼╝dej chwili nie tylko odebra─ç „prezent” (Wilno), ale i zabra─ç ca┼é─ů Litw─Ö, kt├│r─ů trzymaj─ů w gar┼Ťci” (S. Piasecki). 10 pa┼║dziernika zosta┼é podpisa┼éy Traktat o przekazaniu Wilna Litwie i o pomocy wzajemnej mi─Ödzy Zwi─ůzkiem Sowieckim i Litw─ů. Litwini nie mogli i nie chcieli odm├│wi─ç tego daru. Wilno to spe┼énienie ich marze┼ä. Prezydent Smetona wyrazi┼é wi─Öc zgod─Ö na sowieckie warunki. Litwini z wielk─ů rado┼Ťci─ů przyjmuj─ů Wilno z r─ůk Stalina. Na ulicach Kowna rado┼Ť─ç. Litewskie gazety wypuszczaj─ů nadzwyczajne wydania. Pisz─ů o „prze┼éomie w dziejach narodu”. Ulicami maszeruj─ů wielotysi─Öczne demonstracje - wdzi─Öczno┼Ť─ç dla Stalina deklaruje nawet prawica (Marek Sterlingow Wilno. Sze┼Ť─ç razy z r─ůk do r─ůk Gazeta.pl 18.10.2009). Ale jednocze┼Ťnie bardziej trze┼║wo my┼Ťl─ůce osoby (niestety, Litwini prze┼╝arci do szpiku ko┼Ťci skrajnym nacjonalizmem nigdy nie mieli i nie maj─ů polityk├│w wielkiej klasy i wizji, jak s┼éusznie zauwa┼╝a Micha┼é Wo┼é┼éejko w Wilnotece.lt z 30.10.2014) zacz─Ö┼éy g┼éo┼Ťno i proroczo m├│wi─ç: „Vilnius mūsų ir Lietuva rusų /Wilno dla Litwy, a Litwa dla Ruskich”. Szef propagandy III Rzeszy, Joseph Goebbels od 1923 r. prowadzi┼é dziennik (29 tom├│w) i pod dat─ů 12 pa┼║dziernika 1939 r. zanotowa┼é: „W zamian za rezygnacj─Ö z suwerenno┼Ťci, Moskwa odst─ůpi┼éa Litwie Wilno. Poczciwi Litwini przyjmuj─ů to jeszcze z wdzi─Öczno┼Ťci─ů”. Litwa podpisuj─ůc z Moskw─ů traktat o przekazaniu jej Wilna brutalnie z┼éama┼éa swoj─ů neutralno┼Ť─ç og┼éoszon─ů przed wybuchem wojny. I to ju┼╝ podczas rozmowy Ladasa Natkevi─Źiusa z Wiaczes┼éawem Mo┼éotowem odbytej 19 wrze┼Ťnia 1939 r., kiedy to Litwa wysun─Ö┼éa roszczenia terytorialne wobec, co wymaga podkre┼Ťlenia, wci─ů┼╝ walcz─ůcej przeciw dw├│m wrogom Polski. I nie pomog─ů prezentowane w historiografii litewskiej tezy, ┼╝e Litwa w 1939 r. zachowa┼éa neutralno┼Ť─ç, bo to wierutne k┼éamstwo. Szkoda, ┼╝e to k┼éamstwo akceptuj─ů niekt├│rzy s┼éabo wykszta┼éceni i ma┼éo inteligentni lub przekupni historycy polscy. Po drugie traktat sowiecko-litewski by┼é sprzeczny z prawem mi─Ödzynarodowym, gdy┼╝ tereny przyznane przez Moskw─Ö Litwie stanowi┼éy w ┼Ťwietle prawa mi─Ödzynarodowego terytorium pa┼ästwa polskiego, a okupant – Moskwa nie ma prawa rozporz─ůdza─ç okupowanymi terytoriami, czyli zmienia─ç granice okupowanego terytorium, a Litwa nie mia┼éa prawa ich przyjmowa─ç od okupanta. Litwa Kowie┼äska przejmuj─ůc polskie Wilno od Stalina wzi─Ö┼éa de facto wraz z Niemcami, Zwi─ůzkiem Sowieckim i S┼éowacj─ů w IV rozbiorze Polski (po┼Ťredni udzia┼é). Pisarz historyczny S┼éawomir Koper w wywiadzie udzielonym internetowej gazecie wPolityce (12.10.2019) na pytanie: „Ilu by┼éo agresor├│w we wrze┼Ťniu 1939 r.? Tylko Niemcy i Sowieci napadli na Polsk─Ö?” odpowiedzia┼é, ┼╝e: „Do tego grona nale┼╝y jeszcze zaliczy─ç S┼éowak├│w i Litwin├│w. Pierwsi wkroczyli razem z Wehrmachtem, a drudzy wzi─Öli udzia┼é w rozbiorze Polski zajmuj─ůc Wile┼äszczyzn─Ö” (ale w Polsce o tym g┼éo┼Ťno si─Ö nie m├│wi i st─ůd to pytanie do S┼éawomira Kopera). Polako┼╝erczy odrodzony ponownie litewski Zwi─ůzek Wyzwolenia Wilna triumfowa┼é, a zaczadzony polako┼╝erstwem deklarowa┼é: „Pragniemy bliskiego i przyjaznego s─ůsiedztwa z ZSRR” (M. Kosman). ┼╗yczenie ich spe┼éni┼éo si─Ö nawet ponad to czego chcieli. W latach 1940-1991 Litwa by┼éa cz─Ö┼Ťci─ů Zwi─ůzku Sowieckiego. I jak si─Ö okaza┼éo, przekazanie Litwie Wilna i cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny by┼éo po prostu zwyk┼é─ů „po┼╝yczk─ů”.
Rozmowa Ladasa Natkevi─Źiusa z Wiaczes┼éawem Mo┼éotowem odbyta 19 wrze┼Ťnia 1939 r. by┼éa ┼║r├│d┼éem p├│┼║niejszej zgody suwerennych w┼éadz litewskich na utrat─Ö przez Litw─Ö niepodleg┼éo┼Ťci, poprzez instalacj─Ö wojskowych baz sowieckich na terytorium Litwy; dlatego oskar┼╝anie dzi┼Ť Moskwy za rzekomo bezprawn─ů okupacj─Ö Litwy jest niezgodne z prawd─ů. Micha┼é Wo┼é┼éejko stawia pytanie: Czy zatem nie sta┼éo si─Ö tak, ┼╝e niepohamowana ┼╝─ůdza posiadania Wilna przez kierownictwo pa┼ästwa litewskiego pchn─Ö┼éa ich w "sowieckie ┼éapy"? Zaryzykowa┼ébym tak─ů tez─Ö. Nale┼╝y wi─Öc postawi─ç pytanie, co by si─Ö sta┼éo, gdyby faktycznie w┼éadze z Kowna trzyma┼éy si─Ö twardo og┼éoszonej przez nich samych zasady neutralno┼Ťci. Z pewno┼Ťci─ů Niemcy wymog┼éyby na Litwie sojusz wojskowy i zwasalizowa┼éyby Litw─Ö. Dowodz─ů tego ich dzia┼éania we wrze┼Ťniu 1939 r., w tym wskazany wy┼╝ej projekt umowy obronnej. Niemniej trudno wyobrazi─ç sobie, ┼╝e Litwa by┼éaby w pierwszych latach wojny okupowana przez III Rzesz─Ö, a tym bardziej, by Niemcy dokonali wyw├│zki i eksterminacji ludno┼Ťci, tak jak to uczynili Sowieci w czerwcu 1941 r. I rzecz najwa┼╝niejsza: nawet w wymuszonym sojuszu z III Rzesz─ů, upragnione Wilno sta┼éoby si─Ö po trupie Polski w┼éasno┼Ťci─ů Litwin├│w. Czasem bywa tak, ┼╝e d─ů┼╝enie do celu za wszelk─ů cen─Ö, powoduje, ┼╝e wy┼é─ůcza si─Ö racjonalne my┼Ťlenie, pragmatyzm i zdrowy rozs─ůdek. Przestaje obowi─ůzywa─ç kalkulacja zysk├│w i strat. Posiadanie Wilna przez 7 miesi─Öcy kosztowa┼éo nar├│d litewski ogromn─ů cen─Ö i do tego zupe┼énie nieadekwatn─ů do zysku. P┼éynie z tej historii nauka. Nigdy nie wolno by─ç talmudycznym i nigdy nie nale┼╝y paktowa─ç - co nale┼╝y podkre┼Ťli─ç - z w┼éasnej woli z diab┼éem. Tym akurat w 1939 roku byli bolszewicy. Przed 75. laty, zar├│wno politycy, jak i spo┼éecze┼ästwo litewskie, w og├│le nie zdawali sobie sprawy z b┼é─Öd├│w, jakie pope┼énili. Niech ┼Ťwiadczy o tym chocia┼╝by, dzi┼Ť szokuj─ůcy, fragment tekstu profesora Fabionisa Keme┼íisa zamieszczony 11 pa┼║dziernika 1939 roku na ┼éamach gazety Mūsų Vilnius - organu Zwi─ůzku Wyzwolenia Wilna. Pisa┼é on – „19 lat cierpieli┼Ťmy z powodu utraty Wilna, teraz je mamy! - pisa┼é naukowiec - Nasz wschodni s─ůsiad - Wielka Rosja - po czasowym przej─Öciu z r─ůk okupanta naszej stolicy i kraju wile┼äskiego - zwr├│ci┼é je nam. Czy┼╝ trzeba wyja┼Ťnia─ç, jak donios┼éy krok uczyni┼é ZSRS? […] Pragniemy bliskiego i przyjaznego s─ůsiedztwa z ZSRS"”.
Spe┼énia┼é si─Ö sen mieszka┼äc├│w Litwy Kowie┼äskiej o litewskim Wilnie. I nie mia┼éo najmniejszego znaczenia, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç z nich w og├│le tego miasta nie zna┼éa, a dziesi─ůtki, ba, mo┼╝e setki tysi─Öcy Litwin├│w nigdy grodu nad Wili─ů nawet nie widzia┼éa na oczy. Czy to jednak by┼éo takie wa┼╝ne? Czy mia┼éo jakie┼Ť znaczenie, ┼╝e Wilno by┼éo w istocie miastem polskim, zamieszka┼éym g┼é├│wnie przez tych okropnych, cz─Östo znienawidzonych Polak├│w, obok kt├│rych ┼╝yli ┼╗ydzi, Rosjanie i Bia┼éorusini? Tych ostatnich - o zgrozo - by┼éo w Wilnie nawet wi─Öcej ni┼╝ Litwin├│w i r├│wnie┼╝ ┼Ťnili o tym, ┼╝e to najpi─Ökniejsze miasto p├│┼énocnej Europy b─Ödzie kiedy┼Ť stolic─ů ich pa┼ästwa, ┼╝e miasto nie ma przesz┼éo┼Ťci litewskiej. To wszystko by┼éo wtedy bez znaczenia. Wa┼╝ne by┼éo tylko to, co dzieje si─Ö „tu i teraz”, ┼╝e Wilno jest litewskie. Vilnius mūsų - dar┼éa si─Ö wniebog┼éosy rozemocjonowana m┼éodzie┼╝ ze Zwi─ůzku Wyzwolenia Wilna. W patriotyczno-efekciarskie tony bili poruszeni publicy┼Ťci i politycy. I zgo┼éa niewielu zdawa┼éo sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e by┼é to pocz─ůtek ko┼äca niepodleg┼éo┼Ťci Litwy. Bo w┼éa┼Ťnie utrata niepodleg┼éo┼Ťci by┼éa cen─ů za paktowanie z diab┼éem, czyli Sowietami i za przyj─Öcie z ich r─ůk prezentu, jakim by┼éo Wilno. Czy nale┼╝y dodawa─ç, ┼╝e to zawsze jest to cena najwy┼╝sza dla ka┼╝dego narodu? (Micha┼é Wo┼é┼éejko Vilnius mūsų ir Lietuva rusų Wilnoteka.lt 30.10 2014).
Chocia┼╝ uk┼éad sowiecko-litewski z 10 pa┼║dziernika 1939 r. nawi─ůzywa┼é do traktatu litewsko-sowieckiego z 12 VII 1920 r., to jednak nie przywraca┼é granicy sowiecko-litewskiej przewidzianej tym traktatem. Moskwa uzna┼éa, ┼╝e nie mo┼╝e przekaza─ç Litwie ok. 20 000 km kw. obszaru z grubo ponad p├│┼é milionami mieszka┼äc├│w, na kt├│rym w og├│le nie ma Litwin├│w. Przyznany Litwie obszar by┼é prawie na ca┼éej d┼éugo┼Ťci w─ůskim pasem terytorium ci─ůgn─ůcym si─Ö 220 km, zaczynaj─ůcym si─Ö na po┼éudniu ko┼éo stacji kolejowej Orany i ci─ůgn─ůcym si─Ö wzd┼éu┼╝ dawnej granicy polsko-litewskiej a┼╝ do Turmontu przy dawnej granicy polsko-┼éotewskiej (Pawe┼é Eberhatdt Polska granica wschodnia 1939–1945 Warszawa 1993). Kreml przekaza┼é teraz Litwie obszar 6 880 km kw., a wi─Öc 3-4 razy mniejszy od ustalonego w 1920 r., na kt├│rym mieszka┼éo 549 000 ludzi, w tym 321 700 Polak├│w, zaledwie 31 300 Litwin├│w, 107 600 ┼╝yd├│w i 75 200 Bia┼éorusin├│w (O. ┼üossowski, M. Kosman). Aby uspokoi─ç nastroje antysowieckie w┼Ťr├│d Litwin├│w za w┼é─ůczenie Litwy do Zwi─ůzku Sowieckiego w 1940 r. Kreml przekaza┼é Litwie dodatkowo 2 647 km kw. Tak wi─Öc na przekazanym Litwie obszarze mieszka┼éo 10 razy wi─Öcej Polak├│w ni┼╝ Litwin├│w! Dlatego nawet sowiecki minister spraw zagranicznych Wiaczes┼éaw Mo┼éotow w swoim expose na V Nadzwyczajnej Sesji Rady Najwy┼╝szej ZSRR z 31 pa┼║dziernika 1939 r. powiedzia┼é m.in.: „Zwi─ůzek Sowiecki poszed┼é na przekazanie miasta Wilna Republice Litewskiej nie dlatego, ┼╝e dominuje w nim ludno┼Ť─ç litewska. Nie, w Wilnie wi─Ökszo┼Ť─ç stanowi ludno┼Ť─ç nie-litewska” („Izwiestja” nr 253 (7023), Moskwa 1 XI 1939; „Bia┼éa Ksi─Öga”, Instytut Literacki, Pary┼╝ 1964, s. 136-137). Tym samym Zwi─ůzek Sowiecki udowodni┼é, ┼╝e nie respektowa┼é prawo narod├│w do samostanowienia o w┼éasnym losie. Polacy w Wilnie mieli ┼╝y─ç pod okupacj─ů litewsk─ů tylko dlatego, ┼╝e takie by┼éo ┼╝yczenie Stalina, no i oczywi┼Ťcie Litwin├│w.
Kiedy 10 pa┼║dziernika 1939 r. zosta┼éa upubliczniona tre┼Ť─ç traktatu litewsko-sowieckiego, czyli o tym, ┼╝e Rosja przekazuje Litwie Wilno z cz─Ö┼Ťci─ů Wile┼äszczyzny, pose┼é polski w Kownie Franciszek Charwat 12 pa┼║dziernika z┼éo┼╝y┼é oficjalny protest rz─ůdu polskiego na litewsko-sowiecki zamach na integralno┼Ť─ç terytorialn─ů Polski. Na protest ten rz─ůd litewski odpowiedzia┼é dwa dni p├│┼║niej, ┼╝e nie uznaje Polski jako pa┼ästwa i nowego rz─ůdu polskiego w Pary┼╝u, poniewa┼╝ Polska, a powtarza┼é to za Hitlerem i Stalinem, jako pa┼ästwo, przesta┼éa istnie─ç z dniem 18 wrze┼Ťnia 1939 r. – Odpowiedzi udzieli┼é litewski minister spraw zagranicznych Juozas Urbsys, kt├│ry odbiera┼é Wilno od Stalina. Arogancki, bo pewny siebie i wiary, ┼╝e przysz┼éo┼Ť─ç Litwy jest zabezpieczona, dziewi─Ö─ç miesi─Öcy p├│┼║niej prze┼╝ywa┼é upadek pa┼ästwa litewskiego, kt├│re Stalin przy┼é─ůczy┼é do Zwi─ůzku Sowieckiego. A on sam pojecha┼é na koszt Stalina na zas┼éu┼╝ony urlop w wi─Özieniach sowieckich, w kt├│rych przebywa┼é przez 13 lat, o co sam si─Ö postara┼é.
Nast─ůpi┼éo wi─Öc zerwanie przez Litw─Ö stosunk├│w dyplomatycznych z Polsk─ů i wyjazd polskiego pos┼éa i attache wojskowego. Attache wojskowy w Kownie, p┼ék Leon Mitkiewicz napisa┼é w swoich Wspomnieniach kowie┼äskich (Londyn 1967): „W chwili opuszczenia Kowna nie zosta┼éy skierowane do nas ┼╝adne s┼éowa po┼╝egnania ze strony Litwin├│w. Nikt z litewskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych czy te┼╝ z litewskiego sztabu Generalnego, nie uwa┼╝a┼é za potrzebne zjawi─ç si─Ö w Poselstwie Polskim, aby zado┼Ť─ç uczyni─ç elementarnej kurtuazji”. – Prostactwo i chamstwo litewskich polityk├│w i dow├│dc├│w z rodzin ch┼éopskich, a przede wszystkim nienawi┼Ť─ç do Polski i Polak├│w da┼éy tu zna─ç o sobie. Zreszt─ů nie pierwszy i nieostatni raz.
Opiek─Ö nad Polakami na Litwie przej─Ö┼éo poselstwo brytyjskie. Nie by┼éa to za dobra opieka, st─ůd Litwini czuli si─Ö bezkarni w swym zachowaniu wobec tamtejszych Polak├│w.
Rz─ůd polski z┼éo┼╝y┼é protest rz─ůdowi litewskiemu „przeciwko paktowi i obj─Öciu przez rz─ůd Litwy ziem polskich przekazanych przez ZSRR i nie nale┼╝─ůcych do ZSRR”. Minister Zaleski protest ten, poprzez ambasador├│w, przes┼éa┼é rz─ůdom pa┼ästw sojuszniczych i neutralnych (Piotr ┼╗ary┼ä Polska – Litwa – Wilno „┼╗ycie Warszawy” 26-27.10.1991).
Mitkiewicz pisze, ┼╝e po podpisaniu traktatu litewsko-sowieckiego w Kownie odby┼éa si─Ö masowa demonstracja radosnych ze szcz─Ö┼Ťcia Litwin├│w. Przed Muzeum Wojskowym przem├│wi┼é do t┼éum├│w gen. Vladas Negavicius, kt├│ry „pozwoli┼é sobie w tragicznej dla Polak├│w chwili, na s┼éowa szyderstwa i ci─Ö┼╝kiej obrazy narodu polskiego”, ┼╝e po upadku Polski „Polacy p┼éaczliwie ┼╝ebrz─ů o kawa┼éek chleba, buty i kawa┼éek dachu nad g┼éow─ů tu, na Litwie, jako uchod┼║cy”. Tak┼╝e w gazetach litewskich, w tym tak┼╝e katolickich (!), „mno┼╝y┼éy si─Ö szyderstwa i kpiny z tragedii bratniego przez wieki narodu” polskiego (Marceli Kosman Orze┼é i Pogo┼ä Toru┼ä 1992). Niestety, r├│wnie┼╝ wielu Litwin├│w przyj─Ö┼éo z zadowoleniem upadek pa┼ästwa polskiego. Zygmunt Brzozowski wspomina: „Moi znajomi Litwini z Wi┼ékomierza, po przegranej przez Polsk─Ö wojnie, nie mogli odm├│wi─ç sobie przyjemno┼Ťci, by z odcieniem pewnego szyderstwa w g┼éosie nie zapyta─ç: „No i co z waszym honorem. Zaledwie miesi─ůc potrafili┼Ťcie stawia─ç op├│r wojskom niemieckim””. – Tymczasem Litwa Kowie┼äska nie potrafi┼éa ani jednego dnia walczy─ç w obronie swej niepodleg┼éo┼Ťci. Kilka miesi─Öcy p├│┼║niej – 15 czerwca 1940 r. odda┼éa Litw─Ö Armii Czerwonej/Zwi─ůzkowi Sowieckiemu bez oddania chocia┼╝by jednego strza┼éu! Litwini pokazali swe prawdziwe – chamskie oblicze. Co to za chrze┼Ťcijanin co cieszy si─Ö z czyjego┼Ť nieszcz─Ö┼Ťcia?! Oto do jakiego upadku moralnego doprowadzi┼é Litwin├│w nacjonalizm ich przyw├│dc├│w politycznych i ko┼Ťcielnych.
Nale┼╝y zwr├│ci─ç uwag─Ö na fakt, ┼╝e po przej─Öciu Wilna przez Litwin├│w od Zwi─ůzku Sowieckiego ani prezydent Antanas Smetona, ani rz─ůd litewski, ani wszystkie inne agendy rz─ůdu litewskiego na przenios┼éy si─Ö do Wilna – konstytucyjnej stolicy Litwy. Chocia┼╝ w mie┼Ťcie litewski garnizon wojskowy liczy┼é 7000 ┼╝o┼énierzy i by┼éo mrowie policjant├│w, bano si─Ö polskiego Wilna i prowokowania Polak├│w. Miasto tylko w konstytucji litewskiej by┼éo stolic─ů Litwy Kowie┼äskiej, a de facto polskim miastem znajduj─ůcym si─Ö pod okupacj─ů litewsk─ů. Dopiero Sowieci uczynili z Wilna faktyczn─ů stolic─Ö Litwy- Sowieckiej Litwy. Tak┼╝e hitlerowskie w┼éadze okupacyjne (1941-44) umie┼Ťcili swe urz─Ödy nie w polskim Wilnie, a tylko w Kownie, gdzie w┼Ťr├│d przyjaci├│┼é litewskich czu┼éy si─Ö bezpieczniej.
Po ataku Zwi─ůzku Sowieckiego na Polsk─Ö 17 wrze┼Ťnia 1939 r. chc─ůc unikn─ů─ç niewoli sowieckiej, granic─Ö litewsk─ů przekroczy┼éo oko┼éo 14 tysi─Öcy polskich ┼╝o┼énierzy (P. ┼üossowski) i oko┼éo 20 tysi─Öcy cywilnych uchod┼║c├│w. Dla uchod┼║c├│w wojskowych w┼éadze litewskie utworzy┼éy szereg specjalnych oboz├│w w Birsztynach, Bir┼╝ach, Kalwarii (Suwalskiej), Ko┼éotowie, Olicie, Po┼é─ůdze, Rakiszkach, Wojtkuszkach ko┼éo Wi┼ékomierza i w samym Wi┼ékomierzu. Bardzo du┼╝o internowanych ┼╝o┼énierzy uda┼éo si─Ö zbiec do wojska polskiego na Zachodzie – Francji i Anglii (Z. Brzozowski); pozostali wpadli w ┼éapy NKWD i zostali wywiezieni w g┼é─ůb Rosji, gdzie wielu z nich zosta┼éo zamordowanych. W wielu polskich prolitewskich, czyli tendencyjnych artyku┼éach i publikacjach czyta si─Ö o nadspodziewane poprawnym ustosunkowaniu si─Ö Litwin├│w do polskich uchod┼║c├│w. Okazuje si─Ö jednak, ┼╝e odnoszenie si─Ö Litwin├│w do tych Polak├│w, szczeg├│lnie do cywilnych uchod┼║c├│w nie zawsze by┼éo poprawne.
Ot├│┼╝ we wspomnieniach Stanis┼éawa Jankowskiego „Agatona” pt. Z fa┼észywym ausweisem w prawdziwej Warszawie (Warszawa 1980), w rozdziale „Litwa, ojczyzna nie moja” czytamy o tym, ┼╝e oddzia┼é ┼╝o┼énierzy polskich, w kt├│rym znajdowa┼é si─Ö Jankowski, wieziony przez Litwin├│w do obozu jenieckiego w Po┼é─ůdze, zosta┼é w Poniewie┼╝u wrogo przyj─Öty przez miejscow─ů ludno┼Ť─ç: „Otoczyli nas gestykuluj─ůc i wykrzykuj─ůc. Wygra┼╝ali nam pi─Ö┼Ťciami. Kto┼Ť rzuci┼é kamieniem w nasz samoch├│d... Wyratowa┼é nas z opresji dow├│dca szaulis├│w, zaalarmowany zbiegowiskiem na rynku. Przecisn─ů┼é si─Ö do nas z kilku swoimi lud┼║mi. Co┼Ť t┼éumaczy┼é, przekonywa┼é. Gdy to nie poskutkowa┼éo, szaulisi zdj─Öli karabiny przewieszone przez plecy. Kamieniem nikt wi─Öcej nie rzuci┼é, ale nienawistne okrzyki wt├│rowa┼éy nam, gdy┼Ťmy pod eskort─ů przeje┼╝d┼╝ali przez wrogi szpaler”. Tak┼╝e m├│j znajomy w Australii, p. Antoni Mackiewicz rodem z Litwy Kowie┼äskiej m├│wi┼é mi, ┼╝e kiedy polskich ┼╝o┼énierzy prowadzono do obozu w Wi┼ékomierzu, ludno┼Ť─ç litewska plu┼éa na nich i wyzywa┼éa ich. R├│wnie┼╝ senator J├│zef Godlewski, kt├│ry zna┼é j─Özyk litewski w swoich wspomnieniach pisze, ┼╝e jak jecha┼é autobusem w Kownie to jeden Litwin s┼éysz─ůc go m├│wi─ůcego po polsku z drugim Polakiem obruszy┼é si─Ö g┼éo┼Ťno, ┼╝e „tym Polakom, wrogom, daj─ů w┼éadze prawo pobytu, objadania i skrywania si─Ö przed wojn─ů”, a w Polpielanach, gdzie musia┼é si─Ö zameldowa─ç jako uchod┼║ca polski, jak komendant miejscowej policji, nie wiedz─ůc ┼╝e zna litewski, krzycza┼é: „Licho nada┼éo tu tych Polak├│w, co Wilno Litwie zabrali, kto ich tutaj wzywa┼é i po co w┼éadze zezwalaj─ů im za┼Ťmieca─ç Litw─Ö”.
Je┼Ťli chodzi o cywilnych uchod┼║c├│w polskich to, jak pisze Zygmunt Brzozowski, spo┼éecze┼ästwo litewskie w pierwszym okresie w stosunku do nich wykazywa┼éo du┼╝o ┼╝yczliwo┼Ťci i zrozumienia. Wyczuwa┼éo si─Ö w┼Ťr├│d Litwin├│w (ale nie bezrozumnych i antypolskich polityk├│w litewskich) niepok├│j o los samej Litwy. Tak by┼éo do momentu zaj─Öcia Wilna przez Litw─Ö. Los cywil├│w polskich by┼é nie do pozazdroszczenia. W┼éadze litewskie bardzo niezadowolone z ich pobytu w Wilnie (najch─Ötniej przekazali by ich w r─Öce sowieckie i niemieckie, co zreszt─ů w┼éa┼Ťciwie pr├│bowali robi─ç, co potwierdza Krzepkowski) ma┼éo im pomaga┼éy w ich trudnych warunkach bytowych. Gdyby nie pomoc ameryka┼äskiej misji pomocy w Kownie i Czerwonego Krzy┼╝a, a przede wszystkim Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej (B. Wierzbia┼äski, Z. Brzozowski), to przymierali by z g┼éodu i zimna.
Na takich zawzi─Ötych wrog├│w Polski i Polak├│w wychowali Litwin├│w nacjonali┼Ťci i ksi─Ö┼╝a litewscy rz─ůdz─ůcy Litw─ů i Ko┼Ťcio┼éem litewskim w latach 1918-40, kt├│rzy uwa┼╝ali siebie za chrze┼Ťcijan!
Warto w tym miejscu tak┼╝e przypomnie─ç, ┼╝e kiedy w 1990/91 r. Litwini pod przewodnictwem Sajudisu walczyli o niepodleg┼é─ů Litw─Ö, skomleli i b┼éagali polityk├│w polskich, aby Polska, jako pierwsze pa┼ästwo, uzna┼éo niepodleg┼éo┼Ť─ç Litwy, zapominaj─ůc jak po ┼éajdacku potraktowali Polsk─Ö i jej upadek oraz Polak├│w w 1939 r. (L. Mitkiewicz).
Zanim Litwini zaj─Öli Wilno, miasto od 19 wrze┼Ťnia do 28 pa┼║dziernika 1939 r. znajdowa┼éo si─Ö pod okupacj─ů Czerwonej Armii, czyli pod w┼éadz─ů sowieck─ů w ca┼éym tego s┼éowa znaczeniu. Oznacza┼éa ona represje, egzekucje, pospolity rabunek i gwa┼éty. Wraz z Armi─ů Czerwon─ů przyby┼éo Wilna NKWD, kt├│re aresztowa┼éo setki Polak├│w, g┼é├│wnie przedstawicieli polskiej administracji i elity. 25 wrze┼Ťnia mia┼éy miejsce pierwsze areszty. Aresztowano tego dnia m.in. prezydenta miasta Wiktora Maleszewskiego, wiceprezydenta Kazimierza Grodzickiego, wicewojewod─Ö wile┼äskiego Rakowskiego, prezesa Izby Kontroli Zenona Mikulskiego, dyrektora Dyrekcji Kolejowej G┼éazka i jego zast─Öpc─Ö Mazurowskiego, dyrektora Banku Rolnego Maculewicza, profesor├│w Uniwersytetu Wile┼äskiego Jakowickiego i Czarnockiego, senatora Abramowicza, znanych adwokat├│w Jamonta i Bagi┼äskiego. Aresztowani zostali tak┼╝e bracia marsza┼éka J├│zefa Pi┼ésudskiego – Jan i Kazimierz. Wszystkie te osoby zosta┼éy wywiezione na Syberi─Ö. Od pierwszego dnia okupacji Wilna rozpocz─Ö┼éa si─Ö sowiecka grabie┼╝ mienia prywatnego i publicznego. Sowieci wywozili z miasta dos┼éownie wszystko, poczynaj─ůc od mienia PKP (np. ich licz─ůcych setki ton zapas├│w w─Ögla) do wyposa┼╝enia komunalnego (np. tramwaj├│w, szyn a nawet zbiornik├│w na wod─Ö), a ko┼äcz─ůc na wyposa┼╝eniu masowo rabowanych mieszka┼ä, w tym eleganckich mebli z niekt├│rych urz─Öd├│w pa┼ästwowych, wielu cennych przedmiot├│w i antyk├│w z prywatnych kolekcji (Karol Liszewski Wojna polsko-sowiecka 1939 Londyn 1987; 28 pa┼║dziernika 1939 r. – wkroczenie wojsk litewskich do Wilna. Cz─Ö┼Ť─ç 1 - konflikt o Wilno, 1918-39 tysol.pl 29.10.2017). Dokonano tak┼╝e rabunku zasob├│w Archiwum Pa┼ästwowego i bibliotek (wywie┼║li m.in. ok 440 starodruk├│w z XVI-XVIII w.). Na wsch├│d zosta┼éo wywiezionych a┼╝ 17 wagon├│w towarowych samych archiwali├│w (Rok 1939 – rabunek archiw├│w wile┼äskich „Przegl─ůd Wschodni” t. IV, z. 2 (14) 1997). Polski znany pisarz Sergiusz Piasecki w swej ksi─ů┼╝ce Cz┼éowiek przemieniony w wilka (Londyn 1964) tak wspomina ├│wczesn─ů sowieck─ů okupacj─Ö Wilna: Zna┼éem Wilno i je lubi┼éem. By┼éo schludne, pi─Öknie po┼éo┼╝one i mia┼éo wiele pi─Öknych ┼Ťwi─ůty┼ä i du┼╝o zabytk├│w historycznych. Lecz kiedy po tu┼éaczce zwi─ůzanej z kampani─ů wrze┼Ťniow─ů zobaczy┼é miasto okupowane przez w┼éadze sowieckie zobaczy┼é to miast jakby wymar┼ée. By┼é zdumiony zmian─ů, „kt├│ra zasz┼éa w tak kr├│tkim czasie. Sklepy przewa┼╝nie pozamykane. Ulice brudne, za┼Ťmiecone. Ludzie na nich ponurzy, nieufni, marnie ubrani… W mie┼Ťcie dro┼╝yzna i brak produkt├│w. Bolszewicy zd─ů┼╝yli w ci─ůgu kilku tygodni wywie┼║─ç wszystkie zapasy ┼╝ywno┼Ťci i towar├│w, kt├│re znale┼║li w sk┼éadach pa┼ästwowych i prywatnych. Wywieziono nawet sprz─Öt z ma┼éych fabryk i kompletne urz─ůdzenie jedynej w Polsce fabryki aparat├│w radiowych „Elektryt”, kt├│ra zatrudnia┼éa 1100 robotnik├│w i by┼éa dum─ů Wilna oraz za┼éo┼╝on─ů przed wojn─ů fabryk─Ö lniarsk─ů z podwile┼äskiej Nowej Wilejki wraz z jej dyrektorem Zapa┼Ťnikiem. Z olbrzymiego magazynu uniwersalnego „Braci Jab┼ékowskich” zabrano nie tylko wszystkie towary, lecz nawet drzwi obrotowe… Bolszewicy przeka┼╝─ů Litwie Wile┼äszczyzn─Ö, kt├│r─ů obrabowali doszcz─Ötnie…”.
27 pa┼║dziernika 1939 r. korpus ekspedycyjny wojsk litewskich, sk┼éadaj─ůcy si─Ö z si┼é piechoty, kawalerii oraz czo┼ég├│w, dowodzony przez gen. Vincasa Vitkauskasa, przekroczy┼é dawn─ů granic─Ö z Polsk─ů. W asy┼Ťcie delegowanych oficer├│w Armii Czerwonej uroczy┼Ťcie przepi┼éowano szlabany graniczne i zniesiono wszystkie inne oznakowania pa┼ästwowo┼Ťci polskiej, kt├│re zosta┼éy nast─Öpnie spalone na stosach. Do Wilna wojska litewskie wkroczy┼éy 28 pa┼║dziernika 1939 r., a wkracza┼éy w cieniu wojsk sowieckich zgrupowanych na centralnym placu miasta - placu Katedralnym. „┼╗o┼énierze z Pogoni─ů na czapkach przekraczali rogatki miasta entuzjastycznie witani, jak donosi┼éa p├│┼║niej litewska prasa z Kowna, przez t┼éumy wiwatuj─ůcej ludno┼Ťci. W┼éadze litewskie zadba┼éy nale┼╝ycie zar├│wno o „publik─Ö”, jak i entuzjazm (ju┼╝ w├│wczas wa┼╝ny by┼é pijar). Nim jeszcze dziarscy kawalerzy┼Ťci z 3 pu┼éku dragon├│w na swych rumakach oraz ich koledzy z piechoty defilowali po wile┼äskim bruku, do Wilna ┼Ťci─ůgni─Öto autobusami grupy m┼éodzie┼╝y z Kowna, Wi┼ékomierza i innych miast tzw. Litwy Kowie┼äskiej. Wyposa┼╝eni w okoliczno┼Ťciowe transparenty, zbudowali bramy triumfalne i przy wsparciu garstki miejscowych wilnian pochodzenia litewskiego krzyczeli na widok ┼╝o┼énierzy - jak donosi┼é jeden z korespondent├│w prasy kowie┼äskiej - a┼╝ do ochrypni─Öcia: valio (hurra) (Micha┼é Wo┼é┼éejko Vilnius mūsų ir Lietuva rusų Wilnoteka.lt 30.10 2014). Tej propagandowej hucpie przypatrywali si─Ö gapie bez entuzjazmu. Bo byli to przecie┼╝ nowi okupanci. Chocia┼╝ by┼é to u┼Ťwi─Öcony historyczny zwyczaj, nie wita┼éy ich tak┼╝e dzwony licznych ko┼Ťcio┼é├│w wile┼äskich (co rozw┼Ťcieczy┼éo Litwin├│w), bo by┼éy to ko┼Ťcio┼éy polskie, a nowi w┼éadcy Wilna okupantami. Wilno p┼éaka┼éo nad tym wydarzeniem. Jak wspomina znany dziennikarz warszawski, kt├│ry przez wojn─Ö znalaz┼é si─Ö w Wilnie Mieczys┼éaw Krzepkowski, dzie┼ä ten by┼é ponury i d┼╝d┼╝ysty, a po ulewnym deszczu w nocy, urz─ůdzona nast─Öpnego dnia defilada poprzedzona zawieszeniem sztandaru litewskiego na baszcie zamkowej (nazywanej dzisiaj Giedymina) odby┼éa si─Ö na placu Katedralnym pe┼énym ka┼éu┼╝ i b┼éota. Natomiast J├│zef Godlewski pisze: „Wojska litewskie, zreszt─ů nieliczne, wesz┼éy do Wilna przy d┼║wi─Ökach orkiestry i przedefilowa┼éy ulicami. Wilnianie poznali siod┼éa naszej (polskiej) kawalerii, konie oraz przemalowane samochody (przej─Öte od ┼╝o┼énierzy polskich kt├│rzy szukali schronienia na Litwie przed Armi─ů Czerwon─ů), kt├│re teraz s┼éu┼╝y┼éy nowym gospodarzom litewskim, dragonom pu┼éku „┼╗elaznego Wilka””.
„Od tego czasu do aneksji Litwy przez ZSRS w czerwcu 1940 r. tereny te znajdowa┼éy si─Ö pod faktyczn─ů okupacj─ů litewsk─ů, bez wypowiedzenia wojny Pa┼ästwu Polskiemu” (28 pa┼║dziernika 1939 r. – wkroczenie wojsk litewskich do Wilna. Cz─Ö┼Ť─ç 1 - konflikt o Wilno, 1918-39 tysol.pl 29.10.2017).
Sergiusz Piasecki tak wspomina dzie┼ä 28 pa┼║dziernika 1939 r.: „NARESZCIE Litwini zaj─Öli miasto. Ludno┼Ť─ç odetchn─Ö┼éa z ulg─ů. Ale nie by┼éa to rado┼Ť─ç. Uwa┼╝ano, ┼╝e z┼éo mniejsze zast─ůpi┼éo z┼éo du┼╝e. Przypuszczano jednak, ┼╝e zacznie si─Ö normalne ┼╝ycie” (Cz┼éowiek przemieniony w wilka Londyn 1964). Najbli┼╝sze dni okupacji litewskiej udowodni┼éy co innego, a mianowicie, ┼╝e okupacja sowiecka by┼éa mimo wszystko mniejszym z┼éem od okupacji sowieckiej! Bowiem okaza┼éo si─Ö, pisze Piasecki, ┼╝e „tylko trzy czwarte procentu ludno┼Ťci litewskiej (w Wilnie) oraz przyje┼╝d┼╝aj─ůcy teraz z rdzennej Litwy wojskowi, urz─Ödnicy, kupcy, studenci, s─ů tubylcami, natomiast 99 procent s─ů to obcokrajowcy – nawet je┼Ťli tutaj si─Ö urodzili, a ich przodkowie ┼╝yli w Wilnie od stuleci… (Ci nowo upieczeni „tubylcy” wile┼äscy przybyli z Kowna) „Od razu wprowadzili, jako urz─Ödowy i wszystkich obowi─ůzuj─ůcy, j─Özyk litewski i zamienili nazwy ulic na litewskie”. Roman Korab-┼╗ebryk uzupe┼énia t─Ö wypowied┼║: „Na pocz─ůtku grudnia (1939) wesz┼éa w ┼╝ycie ustawa o obywatelstwie, uchwalona specjalnie dla Wile┼äszczyzny. Wed┼éug tej ustawy obywatelstwo litewskie przys┼éugiwa┼éo tym, kt├│rzy w dniu 6 sierpnia 1920 roku, mieszkaj─ůc na terytorium obecnej Litwy, mieli uko┼äczone osiemna┼Ťcie lat i kt├│rzy zamieszkiwali tam r├│wnie┼╝ 27 pa┼║dziernika 1939 roku. Kto nie spe┼énia┼é tych i innych rygorystycznych warunk├│w ustawy, stawa┼é si─Ö „obcokrajowcem”, cz┼éowiekiem pozbawionym praw. Musia┼é ubiega─ç si─Ö o prawo pobytu, nie wolno mu by┼éo wykonywa─ç wielu zawod├│w. Nie m├│g┼é by─ç urz─Ödnikiem pa┼ästwowym lub samorz─ůdowym, nauczycielem, adwokatem, lekarzem, aptekarzem, ksi─Ögarzem czy kolejarzem, a nawet nie m├│g┼é by─ç kierowc─ů. Okaza┼éo si─Ö, ┼╝e wielu mieszka┼äc├│w Wilna osiad┼éych w nim od pokole┼ä, nie m├│wi─ůc o tych, kt├│rzy przybyli do niego w okresie mi─Ödzywojennym, zosta┼éo zaliczonych do kategorii „obcokrajowc├│w”. Wed┼éug oblicze┼ä litewskich w┼éadz administracyjnych w Wilnie zamieszkiwa┼éo oko┼éo 150 000 obcokrajowc├│w (g┼é├│wnie Polacy i cz─Ö┼Ť─ç polskich ┼╗yd├│w)… nie licz─ůc uchod┼║c├│w wojennych. Zacz─Ö┼éy si─Ö zwolnienia z pracy Polak├│w nie uprawnionych do litewskiego obywatelstwa. Do maja 1940 r. zwolniono ponad 4000 nauczycieli, kolejarzy i pracownik├│w administracyjnych”. W cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny przyznanej Litwie, Litwini namawiali ch┼éop├│w polskich do przyj─Öcia obywatelstwa litewskiego, a przy wystawianiu paszportu nagminnie usi┼éowano przerabia─ç na mod┼é─Ö litewsk─ů wpisywane nazwiska” (Lublin 1991).
Wilno sta┼éo si─Ö litewskie (tylko pod wzgl─Ödem administracyjnym). „Nale┼╝y jednak zaznaczy─ç, ┼╝e pomimo licznych zapowiedzi, rz─ůd litewski nie przeni├│s┼é stolicy pa┼ästwa (z Kowna) do Wilna. Przyczyn by┼éo wiele. Z jednej strony obawa przed komplikacjami na forum mi─Ödzynarodowym, z drugiej strony niewielka liczba Litwin├│w w Wilnie utrudnia┼éa zorganizowanie administracji centralnej” (Pawe┼é Eberhatdt Polska granica wschodnia 1939–1945 Warszawa 1993). Trzecim powodem r├│wnie wa┼╝kim by┼éo to, ┼╝e dominuj─ůca w mie┼Ťcie ludno┼Ť─ç polska, kt├│ra a┼╝ za dobrze wiedzia┼éa o prze┼Ťladowaniu Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej, odrzuca┼éa litewsk─ů okupacj─Ö Wilna. Boj─ůc si─Ö w┼éa┼Ťnie wrogiej reakcji ze strony Polak├│w, ┼Ťci─ůgni─Öto do miasta ca┼é─ů mas─Ö policjant├│w i wojska, a w wydanej nast─Öpnego dnia z okazji zaj─Öcia miasta jednodni├│wce „Witaj Litwo!” prezydent Litwy Antonas Smetona stwierdza┼é, ┼╝e: „Litwa otrzyma┼éa Wilno w rezultacie d┼éugotrwa┼éej przyja┼║ni, jaka ┼é─ůczy j─ů z Sowietami” oraz chc─ůc spacyfikowa─ç chocia┼╝by tylko cz─Ö┼Ťciowo wrog─ů postaw─Ö Polak├│w wobec Litwy i litewskiej okupacji Wilna zapewnia┼é Polak├│w, ┼╝e: „Przychodzimy bracia nie ciemi─Ö┼╝y─ç, lecz kocha─ç, nie burzy─ç, lecz budowa─ç. Przychodzimy, nios─ůc porz─ůdek i prac─Ö. Przynosimy prawo i sprawiedliwo┼Ť─ç. Litwa jest ojczyzn─ů nas wszystkich i my wszyscy jej synowie i c├│rki mamy r├│wne prawa i jednak─ů jej mi┼éo┼Ť─ç i szacunek. Nie ma na Litwie zwyczaju prze┼Ťladowa─ç za wiar─Ö i mow─Ö b─ůd┼║ przekonania poszczeg├│lnych ludzi” [ostatnie zdanie nios┼éo oczywist─ů nieprawd─Ö: w okresie mi─Ödzywojennym w Republice Litewskiej prze┼Ťladowano i wynaradawiano mieszaj─ůcych tam Polak├│w i przedstawicieli innych narod├│w] (Maciej Orzeszko 28 pa┼║dziernika 1939 r. – wkroczenie wojsk litewskich do Wilna. Litewska okupacja Wile┼äszczyzny 1939-40 BlogRepublika.com 13 XI 2015, Marceli Kosman Orze┼é i Pogo┼ä Warszawa 1992).
To chyba najobrzydliwszy przyk┼éad zak┼éamanej nacjonalistyczno-rasistowsko-semifaszystowskiej propagandy litewskiej w jej historii. Jak┼╝e bliskiej z ducha i tre┼Ťci propagandzie sowieckiej (chocia┼╝by s┼éowa hymnu sowieckiego: Chwa┼éa ci, ojczyzno/Ty┼Ť ziemia swobody/lud├│w przyja┼║ni ostojo i stra┼╝). Bowiem nied┼éugo potem przedstawicielom spo┼éeczno┼Ťci polskiej w Wilnie oficjalny przedstawiciel litewskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, pan Ceceta, brutalnie o┼Ťwiadczy┼é, ┼╝e Polacy w Wilnie maj─ů do wyboru: przyj─ů─ç narodowo┼Ť─ç litewsk─ů, oraz m┼éod─ů i pr─Ö┼╝n─ů ludow─ů kultur─Ö litewsk─ů zamiast (trzyma─ç si─Ö) starej i obcej kultury szlacheckiej, - albo uzna─ç si─Ö za obcych mieszka┼äc├│w Litwy na prawach mi─Ödzynarodowego statusu narodowych mniejszo┼Ťci (Kazimierz Okulicz Ostatnie s┼éowo oskar┼╝onego „Kultura” Nr 4 1976, Pary┼╝). By┼éo to zgodne ze stanowiskiem rz─ůdu i nacjonalist├│w litewskich oraz litewskiego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego! (M. Orzeszko), kt├│rzy postulowali brutaln─ů rozpraw─Ö z Polakami, a w szczeg├│lno┼Ťci z polsk─ů inteligencj─ů i duchowie┼ästwem, w kt├│rych widziano g┼é├│wnych wrog├│w pa┼ästwa litewskiego.
Pierwszym pe┼énomocnikiem rz─ůdu litewskiego w Wilnie zosta┼é Antanas Merkys, dotychczasowy gubernator Kowna. Bardzo szybko wymieniono administracj─Ö na litewsk─ů. Przys┼éani z Kowna urz─Ödnicy na pocz─ůtku w rozmowie u┼╝ywali j─Özyka polskiego (ci─ůgle znanego przez wiele tysi─Öcy Litwin├│w), ale wkr├│tce udawali, ┼╝e nie rozumiej─ů naszego j─Özyka (Aleksander Kropiwnicki Obok Litwin├│w „Tygodnik Solidarno┼Ť─ç” 20.9.1991). Wkr├│tce Merkysa, kt├│ry zosta┼é premierem, zast─ůpi┼é go Kazys Bizauskas, zwolennik ostrego kursu wobec Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. Rozpocz─ů┼é on brutaln─ů walk─Ö z Polakami i z polsko┼Ťci─ů w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. Ju┼╝ w listopadzie 1939 r. attach├ę wojskowy Polski w Kownie do po┼éowy pa┼║dziernika 1939 r. Leon Mitkiewicz pisa┼é: „Litwini prowadz─ů, jak wynika z raport├│w otrzymywanych ju┼╝ w Pary┼╝u (pod koniec 1939 r.), skrajnie eksterminacyjn─ů, szowinistyczn─ů polityk─Ö wzgl─Ödem Polak├│w na terenie zaj─Ötych przez nich obszar├│w Rzeczypospolitej na Wile┼äszczy┼║nie i w samym Wilnie, licz─ůc si─Ö z tym, ┼╝e zako┼äczenie wojny obecnej pozostawi te obszary pod ich w┼éadz─ů. Nie chc─Ö wdawa─ç si─Ö w tej chwili w szczeg├│┼éowe rejestrowanie fakt├│w, ilustruj─ůcych post─Öpowanie w┼éadz litewskich w „oddanych” im przez Moskw─Ö Wilnie i Wile┼äszczy┼║nie, w stosunku do ludno┼Ťci polskiej. Ale mo┼╝na ju┼╝ teraz niezbicie stwierdzi─ç, ┼╝e polityka tych w┼éadz nie przynosi im zaszczytu i nie przyczynia si─Ö do pomniejszenia uraz├│w powsta┼éych wzajemnie pomi─Ödzy s─ůsiaduj─ůcymi ze sob─ů narodami – litewskim i polskim”.
Zbrojnym ramieniem okupanta litewskiego by┼éo skierowane do Wilna i na Wile┼äszczyzn─Ö mrowie policjant├│w i wojska, kt├│rych celem by┼éo t┼éumi─ç w zarodku bunt albo manifestacje prze┼Ťladowanych Polak├│w. Od pierwszego dnia okupacji litewscy policjanci (Polacy nazywali kalakutasami – indykami, bo byli upstrzeni kolorowymi pi├│rami) u┼╝ywali przemocy nad wyraz cz─Östo. W swoich wspomnieniach z tego okresu M. Krzepkowski pisze, ┼╝e policjanci bili brutalnie Polak├│w przy pierwszej lepszej okazji lub nawet bez niej. W Wilnie z b┼éogos┼éawie┼ästwem w┼éadz i policji panoszy┼éy si─Ö litewskie boj├│wki, kt├│re atakowa┼éy ludzi m├│wi─ůcych po polsku. Tymczasem korespondencje litewskiej prasy z Wilna s─ů entuzjastyczne i zasypiaj─ůce spo┼éecze┼ästwo litewskie k┼éamliwymi informacjami o tym z jak─ů rado┼Ťci─ů mieszka┼äcy Wilna przyjmuj─ů litewskie panowanie w mie┼Ťcie: „Tysi─ůce os├│b rozpocz─Ö┼éo nauk─Ö j─Özyka litewskiego!”. O osobach, kt├│re m├│wi─ů po polsku, a nie znaj─ů litewskiego, pisze si─Ö: „Litwini, kt├│rzy zapomnieli swojego ojczystego j─Özyka” (Marek Sterlingow Wilno. Sze┼Ť─ç razy z r─ůk do r─ůk Gazeta.pl 18.10.2009).
Litewskie w┼éadze miasta rozpocz─Ö┼éy stosowanie polityki fakt├│w dokonanych. Pierwsz─ů decyzj─ů Kazysa Bizauskasa by┼éa zmiana nazw dzielnic i ulic na litewskie, przy czym mia┼éa ona charakter totalny, co by┼éo postulatem litewskiego Ruchu Narodowego. Znikn─Öli wszyscy dotychczasowi patroni, nie tylko – co by┼éo jeszcze zrozumia┼ée – tacy jak J├│zef Pi┼ésudski czy Lucjan ┼╗eligowski, ale te┼╝ np. Adam Mickiewicz. Litwini w swoim zapale zmieniali nawet nazwy funkcjonuj─ůce od ┼Üredniowiecza (tak znali histori─Ö miasta!). Wszystkie god┼éa polskie nocami zosta┼éy zbite, zerwane lub zamalowane, nie oszcz─Ödzono Or┼éa Polskiego na Ostrej Bramie. Nast─Öpnie nakazano usuni─Öcia wszystkich polskich napis├│w i szyld├│w z przestrzeni publicznej. Jednocze┼Ťnie w Wilnie, w kt├│rym tylko 1-1,5% jego mieszka┼äc├│w zna┼éo j─Özyk litewski, okupanci litewscy uczynili go jedynym oficjalnym j─Özykiem – wszystkie rozmowy z urz─Ödnikami musia┼éy by─ç prowadzone po litewsku, a podania i papierkowe rzeczy musia┼éy by─ç pisane po litewsku. By┼é to prawdziwy koszmar dla tubylczej ludno┼Ťci – Polak├│w i
┼╗yd├│w (ponad 95% ludno┼Ťci miasta); ciekawe jakby czuli si─Ö Litwini, gdyby dzisiaj dostali si─Ö pod panowanie chi┼äskie i Chi┼äczycy wprowadzili od jutra j─Özyk chi┼äski jako JEDYNY oficjalny j─Özyk?! Litwini o tym nie my┼Ťleli. Jak prawdziwi sady┼Ťci cieszyli si─Ö, ┼╝e mog─ů dokucza─ç Polakom. Oczywi┼Ťcie, od razu przyst─ůpili tak┼╝e do litewszczenia polskich nazwisk.
Sprowokowa┼éo to Polak├│w do buntu, do kt├│rego dosz┼éo 2 listopada 1939 r. podczas legalnej manifestacji na cmentarzu na wile┼äskiej Rossie przy p┼éycie z sercem marsza┼éka Pi┼ésudskiego. Wbrew wcze┼Ťniejszym ustaleniom t┼éum 5-6 tysi─Öcy os├│b ruszy┼é ku miastu z antylitewskimi okrzykami, ┼╝─ůdaj─ůc wolnej Polski, zdzieraj─ůc litewskie flagi” („Kultura” Nr 1/352 / 2/353, Pary┼╝). Pod Ostr─ů Bram─ů demonstranci zostali spacyfikowani przez litewsk─ů policj─Ö – pobito ca┼é─ů mas─Ö demonstrant├│w i aresztowano kilkaset os├│b, w tym bardzo wielu uczni├│w.
Niezra┼╝ony narastaj─ůcym buntem Polak├│w, rz─ůd litewski i ich namiestnik w Wilnie Kazys Bizauskas realizowali wytrwale swoj─ů totaln─ů walk─Ö z Polakami w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie i z polsko┼Ťci─ů tej ziemi. Tym bezwzgl─Ödnej, ┼╝e teraz nie musieli si─Ö liczy─ç z pa┼ästwem polskim.
Niepowodzeniem zako┼äczy┼éa si─Ö te┼╝ pr├│ba stworzenia legalnej polskiej reprezentacji. Powo┼éany na pocz─ůtku listopada 1939 r. Komitet Polski pod kierownictwem Bronis┼éawa Krzy┼╝anowskiego nie zosta┼é uznany przez w┼éadze litewskie (M. Orzeszko), jak r├│wnie┼╝ ┼╝adna inna organizacja polska nie zosta┼éa zalegalizowana. Tolerowane by┼éy jedynie, ale bez zalegalizowania: Komitet Polski, Polska Sekcja Pomocy przy Litewskim Czerwonym Krzy┼╝u i Komitet Uchod┼║c├│w tak┼╝e dzia┼éaj─ůcy przez Litewskim Czerwonym Krzy┼╝u; do tych dwu ostatnich instytucji w spos├│b oficjalny przydzielono przedstawiciela wywiadu litewskiego. Jednocze┼Ťnie Litwini wprowadzili system konfident├│w, a przy pomocy konfident├│w zak┼éadali tajne „polskie” organizacje, aby zape┼éni─ç wi─Özienia Polakami (setki dzia┼éaczy polskich trafi┼éo do wi─Özie┼ä), a gdy nie by┼éo dostatecznych podstaw do oskar┼╝enia, wysy┼éano wybrane osoby bez s─ůdu, administracyjne. Do rob├│t przymusowych. Wszystkie polskie centrale gospodarcze zosta┼éy przymusowo zlikwidowane, a ca┼éy ich maj─ůtek bez ┼╝adnej podstawy prawnej zosta┼é przej─Öty przez odpowiednie centrale litewskie, kt├│re ju┼╝ p├│┼║niej stara┼éy si─Ö pozawiera─ç niezwykle niekorzystne umowy likwidacyjne. Maj─ůtek nieruchomy i inwentarz instytucji i organizacji posiadaj─ůcych centrale poza terenem okupacji litewskiej, pomimo posiadania rejentalnych plenipotencji w Wilnie, zosta┼é zaj─Öty przez w┼éadze litewskie (np. Zwi─ůzek Osadnik├│w, Wile┼äskie Towarzystwo Organizacji i K├│┼éek Rolniczych itp.). Maj─ůtek organizacji lokalnych zabrano przez rozwi─ůzanie organizacji, np. Towarzystwo Lniarskie i
Zak┼éady Lniarskie „Vilenta” w Nowej Wilejce. W┼éadze litewskie nie uznawa┼éy plenipotencji i zabra┼éy powa┼╝niejsze obiekty prywatne, np. przetw├│rni─Ö mi─Ösn─ů w Nowej Wilejce oraz wszystkie sp├│┼édzielnie polskie z wyj─ůtkiem kilku mleczarni. Litwini ograbili Polak├│w na wiele setek milion├│w z┼éotych (Meldunek pp┼ék. Nikodema Sulika do gen. Kazimierza Sosnkowskiego w Londynie o sytuacji Polak├│w na terenie okupowanym przez Litw─Ö Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945. Tom I wrzesie┼ä 1939 – czerwiec 1941 Ossolineum, 1990 Wroc┼éaw). Polacy musieli dzia┼éa─ç konspiracyjnie. Hrabia Micha┼é Tyszkiewicz by┼é w Wilnie w latach 1939-40 tajnym delegatem rz─ůdu polskiego w Londynie.
Litwini od razu uderzyli brutalnie w polsk─ů o┼Ťwiat─Ö i nauk─Ö. W drugiej po┼éowie listopada 1939 r. w pozosta┼éych gimnazjach i szko┼éach zawodowych Litwini wymienili dyrektor├│w i nauczycieli na litewskich, kt├│rzy od razu zwolnili po┼éow─Ö polskich nauczycieli. W sumie w Wilnie ze szk├│┼é powszechnych i ┼Ťrednich zwolniono 60%, a na prowincji 70% polskich nauczycieli. W tym samym czasie gazety w Kownie protestowa┼éy przeciwko kierowaniu do Wilna os├│b znaj─ůcych j─Özyk polski: „Tacy ju┼╝ tam s─ů. I niech ucz─ů si─Ö litewskiego”. Zmieniono program nauczania, wprowadzaj─ůc do niego j─Özyk litewski, a tak┼╝e intensywn─ů nauk─Ö historii w wersji litewskiej i geografii Litwy. By┼éoby to jeszcze zapewne do wytrzymania, ale obok tego pojawi┼éo si─Ö szereg akcent├│w zdecydowanie antypolskich, jak demonstracyjne niszczenie gode┼é, portret├│w m.in. marsza┼éka Pi┼ésudskiego czy zniewa┼╝anie flag. Zachowanie co poniekt├│rych nadgorliwych nauczycieli oburza┼éy nawet samych Litwin├│w, a co dopiero polskich uczni├│w i ich rodzin. Pod koniec listopada uczniowie gimnazjalni zawi─ůzali konspiracyjny Zwi─ůzek M┼éodych Polak├│w, kt├│rego kierownikiem zosta┼é Jan Mackiewicz. 3 grudnia 1939 r. uczennice ┼╝e┼äskiego Gimnazjum im. Elizy Orzeszkowej og┼éosi┼éy trzydniowy strajk szkolny. Wkr├│tce do┼é─ůczyli do nich koledzy z innych szk├│┼é. Kilka tysi─Öcy uczni├│w utworzy┼éo poch├│d, kt├│ry przeszed┼é ulicami miasta, domagaj─ůc si─Ö zachowania polskiego charakteru szk├│┼é. Demonstracja zosta┼éa jednak brutalnie spacyfikowana przez wezwan─ů na miejsce litewsk─ů policj─Ö: zamykaj─ů kilkuset uczni├│w. Kilkudziesi─Öciu uczestnik├│w marszu przetrzymywano w areszcie a┼╝ do wiosny 1940 r., do wi─Özienia trafili te┼╝ cz┼éonkowie ich rodzin. W┼éadze litewskie si─Ö nie patyczkuj─ů, zamykaj─ů kilka gimnazj├│w i wykorzystuj─ů strajk do usuni─Öcia ze szk├│┼é pozosta┼éych polskich nauczycieli” (M. Orzeszko, Marek Sterlingow). 15 grudnia 1939 r. zamkni─Öto Uniwersytet Stefana Batorego (USB), wyrzucaj─ůc na bruk wszystkie osoby w nim zatrudnione oraz eksmitowano profesor├│w i innych pracownik├│w uczelni z mieszka┼ä s┼éu┼╝bowych oraz student├│w z burs. Wielu student├│w USB zosta┼éo zes┼éanych na przymusowe osiedlenie na ┼╗mud┼║ – do ┼╗agor. „Nie pomog┼éy listy protestacyjne podpisane przez ca┼éa intelektualn─ů ┼Ťmietank─Ö miasta. I w tym przypadku Litwini pozwolili sobie na drwiny z Polak├│w: po zamkni─Öciu Uniwersytetu Stefana Batorego gazeta „Lietuvos Aidas” zamie┼Ťci┼éa szydercz─ů informacj─Ö: „Po zamkni─Öciu Uniwersytetu Stefana Batorego cz─Ö┼Ť─ç student├│w wyje┼╝d┼╝a na prowincj─Ö w poszukiwaniu pracy i chleba. Ale inni pozostaj─ů w Wilnie i, jak zdarza si─Ö s┼éysze─ç, zajmuj─ů si─Ö sprzeda┼╝─ů „Kuriera Wile┼äskiego”” (JT Jak likwidowano Uniwersytet Wile┼äski „Forum Polskie” 1992). „Zniszczenie Wszechnicy Batorowej by┼éo czynem haniebnym. Zlikwidowany zosta┼é bardzo wa┼╝ny o┼Ťrodek nauki i kultury, kt├│ry promieniowa┼é na ca┼ée kresy p├│┼énocno-wschodnie” (P. ┼üossowski). A Sergiusz Piasecki dodaje: „Zagarn─Öli Uniwersytet i w┼éa┼Ťciwie likwiduj─ů, bo zamierzaj─ů otworzy─ç tylko dwa wydzia┼éy. Wyk┼éady b─Öd─ů w j─Özyku litewskim, kt├│ry zna garstka Litwin├│w wile┼äskich… (i pyta┼é siebie) Dlaczego ma┼éy nar├│d, kt├│ry by┼é zwi─ůzany z Polsk─ů tradycj─ů historyczn─ů, wsp├│lnymi zwyci─Östwami i kl─Öskami, teraz, gdy Polska by┼éa zniszczona przez dw├│ch zaborc├│w, dobrowolnie do nich do┼é─ůczy┼é i stara┼é si─Ö zrujnowa─ç to, co ocala┼éo i z czego sam m├│g┼é korzysta─ç?”.
Do ko┼äca 1939 r. bez pracy znalaz┼éo si─Ö a┼╝ 81 tysi─Öcy ludzi, a proces zwalniania Polak├│w trwa┼é a┼╝ do upadku Litwy Kowie┼äskiej w czerwcu 1940 r. Stracili prac─Ö i nigdzie nie mogli dosta─ç innej pracy. G┼é├│d zagl─ůdn─ů┼é w oczy tysi─ůcom rodzin polskich. W og├│le podczas ca┼éej okupacji litewskiej Wilna w mie┼Ťcie panowa┼é g┼é├│d i brak wszystkiego – dos┼éownie wszystkiego (np. tylko w kilku sklepach mo┼╝na by┼éo kupi─ç mi─Öso i nabia┼é) i wszystkiego brakowa┼éo (M. Krzepkowski), gdy┼╝ Litwa by┼éa za ma┼éym, a przede wszystkim za biednym krajem i tym samym nie potrafi┼éa zarz─ůdza─ç sprawnie tak wielkim miastem (du┼╝o wi─Ökszym od jej stolicy - Kowna). Zreszt─ů zag┼éodzenie i pauperyzacja Polak├│w by┼éy celem polityki litewskiej. Dodatkowym dowodem na to jest to, ┼╝e zastosowano z┼éodziejski oficjalny kurs wymiany polskich z┼éotych na litewskie lity – 1 lit = 5 z┼é (M. Krzepkowski), podczas gdy do wojny w 1939 r. 1 z┼é by┼é wart 2,5 lita, czyli p┼éacono uchod┼║com 20 razy mniej ni┼╝ by┼éa warto┼Ť─ç z┼éotego. Skromn─ů, bo potrzeby by┼éy wielkie, pomoc charytatywn─ů udziela┼é w├│wczas jeszcze polski Ko┼Ťci├│┼é katolicki. Tymczasem w szeregu publikacjach polskich pisze si─Ö, ┼╝e sklepy w okupowanym przez Litwin├│w Wilnie by┼éy bardzo dobrze zaopatrzone w ┼╝ywno┼Ť─ç, ┼é─ůcz─ůc to z rzekom─ů zamo┼╝no┼Ťci─ů Litwy (de facto kraj by┼é bardzo biedny). Jako┼Ť dziwnie ich autorzy nie ┼é─ůcz─ů to z tym, ┼╝e tej ┼╝ywno┼Ťci nie mia┼é kto kupowa─ç, bo Litwin├│w, kt├│rzy mieli pieni─ůdze ci─ůgle by┼éo ma┼éo w mie┼Ťcie oraz z tym, ┼╝e wybuch wojny wstrzyma┼é eksport ┼╝ywno┼Ťci litewskiej do Wielkiej Brytanii (g┼é├│wny odbiorca), st─ůd upychano j─ů gdzie si─Ö da┼éo w samej Litwie.
W┼éadze litewskie w Wilnie uderzy┼éy brutaln─ů pi─Ö┼Ťci─ů tak┼╝e w teatry polskie w Wilnie. Najpierw studenci uniwersytetu kowie┼äskiego wywo┼éywanymi burdami zrywali polskie przedstawienia w Teatrze Polskim na Pohulance, zbudowany ze sk┼éadek polskich mieszka┼äc├│w Wilna, po czym ┼╝─ůdali zwrotu pieni─Ödzy za bilety, gdy┼╝ przedstawienia si─Ö nie odbywa┼éy. Kiedy przeciwko temu barbarzy┼ästwu zaprotestowali niekt├│rzy literaci litewski z prezesem Krewe-Mickiewiciusem, to wi─Ökszo┼Ť─ç prasy litewskiej zaatakowa┼éa ich, a jedno z pism napisa┼éo: „Oto jak nisko upad┼éy pewne nasze wielko┼Ťci” (Z.Sz. Brzozowski). Potem teatr zdemolowali, a na koniec w┼éadze litewskie zarz─ůdzi┼éy, ┼╝e ma on zosta─ç teatrem litewskim z dniem 1 lipca 1940 r.
Na pocz─ůtku 1940 r. w┼éadze litewskie przyst─ůpi┼éy do zadania Polakom w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie najwi─Ökszego ciosu. Wyznaczy┼éy 15 kwietnia 1940 r. jako nieprzekraczalny termin przedstawienia za┼Ťwiadcze┼ä o obywatelstwie, po tym czasie wszyscy uznani za cudzoziemc├│w mieli automatycznie straci─ç prac─Ö. Co wi─Öcej, rz─ůd Litwy rozwa┼╝a┼é masowe deportacje uchod┼║c├│w wojennych do ZSRS i Generalnego Gubernatorstwa, jednak w wyniku protestu ambasad brytyjskiej i francuskiej wycofa┼é si─Ö z tego pomys┼éu. Ostatecznie interwencje mi─Ödzynarodowe, protesty oraz gro┼║ba strajku generalnego w Wilnie spowodowa┼éy, ┼╝e termin sk┼éadania za┼Ťwiadcze┼ä przesuni─Öto na 1 sierpnia. Obywatelstwo litewskie otrzyma┼éo zaledwie 8000 os├│b (co jest najlepszym dowodem na to, ┼╝e Litwini stanowili tylko garstk─Ö mieszka┼äc├│w Wilna). Ze 150 tysi─Öcy Polak├│w uczyniono bezpa┼ästwowc├│w, a to oznacza┼éo, ┼╝e Polak jako cudzoziemiec nie m├│g┼é by─ç ani posiadaczem jakiegokolwiek warsztatu lub nieruchomo┼Ťci, ani pracowa─ç bez zezwolenia odpowiednich w┼éadz litewskich. Zaj─Öcie Litwy przez ZSRR w czerwcu 1940 r. spowodowa┼éo, ┼╝e sprawa ta przesta┼éa mie─ç jakiekolwiek znaczenie (M. Orzeszko).
Kiedy w londy┼äskich „Wiadomo┼Ťciach” (nr 989) w 1965 r. w artykule pt. Jadwiga p┼éaci alimenta Micha┼é K. Pawlikowski z w┼éasnej autopsji pisa┼é o tragedii Polak├│w w Wilnie podczas litewskiej okupacji miasta w 1939-40 r., nazywaj─ůc nacjonalizm litewski „hydr─ů szowinizmu”, kt├│ry szed┼é z do┼é├│w i mia┼é wszystkie wady ruch├│w oddolnych, czyli m├│wi─ůc j─Özykiem zrozumia┼éym, by┼é mocno wiejskim chamstwem zaprawiony (90% Litwin├│w ┼╝y┼éo na wsi – w zacofanych pod ka┼╝dym wzgl─Ödem wioskach. Tacy ludzie przys┼éani do Wilna z Kowna jako nowi jego administratorzy swym zachowaniem uczynili z miasta „chamsk─ů stolic─Ö Litwy”. Odpowiedzia┼éa mu Wincenta ┼üozorajtis, ┼╝ona litewskiego ministra spraw zagranicznych w latach 1934-38 („Wiadomo┼Ťci nr 1022, 31.10.1965) pisz─ůc bezczelnie: „Ale najwi─Öcej p. Pawlikowskiego dra┼╝ni┼éo, ┼╝e ci policjanci litewscy, w swej stolicy i nie znaj─ůc innego j─Özyka, zwracali si─Ö do wszystkich wy┼é─ůcznie w j─Özyku litewskim. Tak jak policjant w Warszawie zwraca┼éby si─Ö do wszystkich w j─Özyku polskim”. Ta prymitywna litewska ch┼éopka zignorowa┼éa fakt, ┼╝e Warszawa by┼éa stolic─ů Polski i z pewno┼Ťci─ů prawie wszyscy jej mieszka┼äcy znali bardzo dobrze lub wzgl─Ödnie dobrze j─Özyk polski. Natomiast w Wilnie 98-99% jego mieszka┼äc├│w nie zna┼éo j─Özyka litewskiego. I takie miasto oraz miasto bez litewskiego prezydenta, rz─ůdu i Sejmu, kt├│rzy przebywali w faktycznej stolicy Litwy – Kownie, o┼Ťmieli┼éa si─Ö nazwa─ç stolic─ů Litwy.
Odpowiadaj─ůc na obron─Ö zachowania si─Ö Litwni├│w w polskim Wilnie w r. 1939-40 przez Wincent─Ö ┼üozorajtis zabra┼é g┼éos w tych┼╝e „Wiadomo┼Ťciach” (6.3.1966) Tadeusz Kiersnowski, cz┼éonek dzia┼éaj─ůcego w├│wczas w Wilnie Komitetu Polskiego, kt├│ry popar┼é wywody Pawlikowskiego pisz─ůc: „…uwagi p. Pawlikowskiego dotyczy┼éy okresu okupacji Wilna w r. 1939/1940, a wi─Öc przede wszystkim zachowania si─Ö w┼éadz litewskich, kt├│re z ┼éaski bolszewik├│w obj─Ö┼éy rz─ůdy w Wilnie w pa┼║dzierniku 1939. Niestety, okres ten stanowi ponur─ů kart─Ö w stosunkach polsko-litewskich. Nie wszyscy bowiem zdaj─ů sobie spraw─Ö, ┼╝e na 208 000 mieszka┼äc├│w Wilna Litwini stanowili tylko 0,81% ludno┼Ťci i j─Özyk litewski w og├│le nie by┼é znany. Pomimo to zosta┼é on wprowadzony nazajutrz po obj─Öciu w┼éadzy jako jedyny j─Özyk urz─Ödowy. Wszystkie napisy, odezwy, plakaty i t.p. by┼éy w j─Özyku, kt├│rego nikt nie rozumia┼é. ┼╗ycie ju┼╝ tylko z tego powodu sta┼éo si─Ö niezno┼Ťne, nie mo┼╝na by┼éo nic w urz─Ödach za┼éatwi─ç, a nawet kupi─ç znaczka na poczcie, bez pomocy t┼éumacza. Nast─Öpnie przysz┼éa przymusowa paszportyzacja ludno┼Ťci. Wymy┼Ťlono w├│wczas nowy termin „przychod┼║ca”, oznaczaj─ůcy w odr├│┼╝nieniu od autentycznych uchod┼║c├│w wojennych osob─Ö, kt├│ra nie mog┼éa udowodni─ç, ┼╝e urodzi┼éa si─Ö na Litwie, lub na skrawku Wile┼äszczyzny wykrojonym przez bolszewik├│w dooko┼éa miasta. Autentyczni autochtoni, osiadli tam z dziada pradziada, je┼╝eli w metryce jako miejsce urodzenia mieli np. (b─Öd─ůce w pobli┼╝u Wilna, ale po stronie bolszewickiej) Bianiakonie lub Oszmian─Ö, uznawani byli za „przychod┼║c├│w”, a wi─Öc ludzi pozbawionych prawa do pracy lub wykonywania zawodu (Litwini planowali g┼éodem wyt─Öpi─ç Polak├│w w Wilnie! – M.K.). ┼ü─ůczy┼éa si─Ö z tym gwa┼étowna litwinizacja nazwisk; dodawano ka┼╝demu ko┼äc├│wk─Ö „as” lub „is” a w miar─Ö mo┼╝no┼Ťci zupe┼énie nazwisko przekr─Öcano przez t┼éumaczenie ┼║r├│d┼éos┼éowu. Tak np. Wr├│blewski otrzymywa┼é paszport (dow├│d osobisty) na „┼╗wirblis”, Zaj─ůczkowski na „Kiszkis”, Stoma za┼Ť prze┼éo┼╝ony sylabami zrobi┼é si─Ö „Szymtaturis”. ┼╗adne protesty nie pomaga┼éy. Prawie co niedziela przywo┼╝ono autobusami z Kowna szaulis├│w, kt├│rzy do krwi bili w ko┼Ťcio┼éach ludzi ┼Ťpiewaj─ůcych zwyczajowo po nabo┼╝e┼ästwie „Bo┼╝e co┼Ť Polsk─Ö”. Nb. przy tej okazji w ko┼Ťciele ┼Ťw. Kazimierza przy ul. Wielkiej dotkliwie pobito ksi─Ödza, autentycznego W┼éocha, kt├│ry z ramienia nuncjusza papieskiego przyjecha┼é do Wilna by naocznie przekona─ç si─Ö jak pod okupacj─ů litewsk─ů wygl─ůda tolerancja religijna. Te i temu podobne autentyczne fakty doprowadzaj─ů do wniosku, ┼╝e istotnie to nie by┼é ju┼╝ szowinizm, to raczej by┼é wr─Öcz zoologiczny nacjonalizm”.
Prawie wszystkie antypolskie akcje w Wilnie prowadzili – jak ich nazywano w mie┼Ťcie - „przyb┼é─Ödy z Kowna”, kt├│rych osiedli┼éo si─Ö podczas jego litewskiej okupacji ponad 5000 os├│b (byli to g┼é├│wnie urz─Ödnicy, policjanci i studenci). Poza tym w niedziele przywo┼╝ono autobusami z Kowna do Wilna setki m┼éodzie┼╝y litewskiej do bicia Polak├│w w ko┼Ťcio┼éach i na ulicach.
Panowanie litewskich nacjonalist├│w-katolik├│w litewskich w Wilnie i na przyznanej im cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny, trwaj─ůce od 28 pa┼║dziernika 1939 r. do 15-17 czerwca 1940 r., tj. do chwili w┼é─ůczenia Litwy w sk┼éad Zwi─ůzku Sowieckiego, by┼éo tak potwornie dokuczliwe, ┼╝e Polacy, kt├│rzy pami─Ötali sowieckie brutalne panowanie w Wilnie od 19 wrze┼Ťnia do 27 pa┼║dziernika 1939 r., odetchn─Öli z ulg─ů. Polscy autorzy wspomnie┼ä z tamtych dni pisz─ů, ┼╝e pierwsze dni istnienia republiki radzieckiej przynios┼éy swobody dla wyra┼║nie uciskanych od kilku miesi─Öcy Polak├│w. Mogli na ulicach bezpiecznie rozmawia─ç w swoim j─Özyku, kt├│ry odzyska┼é r├│wnie┼╝ swoje prawa w szkole, po d┼éu┼╝szej przerwie wznowi┼é dzia┼éalno┼Ť─ç teatr polski, Polak├│w przyjmowano do pracy, co da┼éo chleb wielu dotychczas g┼éoduj─ůcym rodzinom. Tadeusz ┼üopalewski konstatuje: „dla Polak├│w na Wile┼äszczy┼║nie powia┼é przyja┼║niejszy wiatr” (M. Kosman).
Znany pisarz litewski, minister o┼Ťwiaty w nowym sowieckim rz─ůdzie litewskim Liudas Gira w teatrze wile┼äskim 11 lipca 1940 r. przeprasza┼é w j─Özyku polskim Polak├│w za swych rodak├│w – nacjonalist├│w i faszyst├│w, b─Öd─ůcych cz─Östo w sutannach, m├│wi─ůc: „...dobrze pami─Ötacie to ur─ůganie si─Ö z waszej mowy i polskiej kultury w urz─Ödach nacjonalistycznej Litwy, to przymusowe narzucanie wam j─Özyka litewskiego, kt├│ry stawa┼é si─Ö wam prawie znienawidzony... Czytaj─ůc wyrzuty w oczach moich polskich przyjaci├│┼é, znajomych i nieznajomych, nie mog┼éem im nic na to odpowiedzie─ç i czu┼éem sam, i┼╝ rzeczywi┼Ťcie i ja sam, mimo mej woli, przy takim stanie rzeczy jestem okupantem. Ale dzisiaj ju┼╝ nie czuj─Ö si─Ö nim, czuj─Ö si─Ö mi─Ödzy wami jako wolny z wolnymi, jako r├│wny z r├│wnymi” („Gazeta Codzienna” nr 185, Wilno, 14 VII 1940).
Litwin – i to znany Litwin przyzna┼é, ┼╝e Litwa-Litwini okupowali Wilno w okresie od 28 pa┼║dziernika 1939 r. do 15 czerwca 1940 r. (okupowali Wilno w latach 1940-44 tak┼╝e komuni┼Ťci litewscy/Zwi─ůzek Sowiecki i Niemcy, a do 1994 r. ponownie komuni┼Ťci litewscy/Zwi─ůzek Sowiecki i w ostatnich 3 latach ponownie nacjonali┼Ťci litewscy). Okupowali i przy tym ┼éamali wszelkie umowy mi─Ödzynarodowe dotycz─ůce okupacji. Zachowywali si─Ö na polskiej ziemi nie tylko jak okupanci, ale okupanci wyzuci zupe┼énie z cz┼éowiecze┼ästwa.
Historyk polski Pawe┼é Rokicki opisuj─ůc zachowanie si─Ö Litwin├│w w Wilnie konkluduje: „Dzia┼éania w┼éadz (litewskich) stwarza┼éy wra┼╝enie po┼Ťpiesznej kolonizacji podbitego, wrogiego terenu. Intensywna polityka depolonizacji i lituanizacji by┼éa przede wszystkim przed┼éu┼╝eniem dotychczasowej antypolskiej linii politycznej prowadzonej w przedwojennej Republice Litewskiej. Tak jak zepchni─Öto na margines Polak├│w w Kownie, tak obecnie w ekspresowym tempie starano si─Ö dokona─ç tego samego w Wilnie. Tak jak systematycznie ograniczano stosowanie j─Özyka polskiego w ko┼Ťcio┼éach kowie┼äskich, aby go ostatecznie wyrugowa─ç w 1937 r., tak analogiczne rozpocz─Öto w Wilnie w latach 1939-1940. W tym celu si─Ögni─Öto do sprawdzonych wcze┼Ťniej metod, polegaj─ůcych na prowokowaniu zamieszek w ko┼Ťcio┼éach przez zorganizowane grupy boj├│wkarzy. Trudno te┼╝ nie dostrzec podobie┼ästwa pomi─Ödzy wspomnianym wcze┼Ťniej progromem w ko┼Ťciele ┼Ťw. Tr├│jcy z 26 wrze┼Ťnia 1926 r. a np. atakiem szaulis├│w na modl─ůcych si─Ö w ko┼Ťciele ┼Ťw. kazimierza w Wilnie 5 maja 1940 r., kiedy to przypadkowo pobity zosta┼é tak┼╝e sekretarz nuncjatury watyka┼äskiej w Kownie mons. Vito Peroni. R├│┼╝nica polega┼éa mo┼╝e na tym, ┼╝e policja litewska w Kownie biernie przygl─ůda┼éa si─Ö zaj┼Ťciom, a w Wilnie czynnie wspiera┼éa atakuj─ůcych i aresztowa┼éa pobitych” (Glinciszki i Dubinki IPN, Warszawa 2015).
Bolszewicy-atei┼Ťci niekiedy okazywali si─Ö by─ç lepsi dla Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie od litewskich katolik├│w!
O ile „podb├│j” polskiego Wilna i Wile┼äszczyzny rozpocz─ů┼é si─Ö w tym czasie niemal od podstaw, z braku ludno┼Ťci litewskiej na tym terenie, o tyle antypolskie dzia┼éania na Litwie Kowie┼äskiej po upadku pa┼ästwa polskiego wchodzi┼éy w faz─Ö finaln─ů. W┼éadze litewskie nie musia┼éy si─Ö ju┼╝ liczy─ç z ewentualnym przeciwdzia┼éaniem ze strony rz─ůdu polskiego, dlatego zamiast dotychczasowej wytrwa┼éej i stanowczej polityki ma┼éych krok├│w w 1940 r. mog┼éy dokonywa─ç ruch├│w rozstrzygaj─ůcych. Dosz┼éo wi─Öc do niemal zupe┼énej likwidacji resztek polskiej edukacji. Minister o┼Ťwiaty nakaza┼é zamkni─Öcie dw├│ch z trzech istniej─ůcych na terenie Litwy Kowie┼äskiej gimnazj├│w polskich oraz wszystkich o┼Ťmiu szk├│┼é pocz─ůtkowych i ponownie zlikwidowano polskie nabo┼╝e┼ästwa w ko┼Ťcio┼éach, a ludno┼Ť─ç polsk─ů „wzi─Öto za mord─Ö”.

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

20 Stycznia 1913 roku
Urodził się Jan Kajus Andrzejewski, polski harcmistrz, podpułkownik, powstaniec warszawski (zm. 1944)


20 Stycznia 1320 roku
Władysław I Łokietek został koronowany w katedrze na Wawelu na króla Polski.


Zobacz wi─Öcej