Niedziela 24 Pa┼║dziernika 2021r. - 297 dz. roku,  Imieniny: Marty, Marcina

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 12.06.21 - 19:25     Czytano: [437]

Litwa Kowie┼äska – tam by┼éa Polska (V)


Marian Kałuski


Polsko-litewski konflikt o Wilno w okresie mi─Ödzywojennym



Od czas├│w „Auszry” Litwini uwa┼╝aj─ů Wilno za stolic─Ö Litwy, ba! – w tym stopniu za stolic─Ö Litwy w jakim Warszawa jest stolic─ů Polski. Tak to uj─Ö┼éa Wincenta ┼üozorajtis, ┼╝ona litewskiego ministra spraw zagranicznych w latach 1934-38 Stasysa Lozoraitisa, w li┼Ťcie do redakcji polskiego tygodnika „Wiadomo┼Ťci” (nr 989, 1965), wydawanego w Londynie. Odpowiedzieli jej na to literat i dziennikarz polski Micha┼é K. Pawlikowski – syn dawnego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego i polski publicysta historyczny J─Ödrzej Giertych w tych┼╝e „Wiadomo┼Ťciach” (19-26.12.1965). Pawlikowski napisa┼é: „Wilno nigdy nie by┼éo stolic─ů „Litwy” ┼Ťci┼Ťle etnograficznej. A raczej sta┼éo si─Ö stolic─ů dwa razy i na bardzo kr├│tkie okresy. Oba razy z daru Sowiet├│w. Pierwszy raz w r. 1920, drugi – w r. 1939… Wilno by┼éo natomiast stolic─ů Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, gdzie od kilkuset lat wi─Ökszo┼Ť─ç mieszka┼äc├│w stanowili Litwini, kt├│rzy – jak ni┼╝ej podpisany – j─Özyka litewskiego nie znali. Je┼╝eli chodzi o Wilno i o czasy bli┼╝sze, Niemcy przeprowadzili w r. 1916 spis ludno┼Ťci, kt├│ry wykaza┼é, ┼╝e Polak├│w w Wilnie by┼éo 50,3%, ┼╗yd├│w 42% i tylko 2,6% Litwin├│w. A chyba w┼éadze okupacyjne niemieckie, popieraj─ůce t.zw. (litewsk─ů) Taryb─Ö, nie fa┼észowa┼éy statystki na rzecz Polak├│w!”. Giertych wypowied┼║ t─Ö uzupe┼énia pisz─ůc: „Ot├│┼╝ Wilno zawsze by┼éo i w sensie historycznym zawsze pozostanie stolic─ů Litwy – ale nie tej, kt├│rej patriotk─ů pani ┼üozorajtis si─Ö czuje. Dawna Litwa by┼éa pa┼ästwem dynastycznym opartym na podboju, maj─ůcym charakter wielonarodowy. Pa┼ästwo to drog─ů pokojowego i dobrowolnego, powolnego procesu (rozpocz─Ötego w 1385 r. – M.K.) zla┼éo si─Ö z Polsk─ů. To Polska jest sukcesork─ů tego pa┼ästwa. Nowoczesny patriotyzm litewski narodzi┼é si─Ö jako bunt przeciwko tradycjom owej Litwy spolszczonej, Litwy historycznej. Nie jest dalszym ci─ůgiem dawnej Litwy, ale jej przeciwstawieniem. Opar┼é si─Ö nie na tradycji historycznej, ale na fakcie odr─Öbno┼Ťci j─Özykowej plemienia litewskiego, tego plemienia, kt├│re wyda┼éo z siebie dynasti─Ö Giedyminowicz├│w, tw├│rc├│w dawnej Litwy, ale kt├│re swojego pi─Ötna na tej dawnej Litwie nie wycisn─Ö┼éo. Gdyby dzisiejsi Litwini czuli si─Ö dalszym ci─ůgiem Litwy historycznej, to by zg┼éaszali pretensje do Mi┼äska Litewskiego i Brze┼Ťcia Litewskiego, a tak┼╝e do Witebska, Po┼éocka, Mohylowa i Pa┼äska, a przecie┼╝ tego nie czyni─ů. Sk─ůd┼╝e wi─Öc pretensje do Wilna, kt├│re tak samo le┼╝y poza granicami Litwy etnograficznej jak miasta przed chwil─ů wymienione?”
W 1918 r. Litwa mog┼éa mie─ç takie same roszczenia do Wilna jak np. Szwecja w tym┼╝e samym roku do Helsinek (Finlandia) gdyby je zg┼éasza┼éa, a wi─Öc nierealne. Bo chocia┼╝ Finlandia nale┼╝a┼éa do kr├│lestwa szwedzkiego od XIII wieku, a same Helsinki (Helsingfors) zosta┼éy za┼éo┼╝one w 1550 r. przez kr├│la szwedzkiego Gustawa Waz─Ö i zamieszkiwane by┼éy g┼é├│wnie przez Szwed├│w, a w 1809 r. miasto wraz z Finlandi─ů przesz┼éo pod panowanie Rosji, to pod koniec XIX w. ludno┼Ť─ç Helsinek by┼éa ju┼╝ w olbrzymiej wi─Ökszo┼Ťci fi┼äskoj─Özyczna. Szwecja/Szwedzi to rozumieli. Ale czy „inteligencj─Ö” nacjonalist├│w litewskich, kt├│rzy wyszli z ciemnego, biednego i upartego ludu wiejskiego, mo┼╝na przyr├│wnywa─ç do inteligencji zachodnioeuropejskich Szwed├│w!
W sierpniu 1914 r. wybuch┼éa I wojna ┼Ťwiatowa, m.in. wojna mi─Ödzy Niemcami i Rosj─ů. Po pokonaniu wojsk rosyjskich latem 1915 r. Litw─Ö zaj─Ö┼éy wojska niemieckie, kt├│re okupowa┼éy kraj do po┼éowy 1919 r., co wprowadzi┼éo Litwin├│w w bezpo┼Ťredni kontakt z polityk─ů niemieck─ů. Kiedy 2 pa┼║dziernika 1915 r. do Wilna wkroczy┼éy wojska niemieckie, ich dow├│dca, pu┼ékownik hr. von Pfeil (Bawarczyk) wyda┼é do ludno┼Ťci miasta tr├│jj─Özyczn─ů: niemiecko-polsko-rosyjsk─ů odezw─Ö (zwr├│─çmy uwag─Ö na fakt, ┼╝e odezwa nie by┼éa wydana r├│wnie┼╝ po litewsku) do ludno┼Ťci „polskiego miasta Wilna, tego s┼éawetnego i pe┼énego tradycji grodu”, kt├│ry „by┼é zawsze per┼é─ů w s┼éawnym Kr├│lestwie Polskim”. Odezw─Ö ko┼äczy┼éa inwokacja: „Niech B├│g b┼éogos┼éawi Polsk─Ö” (Kazimierz Okulicz Brzask, dzie┼ä i zmierzch na ziemiach Litwy historycznej w: Pami─Ötnik wile┼äski Londyn 1972; M. Ka┼éuski Polskie Wilno 1919-1939 Toru┼ä 2019). Niemcy w okupowanej Nadba┼étyce utworzyli Ober-Ost (obszar okupowanego przez Rzesz─Ö Niemieck─ů na Wschodzie) – na „Litwie” by┼éy to gubernie: kowie┼äska, wile┼äska i grodzie┼äska. Kierownikiem polityki niemieckiej na Litwie zosta┼é gen. Erich Ludendorff, kt├│ry uwa┼╝a┼é j─ů za przysz┼é─ů zdobycz wojenn─ů Niemiec, zarazem za jedno z ogniw ┼éa┼äcucha, kt├│rym wed┼éug jego wyra┼╝ania miano „zd┼éawi─ç” (abschnueren) Polsk─Ö. Zgodnie z jego rozkazem miano na tych terenach zwalcza─ç wp┼éywy polskie przez przeciwstawianie im oraz popieranie innych narodowo┼Ťci: Litwin├│w, Bia┼éorusin├│w i ┼╗yd├│w. Litwini poszli na pe┼én─ů wsp├│┼éprac─Ö z Niemcami, czekaj─ůc jednocze┼Ťnie na to jak zako┼äczy si─Ö wojna.
W wyniku rewolucji 15 marca 1917 r. zosta┼é zmuszony do abdykacji car Rosji Miko┼éaj II i Rosja zosta┼éa „demokratyczn─ů” republik─ů. Niemcy obawiaj─ůc si─Ö, ┼╝e Litwini postawi─ů na Rosj─Ö, kt├│ra jako pa┼ästwo demokratyczne powinna przyzna─ç Litwie autonomi─Ö, po d┼éugich targach z nacjonalistami litewskimi wyrazili w├│wczas zgod─Ö na utworzenie 18 IX 1917 r. przez litewskich nacjonalist├│w-germanofil├│w Litewskiej Rady Pa┼ästwowej – Taryby, kt├│ra pod ca┼ékowit─ů kontrol─ů niemieck─ů sprawowa┼éa w┼éadz─Ö na Litwie do maja 1920 r. Pomimo tego Niemcy chcia┼éy koniecznie zachowa─ç Litw─Ö dla siebie i pracowali w tym kierunku. Obj─Öcie w┼éadzy w Rosji przez bolszewik├│w 7 XI 1917 r. przekre┼Ťli┼éo mo┼╝liwo┼Ť─ç uzyskania autonomii z r─ůk Moskwy. Nacjonali┼Ťci litewscy chc─ůc nie chc─ůc musieli pozosta─ç zwi─ůzani z Niemcami. Berlin wraz z nimi urz─ůdzi┼é dwie polityczne farsy: Taryba z inspiracji Berlina 11 grudnia 1917 r. powzi─Ö┼éa uchwa┼é─Ö proklamuj─ůc─ů przywr├│cenie samodzielnego pa┼ästwa litewskiego ze stolic─ů w Wilnie (z inspiracji niemieckiej by┼éo to pierwsze oficjalne powi─ůzanie Wilna z powstaj─ůcym pa┼ästwem litewskim) oraz zerwanie unii z Polsk─ů, natomiast 16 lutego 1918 r. proklamowa┼éa „niepodleg┼éo┼Ť─ç” Litwy. Rosja bolszewicka 3 marca 1918 r. zawar┼éa z Niemcami traktat pokojowy, w kt├│rym zrzek┼éa si─Ö formalnie terytorium Polski, Litwy i Kurlandii okupowane teraz przez Niemcy. Otwiera┼éo to Niemcom drog─Ö do zrealizowania na terenie Litwy zale┼╝nego od Berlina pa┼ästewka buforowego mi─Ödzy Niemcami a Rosj─ů. Pa┼ästewko litewskie mia┼éo mie─ç zawrze─ç uni─Ö personaln─ů z Prusami, b─Öd─ůcymi cz─Ö┼Ťci─ů Niemiec. 4 lipca 1918 r. powsta┼éa zale┼╝na od Niemiec monarchia pod nazw─ů Kr├│lestwo Litwy (Lietuvos Karalystė), obejmuj─ůca swym zasi─Ögiem okr─Ög Litwa Ober-Ost, a kr├│lem zosta┼é og┼éoszony przez Taryb─Ö ksi─ů┼╝─Ö Urachu (Niemcy) Wilhelm Karl von Urach pod imieniem Mendoga II (11 VII przyj─ů┼é wyb├│r), kt├│ry nie m├│wi┼é po litewsku i nigdy r├│wnie┼╝ nie przyjecha┼é na Litw─Ö – do jej rzekomej stolicy Wilna. Jak pisze Kazimierz Okulicz: „Groteskowa by┼éa nag┼éa wolta z┼éamanego zbli┼╝aj─ůc─ů si─Ö milowymi krokami militarn─ů kl─Ösk─ů (Niemiec) i nowymi wydarzeniami w sprawie litewskiej gen. Ludendorffa, kt├│ry zapytany przez ministra spraw zagranicznych von Hintze co s─ůdzi o plebiscycie w Ober-Ost na temat Polska czy Litwa, odpowiedzia┼é 31 sierpnia 1918 r.: odda─ç Polsce od razu Wile┼äszczyzn─Ö, bez plebiscytu, bo to mo┼╝e stworzy─ç (dla Niemiec) niedogodny precedens. ┼Üwiadczy to dobitnie o tym, ┼╝e Niemcy bardzo dobrze zdawali sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e Wilno jest polskie i przez to nie mo┼╝e by─ç litewskie. W po┼éowie pa┼║dziernika 1918 r. rz─ůd niemiecki postanowi┼é podporz─ůdkowa─ç wojskow─ů administracj─Ö niemieckiemu komisarzowi generalnemu, kt├│ry mia┼é j─ů przekaza─ç w stosownej chwili Litwinom. Wilno mia┼éo pozosta─ç stolic─ů Litwy dla zachowania d┼éugowieczno┼Ťci konfliktu polsko-litewskiego, b─Öd─ůcego na r─Ök─Ö Niemcom (prof. Wiktor Sukiennicki). Z chwil─ů poddania si─Ö na froncie zachodnim 11 listopada1918 r. Niemcy zgodzili si─Ö na utworzenie suwerennego rz─ůdu litewskiego z siedzib─ů w polskim Wilnie (Wikipedia), na kt├│rego czele stan─ů┼é nacjonalista i germanofil Augustyn Voldemaras. Decyzja rz─ůdu niemieckiego oddania Wilna Litwie wzburzy┼éa ludno┼Ť─ç miasta. „Wyrazi┼éo si─Ö to w kilkudziesi─Öciotysi─Öcznym pochodzie w niedziel─Ö 20 pa┼║dziernika 1918 r. ze sztandarami i transparentami, z udzia┼éem umundurowanych wojskowych i oddzia┼é├│w Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), maszeruj─ůcych w szyku bojowym i spotkanych na placu Katedralnym strza┼éami milicji niemieckiej. Og├│lne wra┼╝enie demonstracji by┼éo olbrzymie, zar├│wno w ca┼éym kraju jak i w interesuj─ůcych si─Ö nim wielkich centrach politycznych” (K. Okulicz). Demonstracja ta pokaza┼éa do kogo nale┼╝y miasto.
Tak rozpocz─ů┼é si─Ö sp├│r polsko-litewski o Wilno w du┼╝ej mierze przez Niemc├│w, kt├│rzy jako okupanci bezprawnie przyznali miasto kreowanemu przez siebie marionetkowemu pa┼ästwu litewskiemu na stolic─Ö, chocia┼╝ Litwini w dawnej stolicy Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego stanowili tylko 2% ludno┼Ťci, a miasto z wszystkich stron by┼éo otoczone polskim morzem – Wile┼äszczyzn─ů zamieszka┼é─ů prawie w ca┼éo┼Ťci przez Polak├│w, kt├│rzy wok├│┼é Wilna stanowi─ů po dzi┼Ť dzie┼ä wi─Ökszo┼Ť─ç mieszka┼äc├│w. Obecna – tym razem z daru Stalina stolica Litwy jest wi─Öc z wszystkich stron otoczona polskim morzem. To chyba jedyny taki przypadek na ┼Ťwiecie – aby stolica jakiego┼Ť pa┼ästwa by┼éa na obcym terytorium etnicznym. A jest to faktem po dzi┼Ť dzie┼ä – w 2020 r.!
11 listopada 1918 r. po 123 latach niewoli odrodzi┼éo si─Ö pa┼ästwo polskie i od pierwszego dnia swego istnienia by┼éo zmuszone walczy─ç o swoje granice – z Ukrai┼äcami, Czechami i Niemcami. Je┼Ťli chodzi o odcinek litewski Polski przedrozbiorowej, to wszyscy politycy polscy liczyli na odnowienie unii polsko-litewskiej. W grudniu 1918 r. dosz┼éo w Warszawie do spotkania Naczelnika Pa┼ästwa polskiego (g┼éowa Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1918–1922) J├│zefa Pi┼ésudskiego z delegacj─ů litewsk─ů, podczas kt├│rego niedwuznacznie zarysowa┼é polski program dzia┼éania w odniesieniu do Litwy i etnicznie polskiego Wilna: albo Litwini zgodz─ů si─Ö na pa┼ästwowy zwi─ůzek z Polsk─ů, albo b─Öd─ů musieli ograniczy─ç swoje roszczenia terytorialne do teren├│w ┼Ťci┼Ťle etnograficznie litewskich, czyli musieliby zrezygnowa─ç z polskiej etnicznie Wile┼äszczyzny i Wilna (K. Buchowski). Sprawie odnowienia unii polsko-litewskiej dotyczy┼éy pierwsze oficjalne polsko-litewskie rozmowy podj─Öte w Wilnie w grudniu 1918 r., nast─Öpnie w Kownie w kwietniu 1919 r. Litwini zdecydowanie odrzucili my┼Ťl odnowienia unii polsko-litewskiej, a od Polski za┼╝─ůdali uznania niepodleg┼éo┼Ťci Litwy z polskim Wilnem jako jej stolic─ů (P. ┼üossowski). Rz─ůd polski kategorycznie odrzuca┼é litewskie starania przy┼é─ůczenia do antypolskiej Litwy etnicznie polskiej Wile┼äszczyzny wraz z arcypolskim Wilnem. Od tego czasu do 29 listopada 1920 r. toczy┼éa si─Ö walka dyplomatyczna i militarna o przynale┼╝no┼Ť─ç Wilna do Polski czy Litwy.
W┼éadza Taryby w polskim Wilnie sko┼äczy┼éa si─Ö wraz z przebywaniem w tym mie┼Ťcie wojsk niemieckich do 31 grudnia 1918 r.; 1 I 1919 r. ostatnim poci─ůgiem rz─ůd litewski uciek┼é do Kowna, gdzie czu┼é si─Ö bezpieczniej ni┼╝ w zupe┼énie polskim mie┼Ťcie bez ochrony ze strony wojsk niemieckich. Nie tylko w Wilnie, ale na ca┼éej Wile┼äszczy┼║nie wp┼éywy Taryby by┼éy bardzo s┼éabe, a niepopularno┼Ť─ç wyj─ůtkowo wielka (K. Buchowski). W┼éadze litewskie mog┼éy by tu rz─ůdzi─ç tylko przez opieranie si─Ö na terrorze. Od tej pory do 1940 r. Kowno by┼éo siedzib─ů w┼éadz Litwy i faktyczn─ů stolic─ů pa┼ästwa litewskiego. W┼éadz─Ö w Wilnie postanowili przej─ů─ç Polacy – dominuj─ůca w nim polska ludno┼Ť─ç (Samoobrona Wile┼äska) oraz znajduj─ůcy si─Ö w mie┼Ťcie lokalni bolszewicy. Samoobron─ů wile┼äsk─ů dowodzi┼é genera┼é W┼éadys┼éaw Wejtko. Przeciwnik podda┼é si─Ö 2 stycznia o godz. 14.00. By┼éo to pierwsze starcie zbrojne Wojska Polskiego z Armi─ů Czerwon─ů – co prawda oddzia┼é├│w improwizowanych, a wi─Öc nieregularnych, walcz─ůcych bez rozkaz├│w Naczelnego Dow├│dztwa Wojska Polskiego. Dlatego przez wi─Ökszo┼Ť─ç historyk├│w nie by┼éo w┼é─ůczane do pocz─ůtk├│w regularnej wojny polsko-rosyjskiej, ale nosi┼éo pewn─ů jej zapowied┼║ w niedalekiej przysz┼éo┼Ťci. Wa┼╝nym faktem jest to, ┼╝e Polacy nie odebrali Wilna Litwie, ┼╝e rz─ůd litewski porzuci┼é miasto i jego mieszka┼äc├│w na ┼éask─Ö i nie┼éask─Ö bolszewik├│w. Polacy wile┼äscy z broni─ů w r─Öku musieli stan─ů─ç w obronie miasta przed bolszewikami. Bowiem chocia┼╝ Lenin podpisa┼é dekret anuluj─ůcy uk┼éady rozbiorowe Polski i uzna┼é prawo narodu polskiego do zjednoczenia i niepodleg┼éo┼Ťci, po kapitulacji Niemiec, Armia Czerwona ruszy┼éa w kierunku Litwy i Polski, aby przy┼é─ůczy─ç je jako okr─Ögi autonomiczne do bolszewickiej Rosji (Delfi.lt 7.6.2013). Po walkach z Polakami (Samoobrona Wile┼äska) 5 stycznia 1919 r. Armia Czerwona zaj─Ö┼éa miasto nast─Öpnego dnia, ustanawiaj─ůc w nim w┼éadz─Ö sowieck─ů – Tymczasowy Rewolucyjny Rz─ůd Robotniczo-Ch┼éopski Litwy na czele z Vincasem Mickeviciusem-Kapsukasem (w sk┼éad tego rz─ůdu opr├│cz niego wchodzi┼éo 3 innych Litwin├│w, 2 ┼╗yd├│w i 2 Polak├│w – Kazimierz Cichowski i Konstanty Kernowicz), uznawany jedynie przez rosyjsk─ů Rad─Ö Komisarzy Ludowych. Jednak ju┼╝ 27 lutego 1919 r. Wilno zosta┼éo stolic─ů tzw. Litewsko-Bia┼éoruskiej Republiki Sowieckiej (Litbel) w ramach Sowieckiej Rosji, powsta┼éej z po┼é─ůczenia Rad Litwy i Bia┼éorusi. Szefami tego pa┼ästwa byli Kazimierz Cichowski (Polak) i Vincas Mickevi─Źius-Kapsukas, a w jego rz─ůdzie by┼éo wi─Öcej Polak├│w (a┼╝ 10) ni┼╝ Litwin├│w (3). Oficjalnymi jej j─Özykami by┼éy: litewski, rosyjski, bia┼éoruski, polski i jidysz. Ta sowiecka republika mia┼éa obejmowa─ç dawn─ů guberni─Ö kowie┼äsk─ů, wile┼äsk─ů, mi┼äsk─ů, cz─Ö┼Ť─ç grodzie┼äskiej (bez polskiego powiatu bia┼éostockiego, bielskiego, sok├│lskiego) i cz─Ö┼Ť─ç suwalskiej (bez polskiego powiatu augustowskiego i suwalskiego), w sumie oko┼éo 200 000 km kw. (H. Wisner, Wikipedia litewska). Nale┼╝y odnotowa─ç fakt, ┼╝e rz─ůd litewski nie zaprotestowa┼é przeciwko zaj─Öciu Wilna – rzekomo stolicy Litwy - przez Armi─Ö Czerwon─ů.
Zaj─Öcie Wilna przez bolszewik├│w zapocz─ůtkowa┼éo de facto wojn─Ö polsko-sowieck─ů trwaj─ůc─ů do 12 X 1920 r., chocia┼╝ to wydarzenie nie uwa┼╝ane jest za jej pocz─ůtek. Bowiem ju┼╝ w lutym 1919 r. J├│zef Pi┼ésudski zacz─ů┼é konkretyzowa─ç zamiar usuni─Öcia si┼é─ů bolszewik├│w z Wilna i okolic. Zarysowany przez niego plan dzia┼éa┼ä zwi─ůzanych z Wilnem by┼é niezwykle ┼Ťmia┼éy, ale i wielce ryzykowny, zak┼éada┼é bowiem wykonanie niespodziewanego rajdu przez kawaleri─Ö. Odleg┼éo┼Ť─ç dziel─ůca miasto od punkt├│w wyj┼Ťciowych oddzia┼é├│w przeznaczonych do tej akcji wynosi┼éa oko┼éo 100 kilometr├│w. Za┼éo┼╝ono jej przebycie przez kawaleri─Ö w ci─ůgu trzech dni, co mia┼éo by─ç sporym wyczynem, zwa┼╝ywszy na mo┼╝liwo┼Ť─ç odkrycia tego rajdu przez Rosjan i ryzyko konieczno┼Ťci walki. Zagon kawalerii mia┼é dzia┼éa─ç samodzielnie, bez wsparcia piechoty. Skierowanie s┼éabej brygady jazdy do walk o Wilno, miasto zamieszka┼ée w├│wczas przez ok. 150 tys. ludzi, przedzielone rzek─ů Wili─ů, z do┼Ť─ç licznym garnizonem rosyjskim, bez wsparcia piechoty by┼éo dzia┼éaniem ryzykownym. W planach przewidywano, ┼╝e piechota mo┼╝e si─Ö w┼é─ůczy─ç do walki w mie┼Ťcie w najlepszym wypadku dopiero po up┼éywie doby od natarcia rozpocz─Ötego przez kawaleri─Ö. Wypraw─ů na Wilno dowodzi┼é J├│zef Pi┼ésudski. 19 kwietnia okaza┼é si─Ö prze┼éomowy dla operacji zaj─Öcia Wilna. Kawaleria pp┼ék. W┼éadys┼éawa Beliny-Pra┼╝mowskiego (842 szable) ruszy┼éa do szturmu na miasto z rejonu Papierni, odleg┼éej o 130 km od miasta, nie napotykaj─ůc posterunk├│w rosyjskich. Wczesnym rankiem w Wielk─ů Sobot─Ö zaatakowa┼éa Wilno, zaskakuj─ůc ca┼ékowicie zajmuj─ůcych miasto bolszewik├│w. Pierwszym jej celem by┼éo opanowanie dworca kolejowego przez spieszone szwadrony 11. p.u┼é. i 5. szwadron 7. p.u┼é. O godz. 5.08 dworzec kolejowy zosta┼é zaj─Öty po niewielkim oporze przeciwnika. Atakiem polskiej kawalerii na Wilno dowodzi┼é podpu┼ékownik W┼éadys┼éaw Belina-Pra┼╝mowski. Kryzys po stronie polskiej da┼é si─Ö zauwa┼╝y─ç po po┼éudniu 19 kwietnia. Spowodowany by┼é brakiem si┼é do opanowania ca┼éego miasta. Do najwa┼╝niejszych wydarze┼ä dosz┼éo w samym Wilnie, gdzie trwa┼é zaci─Öty b├│j. Genera┼é Edward ┼Ümig┼éy-Rydz, po zorientowaniu si─Ö, jak wygl─ůda po┼éo┼╝enie polskich wojsk w Wilnie, nakaza┼é piechocie podleg┼éej mu 2. DPLeg. intensywne przemarsze piesze w kierunku miasta. Po przybyciu dywizji do miasta obj─ů┼é on dow├│dztwo nad ca┼éo┼Ťci─ů walk. 20 kwietnia oczyszczono od nieprzyjaciela po┼éudniow─ů cz─Ö┼Ť─ç miasta z wyj─ůtkiem dzielnicy ┼üukiszki i Zakr─Öt. O ┼Ťwicie 21 kwietnia wznowiono walki. Rozpocz─Ö┼éo si─Ö decyduj─ůce natarcie maj─ůce na celu zaj─Öcie ca┼éego Wilna. Walki w mie┼Ťcie usta┼éy oko┼éo godz. 16.00. Rosjanie bez┼éadnie opu┼Ťcili Wilno. Cofali si─Ö w kierunku Mejszago┼éy i Niemenczyna. Zaj─Öcie przez Polak├│w Wilna stanowi┼éo szok dla Rosjan. Zszokowane by┼éo tak┼╝e kierownictwo partii bolszewickiej. Moskwa nakaza┼éa szybkie odzyskanie miasta. Do przeprowadzenia ofensywy gromadzono 5 tys. bagnet├│w, 11 armat i jeden samoch├│d pancerny. G┼é├│wne uderzenie mia┼éo wyj┼Ť─ç z Mo┼éodeczna, a na czele wykonuj─ůcych je si┼é stan─ů┼é dow├│dca Armii Bia┼éorusko-Litewskiej Andriej Jewgienijewicz Sniesariew, kt├│remu przydzielono oddzielny sztab. Polacy jednak nie tylko obronili miasto, ale znacznie rozszerzyli zajmowany obszar Wile┼äszczyzny i ziem bia┼éoruskich. Nast─Öpnie przeprowadzili udane operacje zako┼äczone opanowaniem Wilejki i Mo┼éodeczna (Lech Wyszczelski Zaj─Öcie Wilna przez Polak├│w w kwietniu 1919 roku. Dla bolszewik├│w to by┼é szok Internet: Wielka Historia). Zaraz po zaj─Öciu Wilna do miasta przyby┼é J├│zef Pi┼ésudski. Ludno┼Ť─ç polska Wilna z wielk─ů rado┼Ťci─ů wita┼éa oswobodzicieli, gdy┼╝ chcia┼éa mieszka─ç w Polsce, a miasto by┼éo na wskro┼Ť arcypolskie od kilkuset lat – odegra┼éo wielk─ů rol─Ö w historii Polski i narodu polskiego. Polska bez Wilna nie by┼éaby czy nie jest Polsk─ů w ca┼éym tego s┼éowa znaczeniu – jest kad┼éubow─ů Polsk─ů. W mie┼Ťcie zorganizowano stosowne ceremonie, w tym defilad─Ö wojsk i uroczyste dzi─Ökczynienie w Ostrej Bramie. Naoczny ┼Ťwiadek tych wydarze┼ä Tadeusz ┼Üwi─Öcicki odnotowa┼é: „Wielki szloch tego t┼éumu, kl─Öcz─ůcego na ulicy. Spojrza┼éem na Komendanta. Sta┼é twarz─ů zwr├│cony do obrazu, oparty na szabli, nasro┼╝ony i... spod nasro┼╝onych brwi ci─Ö┼╝ka ┼éza sp┼éywa┼éa mu na w─ůsy. ┼Ümig┼éy za nim mia┼é jaki┼Ť nerwowy tick na twarzy. Twarz drga┼éa i te┼╝ ┼ézy ciek┼éy mu po twarzy. A Belina becza┼é po prostu jak smarkacz...”. Sam Pi┼ésudski, kt├│ry pochodzi┼é z okolicy Wilna, mia┼é p├│┼║niej zapisa─ç tylko: „Do ┼╝adnego miasta zdobytego przeze mnie nie wje┼╝d┼╝a┼éem z takim uczuciem, jak do Wilna”. W oswobodzonym Wilnie Pi┼ésudski nieomal codziennie bra┼é udzia┼é w wiecach ┼╝o┼énierzy i mieszka┼äc├│w miasta. „Maj─ůc w swych ┼╝y┼éach krew litewsk─ů, czuje g┼é─Öboko ka┼╝de bicie serca swych braci, kt├│rym niesie wolno┼Ť─ç wielki dzie┼ä wyzwolenia – pisa┼é KURIER WARSZAWSKI. Pisma ilustrowane zamieszcza┼éy zdj─Öcia panoramy Wilna i Naczelnika w otoczeniu rozentuzjazmowanych mieszka┼äc├│w…” („Przekr├│j” 4.6.1989, Krak├│w). J├│zef Pi┼ésudski ofiarowa┼é Matce Boskiej Ostrobramskiej ryngraf z napisem „Za Wilno” – oczywi┼Ťcie za polskie Wilno.
19 kwietnia 1919 r. „Wilno nie zosta┼éo do Polski „przy┼é─ůczone”, lecz tylko wraz z ca┼é─ů Polsk─ů odzyska┼éo wolno┼Ť─ç, zupe┼énie tak samo, jak nie zosta┼éy do Polski „przy┼é─ůczone”, lecz wraz z Polsk─ů wyzwolone Pozna┼ä, Krak├│w czy Warszawa. W dodatku, z punktu widzenia prawa mi─Ödzynarodowego Wilno by┼éo w chwili zako┼äczenia I wojny ┼Ťwiatowej w spos├│b niew─ůtpliwy cz─Ö┼Ťci─ů Polski, bo dekretem Lenina z dnia 29 sierpnia 1918 r. Rosja Sowiecka skasowa┼éa wszystkie akty dyplomatyczne rozbiorowe, tym samym przywracaj─ůc w stosunku do zaboru rosyjskiego stan prawny przedrozbiorowy, a wi─Öc suwerenno┼Ť─ç polsk─ů nad wszystkimi ziemiami tego zaboru. Dopiero traktat ryski przywr├│ci┼é panowanie rosyjskie nad wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ťci─ů dawnych teren├│w wschodnich Polski” (J─Ödrzej Giertych Inkorporacja Wilna do Polski „Tydzie┼ä Polski” 17.3.1962, Londyn). – Doda─ç tu nale┼╝y, ┼╝e ani w 1792 roku, ani kiedy Lenin wyda┼é sw├│j dekret Litwa jako pa┼ästwo w ┼Ťwietle prawa mi─Ödzynarodowego nie istnia┼éa, wi─Öc przekre┼Ťlenie przez Lenina dekret├│w rozbiorowych odnosi┼éo si─Ö tylko do przedrozbiorowej Polski.
Nacjonalistyczny rz─ůd litewski uwa┼╝a┼é jednak Wilno za stolic─Ö nowopowsta┼éego tak┼╝e w 1918 r. pa┼ästwa litewskiego i zaprotestowa┼é przeciwko zaj─Öciu miasta przez wojsko polskie. Zapocz─ůtkowa┼éo to ostry konflikt na linii Warszawa-Kowno. W zwi─ůzku z pretensjami Litwy do Wilna i Wile┼äszczyzny Rada Najwy┼╝sza na konferencji wersalskiej w Pary┼╝u (stycze┼ä 1919 – stycze┼ä 1920) 26 lipca 1919 r. podzieli┼éa Wile┼äszczyzn─Ö na zasadzie etnicznej pozostawiaj─ůc Wilno, Troki, Landwar├│w, Now─ů Wilejk─Ö po polskiej stronie (tzw. Linia Focha), czego nie uzna┼éa Litwa.
Litwa zaraz po wznowieniu wojny polsko-sowieckiej w kwietniu 1920 r. og┼éosi┼éa neutralno┼Ť─ç. Jednak niebawem – widz─ůc post─Öpy Armii Czerwonej na froncie, jako jedyne pa┼ästwo europejskie i to ca┼ékiem jawnie wspar┼éo militarnie agresj─Ö sowieck─ů na Polsk─Ö. Litwa sprzymierzy┼éa si─Ö z pierwszym Antychrystem XX w. (drugim by┼é Hitler, z kt├│rym Litwini tak┼╝e sprzymierzyli si─Ö przeciwko Polakom!). Kiedy bolszewicy w lipcu 1920 r. zbli┼╝ali si─Ö do Wilna Lenin pragn─ůc mie─ç Litw─Ö za sojusznika w wojnie z Polsk─ů, zaoferowa┼é rz─ůdowi litewskiemu traktat (zawarty 12 VII 1920), w kt├│rym Rosja bolszewicka uznawa┼éa niepodleg┼éo┼Ť─ç Litwy de iure i obieca┼éa Litwie przekaza─ç Wilno oraz wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç guberni wile┼äskiej i cz─Ö┼Ť─ç grodzie┼äskiej w┼é─ůcznie z terenami, na kt├│rych w og├│le nie by┼éo nawet pojedynczych Litwin├│w (Bras┼éaw, Smorgonie, Oszmiana, Lida, Grodno). W traktacie zastrze┼╝ono, ┼╝e do czasu zako┼äczenia wojny z Polsk─ů, tereny te wraz z Wilnem b─Öd─ů obsadzone przez Armi─Ö Czerwon─ů. Ju┼╝ nast─Öpnego dnia po podpisaniu traktatu z Sowietami wojska litewskie wsp├│┼épracuj─ůce z bolszewikami rozpocz─Ö┼éy marsz w stron─Ö Wilna. Ko┼éo Jewia dosz┼éo do walk polsko-litewskich, jednak do Wilna zamiast wojska litewskiego pierwsi wkroczyli bolszewicy. Bolszewicy wierz─ůc w zwyci─Östwo nad wojskiem polskim i zaj─Öcie niebawem Warszawy, nie chcieli honorowa─ç umowy z Litwinami. Dopiero po sromotnej kl─Ösce w bitwie warszawskiej w po┼éowie sierpnia i po┼Ťcigu wojsk polskich za uchodz─ůc─ů na wsch├│d Armi─ů Czerwon─ů, bolszewicy 26 sierpnia przekazali Wilno Litwinom. Tak wi─Öc, aby zagarn─ů─ç ponownie polskie Wilno rz─ůd litewski poszed┼é na wsp├│┼éprac─Ö z prawdziwymi diab┼éami XX wieku Leninem i Stalinem.
Po wielkim zwyci─Östwie wojsk polskich nad wojskiem bolszewickim na przedpolu Warszawy w po┼éowie sierpnia 1920 r., Wojsko Polskie w po┼Ťcigu za bolszewikami wypar┼éo Litwin├│w z zaj─Ötej przez nich Suwalszczyzny do ustalonej wcze┼Ťniej przez Mocarstwa Sprzymierzone granicy polsko-litewskiej w tym rejonie (linia Focha). Nie mog┼éo jednak tego zrobi─ç w przypadku Wilna wskutek b┼é─Öd├│w polskiej dyplomacji. Jak czytamy w polskiej Wikipedii, minister spraw zagranicznych Eustachy Sapieha zwr├│ci┼é si─Ö bowiem do Ligi Narod├│w z ┼╝─ůdaniem wywarcia presji na Litwin├│w by ci opu┼Ťcili Wilno (kt├│re przypomnijmy od kwietnia 1919 r. znajdowa┼éo si─Ö w Polsce); tym samym jednak umi─Ödzynarodowi┼é kwesti─Ö miasta. Nast─Öpnie podczas marszu Armii Czerwonej na Warszaw─Ö premier W┼éadys┼éaw Grabski bez porozumienia z Naczelnikiem Pa┼ästwa Polskiego (tymczasowym prezydentem) J├│zefem Pi┼ésudskim za obiecan─ů pomoc militarn─ů Ententy zgodzi┼é si─Ö pod jej naciskiem na to, ┼╝e ona zadecyduje o losach Wilna. Wprawdzie ┼╝adnej pomocy od Ententy Polska nie otrzyma┼éa, jednak ustalenia nadal obowi─ůzywa┼éy (P. ┼üossowski). Podczas walk polsko-litewskich na Wile┼äszczy┼║nie Liga Narod├│w podj─Ö┼éa si─Ö mediacji maj─ůcej doprowadzi─ç do zawieszenia broni. Pod jej naciskiem dosz┼éo w Suwa┼ékach do konferencji (30.9. – 8.10.1920). Podczas dyskusji strona polska stanowczo o┼Ťwiadczy┼éa, i┼╝ nie uznaje uk┼éadu litewsko-sowieckiego z 12 lipca i jego ustale┼ä odno┼Ťnie Wilna i ┼╝e „rz─ůd polski czuje si─Ö zobowi─ůzany broni─ç praw i interes├│w ludno┼Ťci, kt├│r─ů, nie pytaj─ůc si─Ö o zgod─Ö, wcielono do Litwy” (P. ┼üossowski). Tym bardziej, ┼╝e Rosja Sowiecka 7 listopada 1917 r. wyda┼éa dekret podpisany przez Lenina, w kt├│rym anulowa┼éa uk┼éady rozbiorowe Polski i uzna┼éa prawo narodu polskiego do zjednoczenia i niepodleg┼éo┼Ťci. Tym samym zrezygnowa┼éa z wszelkich praw do decydowania o losie ziem, kt├│re okupowa┼éa. Przy udziale komisji Ligi Narod├│w doprowadzono do zawieszenia broni na Suwalszczy┼║nie, a potem i na prawym brzegu Niemca, a┼╝ do wsi Poturce. Strona litewska proponowa┼éa takie wytyczenie linii demarkacyjnej, kt├│ra zostawia┼éaby okupowane przez nich Wilno w ich r─Ökach. Strona polska doprowadzi┼éa do porozumienia i zawieszenia broni, kt├│re nie obj─Ö┼éo teren├│w Wile┼äszczyzny. Ustalona linia demarkacyjna bieg┼éa do Oran, a po skr─Öceniu na wsch├│d ko┼äczy┼éa si─Ö w Bastunach ko┼éo Woronowa w powiecie lidzkim. W umowie wyra┼║nie zaznaczono, ┼╝e ma charakter tymczasowy i nie rozstrzyga┼éa sprawy Wilna, gdy┼╝ ustalona linia demarkacyjna i rozejm dotyczy┼éy tylko Suwalszczyzny, a nie ca┼éego frontu polsko-litewskiego (specyficznie, nie dotyczy┼éa Wile┼äszczyzny). Umow─Ö podpisano 7 pa┼║dziernika 1920 r., a mia┼éa wej┼Ť─ç w ┼╝ycie 10 pa┼║dziernika. Do wej┼Ťcia jej w ┼╝ycie jednak nie dosz┼éo.
Marsza┼éek J├│zef Pi┼ésudski nie chc─ůc czeka─ç miesi─ůcami, a mo┼╝e nawet i d┼éu┼╝ej, na decyzj─Ö Ligi Narod├│w odno┼Ťnie Wilna, zdecydowa┼é si─Ö zatem na inne rozwi─ůzanie problemu. Aby zaj─ů─ç Wilno posun─ů┼é si─Ö do podst─Öpu. Zleci┼é gen. Lucjanowi ┼╗eligowskiemu, dow├│dcy Litewsko-Bia┼éoruskiej Dywizji Piechoty z┼éo┼╝onej z mieszka┼äc├│w Wilna i Wile┼äszczyzny, upozorowa─ç „bunt” i wkroczy─ç do Wilna. 8 pa┼║dziernika 1920 r. wojska gen. ┼╗eligowskiego, w kt├│rych szeregach byli g┼é├│wnie mieszka┼äcy Wile┼äszczyzny i dawnego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, rozpocz─Ö┼éy marsz na Wilno. Na wie┼Ť─ç o tym w┼Ťr├│d okupant├│w litewskich w Wilnie zapanowa┼é zupe┼ény chaos. Zar├│wno wojsko, jak i okupacyjne urz─Ödy litewskie, w panice opuszcza┼éy miasto. Litwini chytrze przekazali w┼éadz─Ö w Wilnie misji wojskowej Ententy pod przewodnictwem francuskiego p┼éka Constantina Reboul, licz─ůc na umi─Ödzynarodowienie konfliktu o Wilno. 9 pa┼║dziernika 1920 r. oddzia┼éy gen. ┼╗eligowskiego wesz┼éy do Wilna, znowu bardzo entuzjastycznie witane przez ludno┼Ť─ç miasta. Proklamowano utworzenie pa┼ästwa - tzw. Litwy ┼Ürodkowej sprzymierzonego z Polsk─ů. Gen. ┼╗eligowski nakaza┼é opu┼Ťci─ç Wilno ca┼éej misji Ententy, m├│wi─ůc, ┼╝e to nie jest jej sprawa, a tylko mieszka┼äc├│w Wilna, kt├│rzy mieli si─Ö w spos├│b demokratyczny wypowiedzie─ç do kogo chc─ů, aby miasto nale┼╝a┼éo – do Polski czy do Litwy. Wszystkich pozosta┼éych jeszcze w mie┼Ťcie urz─Ödnik├│w litewskich oraz wzi─Ötych do niewoli ┼╝o┼énierzy litewskich, wraz z broni─ů osobist─ů, zwolniono i odstawiono do pierwszych linii wojsk litewskich. Powiedziano im, ┼╝e ┼╝o┼énierze gen. ┼╗eligowskiego nie chc─ů wojny z Litw─ů – po prostu wracaj─ů do swych rodzin i dom├│w w Wilnie.
„12 pa┼║dziernika 1920 nast─ůpi┼éa w Warszawie wsp├│lna „demarche” przedstawicieli Francji i Wielkiej Brytanii u Naczelnika Pa┼ästwa w sprawie akcji gen. ┼╗eligowskiego. Odpowied┼║, jak─ů otrzymali dla zakomunikowania swym rz─ůdom, by┼éa lakoniczna: „Je┼╝eli alianci zechc─ů odda─ç Wilno Litwie bez wys┼éuchania woli ludno┼Ťci, to marsza┼éek Pi┼ésudski b─Ödzie widzia┼é si─Ö zmuszonym z┼éo┼╝y─ç wszelkie godno┼Ťci i, jako obywatel Wile┼äszczyzny, spe┼éni─ç sw├│j obowi─ůzek” (Bohdan Podoski J├│zef Pi┼ésudski i Wilno „Tydzie┼ä Polski” 9.12.1967).
Po zaj─Öciu Wilna przez wojska gen. Lucjana ┼╗eligowskiego i utworzeniu przez niego na zaj─Ötym przez nie obszarze polskiego pa┼ästwa o nazwie Litwa ┼Ürodkowa, rozpocz─Ö┼éy si─Ö walki mi─Ödzy wojskami Litwy ┼Ürodkowej, gdy┼╝ Litwa stara┼éa si─Ö drog─ů militarn─ů zdoby─ç Wilno. Oczywi┼Ťcie nie mia┼éa ┼╝adnych szans na to. Ostatecznie przerwa┼é je 29 listopada 1920 roku rozejm wynegocjowany dzi─Öki po┼Ťrednictwu Ligi Narod├│w.
Nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e gen. Lucjan ┼╗eligowski i marsza┼éek J├│zef Pi┼ésudski (Polacy) – obaj urodzeni ko┼éo Wilna i wychowani w tym mie┼Ťcie mieli wi─Öksze prawa do Wilna ni┼╝ przedwojenny prezydent-dyktator litewski Antanas Smetona (Litwini), kt├│ry z tym miastem nie mia┼é w m┼éodo┼Ťci (do 1904 r., w kt├│rym przyby┼é do obcego mu miasta) bli┼╝szych powi─ůza┼ä, gdy┼╝ pochodzi┼é z terenu Litwy Kowie┼äskiej.
Litwa protestowa┼éa przeciwko woli ludno┼Ťci Wilna i Wile┼äszczyzny i oskar┼╝y┼éa Polsk─Ö o z┼éamanie tzw. umowy suwalskiej. Skonstruowa┼éy przez Kowno zarzut sprzeniewierzenia si─Ö i zdrady by┼é w okresie mi─Ödzywojennym wykorzystywany przez rz─ůd litewski na u┼╝ytek wewn─Ötrzy i zewn─Ötrzny i jest z maniackim uporem powtarzany po dzi┼Ť dzie┼ä: i┼╝ przyznane Litwie „w umowie suwalskiej” Wilno zaj─Öte zosta┼éo przez Polsk─Ö podst─Öpnie i bezprawnie. Tymczasem „porozumienie suwalskie nie by┼éo ┼╝adn─ů ‘umow─ů’ ani tym bardziej „traktatem pokojowym”, kt├│ry by przesadza┼é o takiej lub innej przynale┼╝no┼Ťci spornych teren├│w na ┼Ťci┼Ťle okre┼Ťlonym odcinku i wytyczeniu linii demarkacyjnej, kt├│ra urywa┼éa si─Ö w terenie, nie obejmuj─ůc ziem na po┼éudnie od Wilna, a zw┼éaszcza najwa┼╝niejszego szlaku Lida-Wilno. Mia┼éo ono jedynie ustanowi─ç tymczasow─ů lini─Ö demarkacyjn─ů mi─Ödzy wojskiem polskim a litewskim i obowi─ůzywa─ç mia┼éa od 10 pa┼║dziernika. Tymczasem zwyci─Öska w wojnie z bolszewikami Polska nie uznawa┼éa porozumienia sowiecko-litewskiego przyznaj─ůcego Litwie Wilno – tak jakby bolszewicy mieli do tego prawo, kt├│re przed zaj─Öciem miasta przez bolszewik├│w nale┼╝a┼éo ju┼╝ do Polski i 8-9 pa┼║dziernika wojska polskie zaj─Ö┼éy Wilno. W┼é─ůczenie Wilna do Polski nie mog┼éo formalnie naruszy─ç tzw. umowy suwalskiej, gdy┼╝ nie wesz┼éa ona jeszcze w ┼╝ycie. Powtarzam: nie wesz┼éa ona jeszcze w ┼╝ycie. Przez bieg wydarze┼ä sta┼éa si─Ö wi─Öc zwyk┼éym ┼Ťwistkiem papieru. Tymczasem Litwini lekcewa┼╝─ůc powy┼╝sze fakty oskar┼╝yli i ci─ůgle oskar┼╝aj─ů stron─Ö polsk─ů, ┼╝e z┼éama┼éa t─ů umow─Ö (P. ┼üossowski). W Muzeum Wojska w Kownie postawiono obelisk z czarnego marmuru ze srebrnym ┼╝a┼éobnym napisem po litewsku: „Litwinie! Pami─Ötaj, ┼╝e zdradziecki Polak odebra┼é Tobie Wilno – Twoj─ů stolic─Ö”. Na obelisku wy┼éo┼╝ona by┼éa (jest?) w czarnych ┼╝a┼éobnych ramach „umowa” suwalska (L. Mitkiewicz). I gnano do tego muzeum m┼éodzie┼╝ z ca┼éej Litwy, aby zaszczepi─ç w niej nienawi┼Ť─ç do Polski i Polak├│w.
Przysz┼éa II Wojna ┼Ťwiatowa (1939-45), w kt├│rej wyniku, po agresji Zwi─ůzku Sowieckiego na Polsk─Ö w 1939 r. Wilno z daru „ojca lud├│w – krwawego Stalina” znalaz┼éo si─Ö w granicach Litewskiej Republiki Sowieckiej, w┼é─ůczonej do Zwi─ůzku Sowieckiego i rozpocz─ů┼é si─Ö proces jego litwinizowania. Mo┼╝na by by┼éo przypuszcza─ç, ┼╝e ten fakt ostudzi litewskie zarzuty w sprawie „umowy suwalskiej”. Pobo┼╝ne ┼╝yczenie! Z tak─ů sam─ů maniack─ů pasj─ů m├│wi─ů i pisz─ů o niej Litwini jak to robili w okresie mi─Ödzywojennym. W paryskiej „Kulturze” podczas pr├│by nawi─ůzania dialogu polsko-litewskiego zabra┼é g┼éos Litwin, dr Juozas Grinius (Nr 12 1955), oczywi┼Ťcie wypominaj─ůc Polakom umow─Ö suwalsk─ů, pisz─ůc: „Oczywi┼Ťcie strona polska wie, ┼╝e niewype┼énienie Umowy Suwalskiej wy┼╝┼éobi┼éo ci─Ö┼╝k─ů uraz─Ö…”. Odpowiedzia┼é na t─Ö zaczepk─Ö m.in. Marian T. Chyli┼äski (Nr. 3 1956), pisz─ůc m.in.: „Najwa┼╝niejsz─ů okoliczno┼Ťci─ů przy upowszechnianiu tego mitu pozosta┼é fakt, ┼╝e tre┼Ť─ç umowy suwalskiej, o kt├│rej bezustannie wiele pisano i m├│wiono na Litwie, prawie nikomu (z Litwin├│w) znan─ů nie jest. Logiczny i gramatyczny sens tekstu (tej umowy) zast─ůpi┼éa legenda. Z podziwu godnym uporem i konsekwencj─ů by┼éa ona upowszechniana. Okoliczno┼Ť─ç powy┼╝sza ka┼╝e po┼Ťwi─Öci─ç nieco uwagi temu dokumentowi. M├│wi on sam za siebie. Nazwa umowy brzmi po polsku „umowa” a nie „Traktat” - w t┼éumaczeniu francuskim (tej umowy) „Convention” a nie „Traite”. Po czym przytacza paragrafy tej umowy przet┼éumaczone z francuskiego. I dodaje od siebie: „Gdyby genera┼é L. ┼╗eligowski dzia┼éa┼é pod├│wczas nawet nie w imieniu ludno┼Ťci Wile┼äszczyzny, lecz jawnie w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, to m├│g┼éby z r├│wnym skutkiem prawnym – gdy chodzi o powy┼╝sz─ů umow─Ö – operacje swoje rozpocz─ů─ç i prowadzi─ç, wychodz─ůc ze stacji Bastuny. I to nie tylko z tego powodu, ┼╝e w dniu 8 pa┼║dziernika, gdy si─Ö akcja genera┼éa ┼╗eligowskiego rozpocz─Ö┼éa. Umowa suwalska w og├│le jeszcze nie obowi─ůzywa┼éa stron, lecz i dlatego, ┼╝e dzia┼éania te wysz┼éy z odcinka frontu, nie obj─Ötego umow─ů o zawieszeniu broni w Suwa┼ékach, gdzie operacje wojskowe obu stron nie by┼éy kr─Öpowane, co wyra┼║nie tekst umowy zaznacza, a nawet przewiduje niejako, stwierdzaj─ůc, ┼╝e zatrzymane zostan─ů dopiero przez „Specjaln─ů Konferencj─Ö”, po odej┼Ťciu z tego rejonu wojsk sowieckich. Konferencja taka w momencie, o kt├│ry chodzi, zaprojektowan─ů jeszcze nie by┼éa. Natomiast Micha┼é Sokolnicki, polski dyplomata, m.in. w latach 1936-45 ambasador Polski w Turcji napisa┼é w sprawie akcji gen. L. ┼╗eligowskiego: „…ani umowa (suwalska), ani rajd ┼╗eligowskiego nie by┼éy pocz─ůtkiem zatargu o Wilno. Przedtem zosta┼éa zawarta, w najci─Ö┼╝szej chwili odrodzonego pa┼ästwa polskiego, umowa Litwy z Sowietami, 12 lipca. I r├│wnie┼╝ przedtem, w ostatnich dniach sierpnia, Wilno zosta┼éo oddane Litwie – przez uchodz─ůce wojska sowieckie. By┼éy to mo┼╝e tylko dzia┼éania podst─Öpne i nieszczere – chytro┼Ť─ç Litwin├│w zar├│wno w stosunku do Polski, jak do Sowiet├│w? Chytro┼Ť─ç za chytro┼Ť─ç: wydaje mi si─Ö, ┼╝e ten rachunek mo┼╝na uzna─ç za zamkni─Öty. Pami─Ötam, jak Pi┼ésudski w dobrych chwilach m├│wi┼é o sobie: „ja, chytra Litwina”… Traktat litewsko-sowiecki z 12 lipca -1920 r.), usprawiedliwia┼é post─Öpowanie strony polskiej” („Kultura” Nr 4 1956).
Przekonywuj─ůce t┼éumaczenia strony polskiej nic nie pomog┼éy. Litwini ca┼éy czas upieraj─ů si─Ö przy swojej antypolskiej i k┼éamliwej wersji umowy suwalskiej. Podczas nast─Öpnej pr├│by dialogu polsko-litewskiego w „Kulturze” (Nr 4 1976, Pary┼╝) ukaza┼é si─Ö tekst J. Dainauskasa pt. Zgrzytliwe echo przesz┼éo┼Ťci. Z jeszcze wi─Öksz─ů furi─ů pisa┼é o z┼éamaniu umowy suwalskiej przez Polsk─Ö i sw├│j elaborat zako┼äczy┼é zdaniem: „Za du┼╝o ┼éez i krwi przelano tam, a┼╝eby tak ┼éatwo Litwini dali wiar─Ö dzisiaj g┼éoszonym s┼éowom o potrzebie dialogu…”. W sprawie furiackiej wypowiedzi Dainauskasa zabra┼é g┼éos przedwojenny polityk polski Kazimierz Okulicz, pisz─ůc m.in.: „W li┼Ťcie p. Dainauskasa zdumiewa dynamika emocji spowodowanych wydarzeniami sprzed 50 przesz┼éo lat! Emocji z┼éych, gniewnych, nienawistnych – jakby to wszystko dzia┼éo si─Ö wczoraj. Jak gdyby Litwa nie zrealizowa┼éa w mi─Ödzyczasie swojego g┼é├│wnego d─ů┼╝enia do narodowego zjednoczenia, do odzyskania stolicy!...” (Ostatnie s┼éowo oskar┼╝onego „Kultura” Nr 4 1976). W internetowej Wikipedii has┼éa o umowie suwalskiej s─ů w dziewi─Öciu j─Özykach, w tym po litewsku, polsku, angielsku, francusku, niemiecku i w┼éosku. Szczeg├│┼éowe has┼éo po angielsku jest prawdopodobnie napisane przez Litwin├│w, gdy┼╝ ca┼ékowicie kopiuje litewsk─ů propagand─Ö w tej sprawie. My┼Ťl─Ö, ┼╝e zastanawiaj─ůco lakoniczne (!) has┼éo w j─Özyku polskim jest tak┼╝e napisane przez jakiego┼Ť Litwina i ma wskazywa─ç na to, ┼╝e Polacy uciekaj─ů od napisania prawdy – oczywi┼Ťcie litewskiej „prawdy” o tej umowie. A wi─Öc litewskie k┼éamstwo o umowie idzie w ┼Ťwiat. Oburzaj─ůcym jest to, ┼╝e ┼╝aden historyk polski nie zainteresowa┼é si─Ö t─ů spraw─ů: w Wikipedii mo┼╝na domaga─ç si─Ö uzasadnionych poprawek. A mamy jak zwykle: Polacy nic si─Ö nie sta┼éo. – Kr├│tko m├│wi─ůc Litwini nie chc─ů zrezygnowa─ç ze swoich k┼éamstw o umowie suwalskiej. S─ů one im na r─Ök─Ö, gdy┼╝ teraz, po odzyskaniu niepodleg┼éo┼Ťci w 1991 r., na podstawie tych k┼éamstw, kt├│re podbudowuj─ů ich prawa do Wilna, uparcie domagaj─ů si─Ö od rz─ůdu polskiego, aby przeprosi┼é Litw─Ö i Litwin├│w za akcj─Ö gen. L. ┼╗eligowskiego i za rzekom─ů okupacj─Ö Wilna przez Polsk─Ö w latach 1920-39.
Zako┼äczmy t─Ö wa┼╝n─ů, zak┼éaman─ů przez Litwin├│w i aktualn─ů po dzi┼Ť dzie┼ä spraw─Ö dwoma wypowiedziami o Wilnie - Vincasa ─îepinskisa i E. ┼╗aglla (Edmunda Jakubowskiego). Vincas ─îepinskis (1871-1940) by┼é uczonym i politykiem litewskim, od 1922 r. profesorem Uniwersytetu Kowie┼äskiego i w 1926 r. ministrem edukacji w rz─ůdzie socjaldemokrat├│w, na kt├│rym to stanowisku przyczyni┼é si─Ö do stworzenia dobrych warunk├│w rozwoju polskiej o┼Ťwiaty na Litwie, za co by┼é krytykowany przez litewskich nacjonalist├│w; postawienie ─îepinskisa na czele resortu o┼Ťwiaty by┼éo jednym z g┼é├│wnych warunk├│w poparcia mniejszo┼Ťci polskiej dla rz─ůdu centrolewicy (P. ┼üossowski). Podczas wizyty w Kownie w 1929 r. dw├│ch polskich uczonych W┼éodzimierza Antoniewicza i W┼éadys┼éawa Semkowicza prof. ─îepinskis okaza┼é cywiln─ů odwag─Ö m├│wi─ůc: „Nie w─ůtpi─Ö, ┼╝e je┼Ťli Litwa odzyska┼éaby Wilno (w 1920 r.), nie zdo┼éa┼éaby go utrzyma─ç i pa┼ästwo litewskie musia┼éoby upa┼Ť─ç. Sam los strzeg┼é Litw─Ö, ┼╝e teraz nie posiada Wilna… Dominuj─ů u nas niezdrowe pogl─ůdy w sprawie wile┼äskiej, staj─ůc si─Ö wr─Öcz psychopatoligicznym zjawiskiem. Sprawa Wilna zosta┼éa zdemoralizowana. Wida─ç, ┼╝e w tej kwestii kto┼Ť co┼Ť robi┼é z wyrachowaniem” (R. Czarnecki, J. Ochma┼äski). Z kolei Edward Jakubowski, przedwojenny dziennikarz polski w Kownie, a po wojnie sta┼éy wsp├│┼épracownik paryskiej „Kultury” napisa┼é: „Ile razy Wilno by┼éo (czy jest tak┼╝e obecnie – M.K.) cho─çby z nazwy litewskie zawsze z ┼éaski Sowiet├│w („Kultura” Nr 7-8 1969). Litwini nie wywalczyli sobie Wilna i ┼╝adna konferencja mi─Ödzynarodowa miasta Litwie nie przyzna┼éa. Trzy razy dostawali nielitewskie etnicznie miasto psim sw─Ödem – po raz pierwszy od Niemc├│w w 1918 r., a kolejne dwa razy przez agresj─Ö sowieck─ů na Polsk─Ö w 1920 i 1939 r.
Litwini nie godz─ůc si─Ö z utrat─ů Wilna rozpocz─Öli wojn─Ö z Litw─ů ┼Ürodkow─ů, staraj─ůc si─Ö drog─ů zbrojn─ů przy┼é─ůczy─ç Wilno do Litwy. Litw─Ö wspiera┼éy r├│wnie antypolskie jak ona Niemcy. Prasa niemiecka dosta┼éa antypolskiej w┼Ťcieklizny, gdy┼╝ inaczej trudno to nazwa─ç. Granic─Ö litewsko-niemieck─ů w Prusach Wschodnich przekroczy┼éy ca┼ée kompanie i szwadrony niemieckich ochotnik├│w oraz instruktor├│w (wed┼éug zani┼╝onych danych niemieckich ponad 1000 ludzi) co usta┼éo dopiero na skutek interwencji Francji (R. Czarnecki). Ostatecznie wojska litewskie przegra┼éy t─Ö wojn─Ö (do niewoli dosta┼é si─Ö nawet dow├│dca wojsk litewskich gen. Nastopka) i 29 listopada 1920 r. podpisano ostateczne zawieszenie broni. Litwa ┼Ürodkowa utrwali┼éa swoje istnienie. Tote┼╝ rozwi─ůzania konfliktu polsko-litewskiego o Wilno szukano na drodze dyplomatycznej. Rokowania polsko-litewskie toczy┼éy si─Ö w Brukseli 20 kwietnia – 3 czerwca 1921 r. Prezydent Ligi Narod├│w Paul Hymans wyst─ůpi┼é z planem, sugeruj─ůcym przy┼é─ůczenie Wilna do Litwy przy jednoczesnym utworzeniu z Litwy pa┼ästwa federacyjnego, z┼éo┼╝onego z dw├│ch autonomicznych prowincji – wile┼äskiej i kowie┼äskiej, w kt├│rych j─Özyki litewski i polski by┼éyby r├│wnouprawnione. Litwa by┼éaby zwi─ůzana z Polsk─ů konwencjami: militarn─ů, ekonomiczn─ů i posiada┼éa by wsp├│ln─ů z Polsk─ů rad─Ö do spraw zagranicznych. Litwa odrzuci┼éa ten plan, co w praktyce oznacza┼éo koniec po┼Ťrednictwa Ligi w sporze tych dw├│ch pa┼ästw (J. Ochma┼äski, R. Czarnecki).
Przynale┼╝no┼Ťci Wilna do Polski bez ┼╝adnych ogranicze┼ä i zastrze┼╝e┼ä domaga┼éy si─Ö liczne masowe wiece i petycje ludno┼Ťci Wilna i Wile┼äszczyzny (W. Sukiennicki). W├│wczas, zgodnie z obietnic─ů dan─ů przez gen. ┼╗eligowskiego mieszka┼äcom Litwy ┼Ürodkowej, zorganizowano demokratyczne wybory powszechne, w kt├│rych wzi─Ö┼éo udzia┼é 64,4% uprawnionych do g┼éosowania i prawie wszyscy zag┼éosowali za Polsk─ů. Powo┼éany w wyniku wybor├│w Sejm Wile┼äski dnia 20 II 1922 r. zgodnie z wol─ů zdecydowanej wi─Ökszo┼Ťci mieszka┼äc├│w Wilna i Wile┼äszczyzny przyj─ů┼é uchwa┼é─Ö o w┼é─ůczeniu Litwy ┼Ürodkowej do Polski. 15 marca 1923 r. Konferencja Ambasador├│w Ententy zatwierdzi┼éa wschodnie granice Polski, czyli m.in. przy┼é─ůczenie do niej polskiego Wilna. 5 kwietnia granic─Ö t─Ö uzna┼éy Stany Zjednoczone. Tym samym przynale┼╝no┼Ť─ç Wilna do Polski uzyska┼éa mi─Ödzynarodow─ů sankcj─Ö prawn─ů i do 1939 r. granicy tej nikt w├│wczas nie kwestionowa┼é, poza Litw─ů i pocz─ůtkowo Zwi─ůzkiem Sowieckim. Do mi─Ödzynarodowego uznania Litwy ┼Ürodkowej za cz─Ö┼Ť─ç pa┼ästwa polskiego przyczynili si─Ö zreszt─ů sami Litwini. Ot├│┼╝ drog─ů zbrojnej agresji 10 stycznia 1923 r. zaj─Öli zamieszka┼éy w wi─Ökszo┼Ť─ç przez Niemc├│w Kraj K┼éajpedzki, co wywo┼éa┼éo powszechne oburzenie na Zachodzie (Alfred Poni┼äski Konfrontacja polsko-litewska „Wiadomo┼Ťci Polskie” 10.12.1967, Sydney) i spowodowa┼éo, ┼╝e Liga Narod├│w przyzna┼éa Wilno Polsce. 22 IV 1922 r. odby┼é si─Ö akt ko┼äcowy – obj─Öcie w┼éadzy nad Wilnem przez Polsk─Ö. J├│zef Pi┼ésudski, kt├│ry tego aktu dokonywa┼é, podni├│s┼é w swym przem├│wieniu: „Wilno wst─Öpuje obecnie w nowe ┼╝ycie, kt├│re formuje si─Ö inaczej, ni┼╝ to, jakie dawa┼éa jego historyczna przesz┼éo┼Ť─ç. W dniu wielkiego tryumfu, tryumfu polskiego, kt├│ry tak gor─ůco wszyscy tu zebrani odczuwaj─ů, nie mog─Ö nie wyci─ůgn─ů─ç przez kordon nas dziel─ůcy r─Öki do tych tam w Kownie, kt├│rzy mo┼╝e dzie┼ä dzisiejszy, dzie┼ä naszego tryumfu, uwa┼╝aj─ů za dzie┼ä kl─Öski i ┼╝a┼éoby. Nie mog─Ö nie wyci─ůgn─ů─ç r─Öki nawo┼éuj─ůc do zgody i mi┼éo┼Ťci. Nie mog─Ö nie uwa┼╝a─ç ich za braci”.
Dlatego litewskie wprost maniackie twierdzenie, ┼╝e Polaka w latach 1920-39 okupowa┼éa Wilno jest niczym innym jak wyj─ůtkowo pod┼éym k┼éamstwem. Po prostu zwyk┼éym ┼éajdactwem, bowiem inaczej tego nie mo┼╝na nazwa─ç! Rzecz─ů, kt├│ra cechuje wsp├│┼éczesnych Litwin├│w w odniesieniu do Polski, Polak├│w i wszystkiego co polskie, a przede wszystkim do polskiej historii i polskiego dziedzictwa na terenie wsp├│┼éczesnej Litwy czy raczej Lietuwy, bo tak ten kraj powinien by─ç dzisiaj w┼éa┼Ťciwie nazywany przez Polak├│w. Bowiem niewiele ma on wsp├│lnego z historyczn─ů Litw─ů i historycznymi Litwinami. Historyczni Litwini byli dla Polak├│w bra─çmi, wsp├│┼écze┼Ťni mieszka┼äcy Lietuwy – Lietuwisi nale┼╝─ů do najbardziej zajad┼éych naszych wrog├│w! Potwierdzi to w pe┼éni moja kolejna ksi─ů┼╝ka b─Öd─ůca w druku pt. Unicestwianie Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie od 1939 roku.
Problem zajad┼éo┼Ťci litewskiej jest wr─Öcz nieprawdopodobny.
Z mi─Ödzynarodowym uznaniem przynale┼╝no┼Ťci Wilna do Polski nie pogodzi┼éy si─Ö przesi─ůkni─Öte g┼éupot─ů i nienawi┼Ťci─ů do Polski i Polak├│w w┼éadze Litwy. Chocia┼╝ faktyczn─ů siedzib─ů rz─ůdu litewskiego by┼éo Kowno – i trwa┼éo by to do ko┼äca ┼Ťwiata, gdyby nie II wojna ┼Ťwiatowa i triumf mi─Ödzynarodowego bezprawia sowiecko-ameryka┼äsko-brytyjskiego w Ja┼écie w 1945 r., to za stolic─Ö Litwy uwa┼╝ano prawnie polskie Wilno. Tak te┼╝ zosta┼éo to zapisane w konstytucji litewskiej z 1928 i 1938 r. (artyku┼é 6).
Czy jakiekolwiek pa┼ästwo mo┼╝e okupowa─ç ziemie zamieszkane od kilkuset lat w zdecydowanej wi─Ökszo┼Ťci przez przedstawicieli tego pa┼ästwa – ludzi tego samego pochodzenia etnicznego?! Czy Grecy maj─ů dzisiaj prawo do odebrania Turcji czysto tureckiego Konstantynopola-Istambu┼éu, kt├│ry jest ich od kilkuset lat tylko dlatego, ┼╝e w przesz┼éo┼Ťci - przez ponad tysi─ůc lat i do 1453 r. by┼éa to stolica greckiego narodu i ci─ůgle jest duchow─ů stolic─ů greckiego prawos┼éawia?! A Grecy do Konstantynopola maj─ů sto razy wi─Öksze prawo ni┼╝ Litwini do Wilna! Dlatego Grecy bardzo ubolewaj─ů, ┼╝e tak si─Ö sta┼éo, ale nie domagali si─Ö i nie domagaj─ů przy┼é─ůczenia Istambu┼éu do Grecji i nie maj─ů w swojej konstytucji artyku┼éu m├│wi─ůcego, ┼╝e Konstantynopol jest stolic─ů Grecji. Zaakceptowali rzeczywisto┼Ť─ç czego w swej nacjonalistycznej g┼éupocie nie potrafili uczyni─ç – bez wsp├│┼éczucia dla nie-Litwin├│w Litwini. Pono─ç katolicy! I jeszcze jedna uwaga: je┼Ťli by nawet Polska okupowa┼éa Wilno w latach 1919-1939, to by┼éaby to zapewne jedyna w dziejach ┼Ťwiata okupacja, z kt├│rej zadowoleni byli mieszka┼äcy okupowanej ziemi.
Polacy wierzyli, ┼╝e tak bardzo polskie Wilno b─Ödzie ju┼╝ zawsze polskie. Zapomniano czy nie chciano wierzy─ç w to, ┼╝e piek┼éo, czyli kr├│lestwo Szatana, jest tutaj na ziemi, a nie gdzie┼Ť w przestworzach czy g┼é─Öboko pod ziemi─ů. ┼╗e na ┼Ťwiecie zawsze triumfuje z┼éo, ┼╝e cz┼éowiek cz┼éowiekowi jest wilkiem (wyj─ůtki potwierdzaj─ů regu┼é─Ö). Dziewi─Ötna┼Ťcie lat p├│┼║niej – w 1939 r. przysz┼éo potwierdzenie tego.
Litwa dzia┼éaj─ůc prowokacyjnie do swojej konstytucji wprowadzi┼éa paragraf stwierdzaj─ůcy, ┼╝e stolic─ů Litwy jest Wilno, nale┼╝─ůce do Polski i zamieszka┼ée g┼é├│wnie przez Polak├│w, a najmniej przez Litwin├│w (stanowili w mie┼Ťcie mniej ni┼╝ 1% ludno┼Ťci!). W 1925 r. z inspiracji ksi─Ödza Fabijonasa Kemie┼íisa za┼éo┼╝ono skrajnie antypolsk─ů i histeryczn─ů w swej dzia┼éalno┼Ťci masow─ů organizacj─Ö Zwi─ůzek Wyzwolenia Wilna, maj─ůc─ů 27 tys. cz┼éonk├│w i 600 tys. zwolennik├│w (wszyscy urz─Ödnicy pa┼ästwowi musieli nale┼╝e─ç do Zwi─ůzku), kierowanego przez tak skrajnych polako┼╝erc├│w jak Mykolas Bir┼żi┼íka 1925-35 i Antanas Ju┼íka 1935-38 oraz Me─Źislovas Reinys, kt├│ry w latach 1941-47 by┼é bezprawnym arcybiskupem litewskim w Wilnie (prohitlerowski papie┼╝ Pius XII mianowa┼é go wbrew zawartemu z Polsk─ů konkordatowi w 1925 r.!), kt├│ry w latach 1940-47 da┼é si─Ö pozna─ç jako wyj─ůtkowo brutalny prze┼Ťladowca polskich katolik├│w w tym mie┼Ťcie. Zwi─ůzek ten stawia┼é sobie za cel odzyskanie tzw. Litwy Wschodniej, wed┼éug w┼éadz litewskich okupowanej przez Polsk─Ö oraz popularyzacj─Ö prawdy o tzw. polskiej okupacji Litwy Wschodniej, polegaj─ůc─ů na organizowaniu odczyt├│w, wydawaniu broszur i ulotek, agitacji w┼Ťr├│d m┼éodzie┼╝y i student├│w, co mia┼éo s┼éu┼╝y─ç podtrzymaniu mitu wile┼äskiego, kt├│ry sta┼é u podstaw konsolidacji narodowej Litwin├│w u progu dwudziestolecia. Zwi─ůzek organizowa┼é r├│wnie antypolskie demonstracje i bra┼é udzia┼é w antypolskich pogromach. Organem prasowym Zwi─ůzku by┼é miesi─Öcznik „Mūsų Vilnius (Nasze Wilno). To z jego szereg├│w wyszli najwi─Öksi litewscy polako┼╝ercy, kt├│rych dzieci i wnuki podtrzymywali nienawi┼Ť─ç do Polski, Polak├│w i wszystkiego co polskie na emigracji na Zachodzie, a po 1988 r. podtrzymuj─ů na Litwie, jak np. jej prezydenci Vytautas Landsbergis i Dalia Grybauskaite. Po nawi─ůzaniu stosunk├│w dyplomatycznych z Polsk─ů w marcu 1938 r., Zwi─ůzek zosta┼é rozwi─ůzany decyzj─ů prezydenta Smetony 25 listopada 1938 r. (Krzysztof Buchowski Szkice polsko-litewskie Toru┼ä 2006).
Jako wa┼╝n─ů historyczn─ů ciekawostk─Ö warto odnotowa─ç, ┼╝e w 1935 r. litewski minister spraw zagranicznych Stasys Lozoraitis w pi┼Ťmie do Smetony proponowa┼é u┼éo┼╝y─ç stosunki z Polsk─ů na zasadzie przyznania Litwinom w Polsce (ok. 90 tys.) autonomii kulturalnej oraz danie/sprezentowanie Litwie Sejn, Pu┼äska i ┼Üwi─Öcian, pomijaj─ůc ca┼ékowicie spraw─Ö arcypolskiego Wilna, co wskazuje na to, ┼╝e Litwini zrozumieli, ┼╝e sprawa przynale┼╝no┼Ťci pa┼ästwowej tego miasta jest ju┼╝ przes─ůdzona, tym bardziej, ┼╝e Niemcy, kt├│re wed┼éug polityk├│w litewskich mia┼éy dopom├│c Litwie w jego zagarni─Öciu, wcale ten plan ju┼╝ nie popiera┼éy (J. Ochma┼äski). Potwierdza to fakt otwarcia w Wilnie w 1938 r. Konsulatu Generalnego Republiki Litewskiej, czego nie czyni ┼╝adne pa┼ästwo na terenach spornych (samo nawi─ůzanie stosunk├│w dyplomatycznych w 1938 r. przez Polsk─Ö i Litw─Ö stanowi┼éo ostateczne uznanie istniej─ůcej granicy polsko-litewskiej i przynale┼╝no┼Ťci pa┼ästwowej Wilna i Wile┼äszczyzny do Polski przez Republik─Ö Litewsk─ů). „Konflikt (z Polsk─ů) by┼é nadal prowadzony przez w┼éadze litewskie dla kt├│rych by┼é on po prostu wygodny. Pozwala┼é bowiem ukry─ç przed w┼éasnym spo┼éecze┼ästwem prawdziw─ů przyczyn─Ö problem├│w zewn─Ötrznych i wewn─Ötrznych Litwy. Wszelkie trudno┼Ťci by┼éy t┼éumaczone polsk─ů aneksj─ů Wilna. Politycy litewscy „w kwestii wile┼äskiej” dostrzegali te┼╝ szans─Ö na umocnienie litewskiej to┼╝samo┼Ťci konsolidowania pa┼ästwa, a tak┼╝e pozbycia si─Ö wp┼éyw├│w tych si┼é, kt├│re wyg┼éasza┼éy jeszcze opinie o konieczno┼Ťci dogadywania si─Ö z Polsk─ů. „Kwesti─Ö Wile┼äsk─ů” Kowno wykorzystywa┼éo tak┼╝e do wyrugowania z Litwy, wci─ů┼╝ silnych jeszcze wp┼éyw├│w polskiej kultury” (Marek A. Koprowski, Kresy.pl 25.6.2008).


Polityka Litwy Kowieńskiej wobec Polski w latach 1918-1938


Antypolska postawa auszrowc├│w – nacjonalist├│w litewskich przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů nie mia┼éa wielu zwolennik├│w w┼Ťr├│d Litwin├│w. Gdyby ta postawa dotyczy┼éa tylko auszrowc├│w i gdyby m┼éodzi – „wchodz─ůcy na rynek” ksi─Ö┼╝a litewscy byli prawdziwymi chrze┼Ťcijanami i ich nie popierali, a przez to samo nie zniewalali do tej antychrze┼Ťcija┼äskiej ideologii swoich parafian, czyli nie robili z nich antypolskich debili oraz gdyby nie niemiecka okupacja Litwy w latach 1915-19 wspieraj─ůca polako┼╝erc├│w litewskich na rzecz Berlina, nigdy nie dosz┼éoby do zerwania unii polsko-litewskiej, gdy┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç Litwin├│w na to by si─Ö nie godzi┼éa. Bo przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů Polak i Litwin byli naprawd─Ö bra─çmi i dobrze im si─Ö ┼╝y┼éo obok siebie. Litwini maj─ůc autonomi─Ö kulturaln─ů, wspieran─ů przez Polsk─Ö i Polak├│w, na pewno mieli by si─Ö dzisiaj lepiej od tego co maj─ů. Wsp├│┼écze┼Ťni Litwini maj─ů do┼Ť─ç ┼╝ycia w ma┼éym, zacofanym cywilizacyjnie, ponurym i biednym wsiowym kraju, dlatego w ostatnich 15 latach 500 000 Litwin├│w wyjecha┼éo z Litwy na Zach├│d. Czyli opu┼Ťci┼éo kraj 20% Litwin├│w. A to nie koniec exodusu. Przed wojn─ů i po 1991 r. grano w r├│┼╝nych teatrach i teatrzykach litewskich sztuk─Ö-szmir─Ö o litewskim ksi─Ödzu Skrupskielisie, polonizowanym przez polskie zwierzchnictwo, kt├│remu jaki┼Ť przyjaciel Litwin wci─ů┼╝ powiada┼é: „Pami─Ötaj Skrupskielisie, ┼╝e jeste┼Ť Litwinem”, na kt├│r─ů gnano m┼éodzie┼╝ litewsk─ů. Wida─ç, ┼╝e nachalny i wszechobecny na Litwie nacjonalizm niewiele zdzia┼éa┼é. Wielu Litwin├│w woli od niego chleb i bardziej cywilizowany kraj do ┼╝ycia.
Edmund Jakubowski, pami─Ötaj─ůcy troch─Ö Litw─Ö sprzed I wojny ┼Ťwiatowej, lepiej z okresu toczenia si─Ö jej, a na Litwie Kowie┼äskiej dzia┼éacz polski i w latach 1936-39 redaktor wychodz─ůcego w Kownie dziennika „Dzie┼ä Polski” zaprezentowa┼é swoj─ů bardzo ciekaw─ů i innowacyjn─ů interpretacj─Ö tego co wydarzy┼éo si─Ö w stosunkach polsko-litewskich podczas I wojny ┼Ťwiatowej i zaraz po niej:
„…M┼éoda inteligencja litewska d─ů┼╝y┼éa do obj─Öcia rz─ůd├│w i widzia┼éa w licznej polskiej inteligencji (na Litwie) gro┼║nego konkurenta. Wracaj─ůcy z w─Ödr├│wek czy to z Rosji, czy z Niemiec, z niewoli lub z rob├│t, wsz─Ödzie spotykali Polak├│w. Przewalaj─ůce si─Ö armie obu stron du┼╝o ich liczy┼éy. W┼Ťr├│d rozsianych pojedynczo ┼╝o┼énierzy niemieckich napotykano w czasie okupacji (Litwy) wielu Poznaniak├│w i ┼Ül─ůzak├│w porozumiewaj─ůcych si─Ö z ludno┼Ťci─ů (litewsk─ů), dobrych gospodarzy i wyznaj─ůcych si─Ö na sprawach zwi─ůzanych z rekwizycjami produkt├│w rolnych. Efekt tych kontakt├│w by┼é dla (wielu) Litwin├│w niepomy┼Ťlny. Powsta┼éo przekonanie, ┼╝e polsko┼Ť─ç to wielka, a przeto wielka rzecz, ┼╝e mo┼╝e poch┼éon─ů─ç i po┼ékn─ů─ç Litw─Ö. U podstaw p├│┼║niejszego sporu polsko-litewskiego z zerwaniem stosunk├│w i zamkni─Öt─ů
granic─ů, by┼éo prze┼Ťwiadczenie, ┼╝e „musieli┼Ťmy stworzy─ç sp├│r o (bez w─ůtpienia polskie) Wilno, aby nie by┼éo sporu o (polskie) Kowno”, czyli o ca┼é─ů Litw─Ö” (Pierwsza wojna ┼Ťwiatowa „Tygodnik Polski” 19.4.1986, Melbourne).

……….

Odrodzone po 123 latach niewoli w listopadzie 1918 r. pa┼ästwo polskie by┼éo zmuszone walczy─ç o swoje granice – z Ukrai┼äcami, Czechami i Niemcami. Je┼Ťli chodzi o odcinek litewski Polski przedrozbiorowej, to wszyscy politycy polscy liczyli na odnowienie unii polsko-litewskiej. W grudniu 1918 r. dosz┼éo w Warszawie do spotkania Naczelnika Pa┼ästwa polskiego (g┼éowa Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1918–1922) J├│zefa Pi┼ésudskiego z delegacj─ů litewsk─ů, podczas kt├│rego niedwuznacznie zarysowa┼é polski program dzia┼éania w odniesieniu do Litwy i etnicznie polskiego Wilna: albo Litwini zgodz─ů si─Ö na pa┼ästwowy zwi─ůzek z Polsk─ů, albo b─Öd─ů musieli ograniczy─ç swoje roszczenia terytorialne do teren├│w ┼Ťci┼Ťle etnograficznie litewskich, czyli musieliby zrezygnowa─ç z polskiej etnicznie Wile┼äszczyzny i Wilna (K. Buchowski). Sprawie odnowienia unii polsko-litewskiej dotyczy┼éy pierwsze polsko-litewskie rozmowy podj─Öte w Wilnie w grudniu 1918 r., nast─Öpnie w Kownie w kwietniu 1919 r. Litwini zdecydowanie odrzucili my┼Ťl odnowienia unii polsko-litewskiej. Marian Kukiel w Dziejach Polski porozbiorowej 1795-1921 (Londyn 1961) pisze: „Oddzieli─ç si─Ö chcieli od Polski za wszelk─ů cen─Ö, nawet za cen─Ö gro┼║nego sam na sam z zaborczo┼Ťci─ů niemieck─ů lub rewindykacj─ů rosyjsk─ů ich ziemi”. Od Polski za┼╝─ůdali uznania niepodleg┼éo┼Ťci Litwy z polskim Wilnem jako stolic─ů (P. ┼üossowski). Jednak Litwa ani my┼Ťla┼éa zadowoli─ç si─Ö litewskimi ziemiami etnicznymi – a te akurat pokrywa┼éy si─Ö z terytorium Litwy Kowie┼äskiej - i nikt ze strony polskiej do nich nie ro┼Ťci┼é pretensji, ani tak┼╝e tylko Wilnem. Nacjonali┼Ťci litewscy wyci─ůgali r─Öce r├│wnie┼╝ po etnicznie polskie (po┼éudniowa Suwalszczyzna) i bia┼éoruskie ziemie. Polska i Polacy nie mogli si─Ö na to zgodzi─ç. Jak pisze Pawe┼é ┼üossowski: w Polsce nie by┼éo w tym czasie si┼éy politycznej ani ┼╝adnej licz─ůcej si─Ö partii – od Narodowej Demokracji, a na Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) ko┼äcz─ůc – kt├│ra by dopuszcza┼éa my┼Ťl o pozostawieniu arcypolskiego Wilna pod obcym panowaniem, czy to litewskim czy bolszewickim. Z woli Niemc├│w i pod ich opiek─ů powsta┼éa 18 wrze┼Ťnia 1917 r. Litewska Rada Pa┼ästwowa – Taryba, kt├│ra zosta┼éa zainstalowana w polskim Wilnie. Od tej pory Litwini zacz─Öli zg┼éasza─ç pretensje do Wilna na forum mi─Ödzynarodowym, ┼╝e niby miasto by┼éo i jest stolic─ů Litwy (Wilno nigdy nie by┼éo stolic─ů Litwy; w latach 1323-1795 by┼éo stolic─ů Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, zamieszka┼éego przez Bia┼éorusin├│w - 36% ludno┼Ťci, Polak├│w - 26% i Litwin├│w - 21% oraz kilka mniejszych narodowo┼Ťci i samo Wilno nigdy nie by┼éo etnicznie litewskie – Litwini zawsze stanowili mikroskopijn─ů cz─Ö┼Ť─ç ludno┼Ťci miasta). Po przegranej wojnie Niemcy byli zmuszeni opu┼Ťci─ç Wilno 31 grudnia 1918 r. Taryba bez opieki niemieckiej nie rz─ůdzi┼éa by ani jednego dnia w polskim Wilnie, tote┼╝ 1 stycznia 1919 r. jednym z ostatnich niemieckich poci─ůg├│w wyjecha┼éa do Kowna, „aby pod os┼éon─ů niemieckich bagnet├│w kontynuowa─ç tam prac─Ö nad budow─ů litewskiej pa┼ästwowo┼Ťci” (P. ┼üossowski). W┼éadz─Ö w mie┼Ťcie przej─Öli Polacy – dominuj─ůca w nim polska ludno┼Ť─ç (Samoobrona Wile┼äska). Pod Wilnem sta┼éa ju┼╝ wtedy Armia Czerwona, kt├│ra po kapitulacji Niemiec ruszy┼éa w kierunku Litwy i Polski, aby przy┼é─ůczy─ç je jako okr─Ögi autonomiczne do bolszewickiej Rosji (Delfi.lt 7.6.2013). Po walkach z Samoobron─ů Polsk─ů miasto zaj─Ö┼éy 5 stycznia 1919 r. hordy bolszewickie.
Kiedy bolszewicy rz─ůdzili w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, a tak┼╝e na kawa┼éku ziem litewskich, w Warszawie znalaz┼éo si─Ö wielu uchod┼║c├│w z tych ziem, g┼é├│wnie z Wilna – Polak├│w, Litwin├│w i krajowc├│w (m.in. Jerzy Iwanowski, Witold Abramowicz, Zygmunt Jundzi┼é┼é, Micha┼é Romer, Bronis┼éaw Krzy┼╝anowski, Wac┼éaw Makowski, Jerzy Osmo┼éowski, Aleksander Ro┼╝nowski), kt├│rzy rozpocz─Öli narady nad losami Litwy, Wilna i Wile┼äszczyzny przy udziale przedstawicieli rz─ůdu polskiego. Omawiano jak urz─ůdzi─ç te ziemie po odbiciu ich z r─ůk bolszewickim, tak aby z tego urz─ůdzenia byli zadowoleni i Litwini, i Polacy. Pi┼ésudski przygotowa┼é sw─ů pi─Ökn─ů i m─ůdr─ů odezw─Ö do mieszka┼äc├│w W.K. Litewskiego. My┼Ťl─ů przewodni─ů by┼éo wsp├│lne wyst─ůpienie razem z przedstawicielami Kowna do miejscowej ludno┼Ťci w momencie wej┼Ťcia do Wilna wojsk polskich. Ten akt solidarno┼Ťci polsko-litewskiej by┼éby korzystny dla obu kraj├│w i p┼éodny w skutki historyczne. Litwie zapewni┼éby zwi─ůzanie jej terytorium etnicznego ze stolic─ů Wilnem i uzupe┼énia┼éby jej terytorium tworz─ůc ca┼éo┼Ť─ç o powa┼╝nym obszarze. Nale┼╝a┼éo przede wszystkim uzyska─ç zgod─Ö Litwin├│w. W tym celu zostali delegowani do Kowna negocjatorzy w osobach Z. Jundzi┼é┼éa, Micha┼éa Romera i pana ┼üukowskiego. W Kownie odby┼éo si─Ö zebranie z cz┼éonkami rz─ůdu litewskiego w obecno┼Ťci prezydenta Smetony w kt├│rego wyniku propozycja polska zosta┼éa odrzucona, a nazajutrz Z. Jundzi┼é┼é zosta┼é aresztowany. W ten spos├│b zosta┼éa opuszczona rzadko zdarzaj─ůca si─Ö okazja powstrzymania biegu wypadk├│w, kt├│re zd─ů┼╝a┼éy do rozbicia na dwie odr─Öbne cz─Ö┼Ťci terytorium Litwy historycznej z nieobliczaln─ů szkod─ů dla cz─Ö┼Ťci – pisze w paryskiej „Kulturze” (Nr 1 1956) bior─ůcy udzia┼é w tych zebraniach Jerzy Iwanowski. I tak by┼éo do marca 1938 r. – Kowno zawsze odrzuca┼éo wszelkie propozycje unormowania stosunk├│w mi─Ödzy Litw─ů a Polsk─ů.
Zaj─Öcie Wilna przez bolszewik├│w zapocz─ůtkowa┼éo wojn─Ö polsko-sowieck─ů trwaj─ůc─ů do 12 pa┼║dziernika 1920 r. Wojsko polskie pod osobistym dow├│dztwem J├│zefa Pi┼ésudskiego odbi┼éo z r─ůk bolszewickich Wilno i ca┼é─ů Wile┼äszczyzn─Ö 19 kwietnia 1919 r. Ludno┼Ť─ç polska Wilna z wielk─ů rado┼Ťci─ů wita┼éa oswobodzicieli, gdy┼╝ chcia┼éa mieszka─ç w Polsce, a miasto by┼éo na wskro┼Ť arcypolskie od kilkuset lat – odegra┼éo wielk─ů rol─Ö w historii Polski i narodu polskiego. Polska bez Wilna nie by┼éaby czy nie jest Polsk─ů w ca┼éym tego s┼éowa znaczeniu – jest kad┼éubow─ů Polsk─ů. W mie┼Ťcie zorganizowano stosowne ceremonie, w tym defilad─Ö wojsk i uroczyste dzi─Ökczynienie w Ostrej Bramie.
Nacjonalistyczny rz─ůd litewski uwa┼╝a┼é jednak Wilno za stolic─Ö nowopowsta┼éego tak┼╝e w 1918 r. pa┼ästwa litewskiego i zaprotestowa┼é przeciwko zaj─Öciu miasta przez wojsko polskie. Zapocz─ůtkowa┼éo to ostry konflikt na linii Warszawa-Kowno (w tym drugim mie┼Ťcie przebywa┼é rz─ůd litewski). W zwi─ůzku z pretensjami Litwy do Wilna i Wile┼äszczyzny Rada Najwy┼╝sza na konferencji wersalskiej w Pary┼╝u (stycze┼ä 1919 – stycze┼ä 1920) 26 lipca 1919 r. podzieli┼éa Wile┼äszczyzn─Ö na zasadzie etnicznej pozostawiaj─ůc Wilno, Troki, Landwar├│w, Now─ů Wilejk─Ö po polskiej stronie (tzw. Linia Focha), czego nie uzna┼éa Litwa. Litwin├│w tym razem zacz─Ö┼éa wspiera─ç Anglia, kt├│ra uwa┼╝aj─ůc, ┼╝e ma prawo boskie do rz─ůdzenia ┼Ťwiatem, nie ┼╝yczy┼éa sobie istnienia du┼╝ego i silnego pa┼ästwa polskiego i kt├│ra pragn─Ö┼éa zast─ůpi─ç Niemcy i mie─ç du┼╝e wp┼éywy na Litwie, szczeg├│lnie gospodarcze (chodzi┼éo jej o mo┼╝liwo┼Ť─ç rabunkowej gospodarki le┼Ťnej, co p├│┼║niej mia┼éo miejsce). Rz─ůd litewski nie wyci─ůga┼é r─Öce tylko po polskie Wilno. Litwini chcieli przy┼é─ůczenia do Litwy wielki szmat ziemi, prawie r├│wny obszarowi Litwy Kowie┼äskiej: ca┼é─ů Suwalszczyzn─Ö – w┼é─ůcznie z cz─Ö┼Ťci─ů (Suwa┼éki, August├│w) zamieszka┼é─ů wy┼é─ůcznie przez Polak├│w, Podlasie z Bia┼éymstokiem, Grodzie┼äszczyzn─Ö z Grodnem, arcypolskie Wilno i Wile┼äszczyzn─Ö a┼╝ po Mo┼éodeczno. Tak─ů Litw─Ö chcieli mie─ç nacjonali┼Ťci litewscy i przez to ca┼ékowicie odrzucili zasady prezydenta USA Wilsona o prawie narod├│w do samookre┼Ťlenia czy samostanowienia; uznali, ┼╝e maj─ů prawo do zaj─Öcia tych ziem i ich odpolszczenia, ignoruj─ůc ca┼ékowicie wol─Ö Polak├│w tam mieszkaj─ůcych i stanowi─ůcych wi─Ökszo┼Ť─ç mieszkaj─ůcych tam ludzi do ┼╝ycia w pa┼ästwie polskim (to samo dotyczy┼éo Bia┼éorusin├│w). Co wi─Öcej, nacjonalistyczny rz─ůd litewski postanowi┼é wprowadzi─ç w ┼╝ycie pruski antypolski tzw. system ausrotten (wyplenienie) – wyt─Öpienia Polak├│w na wszystkich ziemiach, do kt├│rych posiadania Litwa zg┼éasza┼éa pretensje. Na zorganizowanej przez w┼éadze antypolskiej manifestacji w Kownie 17 sierpnia 1919 r. powiedziano wyra┼║nie: Obywatele! Ojczyzna w niebezpiecze┼ästwie. Kto ┼╝yw i uczciwy, niech chwyta za bro┼ä. U┼╝yjmy ┼Ťrodk├│w, a┼╝eby nie pozosta┼éo na Litwie ani jednego okupanta (S. Buchowski). Spowodowa┼éo to, ┼╝e konflikt polsko-litewski by┼é nie do rozwi─ůzania. Tym bardziej, ┼╝e Litw─Ö przeciwko Polsce wspiera┼éy Niemcy i Zwi─ůzek Sowiecki dla swoich w┼éasnych cel├│w. Od grudnia 1918 do marca 1919 r. oraz od kwietnia do pa┼║dziernika 1919 r. funkcj─Ö premiera Litwy sprawowa┼é wrogo nastawiony do Polski i Polak├│w, szczeg├│lnie tych na Litwie nacjonalista Mykolas Sle┼żevi─Źius. Nios┼éo to ze sob─ů gro┼║b─Ö nie tylko zerwania historycznej unii polsko-litewskiej, ale tak┼╝e powstania pa┼ästwa litewskiego dzia┼éaj─ůcego na szkod─Ö Polski, na rzecz ponownego jej unicestwienia przez Niemcy i Rosj─Ö (bolszewick─ů). Sprawuj─ůcy w┼éadz─Ö w Polsce J├│zef Pi┼ésudski, kt├│ry urodzi┼é si─Ö na Wile┼äszczy┼║nie, a jego rodzina pochodzi┼éa z Litwy Kowie┼äskiej, chcia┼é unikn─ů─ç otwartego konfliktu polsko-litewskiego, kt├│ry m├│g┼é doprowadzi─ç do rozlewu krwi i jeszcze gorszych relacji mi─Ödzy obu pa┼ästwami. Pi┼ésudski pragn─ů┼é pokojowego rozwi─ůzania sprawy Wilna i polskiej cz─Ö┼Ťci Suwalszczyzny (w Kownie wi─Öziono polskich dzia┼éaczy niepodleg┼éo┼Ťciowych z Suwalszczyzny), a przez to polepszenia stosunk├│w polsko-litewskich. 3 sierpnia 1919 r. wys┼éa┼é do Kowna Leona Wasilewskiego, aby podj─ů─ç negocjacje z premierem Mykolasem Sle┼żevi─Źiusem. Polska delegacja zadeklarowa┼éa, i┼╝ Warszawa jest gotowa uzna─ç niepodleg┼éo┼Ť─ç Litwy w jej etnicznych granicach i nie ma plan├│w aneksji Litwy i zaproponowa┼éa przeprowadzenie plebiscytu na terenach spornych – etnicznie polskie Wilno i Wile┼äszczyzna, aby to lokalni mieszka┼äcy zadecydowali o swojej przysz┼éo┼Ťci. Strona litewska odrzuci┼éa t─Ö propozycj─Ö o┼Ťwiadczaj─ůc, ┼╝e tereny sporne stanowi─ů integraln─ů cz─Ö┼Ť─ç Litwy i Polakom tam g┼é├│wnie mieszkaj─ůcym nie przys┼éuguje prawo do samostanowienia, a poza tym to rzekomo spolonizowani Litwini, kt├│rzy musz─ů powr├│ci─ç na litewskie ┼éono. Negocjacje zosta┼éy zerwane, a Wasilewski opu┼Ťci┼é Kowno 7 sierpnia. 17 sierpnia 1919 r. rz─ůd litewski zorganizowa┼é w Kownie wspomnian─ů wy┼╝ej du┼╝─ů antypolsk─ů i przeciwko rzekomo propolskiej Entencie w Pary┼╝u manifestacj─Ö, podczas kt├│rej nawo┼éywano do eksterminacji Polak├│w na Litwie. Znany dzia┼éacz wile┼äski zwi─ůzany z Kowie┼äszczyzn─ů Marian ┼Üwiechowski z┼éo┼╝y┼é w├│wczas na r─Öce Naczelnika Pa┼ästwa J├│zefa Pi┼ésudskiego memoria┼é zatytu┼éowany O niezw┼éoczn─ů interwencj─Ö wojsk na Litwie etnograficznej, w kt├│rym przekonywa┼é, ┼╝e strona polska powinna wyst─ůpi─ç, dop├│ki litewski lud nie jest ca┼ékowicie oba┼éamucony przez rz─ůdy antypolskiej Taryby. Pi┼ésudski powzi─ů┼é w├│wczas plan obalenia polako┼╝erczego rz─ůdu litewskiego drog─ů zamachu stanu, zorganizowanego przez Polak├│w i propolskich Litwin├│w mieszkaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej (organizowa┼é go ze strony polskiej Leon Wasilewski). Uznaj─ůc, ┼╝e na Litwie ┼╝yje wystarczaj─ůca liczba ludno┼Ťci litewskiej sympatyzuj─ůcej z Polsk─ů, w┼éadze w Warszawie podj─Ö┼éy decyzj─Ö o zaplanowaniu i przeprowadzeniu zamachu stanu, kt├│rego celem by┼éo obalenie wrogiego Polsce rz─ůdu litewskiego i utworzenie propolskiego rz─ůdu litewskiego. Zgodnie z planem Pi┼ésudskiego organizacj─ů jego zaj─Ö┼éa si─Ö dzia┼éaj─ůca na Litwie Kowie┼äskiej Polska Organizacja Wojskowa (POW). POW uda┼éo si─Ö wci─ůgn─ů─ç do wsp├│┼épracy litewskich aktywist├│w m.in. Stanis┼éawa Narutowicza, Juozasa Gabrysa, Jurgisa Auk┼ítuolaitisa i Klemensasa Vaitiekūnasa. Gen. Silvestras ┼Żukauskas, g┼é├│wnodowodz─ůcy litewsk─ů armi─ů, nie by┼é wsp├│┼éautorem zamachu, jednak znany by┼é ze swoich propolskich sympatii i strona polska zak┼éada┼éa, ┼╝e wesprze przewr├│t swoim autorytetem. To oni, a nie Polacy mieli rz─ůdzi─ç Litw─ů maj─ůc─ů poprawne stosunki z Polsk─ů. W wojsku litewskim by┼éo 23 oficer├│w nale┼╝─ůcych do POW. Zamach mia┼é by─ç przeprowadzony w Kownie w nocy z 27 na 28 sierpnia 1919 r., nast─Öpnie przeniesiono na dzie┼ä 1 wrze┼Ťnia. Niekt├│re kom├│rki POW rozpocz─Ö┼éy swoje dzia┼éania (m.in. przecinanie linii telegraficznych, uszkadzanie tor├│w kolejowych) zgodnie z pierwotnym planem, tj. w nocy z 27 na 28 sierpnia. Zamach stanu nie doszed┼é jednak do skutku z powodu przedwczesnego wybuchu antylitewskiego polskiego powstania na Ziemi Sejne┼äskiej, kt├│re trwa┼éo w dniach 23-28 sierpniu 1919 r.; powsta┼äcy wyzwolili spod okupacji litewskiej t─Ö etnicznie polsk─ů krain─Ö. Jednak ten spontaniczny wybuch powstania zwi─Ökszy┼é czujno┼Ť─ç Litwin├│w w Kownie i w du┼╝ym stopniu utrudni┼é jego przeprowadzenie. Litewski wywiad przechwyci┼é i rozszyfrowa┼é rozkaz op├│┼║nienia zamachu. W┼éadze litewskie obawiaj─ůc si─Ö, ┼╝e cz┼éonkom POW uda┼éo si─Ö przenikn─ů─ç w struktury litewskich si┼é zbrojnych, zdecydowa┼éy w tajemnicy o przeprowadzeniu w nocy z 28 na 29 sierpnia masowych aresztowa┼ä Polak├│w. Nie wiedz─ůc dok┼éadnie kto sta┼é za planami przewrotu, Litwini aresztowali wi─Ökszo┼Ť─ç prominentnych aktywist├│w polskich w Kownie, kt├│rzy w wi─Ökszo┼Ťci nie byli wci─ůgni─Öci do tej akcji. Kilkadziesi─ůt os├│b aresztowano pierwszej nocy, w tym m.in. Auk┼ítuolaitisa oraz 23 polskich oficer├│w s┼éu┼╝─ůcych w armii litewskiej. W ci─ůgu kolejnej nocy liczba aresztowanych Polak├│w wzros┼éa do 200. W samym Kownie og┼éoszono stan obl─Ö┼╝enia. Prasa polska donosi┼éa o masowych aresztowaniach Polak├│w, kt├│rym nie przedstawiono ┼╝adnych innych zarzut├│w ni┼╝ bycie Polakami, podsumowuj─ůc, ┼╝e jest to przyk┼éad antypolskich dzia┼éa┼ä sterowanego przez Niemc├│w rz─ůdu Litwy. Ze wzgl─Ödu na fakt, ┼╝e Litwini nie posiadali listy cz┼éonk├│w POW, zatrzyma┼ä unikn─Öli g┼é├│wni przyw├│dcy organizacji. Aresztowania nie dotkn─Ö┼éy tak┼╝e regionalnych oddzia┼é├│w POW. Dlatego te┼╝, 17 wrze┼Ťnia 1919 r., wydano nowe rozkazy, zgodnie z kt├│rymi na koniec wrze┼Ťnia zaplanowano przeprowadzenie drugiego zamachu. Niestety i tym razem nie dosz┼éo ono do skutku przez zdrad─Ö Litwina Petrasa Vrubliauskasa, zast─Öpc─Ö dow├│dcy POW w Wilnie, kt├│ry przekaza┼é archiwum dokument├│w organizacji w r─Öce Litwin├│w. Aresztowano ponownie bardzo wielu Polak├│w z Kowna i obszaru Litwy i tym razem cz─Östo nie maj─ůcych z t─ů akcj─ů nic wsp├│lnego. W┼éadze litewskie postanowi┼éy postawi─ç w stan oskar┼╝enia, w czasie procesu wojskowego, kt├│ry odby┼é si─Ö w dniach 11-24 grudnia 1919 r. tylko 117 os├│b, spo┼Ťr├│d kilkuset aresztowanych Polak├│w i Litwin├│w. Sze┼Ťciu g┼é├│wnych cz┼éonk├│w POW otrzyma┼éo wyroki do┼╝ywocia, pozostali od 8 miesi─Öcy do 15 lat wi─Özienia. Co najmniej pi─Ötna┼Ťcie os├│b zosta┼éo uniewinnionych, co potwierdza jak wiele niewinnych os├│b zosta┼éo aresztowanych tylko dlatego, ┼╝e byli Polakami (takim pa┼ästwem prawa by┼éa nacjonalistyczna Litwa!). Gen. ┼Żukauskas zosta┼é odsuni─Öty od piastowanego stanowiska dow├│dcy litewskich si┼é zbrojnych i do ko┼äca swojej kariery zmuszony by┼é walczy─ç z opini─ů sympatyka sprawy polskiej. Nieudany zamach stanu spowodowa┼é ucieczk─Ö do Polski co najmniej kilku tysi─Öcy os├│b nie chc─ůcych ┼╝y─ç w polako┼╝erczej Litwie.
Czy polsko-litewski zamach stanu w Kownie mia┼éby poparcie nie tylko pewnej grupy os├│b spo┼Ťr├│d elity litewskiej, ale tak┼╝e szerszych rzesz spo┼éecze┼ästwa litewskiego? Na pewno tak. ┼Üwiadcz─ů o tym r├│┼╝ne dokumenty dotycz─ůce tego okresu jak r├│wnie┼╝ do 1945 r. Nar├│d litewski w 1919 r. w zdecydowanej wi─Ökszo┼Ťci nie by┼é nastawiony antypolsko i nie my┼Ťla┼é o zrywaniu unii z Polsk─ů. Oto jeden z bardzo wymownych fakt├│w: w pi┼Ťmie „Lietuvos Keilu” (1969) czytamy, ┼╝e po rewolucji bolszewickiej w Rosji, w ko┼äcu 1918 r. nad Wo┼ég─ů i na Uralu powsta┼é polski pu┼ék piechoty, a przy nim si├│dma kompania – litewska. P├│┼║niej w ramach polskiej Dywizji Syberyjskiej istnia┼é ju┼╝ samodzielny batalion litewski, pod dow├│dztwem Linkusa-Linkewicziusa, licz─ůcy oko┼éo 600 ┼╝o┼énierzy i 20 oficer├│w. Wsp├│┼éprac─Ö u┼éatwi┼é fakt, ┼╝e polskim dow├│dc─ů by┼é urodzony w Niepo┼éomicach pu┼ékownik Walerian Czuma, kt├│rego rodzice czy dziadkowie pochodzili ze ┼╗mudzi, spod Szwekszny. By┼é to jedyny w XX w. wypadek polsko-litewskiego braterstwa broni (E. Jakubowski). Nacjonali┼Ťci litewscy stanowili w├│wczas ma┼éy procent Litwin├│w, a do w┼éadzy doszli z pomoc─ů wrogich Polsce i Polakom Niemc├│w, kt├│rych wojska stacjonowa┼éy na Litwie do lipca 1919 r. I to Niemcy wraz z piek┼éa rodem litewskim duchowie┼ästwem „katolickim” umo┼╝liwili im tworzenie i utrwalanie si─Ö struktur pa┼ästwa litewskiego (podobnie by┼éo w Polsce w latach 1944-45, kiedy to Zwi─ůzek Sowiecki umo┼╝liwi┼é nielicznym komunistom polskim na utworzenie i utrwalenie struktur komunistycznej Polski, czego nie popiera┼éo na pewno ponad 95% Polak├│w). Pochodz─ůcy z Litwy – z J├│zefowa ko┼éo Mariampola J├│zef Godlewski w swoich wspomnieniach pt. Na prze┼éomie epok (Londyn 1978) pisze, ┼╝e jego dwie siostry Maryla i Aleksandra wysz┼éy za m─ů┼╝ za Litwin├│w – pierwsza za lekarza Dobulewicza, p├│┼║niejszego pu┼ékownika Wojska Polskiego i ordynatowa szpitala wojskowego w ┼üodzi, a druga za chirurga Mialnikasa, p├│┼║niejszego majora Wojska Polskiego, podczas II wojny ┼Ťwiatowej naczelnego lekarza polskiej Brygady Karpackiej w Afryce. Pisze dalej, ┼╝e jego matka prowadzi┼éa w J├│zefowie do I wojny ┼Ťwiatowej nielegaln─ů szk├│┼ék─Ö polsk─ů, do kt├│rej ucz─Öszcza┼éy dzieci polskie i litewskie i ┼╝aden Litwin nie doni├│s┼é o tym urz─Ödnikom carskim. Pisze, ┼╝e gospodarze litewscy „byli nader go┼Ťcinni” dla Polak├│w, brali udzia┼é w polskich do┼╝ynkach. A kiedy odwiedzi┼é J├│zef├│w w 1918 r.: „Okoliczni ch┼éopi w rozmowach ze mn─ů stale podkre┼Ťlali, ┼╝e chcieliby dla kraju rz─ůdu polsko-litewskiego”. Z kolei mieszkaj─ůcy stale na Litwie Kowie┼äskiej Zygmunt Szcz─Ösny Brzozowski w swoich wspomnieniach pt. Litwa-Wilno 1910-1945 (Pary┼╝ 1987) pisze, ┼╝e kiedy w 1919 r. do maj─ůtku jego ojca w Jakubowie ko┼éo Wi┼ékomierza przyszli bolszewicy i szukali dziedzica, ch┼éopi litewscy uratowali mu ┼╝ycie m├│wi─ůc, ┼╝e jest nauczycielem. Pisze nast─Öpnie, ┼╝e: Charakterystycznym jest, ┼╝e lud litewski dopiero w ostatnich latach niepodleg┼éej Litwy da┼é si─Ö wci─ůgn─ů─ç do tej (antypolskiej) gry prowadzonej przez inteligencj─Ö i p├│┼éinteligencj─Ö litewsk─ů”. Nale┼╝y pami─Öta─ç, ┼╝e skrajni nacjonali┼Ťci litewscy Antanasa Smetony, zrzeszeni w Zwi─ůzku Narodowc├│w (lit. Tautininkų s─ůjunga, TS), kt├│rzy po zamachu stanu po dyktatorsku rz─ůdzili Litw─ů w latach 1926-40, w ostatnich wolnych wyborach odbytych w maju 1926 r. zdobyli zaledwie 3 mandaty w 85-osobowym Sejmie litewskim. Jako szowini┼Ťci i zamordy┼Ťci tresowali z prusk─ů pedanteri─ů Litwin├│w po prostu na polako┼╝erc├│w (najbardziej adekwatny wyraz w tym przypadku). Tak jak w Zwi─ůzku Sowieckim nikt nie m├│g┼é publicznie by─ç antykomunist─ů, tak na Smetonowskiej Litwie nikt nie mia┼é prawa nie by─ç wrogiem Polski, Polak├│w i wszystkiego co polskie. Ale nawet po tej tresurze wielu z musu antypolskich Litwin├│w – i to zajmuj─ůcych wy┼╝sze stanowiska w administracji i policji de facto nie byli polako┼╝ercami. J├│zef Godlewski podaje szereg przyk┼éad├│w na to jak ci ludzie w r├│┼╝ny spos├│b pomagali mu jak przebywa┼é na Litwie po upadku Polski we wrze┼Ťniu 1939 r. do pierwszych miesi─Öcy 1940 r., tj. do czasu wyjazdu do Szwecji. Jeden z nich – komendant policji w powiecie szawelskim straci┼é przez to prac─Ö. O ci─ůgle propolskim nastawieniu starszego pokolenia Litwin├│w w latach II wojny ┼Ťwiatowej pisa┼é w Meldunku Nr 143 z 19 lutego 1941 r. do rz─ůdu polskiego w Londynie dow├│dca Armii Krajowej w Polsce, gen. Stefan Rowecki, ┼╝e w grupie tej jest wielu polonofil├│w i ┼╝e chc─ů oni normalnego wsp├│┼é┼╝ycia z Polsk─ů.
Nale┼╝y wspomnie─ç, ┼╝e w momencie uderzenia na Litw─Ö przez rosyjsko-niemieckie oddzia┼éy Bermondta i Goltza w pa┼║dzierniku 1919 r. Polska da┼éa dow├│d swej dobrej woli wobec Litwy, zapewniaj─ůc, ┼╝e nie wykorzysta trudnego po┼éo┼╝enia Litwy i nie pomo┼╝e Bermondtowi. Da┼éo to mo┼╝liwo┼Ť─ç Litwinom i ┼üotyszom pokona─ç wroga pod Radziwiliszkami (22.11); niestety, nie poprawi┼éo to stosunku Litwin├│w do Polski (Internet: Ko┼éo Kombatant├│w przy AGH Konflikt polsko-litewski (1918-1921).
Litwa zaraz po wznowieniu wojny polsko-sowieckiej w kwietniu 1920 r. og┼éosi┼éa neutralno┼Ť─ç. Jednak niebawem – widz─ůc post─Öpy Armii Czerwonej na froncie, jako jedyne pa┼ästwo europejskie i to ca┼ékiem jawnie wspar┼éo militarnie agresj─Ö sowieck─ů na Polsk─Ö. Litwa sprzymierzy┼éa si─Ö z pierwszym Antychrystem XX w. (drugim by┼é Hitler, z kt├│rym Litwini tak┼╝e sprzymierzyli si─Ö przeciwko Polakom!). Kiedy bolszewicy w lipcu 1920 r. zbli┼╝ali si─Ö do Wilna Lenin pragn─ůc mie─ç Litw─Ö za sojusznika w wojnie z Polsk─ů, zaoferowa┼é rz─ůdowi litewskiemu traktat, w kt├│rym Rosja bolszewicka uznawa┼éa niepodleg┼éo┼Ť─ç Litwy de iure i obieca┼éa Litwie przekaza─ç Wilno oraz wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç guberni wile┼äskiej i cz─Ö┼Ť─ç grodzie┼äskiej w┼é─ůcznie z terenami, na kt├│rych w og├│le nie by┼éo nawet pojedynczych Litwin├│w (Bras┼éaw, Smorgonie, Oszmiana, Lida, Grodno). W traktacie zastrze┼╝ono, ┼╝e do czasu zako┼äczenia wojny z Polsk─ů, tereny te wraz z Wilnem b─Öd─ů obsadzone przez Armi─Ö Czerwon─ů. Przypomnijmy, ┼╝e Rosja Sowiecka dekretem Rady Komisarzy Ludowych z dnia 29 sierpnia 1918 r. uniewa┼╝ni┼éa traktat rozbiorowy Polski (nie Litwy!), z czego wynika┼éo, i┼╝ rz─ůd sowiecki zrzek┼éa si─Ö prawa w┼éasno┼Ťci nad terenami, kt├│re przypad┼éy Rosji na mocy rozbior├│w. Pomimo tego w zawartym z Litw─ů traktacie rz─ůd sowiecki przekaza┼é Litwie tereny z Grodnem, Wilnem i Suwa┼ékami – og├│┼éem oko┼éo 27 000 km kw., kt├│rych si─Ö przedtem zrzek┼é na rzecz Polski. Co wi─Öcej decydowa┼é o losie ziem, na kt├│rych w wi─Ökszo┼Ťci nie by┼éo wcale Litwin├│w, ignoruj─ůc tym samym wol─Ö ich mieszka┼äc├│w do samostanowienia. Litwa po dzi┼Ť dzie┼ä uwa┼╝a, ┼╝e granica wytyczona w tym traktacie, chocia┼╝ 2-3 tych ziem nie le┼╝y w granicach dzisiejszej Litwy (s─ů w granicach Bia┼éorusi i Polski), to prawdziwe granice pa┼ästwa litewskiego, do kt├│rych posiadania Litwa ma pe┼éne prawo. Po sromotnej kl─Ösce Armii Czerwonej pod Warszaw─ů w po┼éowie sierpnia 1920 r. i panicznej ucieczce bolszewik├│w na wsch├│d, aby zaostrzy─ç konflikt polsko-litewski Armia Czerwona (Moskwa) przekaza┼éa Litwinom Wilno 26 sierpnia 1920 r. Traktat litewsko-rosyjski zosta┼é podpisany 12 lipca 1920 r.; tajny za┼é─ůcznik do artyku┼éu II Traktatu m├│wi┼é o pomocy litewskiej dla Armii Czerwonej. Ju┼╝ nast─Öpnego dnia wojska litewskie wsp├│┼épracuj─ůce z bolszewikami rozpocz─Ö┼éy marsz w stron─Ö Wilna. Ko┼éo Jewia dosz┼éo do walk polsko-litewskich, jednak do Wilna zamiast wojska litewskiego pierwsi wkroczyli bolszewicy. Wojska litewskie zaj─Ö┼éy w├│wczas tak┼╝e polsk─ů cz─Ö┼Ť─ç Suwalszczyzny. Wida─ç, ┼╝e wierz─ůc w zwyci─Östwo nad wojskiem polskim i zaj─Öcie niebawem Warszawy, bolszewicy nie chcieli honorowa─ç umowy z Litwinami. Dopiero po sromotnej kl─Ösce w bitwie warszawskiej w po┼éowie sierpnia i po┼Ťcigu wojsk polskich za uchodz─ůc─ů na wsch├│d Armi─ů Czerwon─ů, bolszewicy 26 sierpnia przekazali Wilno Litwinom. Tak wi─Öc, aby zagarn─ů─ç ponownie polskie Wilno rz─ůd litewski poszed┼é na wsp├│┼éprac─Ö z prawdziwymi diab┼éami XX wieku Leninem i Stalinem. Sowiecki dow├│dca Michai┼é Tuchaczewski w swej pracy Poch├│d za Wis┼é─Ö (wyd. ros. 1923, pol. 1924) pisze: „Kiedy tylko Litwini wyczuli, ┼╝e Armia Czerwona odnosi zupe┼énie wyra┼║ne powodzenia, ich stanowisko neutralne natychmiast zmieni┼éo si─Ö na wrogie w stosunku do Polski. Oddzia┼éy litewskie uderzy┼éy na polskie si┼éy, zajmuj─ůc Nowe Troki i stacj─Ö Landwar├│w. Szybki ruch (sowieckiego) korpusu konnego i pomoc wojska litewskiego odci─Ö┼éy p├│┼énocnej armii polskiej lini─Ö odwrotu ku Oranom i Grodnu”. Litwini r├│wnie┼╝ internowali wzi─Ötych do niewoli ┼╝o┼énierzy polskich, Litwa u┼╝yczy┼éa swojego terytorium do przemarszu Armii Czerwonej id─ůcej na podb├│j na Warszawy, a po przegranej przez bolszewik├│w bitwie warszawskiej przepu┼Ťci┼éa wiele tysi─Öcy czerwonoarmiejc├│w, kt├│rzy wkr├│tce zasilili front sowiecki pod Grodnem. Los zrz─ůdzi┼é, ┼╝e przegrana przez bolszewik├│w wojna z Polsk─ů uratowa┼éa niepodleg┼éo┼Ť─ç Litwy, bo przegrana Polski oznacza┼éa by powstanie sowieckiej Litwy ju┼╝ w 1920 r. (upadek pa┼ästwa polskiego w 1939 r. spowodowa┼é przy┼é─ůczenie Litwy do Zwi─ůzku Sowieckiego ju┼╝ w czerwcu 1940 r., czyli Litwini walcz─ůc z Polsk─ů dzia┼éali de facto na swoj─ů szkod─Ö). Wojna polsko-bolszewicka czy polsko-sowiecka albo polsko-radziecka powinna by─ç poprawnie nazywana wojn─ů polsko-bolszewicko-litewsk─ů. Litwa liczy┼éa na to, ┼╝e wcze┼Ťniej czy p├│┼║niej dojdzie ponownie do wojny polsko-sowieckiej, ┼╝e Moskwa zaatakuje Polsk─Ö. Wr─Öcz modlono si─Ö o to. A na wypadek wybuchu takiej wojny organ litewskich nacjonalist├│w „Lietuvis” (23.3.1927) pisa┼é: „Po czyjej stronie stan─Ö┼éaby Litwa w wypadku wojny polsko-sowieckiej? Dw├│ch zda┼ä co do tego by─ç nie mo┼╝e. Staj─ůc po stronie polskiej zyska┼éaby Litwa bardzo niewiele. Stani─Öcie natomiast po stronie sowieckiej by┼éoby dla Litwy o wiele korzystniejsze…”. Litw─Ö omin─Ö┼éy tak┼╝e retorsje ze strony Polski za wsp├│┼éudzia┼é w podboju Polski przez Armi─Ö Czerwon─ů. Chcia┼é je szef sztabu wojska polskiego gen. Tadeusz Rozwadowski, kt├│ry proponowa┼é marsz wojska polskiego na Kowno. Odrzuci┼é ten plan marsz. J├│zef Pi┼ésudski, m├│wi─ůc, ┼╝e nie chce zalania Litwy wojskami polskimi, co wywo┼éa┼éoby wieczn─ů nienawi┼Ť─ç Litwy do Polski (P. ┼üossowski). By┼é to najwi─Ökszy b┼é─ůd polityczny marsz. J├│zefa Pi┼ésudskiego, kt├│ry Polsk─Ö wiele kosztowa┼é i kosztuje. Zbrodnia nie zosta┼éa wi─Öc ukarana i to si─Ö m┼Ťci po dzi┼Ť dzie┼ä. W┼éa┼Ťnie przez brak rozprawienia si─Ö z polako┼╝ercz─ů Litw─ů w 1920 r. i pomimo posiadania przez ni─ů dzi┼Ť Wilna fakty te wcale nie zapobieg┼éy „wiecznej” nienawi┼Ťci Litwy i Litwin├│w do Polski i Polak├│w. Przytoczmy ponownie jak┼╝e wa┼╝ne i wymowne s┼éowa historyka litewskiego Alfredasa Bumblauskasa, kt├│ry w audycji „Komentarze tygodnia” w prywatnej litewskiej stacji telewizyjnej TV3 powiedzia┼é: „Ca┼éa nasza (obecna) litewska to┼╝samo┼Ť─ç jest antypolska. My, wsp├│┼éczesny nar├│d litewski, urodzili┼Ťmy si─Ö jako antypolacy. Najwa┼╝niejsi XIX-wieczni tw├│rcy naszej to┼╝samo┼Ťci narodowej m├│wili, ┼╝e podstawowym d─ů┼╝eniem tworz─ůcego si─Ö narodu litewskiego powinno by─ç wyzwolenie si─Ö spod dominacji polskiej (zasianie nienawi┼Ťci do Polski i Polak├│w i wszystkiego co polskie)...”. Zdaniem Bumblauskasa ka┼╝dy humanista i naukowiec litewski powinien zada─ç sobie pytanie, co osobi┼Ťcie zrobi┼é, by przezwyci─Ö┼╝y─ç te uformowane w okresie mi─Ödzywojennym antypolskie stereotypy we wszystkich naukach, a w tym i w polityce. Jego zdaniem w tej dziedzinie nie zrobiono nic albo bardzo ma┼éo (Kresy24.pl 18.5.2011).
Po wielkim zwyci─Östwie wojsk polskich nad wojskiem bolszewickim na przedpolu Warszawy w po┼éowie sierpnia 1920 r., Wojsko Polskie w po┼Ťcigu za bolszewikami wypar┼éo Litwin├│w z Suwalszczyzny do ustalonej wcze┼Ťniej przez Mocarstwa Sprzymierzone granicy polsko-litewskiej w tym rejonie (linia Focha). Tym razem, po wspieraniu przez Litw─Ö Armi─Ö Czerwon─ů maszeruj─ůc─ů na Warszaw─Ö, wojsko polskie nie cacka┼éo si─Ö ju┼╝ z „bra─çmi” Litwinami. Zdrowo nich pogna┼éo i przetrzepa┼éo, odzyskuj─ůc dla Polski raz na zawsze polsk─ů cz─Ö┼Ť─ç Suwalszczyzny. Ca┼é─ů swoj─ů si┼é─ů wypar┼éo natr─Ötnych intruz├│w z ziemi suwalskiej. Nie mog┼éo jednak tego zrobi─ç w przypadku Wilna wskutek b┼é─Öd├│w polskiej dyplomacji. Jak czytamy w polskiej Wikipedii, minister spraw zagranicznych Eustachy Sapieha zwr├│ci┼é si─Ö bowiem do Ligi Narod├│w z ┼╝─ůdaniem wywarcia presji na Litwin├│w by ci opu┼Ťcili Wilno (kt├│re przypomnijmy od kwietnia 1919 r. znajdowa┼éo si─Ö w Polsce); tym samym jednak umi─Ödzynarodowi┼é kwesti─Ö miasta. Nast─Öpnie podczas marszu Armii Czerwonej na Warszaw─Ö premier W┼éadys┼éaw Grabski bez porozumienia z Naczelnikiem Pa┼ästwa Polskiego (tymczasowym prezydentem) J├│zefem Pi┼ésudskim za obiecan─ů pomoc militarn─ů Ententy zgodzi┼é si─Ö pod jej naciskiem na to, ┼╝e ona zadecyduje o losach Wilna. Wprawdzie ┼╝adnej pomocy od Ententy Polska nie otrzyma┼éa, jednak ustalenia nadal obowi─ůzywa┼éy (P. ┼üossowski). Podczas walk polsko-litewskich na Wile┼äszczy┼║nie Liga Narod├│w podj─Ö┼éa si─Ö mediacji maj─ůcej doprowadzi─ç do zawieszenia broni. Pod jej naciskiem dosz┼éo w Suwa┼ékach do konferencji (30.9. – 8.10.1920). Podczas dyskusji strona polska stanowczo o┼Ťwiadczy┼éa, i┼╝ nie uznaje uk┼éadu litewsko-sowieckiego z 12 lipca i jego ustale┼ä odno┼Ťnie Wilna i ┼╝e „rz─ůd polski czuje si─Ö zobowi─ůzany broni─ç praw i interes├│w ludno┼Ťci, kt├│r─ů, nie pytaj─ůc si─Ö o zgod─Ö, wcielono do Litwy” (P. ┼üossowski). Tym bardziej, ┼╝e Rosja Sowiecka 7 listopada 1917 r. wyda┼éa dekret podpisany przez Lenina, w kt├│rym anulowa┼éa uk┼éady rozbiorowe Polski i uzna┼éa prawo narodu polskiego do zjednoczenia i niepodleg┼éo┼Ťci. Tym samym zrezygnowa┼éa z wszelkich praw do decydowania o losie ziem, kt├│re okupowa┼éa. Przy udziale komisji Ligi Narod├│w doprowadzono do zawieszenia broni na Suwalszczy┼║nie, a potem i na prawym brzegu Niemca, a┼╝ do wsi Poturce. Strona litewska proponowa┼éa lini─Ö demarkacyjn─ů takie wytyczenie linii demarkacyjnej, kt├│ra zostawia┼éaby okupowane przez nich Wilno w ich r─Ökach. Strona polska doprowadzi┼éa do porozumienia i zawieszenia broni, kt├│re nie obj─Ö┼éo teren├│w Wile┼äszczyzny. Ustalona linia demarkacyjna bieg┼éa do Oran, a po skr─Öceniu na wsch├│d ko┼äczy┼éa si─Ö w Bastunach ko┼éo Woronowa w powiecie lidzkim. W umowie wyra┼║nie zaznaczono, ┼╝e ma charakter tymczasowy i nie rozstrzyga┼éa sprawy Wilna, gdy┼╝ ustalona linia demarkacyjna i rozejm dotyczy┼éy tylko Suwalszczyzny, a nie ca┼éego frontu polsko-litewskiego (specyficznie, nie dotyczy┼éa Wile┼äszczyzny). Umow─Ö podpisano 7 pa┼║dziernika 1920 r., a mia┼éa wej┼Ť─ç w ┼╝ycie 10 pa┼║dziernika. Do wej┼Ťcia jej w ┼╝ycie jednak nie dosz┼éo.
W tym samym czasie, dok┼éadnie w nocy z 7-go na 8-go pa┼║dziernika 1920 r. w Rydze (┼üotwa), w czasie prowadzenia polsko-sowieckich rokowa┼ä o zawieszenie broni i traktat pokojowy, wsp├│lnie ustalono wa┼╝ne postanowienie dotycz─ůce Wilna i Wile┼äszczyzny, o kt├│rym wielu historyk├│w dzi┼Ť zapomina. Ot├│┼╝ wed┼éug tego postanowienia Rosja Sowiecka zrzeka si─Ö wszelkiego udzia┼éu w za┼éatwieniu sprawy obszar├│w spornych mi─Ödzy Polsk─ů a Litw─ů, tj. Grodzie┼äszczyzny i Wile┼äszczyzny (wsp├│lnie podpisane 12 X 1920). Tym samym sprawa ta sta┼éa si─Ö spraw─ů praw i roszcze┼ä tylko polskich i litewskich. Na tej podstawie ju┼╝ 8 pa┼║dziernika 1920 r. Komisja Spraw Zagranicznych Sejmu jednomy┼Ťlnie przyj─Ö┼éa nast─Öpuj─ůcy wniosek pos┼éa Dubanowicza: „Wobec po┼éo┼╝enia, wytworzonego na p├│┼énocno-wschodniej granicy polskiej, Sejm wyra┼╝a przekonanie, ┼╝e mo┼╝liwie rych┼ée i bezpo┼Ťrednie po┼é─ůczenie obszaru wile┼äskiego z Rzecz─ůpospolit─ů Polsk─ů zgodnie z wielokrotnie wyra┼╝on─ů wol─ů ludno┼Ťci tego obszaru, jest jedynym i koniecznym warunkiem trwa┼éego u┼éo┼╝enia si─Ö pokoju na tej granicy” (Stanis┼éaw Stro┼äski Pierwsze lat dziesi─Ö─ç (1918-1928) Lw├│w 1928).
Marsza┼éek J├│zef Pi┼ésudski nie chc─ůc czeka─ç miesi─ůcami, a mo┼╝e nawet i d┼éu┼╝ej, na decyzj─Ö Ligi Narod├│w odno┼Ťnie Wilna, zdecydowa┼é si─Ö na inne rozwi─ůzanie problemu. Aby zaj─ů─ç Wilno posun─ů┼é si─Ö do podst─Öpu. Pochodz─ůcemu z Wile┼äszczyzny gen. Lucjanowi ┼╗eligowskiemu, dow├│dcy Litewsko-Bia┼éoruskiej Dywizji Piechoty z┼éo┼╝onej z mieszka┼äc├│w Wilna i Wile┼äszczyzny, zleci┼é upozorowa─ç „bunt” i wkroczy─ç do Wilna. 8 pa┼║dziernika 1920 r. wojska gen. ┼╗eligowskiego, w kt├│rych szeregach byli g┼é├│wnie mieszka┼äcy Wile┼äszczyzny i dawnego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, rozpocz─Ö┼éy marsz na Wilno. Na wie┼Ť─ç o tym w┼Ťr├│d okupant├│w litewskich w Wilnie zapanowa┼é zupe┼ény chaos. Zar├│wno wojsko, jak i okupacyjne urz─Ödy litewskie, w panice opuszcza┼éy miasto. Litwini chytrze przekazali w┼éadz─Ö w Wilnie misji wojskowej Ententy pod przewodnictwem francuskiego p┼éka Constantina Reboul, licz─ůc na umi─Ödzynarodowienie konfliktu o Wilno. 9 pa┼║dziernika 1920 r. oddzia┼éy gen. ┼╗eligowskiego wesz┼éy do Wilna, znowu bardzo entuzjastycznie witane przez ludno┼Ť─ç miasta. Proklamowano utworzenie pa┼ästwa - tzw. Litwy ┼Ürodkowej sprzymierzonego z Polsk─ů. Tego dnia gen Lucjan ┼╗eligowski wyda┼é odezw─Ö do ludno┼Ťci Litwy ┼Ürodkowej zawieraj─ůc─ů obietnic─Ö uregulowania przysz┼éych los├│w Ziemi Wile┼äskiej, a kt├│rej odno┼Ťny ust─Öp brzmia┼é: „…wed┼éug swej woli, wed┼éug istotnych potrzeb ludno┼Ťci okre┼Ťlimy los naszej ziemi, postanowimy sami, jaki b─Ödzie nasz stosunek do Polski i Litwy Kowie┼äskiej… za zadanie sobie stawiamy zwo┼éanie przedstawicieli Kraju w Wilnie, kt├│rzy w imieniu ca┼éej ludno┼Ťci objawi─ů swoj─ů niczym nieskr─Öpowan─ů wol─Ö i o przysz┼éych naszych losach postanowi─ů…” (Wybory do Sejmu w Wilnie 8 stycznia 1922 Wydawnictwo Generalnego Komisarza Wyborczego Wilno 1922).
Gen. ┼╗eligowski nakaza┼é opu┼Ťci─ç Wilno ca┼éej misji Ententy, m├│wi─ůc, ┼╝e to nie jest jej sprawa, a tylko mieszka┼äc├│w Wilna, kt├│rzy mieli si─Ö w spos├│b demokratyczny wypowiedzie─ç do kogo chc─ů, aby miasto nale┼╝a┼éo – do Polski czy do Litwy. Wszystkich pozosta┼éych jeszcze w mie┼Ťcie urz─Ödnik├│w litewskich oraz wzi─Ötych do niewoli ┼╝o┼énierzy litewskich, wraz z broni─ů osobist─ů, zwolniono i odstawiono do pierwszych linii wojsk litewskich. Powiedziano im, ┼╝e ┼╝o┼énierze gen. ┼╗eligowskiego nie chc─ů wojny z Litw─ů – po prostu wracaj─ů do swych rodzin i dom├│w w Wilnie.
„12 pa┼║dziernika 1920 nast─ůpi┼éa w Warszawie wsp├│lna „demarche” przedstawicieli Francji i Wielkiej Brytanii u Naczelnika Pa┼ästwa w sprawie akcji gen. ┼╗eligowskiego. Odpowied┼║, jak─ů otrzymali dla zakomunikowania swym rz─ůdom, by┼éa lakoniczna: „Je┼╝eli alianci zechc─ů odda─ç Wilno Litwie bez wys┼éuchania woli ludno┼Ťci, to marsza┼éek Pi┼ésudski b─Ödzie widzia┼é si─Ö zmuszonym z┼éo┼╝y─ç wszelkie godno┼Ťci i, jako obywatel Wile┼äszczyzny, spe┼éni─ç sw├│j obowi─ůzek” (Bohdan Podoski J├│zef Pi┼ésudski i Wilno „Tydzie┼ä Polski” 9.12.1967).
Litwa protestowa┼éa przeciwko woli ludno┼Ťci Wilna i Wile┼äszczyzny i oskar┼╝y┼éa Polsk─Ö o z┼éamanie tzw. umowy suwalskiej. Skonstruowa┼éy przez Kowno zarzut sprzeniewierzenia si─Ö i zdrady by┼é w okresie mi─Ödzywojennym wykorzystywany przez rz─ůd litewski na u┼╝ytek wewn─Ötrzy i zewn─Ötrzny i jest z maniackim uporem powtarzany po dzi┼Ť dzie┼ä: i┼╝ przyznane Litwie „w umowie suwalskiej” Wilno zaj─Öte zosta┼éo przez Polsk─Ö podst─Öpnie i bezprawnie. Tymczasem „porozumienie suwalskie nie by┼éo ┼╝adn─ů ‘umow─ů’ ani tym bardziej „traktatem pokojowym”, kt├│ry by przesadza┼é o takiej lub innej przynale┼╝no┼Ťci spornych teren├│w. By┼éo ono uzgodnieniem techniczno-wojskowym, m├│wi─ůcym o zawieszeniu broni na okre┼Ťlonym odcinku i wytyczeniu linii demarkacyjnej, kt├│ra urywa┼éa si─Ö w terenie, nie obejmuj─ůc ziem na po┼éudnie od Wilna, a zw┼éaszcza najwa┼╝niejszego szlaku Lida-Wilno. W Muzeum Wojska w Kownie postawiono obelisk z czarnego marmuru ze srebrnym ┼╝a┼éobnym napisem po litewsku: „Litwinie! Pami─Ötaj, ┼╝e zdradziecki Polak odebra┼é Tobie Wilno – Twoj─ů stolic─Ö”. Na obelisku wy┼éo┼╝ona by┼éa (jest?) w czarnych ┼╝a┼éobnych ramach „umowa” suwalska (L. Mitkiewicz). I gnano do tego muzeum m┼éodzie┼╝ z ca┼éej Litwy, aby zaszczepi─ç w niej nienawi┼Ť─ç do Polski i Polak├│w.
Przysz┼éa II Wojna ┼Ťwiatowa (1939-45), w kt├│rej wyniku, po agresji Zwi─ůzku Sowieckiego na Polsk─Ö 17 wrze┼Ťnia 1939 r. Wilno z daru „ojca lud├│w – krwawego Stalina” znalaz┼éo si─Ö w granicach Litewskiej Republiki Sowieckiej, w┼é─ůczonej do Zwi─ůzku Sowieckiego i rozpocz─ů┼é si─Ö proces jego litwinizowania. Mo┼╝na by by┼éo przypuszcza─ç, ┼╝e ten fakt ostudzi litewskie zarzuty w sprawie „umowy suwalskiej”. Pobo┼╝ne ┼╝yczenie! Z tak─ů sam─ů maniack─ů pasj─ů m├│wi─ů i pisz─ů o niej Litwini jak to robili w okresie mi─Ödzywojennym. W paryskiej „Kulturze” podczas pr├│by nawi─ůzania dialogu polsko-litewskiego zabra┼é g┼éos Litwin, dr Juozas Grinius (Nr 12 1955), oczywi┼Ťcie wypominaj─ůc Polakom umow─Ö suwalsk─ů, pisz─ůc: „Oczywi┼Ťcie strona polska wie, ┼╝e niewype┼énienie Umowy Suwalskiej wy┼╝┼éobi┼éo ci─Ö┼╝k─ů uraz─Ö…”. Odpowiedzia┼é na t─Ö zaczepk─Ö m.in. Marian T. Chyli┼äski (Nr. 3 1956), pisz─ůc m.in.: „Najwa┼╝niejsz─ů okoliczno┼Ťci─ů przy upowszechnianiu tego mitu pozosta┼é fakt, ┼╝e tre┼Ť─ç umowy suwalskiej, o kt├│rej bezustannie wiele pisano i m├│wiono na Litwie, prawie nikomu (z Litwin├│w) znan─ů nie jest. Logiczny i gramatyczny sens tekstu (tej umowy) zast─ůpi┼éa legenda. Z podziwu godnym uporem i konsekwencj─ů by┼éa ona upowszechniana. Okoliczno┼Ť─ç powy┼╝sza ka┼╝e po┼Ťwi─Öci─ç nieco uwagi temu dokumentowi. M├│wi on sam za siebie. Nazwa umowy brzmi po polsku „umowa” a nie „Traktat” - w t┼éumaczeniu francuskim (tej umowy) „Convention” a nie „Traite”. Po czym przytacza paragrafy tej umowy przet┼éumaczone z francuskiego. I dodaje od siebie: „Gdyby genera┼é L. ┼╗eligowski dzia┼éa┼é pod├│wczas nawet nie w imieniu ludno┼Ťci Wile┼äszczyzny, lecz jawnie w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, to m├│g┼éby z r├│wnym skutkiem prawnym – gdy chodzi o powy┼╝sz─ů umow─Ö – operacje swoje rozpocz─ů─ç i prowadzi─ç, wychodz─ůc ze stacji Bastuny. I to nie tylko z tego powodu, ┼╝e w dniu 8 pa┼║dziernika, gdy si─Ö akcja genera┼éa ┼╗eligowskiego rozpocz─Ö┼éa. Umowa suwalska w og├│le jeszcze nie obowi─ůzywa┼éa stron, lecz i dlatego, ┼╝e dzia┼éania te wysz┼éy z odcinka frontu, nie obj─Ötego umow─ů o zawieszeniu broni w Suwa┼ékach, gdzie operacje wojskowe obu stron nie by┼éy kr─Öpowane, co wyra┼║nie tekst umowy zaznacza, a nawet przewiduje niejako, stwierdzaj─ůc, ┼╝e zatrzymane zostan─ů dopiero przez „Specjaln─ů Konferencj─Ö”, po odej┼Ťciu z tego rejonu wojsk sowieckich. Konferencja taka w momencie, o kt├│ry chodzi, zaprojektowan─ů jeszcze nie by┼éa. Natomiast Micha┼é Sokolnicki, polski dyplomata, m.in. w latach 1936-45 ambasador Polski w Turcji napisa┼é w sprawie akcji gen. L. ┼╗eligowskiego: „…ani umowa (suwalska), ani rajd ┼╗eligowskiego nie by┼éy pocz─ůtkiem zatargu o Wilno. Przedtem zosta┼éa zawarta, w najci─Ö┼╝szej chwili odrodzonego pa┼ästwa polskiego, umowa Litwy z Sowietami, 12 lipca. I r├│wnie┼╝ przedtem, w ostatnich dniach sierpnia, Wilno zosta┼éo oddane Litwie – przez uchodz─ůce wojska sowieckie. By┼éy to mo┼╝e tylko dzia┼éania podst─Öpne i nieszczere – chytro┼Ť─ç Litwin├│w zar├│wno w stosunku do Polski, jak do Sowiet├│w? Chytro┼Ť─ç za chytro┼Ť─ç: wydaje mi si─Ö, ┼╝e ten rachunek mo┼╝na uzna─ç za zamkni─Öty. Pami─Ötam, jak Pi┼ésudski w dobrych chwilach m├│wi┼é o sobie: „ja, chytra Litwina”… Traktat litewsko-sowiecki z 12 lipca -1920 r.), usprawiedliwia┼é post─Öpowanie strony polskiej” („Kultura” Nr 4 1956).
Przekonywuj─ůce t┼éumaczenia strony polskiej nic nie pomog┼éy. Litwini ca┼éy czas upieraj─ů si─Ö przy swojej antypolskiej i k┼éamliwej wersji umowy suwalskiej. Podczas nast─Öpnej pr├│by dialogu polsko-litewskiego w „Kulturze” (Nr 4 1976, Pary┼╝) ukaza┼é si─Ö tekst J. Dainauskasa pt. Zgrzytliwe echo przesz┼éo┼Ťci. Z jeszcze wi─Öksz─ů furi─ů pisa┼é o z┼éamaniu umowy suwalskiej przez Polsk─Ö i sw├│j elaborat zako┼äczy┼é zdaniem: „Za du┼╝o ┼éez i krwi przelano tam, a┼╝eby tak ┼éatwo Litwini dali wiar─Ö dzisiaj g┼éoszonym s┼éowom o potrzebie dialogu…”. W sprawie furiackiej wypowiedzi Dainauskasa zabra┼é g┼éos przedwojenny polityk polski Kazimierz Okulicz, pisz─ůc m.in.: „W li┼Ťcie p. Dainauskasa zdumiewa dynamika emocji spowodowanych wydarzeniami sprzed 50 przesz┼éo lat! Emocji z┼éych, gniewnych, nienawistnych – jakby to wszystko dzia┼éo si─Ö wczoraj. Jak gdyby Litwa nie zrealizowa┼éa w mi─Ödzyczasie swojego g┼é├│wnego d─ů┼╝enia do narodowego zjednoczenia, do odzyskania stolicy!...” (Ostatnie s┼éowo oskar┼╝onego „Kultura” Nr 4 1976). W internetowej Wikipedii has┼éa o umowie suwalskiej w dziewi─Öciu j─Özykach, w tym po litewsku, polsku, angielsku, francusku, niemiecku i w┼éosku. Szczeg├│┼éowe has┼éo po angielsku jest prawdopodobnie napisane przez Litwin├│w, gdy┼╝ kopiuje litewsk─ů propagand─Ö w tej sprawie. My┼Ťl─Ö, ┼╝e zastanawiaj─ůco lakoniczne (!) has┼éo w j─Özyku polskim jest tak┼╝e napisane przez jakiego┼Ť Litwina i ma wskazywa─ç na to, ┼╝e Polacy uciekaj─ů od napisania prawdy – litewskiej prawdy o tej umowie. A wi─Öc litewskie k┼éamstwo o umowie idzie w ┼Ťwiat. Oburzaj─ůcym jest to, ┼╝e ┼╝aden historyk polski nie zainteresowa┼é si─Ö t─ů spraw─ů: w Wikipedii mo┼╝na domaga─ç si─Ö uzasadnionych poprawek. A mamy jak zwykle: Polacy nic si─Ö nie sta┼éo. – Kr├│tko m├│wi─ůc Litwini nie chc─ů zrezygnowa─ç ze swoich k┼éamstw o umowie suwalskiej. S─ů one im na r─Ök─Ö, gdy┼╝ teraz, po odzyskaniu niepodleg┼éo┼Ťci w 1991 r., na podstawie tych k┼éamstw, kt├│re podbudowuj─ů ich prawa do Wilna, uparcie domagaj─ů si─Ö od rz─ůdu polskiego, aby przeprosi┼é Litw─Ö i Litwin├│w za akcj─Ö gen. L. ┼╗eligowskiego i za rzekom─ů okupacj─Ö Wilna przez Polsk─Ö w latach 1920-39.
Zako┼äczmy t─Ö wa┼╝n─ů, zak┼éaman─ů przez Litwin├│w i aktualn─ů po dzi┼Ť dzie┼ä spraw─Ö dwoma wypowiedziami o Wilnie - Vincasa ─îepinskisa i E. ┼╗aglla (Edmunda Jakubowskiego). Vincas ─îepinskis (1871-1940) by┼é uczonym i politykiem litewskim, od 1922 r. profesorem Uniwersytetu Kowie┼äskiego i w 1926 r. ministrem edukacji w rz─ůdzie socjaldemokrat├│w, na kt├│rym to stanowisku przyczyni┼é si─Ö do stworzenia dobrych warunk├│w rozwoju polskiej o┼Ťwiaty na Litwie, za co by┼é krytykowany przez litewskich nacjonalist├│w; postawienie ─îepinskisa na czele resortu o┼Ťwiaty by┼éo jednym z g┼é├│wnych warunk├│w poparcia mniejszo┼Ťci polskiej dla rz─ůdu centrolewicy (P. ┼üossowski). Podczas wizyty w Kownie w 1929 r. dw├│ch polskich uczonych W┼éodzimierza Antoniewicza i W┼éadys┼éawa Semkowicza prof. ─îepinskis okaza┼é cywiln─ů odwag─Ö m├│wi─ůc: „Nie w─ůtpi─Ö, ┼╝e je┼Ťli Litwa odzyska┼éaby Wilno (w 1920 r.), nie zdo┼éa┼éaby go utrzyma─ç i pa┼ästwo litewskie musia┼éoby upa┼Ť─ç. Sam los strzeg┼é Litw─Ö, ┼╝e teraz nie posiada Wilna… Dominuj─ů u nas niezdrowe pogl─ůdy w sprawie wile┼äskiej, staj─ůc si─Ö wr─Öcz psychopatologicznym zjawiskiem. Sprawa Wilna zosta┼éa zdemoralizowana. Wida─ç, ┼╝e w tej kwestii kto┼Ť co┼Ť robi┼é z wyrachowaniem” (R. Czarnecki, J. Ochma┼äski). Z kolei Edward Jakubowski, przedwojenny dziennikarz polski w Kownie, a po wojnie sta┼éy wsp├│┼épracownik paryskiej „Kultury” napisa┼é: „Ile razy Wilno by┼éo (czy jest tak┼╝e obecnie – M.K.) cho─çby z nazwy litewskie zawsze z ┼éaski Sowiet├│w („Kultura” Nr 7-8 1969). Litwini nie wywalczyli sobie Wilna i ┼╝adna konferencja mi─Ödzynarodowa miasta Litwie nie przyzna┼éa. Trzy razy dostawali nielitewskie etnicznie miasto psim sw─Ödem – przez agresj─Ö sowieck─ů na Polsk─Ö.
Litwini nie godz─ůc si─Ö z utrat─ů Wilna rozpocz─Öli wojn─Ö z Litw─ů ┼Ürodkow─ů, staraj─ůc si─Ö drog─ů zbrojn─ů przy┼é─ůczy─ç Wilno do Litwy. Litw─Ö wspiera┼éy r├│wnie antypolskie jak ona Niemcy. Prasa niemiecka dosta┼éa antypolskiej w┼Ťcieklizny, gdy┼╝ inaczej trudno to nazwa─ç. Granic─Ö litewsko-niemieck─ů w Prusach Wschodnich przekroczy┼éy ca┼ée kompanie i szwadrony niemieckich ochotnik├│w oraz instruktor├│w (wed┼éug zani┼╝onych danych niemieckich ponad 1000 ludzi) co usta┼éo dopiero na skutek interwencji Francji (R. Czarnecki). Ostatecznie wojska litewskie przegra┼éy t─Ö wojn─Ö (do niewoli dosta┼é si─Ö nawet dow├│dca wojsk litewskich gen. Nastopka) i 29 listopada 1920 r. podpisano ostateczne zawieszenie broni. Litwa ┼Ürodkowa utrwali┼éa swoje istnienie. Tote┼╝ rozwi─ůzania konfliktu polsko-litewskiego o Wilno szukano na drodze dyplomatycznej. Rokowania polsko-litewskie toczy┼éy si─Ö w Brukseli od 20 kwietnia do 3 czerwca 1921 r. Prezydent Ligi Narod├│w Paul Hymans wyst─ůpi┼é z planem, sugeruj─ůcym przy┼é─ůczenie Wilna do Litwy przy jednoczesnym utworzeniu z Litwy pa┼ästwa federacyjnego, z┼éo┼╝onego z dw├│ch autonomicznych prowincji – wile┼äskiej i kowie┼äskiej, w kt├│rych j─Özyki litewski i polski by┼éyby r├│wnouprawnione. Litwa by┼éaby zwi─ůzana z Polsk─ů konwencjami: militarn─ů, ekonomiczn─ů i posiada┼éa by wsp├│ln─ů z Polsk─ů rad─Ö do spraw zagranicznych. Litwa odrzuci┼éa ten plan, co w praktyce oznacza┼éo koniec po┼Ťrednictwa Ligi w sporze tych dw├│ch pa┼ästw (J. Ochma┼äski, R. Czarnecki).
Przynale┼╝no┼Ťci Wilna do Polski bez ┼╝adnych ogranicze┼ä i zastrze┼╝e┼ä domaga┼éy si─Ö liczne masowe wiece i petycje ludno┼Ťci Wilna i Wile┼äszczyzny (W. Sukiennicki). W├│wczas, zgodnie z obietnic─ů dan─ů przez gen. ┼╗eligowskiego mieszka┼äcom Litwy ┼Ürodkowej, zorganizowano demokratyczne wybory powszechne. Wybory odby┼éy si─Ö 8 stycznia 1922 r. Kraj zosta┼é podzielony na dziesi─Ö─ç okr─Ög├│w wyborczych: 1. Szyrwinty (wybory nie odby┼éy si─Ö) 2. ┼Üwi─Öciany 3. Komaje 4. Oszmiana 5. Troki 6. Wysoki Dw├│r (wybory nie odby┼éy si─Ö) 7. Wilno P├│┼énoc, 8. Wilno Po┼éudnie 9. Wilno - miasto, 10. Lida 11. Wasiliszki 12. Bras┼éaw. Na jeden mandat przypada┼éo 7 tys. wyborc├│w, og├│┼éem miano wybra─ç 106 pos┼é├│w. Najwi─Öksza liczba reprezentant├│w przypad┼éa na miasto Wilno (18 pos┼é├│w), najmniejsza na Troki (sze┼Ťciu). Wybierano w systemie pi─Öcioprzymiotnikowym, a wi─Öc proporcjonalnym, g┼éosy przeliczano metod─ů dHondta. Prawo g┼éosowania mieli obywatele, kt├│rzy uko┼äczyli 21 lat, urodzili si─Ö na Wile┼äszczy┼║nie i mieszkali na niej co najmniej przez pi─Ö─ç lat przed 1914 r. W trakcie wybor├│w porz─ůdku w lokalach wyborczych mieli pilnowa─ç nie policjanci ani wojsko, tylko Zwi─ůzek Bezpiecze┼ästwa Kraju (ZBK). Mia┼éo to uchroni─ç organizator├│w wybor├│w przed zarzutem wywierania nacisku na wyborc├│w. W dniu wybor├│w wyprowadzono tak┼╝e z Wilna wojsko tam stacjonuj─ůce. G┼éosowanie zosta┼éo zbojkotowane przez wi─Ökszo┼Ť─ç przedstawicieli mniejszo┼Ťci narodowych: Litwin├│w i ┼╗yd├│w oraz ┼Ťrodowiska bia┼éoruskie zwi─ůzane z emigracyjnym rz─ůdem w Kownie. Litwini nie g┼éosowali, aby nie wysz┼éo na jaw jak ma┼éa jest ich liczba na Litwie ┼Ürodkowej, a ┼╗ydzi chcieli pozosta─ç neutralni w konflikcie polsko-litewskim. Z og├│lnej liczby 386 823 uprawnionych do g┼éosowania os├│b wszystkich narodowo┼Ťci w wyborach zag┼éosowa┼éo 249 325 os├│b, tj. 64,35% os├│b uprawnionych do g┼éosowania, co jest wynikiem bardzo dobrym (np. podczas wybor├│w parlamentarnych w Polsce w 2019 r. frekwencja wyborcza wynios┼éa 61,74%); najwi─Öksza frekwencja by┼éa w 55 obwodach – najbardziej polskich, a najni┼╝sza w 10 obwodach, w kt├│rych wi─Ökszo┼Ť─ç ludno┼Ťci stanowili Litwini (┼Üwi─Öcia┼äskie) oraz w 2 obwodach polsko-bia┼éoruskich. Najwi─Öksza by┼éa w okr─Ögu Wilno P├│┼énoc (78,85%), najmniejsza w Komajach - 52,36% i samym Wilnie (ze wzgl─Ödu na bojkot ludno┼Ťci ┼╝ydowskiej) - 54,80% - na 79 350 os├│b uprawnionych do g┼éosowania, wzi─Ö┼éo udzia┼é w wyborach 43 490 os├│b (nie g┼éosowali ┼╗ydzi). Wszystkie mandaty w tym mie┼Ťcie zdobyli polscy kandydaci: 15 mandat├│w przypad┼éo Polskiemu Centralnemu Komitetowi Wyborczemu i po 1 mandacie otrzyma┼éa Polska Partia Socjalistyczna, Odrodzenie i Demokraci. W┼Ťr├│d Polak├│w g┼éosowa┼éo 80,8% uprawnionych, Litwin├│w posz┼éo do urn jedynie 8,2% (byli to propolscy Litwini), ┼╗yd├│w 15,3%, a Bia┼éorusini stawili si─Ö do urn w nieca┼éej po┼éowie - 41%, a wi─Öc raczej bardzo du┼╝o. Najwi─Ökszy sukces w wyborach odnios┼éy polskie stronnictwa narodowe skupione w tzw. bezpartyjnym Zespole Stronnictw i Ugrupowa┼ä Narodowych (ZSiUN), silnie powi─ůzane z og├│lnopolskim obozem endeckim, opowiadaj─ůce si─Ö za bezwarunkow─ů i szybk─ů inkorporacj─ů regionu w sk┼éad Polski, kt├│re otrzyma┼éy 43 mandaty w Sejmie. Na drugim miejscu uplasowa┼éy si─Ö tzw. Rady Ludowe z 34 parlamentarzystami. Kolejne miejsca zaj─Ö┼éy PSL Ziemi Wile┼äskiej (zwi─ůzane z PSL „Piast”) - 13 miejsc, PSL „Odrodzenie - Wyzwolenie” (zwi─ůzane z PSL Wyzwoleniem) - 6, PSL „Odrodzenie” - 3, Stronnictwo Demokratyczne - 4, PPS Litwy i Bia┼éorusi - 3. Rady Ludowe i ZSiUN maj─ůce ┼é─ůcznie 77 mandat├│w sta┼éy na gruncie inkorporacji Wilna do Polski. Wszystkie pozosta┼ée ugrupowania opowiada┼éy si─Ö b─ůd┼║ za koncepcj─ů federacji Polski z Litw─ů ┼Ürodkow─ů i – je┼Ťli to by by┼éo mo┼╝liwe Litw─ů Kowie┼äsk─ů, albo za nadaniem regionowi szerokiej autonomii w ramach pa┼ästwa polskiego. Tym samym wszyscy wyborcy i reprezentuj─ůcy ich pos┼éowie odrzucili przy┼é─ůczenie Litwy ┼Ürodkowej do Litwy Kowie┼äskiej (Wikipedia, Wac┼éaw Chocianowicz Sejm Wile┼äski w 1922 roku (w:) „Zeszyty Historyczne IV”, Pary┼╝ 1963).
Zwi─ůzek pracownik├│w prasy polskiej w Wilnie z prezesem Czes┼éawem Jankowskim na czele zorganizowa┼é na okres wybor├│w specjalne biuro prasowe „Cercle de la Presse”, kt├│ry mia┼éo za zadanie u┼éatwienie kolegom z zagranicy zorientowanie si─Ö w sytuacji wyborczej oraz nawi─ůzanie kontakt├│w z miejscow─ů ludno┼Ťci─ů. W Biurze Prasowym by┼éy wszystkie zarz─ůdzenia wyborcze w j─Özykach angielskim i francuskim. Wszyscy przyjezdni dziennikarze rejestrowali si─Ö w biurze, tylko dziennikarze niemieccy i rosyjscy nie dope┼énili tego typu kurtuazji. Reprezentowanych by┼éo 11 pism francuskich jak: „Temps”, „Le Matin”, „Petit Parisien”, „Le Monde”, „Universitate” i szereg innych. Z angielskich by┼éy „Times”, „Daily News”, „The Manchester Guardian” i “Morning Post”. Ponadto dwa pisma w┼éoskie, cztery ameryka┼äskie, kilka szwajcarskich oraz szereg agencji telegraficznych (W. Chocianowicz jw.). Nie by┼éo dziennikarzy litewskich, dlatego, ┼╝e nie chcieli by─ç ┼Ťwiadkami sromotnej przegranej Litwy Kowie┼äskiej z polsk─ů ludno┼Ťci─ů Wilna i Wile┼äszczyzny.
Oto niekt├│re z zapomnianych dzisiaj uwag i opinii dziennikarzy zachodnich o wyborach do Sejmu Litwy ┼Ürodkowej, kt├│re maj─ů warto┼Ťci historyczn─ů i potwierdzaj─ů polsko┼Ť─ç Wilna i Wile┼äszczyzny w 1922 r. i przez to prawo Polski do posiadania tej ziemi: „Temps” 9.1.1922: „Wilno 7 stycznia. Miasto jest bardzo ┼╝ywo zainteresowane wyborami. Spok├│j panuje wsz─Ödzie zupe┼ény. Rz─ůd prowizoryczny zapewni┼é zupe┼én─ů swobod─Ö w g┼éosowaniu. Dzi┼Ť ju┼╝ mo┼╝na z pewno┼Ťci─ů o┼Ťwiadczy─ç, ┼╝e mieszka┼äcy miasta b─Öd─ů g┼éosowa─ç za Polsk─ů. Litwini, kt├│rych liczba jest bardzo niewielka, powstrzymuj─ů si─Ö od g┼éosowania… Bia┼éorusini w wi─Ökszo┼Ťci g┼éosowa─ç b─Öd─ů za Polsk─ů. ┼╗ydzi powstrzymuj─ů si─Ö od g┼éosowania nie dla przyczyn zasadniczych, ale taktycznych…”; „Petit Journal” 10.1.1922: „…lud leniwy lecz w ka┼╝dym razie zaciek┼éy, by zachowa─ç Wilno dla Polski… lecz Litwini, kt├│rych stolica Kowno jest marnym miasteczkiem, gor─ůco pragn─Öli Wilna. Co zrobi┼éa Liga Narod├│w? Za┼╝─ůda┼éa wybor├│w og├│lnych (no i si─Ö odbywaj─ů)… Czy Litwini istniej─ů w tym kraju? W ka┼╝dym razie ja ich nie widzia┼éem…”; „Excelsior” 12.1.1922: „…Wyniki wybor├│w przesz┼éy wszelkie oczekiwania. G┼éosowa┼éo 70%... Olbrzymia wi─Ökszo┼Ť─ç o┼Ťwiadczy┼éa si─Ö za Polsk─ů, pomimo 150-letniego prze┼Ťladowania i wysi┼ék├│w rosyjskich, zmierzaj─ůcych do nadwyr─Ö┼╝enia stosunk├│w polsko-litewskich przez sztuczne wytworzenie tzw. kwestii litewskiej. Polska d─ů┼╝y szczerze do porozumienia z Litw─ů, jednak┼╝e nieprzejednane stanowisko Litwy Kowie┼äskiej stoi temu na przeszkodzie. Od roku 1915, gdy powsta┼é rz─ůd litewski, przewa┼╝aj─ů na Litwie wp┼éywy niemieckie. Litwa szuka bezpo┼Ťredniego po┼é─ůczenia z bolszewi─ů, do czego jako klucz s┼éu┼╝y Wilno. Teraz wobec ol┼Ťniewaj─ůcego zwyci─Östwa polskiego w wyborach mo┼╝e jej stanowisko ulegnie zmianie. Litwa nie mo┼╝e ro┼Ťci─ç sobie praw do miasta odwiecznie polskiego, o kulturze polskiej…”; „New York Herald” 10.1.1922: „Rezultaty wybor├│w w Wilnie. 15 deputowanych za wcieleniem do Polski, 3 za federacj─ů, ┼╝adnego za po┼é─ůczeniem z Litw─ů… Osobiste wra┼╝enie, ┼╝e Wilno jesz zupe┼énie polskim miastem”; „Echo de Paris” 10.1.1922: „Plebiscyt wile┼äski odby┼é si─Ö wczoraj w spokoju. Przy┼é─ůczenie do Polski wydaje si─Ö pewne… kampania wyborcza by┼éa bardzo o┼╝ywiona dzi─Öki ca┼ékowitej swobodzie pozostawionej wszelkim propagandom. Wszystko odby┼éo si─Ö bez najmniejszego zaburzenia”; „Times” Londyn 14.1.1922: „Wybory wile┼äskie. Wybory sprzyjaj─ů Polsce…”.
Najbardziej jednak charakterystyczn─ů jest wypowied┼║ przedstawiciela agencji Havasa w „Journal de Geneve” z dnia 13.1.1922, w kt├│rym daje on doskona┼é─ů ocen─Ö wypadk├│w i wykazuje znajomo┼Ť─ç zagadnienia: „Wybory wile┼äskie… w┼é─ůczaj─ůc mimo najwi─Ökszych trudno┼Ťci parlamentarnych okr─Ögi Lidy i Bras┼éawia do terytorium wyborczego, Polska posun─Ö┼éa si─Ö do ostatnich granic wierno┼Ť─ç sw─ů dla zasady samostanowienia, kt├│rej domaga┼éa si─Ö zawsze dla wszystkich lud├│w…”, podkre┼Ťlaj─ůc duch liberalny wybor├│w dziennik ko┼äczy: „…je┼╝eli dzi─Öki wyborom, dokonanym w dniu 8 stycznia, przywr├│cony b─Ödzie pok├│j w tej cz─Ö┼Ťci Europy, je┼╝eli sprawa Wilna zniknie wreszcie z listy spraw spornych, je┼╝eli Polska, mocarstwo 30-milionowe, b─Ödzie mog┼éa na koniec po┼Ťwi─Öci─ç swe si┼éy dzie┼éom pokoju, co jest jej ┼╝yczeniem i celem, wtedy, naszym zdaniem, wielkie mocarstwa b─Öd─ů mog┼éy z wielk─ů dla siebie korzy┼Ťci─ů nie m├│wi─ç wi─Öcej o projekcie Hymansa. Ka┼╝dy przyzna, i┼╝ w Genewie, w ziemie w 1921 r. robiono wiele ha┼éasu o nic dooko┼éa tej kwestii, kt├│rej nici wymyka┼éy si─Ö z r─ůk ludziom wierz─ůcym, ┼╝e je mocno trzymaj─ů. Ci w kt├│rych interesie le┼╝y wyci─ůgni─Öcie wniosk├│w z naturalnego uregulowania sprawy Wilna, powinni wnioski te wyci─ůgn─ů─ç bez ┼╝adnego wstydu, co b─Ödzie zreszt─ů bardzo korzystne dla ca┼éej Europy…”.
1 lutego 1922 r. zebra┼é si─Ö Sejm Litwy ┼Ürodkowej, kt├│rego przewodnictwo obj─ů┼é arcybiskup Karol Hryniewiecki (1841-1929), biskup wile┼äski w latach 1883-85, kt├│ry za swoj─ů dzia┼éalno┼Ť─ç patriotyczn─ů i walk─Ö z rusyfikacj─ů zosta┼é zes┼éany do Jaros┼éawia nad Wo┼ég─ů, a kiedy w 1890 r. zosta┼é zwolniony, zabroniono mu powrotu do Wilna. Ksi─ůdz Arcybiskup sta┼é na trybunie przez d┼éug─ů chwil─Ö, nie mog─ůc wydoby─ç z siebie g┼éosu ze wzruszenia. A kiedy przem├│wi┼é powiedzia┼é: „Niech b─Ödzie pochwalony Jezus Chrystus... Kiedy przed 60-ciu laty bra┼éem udzia┼é w powstaniu styczniowym... Przez chwil─Ö nie przesta┼éem wierzy─ç wraz z r├│wie┼Ťnym pokoleniem (┼╝e od┼╝yje Polska i Wilno b─Ödzie polskie)... Powo┼éani zostali┼Ťcie da─ç ┼Ťwiadectwo wszem wobec, i┼╝ polsk─ů jest ta ziemia... Pu┼Ťcisz Panie s┼éug─Ö Twego w pokoju, albowiem oczy moje ogl─ůda┼éy zbawienie ludu Twego” („Rzeczpospolita” 2.2.1922). 20 lutego 1922 roku Sejm Litwy ┼Ürodkowej przyj─ů┼é Uchwa┼é─Ö w przedmiocie przynale┼╝no┼Ťci pa┼ästwowej Ziemi Wile┼äskiej. Za wnioskiem o przy┼é─ůczenie ziemi wile┼äskiej do Polski g┼éosowa┼éo 96 pos┼é├│w, 6 wstrzyma┼éo si─Ö od g┼éosu. Oto tre┼Ť─ç tej uchwa┼éy (dzi┼Ť jest ona poza grupk─ů historyk├│w w og├│le nieznana, ┼Ťwiadomie przemilczana przez polactwo, dlatego warto j─ů w ca┼éo┼Ťci przypomnie─ç Polakom):
„1. Wszelkie wi─Özy prawno-pa┼ästwowe, narzucone nam przemoc─ů przez Pa┼ästwo Rosyjskie, uwa┼╝amy za bezpowrotnie zerwane i nieistniej─ůce, jak r├│wnie┼╝ odrzucamy wszelkie prawo Rosji do ingerowania w sprawie Ziemi Wile┼äskiej.
2. Roszczenia prawno-pa┼ästwowe do Ziemi Wile┼äskiej, zg┼éaszane przez Republik─Ö Litewsk─ů, kt├│re znalaz┼éy sw├│j wyraz w traktacie litewsko-sowieckim z dnia 12-go lipca 1920, jako te┼╝ i wszelkie inne odrzucamy i na zawsze uchylamy.
3. Stwierdzamy uroczy┼Ťcie, ┼╝e nie uznamy ┼╝adnej decyzji, zar├│wno o losach ziemi naszej, jak i w sprawie jej wewn─Ötrznych urz─ůdze┼ä, powzi─Öte przez czynniki obce wbrew naszej woli.
4. Ziemia Wile┼äska stanowi bez warunk├│w i zastrze┼╝e┼ä nierozdzieln─ů cz─Ö┼Ť─ç Rzeczypospolitej Polskiej.
5. Rzeczpospolita Polska posiada pe┼éne i wy┼é─ůczne prawo zwierzchno┼Ťci pa┼ästwowej nad Ziemi─ů Wile┼äsk─ů.
6. W┼éadze ustawodawcze Rzeczypospolitej Polskiej posiadaj─ů jedyne i wy┼é─ůczne prawo stanowienia o ustawach i urz─ůdzenia w Ziemi Wile┼äskiej zgodnie z konstytucj─ů Rzeczypospolitej polskiej z dnia 17-go marca 1921.
7. Wzywamy Sejm Ustawodawczy i Rz─ůd Rzeczypospolitej Polskiej do natychmiastowego przyst─ůpienia do wykonywania praw i obowi─ůzk├│w, wyp┼éywaj─ůcych z tytu┼éu przynale┼╝no┼Ťci Ziemi Wile┼äskiej do Rzeczypospolitej (dziennik „Rzeczpospolita”, Warszawa, 21 lutego 1922).
Litwa ┼Ürodkowa zosta┼éa przy┼é─ůczona do Polski 6 kwietnia 1922 roku moc─ů ustawy Sejmu Ustawodawczego „O obj─Öciu w┼éadzy pa┼ästwowej nad Ziemi─ů Wile┼äsk─ů”.
15 marca 1923 r. Konferencja Ambasador├│w Ententy zatwierdzi┼éa wschodnie granice Polski, czyli m.in. przy┼é─ůczenie do niej polskiego Wilna. 5 kwietnia granic─Ö t─Ö uzna┼éy Stany Zjednoczone. Tym samym przynale┼╝no┼Ť─ç Wilna do Polski uzyska┼éa mi─Ödzynarodow─ů sankcj─Ö prawn─ů i do 1939 r. granicy tej nikt w├│wczas nie kwestionowa┼é, poza Litw─ů i pocz─ůtkowo Zwi─ůzkiem Sowieckim. 22 kwietnia 1922 r. odby┼é si─Ö akt ko┼äcowy – obj─Öcie w┼éadzy nad Wilnem przez Polsk─Ö. J├│zef Pi┼ésudski, kt├│ry tego aktu dokonywa┼é, podni├│s┼é w swym przem├│wieniu: „Wilno wst─Öpuje obecnie w nowe ┼╝ycie, kt├│re formuje si─Ö inaczej, ni┼╝ to, jakie dawa┼éa jego historyczna przesz┼éo┼Ť─ç. W dniu wielkiego tryumfu, tryumfu polskiego, kt├│ry tak gor─ůco wszyscy tu zebrani odczuwaj─ů, nie mog─Ö nie wyci─ůgn─ů─ç przez kordon nas dziel─ůcy r─Öki do tych tam w Kownie, kt├│rzy mo┼╝e dzie┼ä dzisiejszy, dzie┼ä naszego tryumfu, uwa┼╝aj─ů za dzie┼ä kl─Öski i ┼╝a┼éoby. Nie mog─Ö nie wyci─ůgn─ů─ç r─Öki nawo┼éuj─ůc do zgody i mi┼éo┼Ťci. Nie mog─Ö nie uwa┼╝a─ç ich za braci”.
Dlatego litewskie wprost maniackie twierdzenie, ┼╝e Polaka w latach 1920-39 okupowa┼éa Wilno jest niczym innym jak wyj─ůtkowo pod┼éym k┼éamstwem. Po prostu zwyk┼éym ┼éajdactwem, bowiem inaczej tego nie mo┼╝na nazwa─ç! Rzecz─ů, kt├│ra cechuje wsp├│┼éczesnych Litwin├│w w odniesieniu do Polski, Polak├│w i wszystkiego co polskie, a przede wszystkim do polskiej historii i polskiego dziedzictwa na terenie wsp├│┼éczesnej Litwy czy raczej Lietuwy, bo tak ten kraj powinien by─ç dzisiaj w┼éa┼Ťciwie nazywany przez Polak├│w. Bowiem niewiele ma on wsp├│lnego z historyczn─ů Litw─ů i historycznymi Litwinami. Historyczni Litwini byli dla Polak├│w bra─çmi, wsp├│┼écze┼Ťni mieszka┼äcy Lietuwy – Lietuwisi nale┼╝─ů do najbardziej zajad┼éych naszych wrog├│w!
Z mi─Ödzynarodowym uznaniem przynale┼╝no┼Ťci Wilna do Polski nie pogodzi┼éy si─Ö przesi─ůkni─Öte g┼éupot─ů i nienawi┼Ťci─ů do Polski i Polak├│w w┼éadze Litwy. Chocia┼╝ faktyczn─ů siedzib─ů rz─ůdu litewskiego by┼éo Kowno – i trwa┼éo by to do ko┼äca ┼Ťwiata, gdyby nie II wojna ┼Ťwiatowa i triumf mi─Ödzynarodowego bezprawia sowiecko-ameryka┼äsko-brytyjskiego w Ja┼écie w 1945 r., to za stolic─Ö Litwy uwa┼╝ano prawnie polskie Wilno. Tak te┼╝ zosta┼éo to zapisane w konstytucji litewskiej z 1928 i 1938 r. (artyku┼é 6).
Czy jakiekolwiek pa┼ästwo mo┼╝e okupowa─ç ziemie zamieszkane od kilkuset lat w zdecydowanej wi─Ökszo┼Ťci przez przedstawicieli tego pa┼ästwa – ludzi tego samego pochodzenia etnicznego?! Czy Grecy maj─ů dzisiaj prawo do odebrania Turcji czysto tureckiego Konstantynopola-Istambu┼éu, kt├│ry jest ich od kilkuset lat tylko dlatego, ┼╝e w przesz┼éo┼Ťci przez ponad tysi─ůc lat i do 1453 r. by┼éa to stolica greckiego narodu i ci─ůgle jest duchow─ů stolic─ů greckiego prawos┼éawia?! A Grecy do Konstantynopola maj─ů sto razy wi─Öksze prawo ni┼╝ Litwini do Wilna! Dlatego Grecy bardzo ubolewaj─ů, ┼╝e tak si─Ö sta┼éo, ale nie domagali si─Ö i nie domagaj─ů przy┼é─ůczenia Istambu┼éu do Grecji i nie maj─ů w swojej konstytucji artyku┼éu m├│wi─ůcego, ┼╝e Konstantynopol jest stolic─ů Grecji. Zaakceptowali rzeczywisto┼Ť─ç czego w swej nacjonalistycznej g┼éupocie nie potrafili uczyni─ç – bez wsp├│┼éczucia dla nie-Litwin├│w Litwini. Pono─ç katolicy! I jeszcze jedna uwaga: je┼Ťli by nawet Polska okupowa┼éa Wilno w latach 1919-1939, to by┼éaby to zapewne jedyna w dziejach ┼Ťwiata okupacja, z kt├│rej zadowoleni byli mieszka┼äcy okupowanej ziemi.
Polacy wierzyli, ┼╝e tak bardzo polskie Wilno b─Ödzie ju┼╝ zawsze polskie. Zapomniano czy nie chciano wierzy─ç w to, ┼╝e piek┼éo, czyli kr├│lestwo Szatana, jest tutaj na ziemi, a nie gdzie┼Ť w przestworzach czy g┼é─Öboko pod ziemi─ů. ┼╗e na ┼Ťwiecie zawsze triumfuje z┼éo, ┼╝e cz┼éowiek cz┼éowiekowi jest wilkiem (wyj─ůtki potwierdzaj─ů regu┼é─Ö). Dziewi─Ötna┼Ťcie lat p├│┼║niej – w 1939 r. przysz┼éo potwierdzenie tego.
W latach 1918-20 przez konflikt z Polsk─ů wykrystalizowa┼éa si─Ö litewska polityka zagraniczna. Najlepiej scharakteryzowa┼é j─ů polski minister spraw zagranicznych Aleksander Skrzy┼äski (1924-26) m├│wi─ůc, ┼╝e Litwa jest przed┼éu┼╝eniem antypolskiego frontu ju┼╝ to niemieckiego, ju┼╝ to rosyjskiego, a w┼éa┼Ťciwie po┼é─ůczeniem obu tych front├│w. Przez ca┼éy okres mi─Ödzywojenny Kowno dba┼éo o jak najlepsze stosunki z Berlinem i Moskw─ů, licz─ůc jednocze┼Ťnie na pogorszenie si─Ö koniunktury mi─Ödzynarodowej Polski, do czego tak┼╝e sama stara┼éa si─Ö przyczynia─ç. W paryskiej „Kulturze” (Nr 3 1956) polski dzia┼éach na Litwie Kowie┼äskiej, in┼╝. Boles┼éaw Lutyk napisa┼é: „B─Öd─ůc pos┼éem z ramienia mniejszo┼Ťci polskiej w Litwie do Sejmu Litewskiego w Kownie w latach 1923-27, mia┼éem sposobno┼Ť─ç zapoznania si─Ö z nastrojami, jakie panowa┼éy w politycznych stronnictwach litewskich… Prawica litewska: narodowcy (Smetona, Waldemaras) i chrze┼Ťcija┼äska demokracja (ksi─ůdz Purickas) pok┼éadali nadzieje na dobrych stosunkach z Niemcami. Lewica: ludowcy (Sle┼╝evicius, Tolusis) oraz socjaldemokraci (Po┼╝ela) zerkali w stron─Ö Sowiet├│w. Stosunek do Polski wszystkich stronnictw by┼é jednakowo negatywny. W roku 1926 Sle┼╝evicius doszed┼é do w┼éadzy i jako premier uda┼é si─Ö natychmiast do Moskwy; wr├│ci┼é z triumfem, przywo┼╝─ůc traktat handlowy w kt├│rym Sowiety, mi─Ödzy innymi, uznawa┼éy prawa Litwy do Wilna i obieca┼éy poparcie dyplomatyczne w tej sprawie. W praktyce jednak┼╝e przyja┼║┼ä ta okaza┼éa si─Ö z┼éudna…”. Tak Niemcy jak i Zwi─ůzek Sowiecki w og├│lnej swej polityce traktowa┼éy malutk─ů i bez ┼╝adnego znaczenia Litw─Ö instrumentalnie (Murzyn zrobi┼é swoje, Murzyn mo┼╝e odej┼Ť─ç, bo ju┼╝ nam jest niepotrzebny). Ju┼╝ w 1932 r. Zwi─ůzek Sowiecki zawieraj─ůc z Polsk─ů pakt o nieagresji uzna┼é przynale┼╝no┼Ť─ç Wilna do Polski, w marcu 1939 r. Niemcy w spos├│b bezceremonialny (ultimatum) odebrali Litwie Kraj K┼éajpedzki, a we wrze┼Ťniu tego roku odda┼éy Litw─Ö Stalinowi na po┼╝arcie, kt├│ry w czerwcu 1940 r. bezceremonialnie zlikwidowa┼é pa┼ästwo litewskie, przy┼é─ůczaj─ůc Litw─Ö do Zwi─ůzku Sowieckiego, z wszystkimi tego tragicznymi dla Litwin├│w nast─Öpstwami. Po napa┼Ťci Niemiec na Zwi─ůzek Sowiecki w czerwcu 1941 r. Berlin ani my┼Ťla┼é odbudowa─ç pa┼ästwowo┼Ť─ç litewsk─ů, a organizatorzy zamachu na Hitlera 20 lipca 1944 r. mieli w planie oddanie Litwy Polsce. Zamach si─Ö nie uda┼é i Stalin ponownie zaj─ů┼é Litw─Ö w 1944/45 r.
Po ostatecznym przy┼é─ůczeniu Wilna do Polski Litw─Ö/Litwin├│w ogarn─Ö┼éa wprost antypolska w┼Ťcieklizna. Jej pierwsz─ů ofiar─ů stali si─Ö Polacy mieszkaj─ůcy na Litwie. Nast─ůpi┼é jeszcze wi─Ökszy wzrost ich prze┼Ťladowania. Aresztowano wiele os├│b, pope┼éniaj─ůc przy tym gwa┼éty i nadu┼╝ycia (R. Czarnecki). Czes┼éaw Mi┼éosz pisa┼é: „Szczeg├│lnie nieprzyjemnie jest, maj─ůc dziesi─Ö─ç lat, zosta─ç z┼éapanym przez litewskie stra┼╝e i siedzie─ç jako samotny wi─Özie┼ä w chlewie”. Gdyby Litwini nie bali si─Ö reakcji Polski i ┼Ťwiata to najch─Ötniej wymordowaliby wszystkich Polak├│w na Litwie. A ┼╝e by┼éo ich sta─ç na tak─ů zbrodni─Ö potwierdzaj─ů ich potworne zbrodnie dokonane na Polakach podczas II wojny ┼Ťwiatowej (np. w Ponarach czy sugerowanie Niemcom, aby po likwidacji ┼╗yd├│w z getta wile┼äskiego przesiedli─ç do niego Polak├│w wile┼äskich i zlikwidowa─ç tak jak zlikwidowano ┼╗yd├│w). Niestety, z winy Polski po dzi┼Ť dzie┼ä zbrodnie litewskie nie zosta┼éy rozliczone, co jest dla Litwin├│w zach─Öt─ů do obecnego prze┼Ťladowania Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie.
Litwini tym razem zacz─Öli prowadzi─ç nie tylko ju┼╝ jawnie, ale tak┼╝e niczym ju┼╝ niepohamowan─ů antypolsk─ů polityk─Ö, zgodn─ů zreszt─ů z ich politycznym credem, kt├│rym tak w polityce zagranicznej jak i wewn─Ötrznej by┼é wprost wyj─ůtkowo za┼╝arty i brutalny antypolonizm, st─ůd stosunki polsko-litewskie a┼╝ do marca 1938 r. by┼éy wyj─ůtkowo bardzo z┼ée. Odrzucano ka┼╝d─ů pr├│b─Ö Warszawy maj─ůc─ů na celu unormowanie stosunk├│w mi─Ödzy obu pa┼ästwami, ostatni─ů podj─Öt─ů w 1937 r. Nie do┼Ť─ç na tym, ┼╝e polska delegacja w Gda┼äsku czeka┼éa nadaremnie przez trzy dni na przybycie delegacji litewskiej, kt├│ra mia┼éa przyjecha─ç i prowadzi─ç rozmowy ze stron─ů polsk─ů, to litewski minister spraw zagranicznych ┼üozorajtis zachowa┼é si─Ö wyj─ůtkowo po chamsku, nie racz─ůc poinformowa─ç Warszaw─Ö, ┼╝e rz─ůd litewski postanowi┼é w ostatniej chwili nie wys┼éa─ç delegacji. Wyj─ůtkowo z┼éo┼Ťliwy i grubia┼äski karze┼é my┼Ťla┼é, ┼╝e mo┼╝e gra─ç Warszawie w niesko┼äczono┼Ť─ç na nosie. W├│wczas Kazimiera I┼é┼éakowicz├│wna w obliczu zarysowuj─ůcego si─Ö konfliktu ┼Ťwiatowego napisa┼éa wiersz G┼éos w sprawie Litwy, w kt├│rym wo┼éa┼éa: „Dziedzice podejrzliwi/Tradycji Witoldowej/Wolicie pod jarzmo Niemca/ Niebacznie podda─ç g┼éowy”. I zgodnie ze stanowiskiem rz─ůdu litewskiego nic nigdy nie mia┼éo ich polepszy─ç. St─ůd zrezygnowano z wys┼éania delegacji do Gda┼äska i jednocze┼Ťnie, aby do polepszenia stosunk├│w z Polsk─ů nie dopu┼Ťci─ç, propaganda litewska ze zdwojon─ů si┼é─ů wmawia┼éa Litwinom, ┼╝e Litwa jest w stanie wojny z Polsk─ů, kt├│ra chce podbi─ç ich kraj, co trzyma┼éo Litwin├│w w antypolskim napi─Öciu. Polska mog┼éa ┼éatwo wygra─ç wojn─Ö z male┼äk─ů Litw─ů, ale Warszawa przez lata wcale nie chcia┼éa podboju czy ukarania Litwy za jej wspieranie Zwi─ůzku Sowieckiego w wojnie z Polsk─ů. Zaniecha┼éa tego, pozwalaj─ůc tym samym Litwie na prowadzenie wyj─ůtkowo z┼éo┼Ťliwej antypolskiej polityki w Europie i na gorsze od pruskiego i rosyjskiego traktowanie tamtejszych Polak├│w. Teraz jednak Warszawa postanowi┼éa zaostrzy─ç polityk─Ö wobec Litwy. Czekano teraz na odpowiedni moment, aby poskromi─ç litewskich polako┼╝erc├│w.
Bowiem Litwini stali si─Ö polako┼╝ercami do ostatnich mo┼╝liwych granic. W tym upadku moralnym mogli konkurowa─ç jedynie z hitlerowcami okupuj─ůcymi Polsk─Ö w latach 1939-1945. Polak na Litwie dla rz─ůdu litewskiego nie by┼é cz┼éowiekiem. R├│wnie┼╝ Polak-katolik dla Litwina-„katolika” tak┼╝e nie by┼é cz┼éowiekiem i chyba katolikiem! By┼éo to widoczne na ka┼╝dym kroku w miejscach publicznych w┼é─ůcznie z ko┼Ťcio┼éami, je┼Ťli Litwin wiedzia┼é, ┼╝e ma do czynienia z Polakiem. Szczeg├│lnie widoczne to by┼éo w Sejmie litewskim (Seimas). Historyk Piotr ┼üossowski pisze: „Specyficzn─ů izolacj─ů, a poniek─ůd nawet oficjalnym bojkotem towarzyskim, obj─Öci byli dzia┼éacze polscy za Litwie. Szczeg├│lnie wyra┼║nie uwidoczni┼éo si─Ö to w odniesieniu do cz┼éonk├│w polskiej frakcji poselskiej w Sejmie litewskim. Jak wspomina jej przewodnicz─ůcy, pose┼é Wiktor Budzy┼äski: „Nikt z Litwin├│w (w Sejmie) nie wita┼é si─Ö z nami, nie nawi─ůzywa┼é znajomo┼Ťci, nawet z najbli┼╝szych s─ůsiaduj─ůcych foteli. Ka┼╝dy omija┼é Frakcj─Ö nasz─ů lub poszczeg├│lnych jej cz┼éonk├│w, spotykanych na korytarzach, w obawie o pos─ůdzenie go o jak─ů┼Ť znajomo┼Ť─ç” (P. ┼üossowski). Co wi─Öcej, polskich pos┼é├│w nagminnie wyzywano, a nawet w 1922 r. pobito pos┼éa ┼Ünielewskiego, a w ks. Bronis┼éawa Lausa rzuci┼é krzes┼éem pose┼é Jonas Bildu┼ías. W┼Ťr├│d pos┼é├│w litewskich, kt├│rzy bojkotowali pos┼é├│w polskich w Sejmie litewskim by┼éa du┼╝a gromadka litewskich ksi─Ö┼╝y katolickich. No i oczywi┼Ťcie nic nie zareagowali na pobicie pos┼éa ┼Ünielewskiego i rzucenie krzes┼éem w ksi─Ödza (!) Bronis┼éawa Lausa, uwa┼╝aj─ůc zapewne, ┼╝e ksi─Ö┼╝om litewskim tak wolno post─Öpowa─ç, ┼╝e maj─ů na to pozwolenie od Boga. Gorzej, podczas posiedzenia litewskiego Sejmu Ustawodawczego 6 lipca 1921 r. dzia┼éacz mniejszo┼Ťci polskiej w przedwojennej Litwie i pose┼é na ten Sejm z listy polskiej, ksi─ůdz (!) Bronis┼éaw Laus zosta┼é publicznie nazwany przez pos┼éa litewskiej chadecji, ksi─Ödza Mykolasa Krupavi─Źiusa "wsz─ů"; podobnym epitetem ten ksi─ůdz-pose┼é obdarzy┼é w├│wczas wszystkich Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie: wszy naszego litewskiego narodu. We wszystkich szko┼éach uczono ju┼╝ najm┼éodsze dzieci i m┼éodzie┼╝ nienawi┼Ťci do Polski, Polak├│w i wszystkiego co polskie. Mo┼╝na ┼Ťmia┼éo zaryzykowa─ç twierdzenie, ┼╝e w taki to spos├│b dzieci tych dzieci wychowane w ten spos├│b pi┼éy polako┼╝erstwo z mlekiem matki, zgodnie z tym co napisa┼é Alfredas Bumblauskas. Dodatkowo nienawi┼Ť─ç s─ůczy┼éy wszystkie czasopisma litewskie, w┼Ťr├│d kt├│rych prym wiod┼éy tzw. czasopisma katolickie. Gazety i czasopisma litewskie bezustannie zamieszcza┼éy z┼éo┼Ťliwe, kpi─ůce i szydercze teksty i wierszyki o Polsce i Polakach w og├│lnie, a w szczeg├│lno┼Ťci o Polakach na Litwie Kowie┼äskiej, kt├│rych tak┼╝e nazywano „wszami narodu litewskiego”. Powszechnie u┼╝ywano po┼éajanek: ropuze Lenkas - Polak to ropucha i isdarikas - zdrajca (Z.Sz. Brzozowski). „Ulubionym motywem by┼éo tak┼╝e stwierdzenie, ┼╝e Polacy na Kowie┼äszczy┼║nie nie s─ů Polakami, bo m├│wi─ů gwar─ů (nazywaj─ůc j─ů z┼éo┼Ťliwie ┼╝argonem) i nie s─ů w stanie zrozumie─ç j─Özyka polskiego” (historyk litewski L. Kondratas). Kub┼éy pomyj lano na marsz. J├│zefa Pi┼ésudskiego. G┼éo┼Ťna by┼éa sprawa Adama Jana Dowgirda (1913-1994 Bia┼éystok), polskiego studenta medycyny Uniwersytetu Kowie┼äskiego, kt├│ry spoliczkowa┼é w 1934 r. redaktora naczelnego gazety „Kuntaplis”, kt├│ra umie┼Ťci┼éa karykatur─Ö marsza┼éka J├│zefa Pi┼ésudskiego kl─Öcz─ůcego w niedwuznacznej pozycji przed Adolfem Hitlerem, za co zosta┼é relegowany z uczelni (Echa tych z┼éo┼Ťliwo┼Ťci pod adresem Polak├│w i Polak├│w na Litwie s─ů widoczne w prasie litewskiej po dzi┼Ť dzie┼ä!). Nawet antypolska propaganda niemiecka bled┼éa przy polako┼╝erstwie pism litewskich! Do antypolskiej propagandy w┼é─ůczy┼éa si─Ö r├│wnie┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç litewskiej elity kulturalnej, m.in. pisarze i arty┼Ťci. O jej zgnili┼║nie moralnej i polako┼╝erstwie mo┼╝e po┼Ťwiadczy─ç wiele przyk┼éad├│w. Najwymowniejszym jest przyk┼éad znanego rze┼║biarza litewskiego Petrasa Rim┼íy (1881-1961), by┼éego studenta Akademii Sztuk Pi─Öknych w Krakowie (1904-1905), kt├│ry p├│┼║niej zara┼╝ony przez nacjonalist├│w litewskich nienawi┼Ťci─ů do Polaki i Polak├│w, bez ┼╝adnego wstydu pozwoli┼é sobie na chamskie i wyj─ůtkowo obrzydliwe – rasistowskie ataki na Polsk─Ö i Polak├│w w swej tw├│rczo┼Ťci artystycznej: zaprezentowa┼é rze┼║b─Ö „Walka” przedstawiaj─ůc─ů walk─Ö litewskiej Pogoni z polskim Or┼éem Bia┼éym, a na wydanych przez siebie medalach wile┼äskich przedstawi┼é Polsk─Ö jako ┼Ťwini─Ö w rogatywce, przebitego w┼é├│czni─ů polskiego smoka oraz nag─ů polsk─ů prostytutk─Ö narzucaj─ůc─ů si─Ö litewskiemu ch┼éopu (The Medals of Petras Rimsa „The Numismatist” 96, str. 910–928). W 2006 r. Poczta Litewska, jak gdyby nic z┼éego si─Ö nie sta┼éo, postanowi┼éa uczci─ç tego polako┼╝erc─Ö wypuszczaj─ůc znaczek pocztowy z podobizn─ů tego „artysty”. Tym samym dzisiejsza Poczta Litewska popar┼éa polako┼╝ercz─ů dzia┼éalno┼Ť─ç Rim┼íy. To tak, jakby Poczta Niemiecka uczci┼éa dzi┼Ť znaczkiem jak─ů┼Ť polako┼╝ercz─ů wypowied┼║ hitlerowskiego ministra propagandy Goebbelsa.
G┼éupot─ů i skandalem wyp┼éywaj─ůcym z nienawi┼Ťci do Polski i Polak├│w by┼éo przeredagowanie przez Mykolasa Bir┼żi┼ík─Ö (1882-1962) poematu polskiego wieszcza narodowego Adama Mickiewicza (1798-1855) pt. Pan Tadeusz, czyli Ostatni zajazd na Litwie, kt├│ry jest powszechnie uwa┼╝any za polsk─ů epopej─Ö narodow─ů. Litwini nie wiadomo z jakiego powodu uznawali go przez d┼éugie lata za poet─Ö litewskiego, a obecnie uznaj─ů go za „poet─Ö litewskiego i polskiego” (w tej kolejno┼Ťci – litewska Wikipedia w Internecie), chocia┼╝ Mickiewicz nie urodzi┼é si─Ö na Litwie, urodzi┼é si─Ö w polskiej rodzinie i sam uwa┼╝a┼é siebie za Polaka, nie zna┼é j─Özyka litewskiego i wszystkie swoje utwory napisa┼é po polsku oraz walczy┼é o woln─ů Polsk─Ö, a nie Litw─Ö. Bir┼żi┼íka by┼é nacjonalist─ů litewskim, polako┼╝erc─ů, historykiem literatury i przed wojn─ů ministrem o┼Ťwiaty. By┼é tak wielkim polako┼╝erc─ů, ┼╝e na tym stanowisku i jako wydawca jak ognia unika┼é s┼é├│w „Polska” i „polski” i nie tylko ingerowa┼é w prac─Ö t┼éumaczy, lecz w┼éasnor─Öcznie wykarczowywa┼é z ich tekst├│w wszystko, co si─Ö z polsko┼Ťci─ů wi─ůza┼éo. W 1928 r. przygotowa┼é do druku to co Litwini przet┼éumaczyli z Pana Tadeusza, usuwaj─ůc wszystkie wyrazy i zwroty, w kt├│rych figuruj─ů s┼éowa „Polska”, „polski” lub inne kojarz─ůce si─Ö z Polsk─ů, jak np. Cz─Östochowa czy mazurek oraz nazwiska Polak├│w. Np. z koncertu Jankiela wiersze „Jeszcze Polska nie zgin─Ö┼éa” i „Marsz D─ůbrowski do Polski” usun─ů┼é ca┼ékowicie; w innym miejscu nazwisko D─ůbrowski zast─ůpi┼é wyrazem „w├│dz”, wiersz: „Takiej kawy jak w Polsce nie ma w ┼╝adnym kraju” przerobi┼é na: „Takiej kawy nigdzie indziej nie zobaczysz”, itd., itd. (M. Jackiewicz). Jak ju┼╝ wspomnia┼éem, Litwini uwa┼╝aj─ů dzisiaj Adama Mickiewicza za poet─Ö litewskiego. Dlatego warto przypomnie─ç nieznany Polakom fakt, ┼╝e korzystaj─ůc z upadku pa┼ästwa polskiego we wrze┼Ťniu 1939 r., w kwietniu 1940 r. w┼éadze Kowna zburzy┼éy polsk─ů pami─ůtk─Ö w tym mie┼Ťcie - dworek, w kt├│rym mieszka┼é poeta podczas pobytu w Kownie w latach 1819-23. Bali si─Ö tego uczyni─ç przed wojn─ů.
Nacjonali┼Ťci litewscy uwa┼╝ali, ┼╝e mog─ů dowolnie zmienia─ç czyli fa┼észowa─ç teksty wielkich polskich pisarzy, kt├│re ┼Ťwiadczy┼éy o ich polsko┼Ťci i p├│┼║niej bezpodstawnie i bezwstydnie og┼éupia─ç Litwin├│w twierdzeniami, ┼╝e to s─ů pisarze litewscy lub podsuwa─ç im b┼é─Ödn─ů my┼Ťl, ┼╝e to s─ů Litwini, jak np. zrobiono (litewska Wikipedia) z bez w─ůtpienia polskim poet─ů pochodz─ůcym z Mazowsza Maciejem Sarbiewskim (1595-1640), kt├│rego nazwano „litewskim poet─ů barokowym”, tylko dlatego, ┼╝e przez kr├│tki czas mieszka┼é w polskim Wilnie. Z Jana Kochanowskiego i Miko┼éaja Kopernika tak┼╝e zrobiono Litwin├│w, chocia┼╝ w ich przypadku, nawet nigdy nie byli w Wilnie i na Litwie!
Od czas├│w „Auszry” (1883-86) Litwini fa┼észowali histori─Ö Litwy, unii polsko-litewskiej i w og├│le tak┼╝e sam─ů histori─Ö Polski. Jednak zak┼éamywanie historii Litwy przez samych Litwin├│w dosz┼éo do zenitu w latach dyktatury Antanasa Smetony, czyli narodowc├│w w latach 1926-40. Litewski historyk Alfredas Bumblauskas, profesor Uniwersytetu Wile┼äskiego twierdzi, ┼╝e narodowcy oraz ich nadworny – oficjalny historyk Litwy Adolfas ┼áapoka (przed wojn─ů profesor Uniwersytetu w Kownie) oraz narodowcy od lat dwudziestych i w zasadzie po dzi┼Ť dzie┼ä tworzyli najbardziej zak┼éaman─ů i zajad┼é─ů antypolsk─ů wersj─Ö historii Litwy, w my┼Ťl kt├│rej to Rosja uratowa┼éa litewsko┼Ť─ç przed dominacj─ů kultury i j─Özyka polskiego. Profesor twierdzi, ┼╝e z tego sposobu postrzegania przesz┼éo┼Ťci wycofano si─Ö w nowej Historii Litwy, opracowanej przez profesor├│w Alfredasa Bumlauskasa, Alfonsasa Eidintasa, Antanasa Kulakauskasa oraz Mindaugas Tamo┼íaitis i wydanej przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Litwy w 2012 r., z okazji przygotowa┼ä Litwy do prezydencji w Unii Europejskiej. Ksi─ů┼╝ka opisuje w formie skr├│towej histori─Ö Litwy. Zapowiadano, ┼╝e zostanie ona przet┼éumaczona na inne j─Özyki i b─Ödzie dost─Öpna r├│wnie┼╝ dla cudzoziemc├│w. Bumlauskas zauwa┼╝a, ┼╝e od czasu Smetony i ┼áapoki duch carycy Katarzyny (rozbiory Polski) nadal kr─ů┼╝y po litewskich ziemiach. Uwa┼╝a si─Ö, ┼╝e tym samym Rosja uratowa┼éa litewsko┼Ť─ç. Mamy tu pe┼én─ů sekwencj─Ö: Katarzyna, potem Murawjow, nast─Öpnie wielki Lenin, wielki Stalin – bez tej czw├│rki Litwa nie wyzwoli┼éaby si─Ö spod dominacji j─Özyka i kultury polskiej. „W┼éa┼Ťnie tej idei o┼Ťmieli┼éem si─Ö przeciwstawi─ç” - t┼éumaczy┼é Bumblauskas. Zrobiono to w imi─Ö prawdy historycznej, ale tak┼╝e dlatego, ┼╝e historia Litwy w powszechnie przyj─Ötej wersji litewskiej jest ┼║le odbierana na Zachodzie: kraj, kt├│ry wyzwoli┼é si─Ö z p─Ötli sowieckiej okupacji, przedstawia w swej historii Rosj─Ö jako wybawiciela narodu litewskiego – jutrzenk─Ö jego odrodzenia narodowego. Jednak ju┼╝ w trakcie prezentacji tej ksi─ů┼╝ki minister spraw zagranicznych Litwy nacjonalista (zreszt─ů, kto z Litwin├│w nie jest nacjonalist─ů!) Audronius A┼żubalis w swoim przem├│wieniu zacytowa┼é w┼éa┼Ťnie ┼áapok─Ö, kt├│rego nazwa┼é „kultowym litewskim historykiem”. Zapewne usprawiedliwiaj─ůc A┼żubalisa profesor podkre┼Ťli┼é, ┼╝e jedynej i jednolitej historii Litwy nigdy nie b─Ödzie, poniewa┼╝ zgodnie z trendami nauki historycznej obecnie wsp├│┼éistniej─ů r├│┼╝norodne narracje historyczne, czyli opowie┼Ťci, kt├│re decyduj─ů o tym, jak postrzega si─Ö histori─Ö. „Jest zatem tak, ┼╝e od tatusi├│w, mamusi, bab─ç i cioteczek us┼éysza┼ée┼Ť jak─ů┼Ť tam wizj─Ö historii Litwy, przyk┼éadowo tak─ů: po ┼Ťmierci Witolda Litwy uton─Ö┼éa i wydoby┼éa si─Ö na powierzchni─Ö dopiero za Basanavi─Źiusa. S─ů to trzy sk┼éadniki - ogromny narratyw, znajduj─ůcy artykulacj─Ö w jednym zdaniu. I to zdanie przyt┼éacza - zatem naturalne jest, ┼╝e historycy zaczynaj─ů pisa─ç wed┼éug tego modelu” - stwierdzi┼é profesor Uniwersytetu Wile┼äskiego. Bowiem opowie┼Ťci ojc├│w i przyjaci├│┼é mog─ů zniewoli─ç ┼Ťwiadomo┼Ť─ç historyczn─ů (Eglė Samo┼íkaitė Bumblauskas: to narodowcy i ┼áapoka stworzyli antypolsk─ů histori─Ö Litwy DELFI 31.8.2012). I w┼éa┼Ťnie w przypadku Litwin├│w bzdurne i zak┼éamane opowie┼Ťci ojc├│w i przyjaci├│┼é w odniesieniu do Polski i Polak├│w oraz historii polskiej zniewoli┼éy i ci─ůgle zniewalaj─ů ┼Ťwiadomo┼Ť─ç historyczn─ů Litwin├│w.
Przez wprost zoologiczn─ů nienawi┼Ť─ç do Polak├│w i wsp├│lnej historii, Litwini dokonywali rzeczy, kt├│rych ┼╝aden normalny cz┼éowiek i normalne pa┼ästwo nie robi. Na przyk┼éad w Kiejdanach 25 wrze┼Ťnia 1927 r. w┼éadze litewskie odda┼éy ho┼éd prochom zdrajcy Litwy - ksi─Öciu Januszowi Radziwi┼é┼éowi, kt├│ry podczas najazdu szwedzkiego na Rzeczypospolit─ů (Polsk─Ö i Litw─Ö), kieruj─ůc si─Ö prywat─ů (chcia┼é zosta─ç pierwszym z rodu Radziwi┼é┼é├│w w┼éadc─ů ksi─Östwa litewskiego pod protekcj─ů Szwecji), 20 pa┼║dziernika 1655 r. zawar┼é w Kiejdanach uk┼éad ze Szwedami, w kt├│rym uznawa┼é protektorat Szwecji nad Litw─ů, co oznacza┼éo nie tylko zerwanie unii polsko-litewskiej, ale tak┼╝e godzi┼éo w samo Wielkie Ksi─Östwo Litewskie, bowiem uk┼éad ten by┼é de facto jego rozbiorem, a z cz─Ö┼Ťci radziwi┼é┼éowskiej tworzy┼é koloni─Ö Szwecji. Przeciwko Januszowi Radziwi┼é┼éowi wyst─ůpi┼éy rody litewskie na czele z Sapiehami (w tym tak┼╝e Radziwi┼é┼éowie z linii na O┼éyce i Nie┼Ťwie┼╝u) oraz szlachta litewska i zdrajca ten zszed┼é wkr├│tce z tego ┼Ťwiata w nies┼éawie. I jako zdrajca by┼é uwa┼╝any na Litwie do czasu obj─Öcia w┼éadzy przez nacjonalist├│w i polako┼╝erc├│w litewskich, kt├│rzy postanowili og┼éosi─ç go honorowym dow├│dc─ů 1 pu┼éku huzar├│w armii litewskiej. Z kolei w grudniu 1929 r. na stacji kolejowej w Koszedarach nacjonali┼Ťci litewscy zorganizowali „s─ůd” na kr├│lem W┼éadys┼éawem Jagie┼é┼é─ů. W┼éadc─Ö oskar┼╝ono o zburzenie jedno┼Ťci narodu, przy┼é─ůczenie Litwy do Polski oraz zamordowanie Kiejstuta (co by┼éo niezgodne z prawd─ů historyczn─ů). Wyrok pozbawi┼é Jagie┼é┼é─Ö tytu┼éu wielkiego ksi─Öcia litewskiego i skazywa┼é na wymazanie jego imienia z kart historii Litwy (H. Wisner). Wm├│wiono Litwinom, „┼╝e wojsko litewskie pod Szyrwintami (jesieni─ů 1920 r.) odnios┼éo wielkie zwyci─Östwo nas armi─ů polsk─ů i ┼╝e tylko interwencja Ligi Narod├│w uniemo┼╝liwi┼éa Litwie zdobycie Wilna. Faktycznie „zwyci─Östwo” to polega┼éo na tym, ┼╝e w podjazdowej potyczce zosta┼é zabity jeden ┼╝o┼énierz polski” (Z.Sz. Brzozowski).
Z kolei w Muzeum Wojska w Kownie w jednej z sal postawiono nagrobek-obelisk tzw. Umowy Suwalskiej (w istocie rzeczy nie by┼éa to ┼╝adna umowa, ani tym bardziej traktat pokojowy) zawartej w Suwa┼ékach 7 pa┼║dziernika 1920 r. przez dow├│dztwo polskie z dow├│dztwem litewskim po przep─Ödzeniu przez wojska polskie Armii Czerwonej z Wile┼äszczyzny, ale nie z Wilna, kt├│re przekaza┼éy wojsku litewskiemu uciekaj─ůca wojska sowieckie. Mia┼éa ona ustanowi─ç tymczasow─ů lini─Ö demarkacyjn─ů mi─Ödzy wojskiem polskim a litewskim i obowi─ůzywa─ç mia┼éa od 10 pa┼║dziernika. Tymczasem zwyci─Öska Polska nie uznawa┼éa porozumienia sowiecko-litewskiego w sprawie Wilna, kt├│re przed zaj─Öciem miasta przez bolszewik├│w nale┼╝a┼éo ju┼╝ do Polski i 8-9 pa┼║dziernika wojska polskie zaj─Ö┼éy Wilno. W┼é─ůczenie Wilna do Polski nie mog┼éo formalnie naruszy─ç tzw. umowy suwalskiej, gdy┼╝ nie wesz┼éa ona jeszcze w ┼╝ycie. Tymczasem Litwini lekcewa┼╝─ůc powy┼╝sze fakty oskar┼╝yli i ci─ůgle oskar┼╝aj─ů stron─Ö polsk─ů, ┼╝e z┼éama┼éa t─ů umow─Ö (P. ┼üossowski) i na tym nagrobku-obelisku w Muzeum Wojny umie┼Ťcili epitafium z napisem po litewsku: „Litwinie! Pami─Ötaj, ┼╝e zdradziecki Polak (Lenkas) odebra┼é Tobie Wilno (Vilnius) – Twoj─ů stolic─Ö” (L. Mitkiewicz). I gnano do muzeum m┼éodzie┼╝ z ca┼éej Litwy, aby zobaczy┼éa ten nagrobek-obelisk i pog┼é─Öbi┼éa swoj─ů nienawi┼Ť─ç do Polski.
Litwa dzia┼éaj─ůc prowokacyjnie do swojej konstytucji wprowadzi┼éa paragraf stwierdzaj─ůcy, ┼╝e stolic─ů Litwy jest Wilno, nale┼╝─ůce do Polski i zamieszka┼ée g┼é├│wnie przez Polak├│w, a najmniej przez Litwin├│w (stanowili w mie┼Ťcie mniej ni┼╝ 1% ludno┼Ťci!). Za┼éo┼╝ono skrajnie antypolsk─ů i histeryczn─ů w swej dzia┼éalno┼Ťci masow─ů organizacj─Ö Zwi─ůzek Wyzwolenia Wilna, maj─ůc─ů 27 tys. cz┼éonk├│w i 600 tys. zwolennik├│w (wszyscy urz─Ödnicy pa┼ästwowi musieli nale┼╝e─ç do Zwi─ůzku), kierowanego przez tak skrajnych polako┼╝erc├│w jak Mykolas Bir┼żi┼íka 1925-35 i Antanas Ju┼íka 1935-38 oraz Me─Źislovas Reinys, kt├│ry w latach 1941-47 by┼é bezprawnym arcybiskupem litewskim w Wilnie (prohitlerowski papie┼╝ Pius XII mianowa┼é go wbrew zawartemu z Polsk─ů konkordatowi w 1925 r.!), kt├│ry w latach 1940-47 da┼é si─Ö pozna─ç jako wyj─ůtkowo brutalny prze┼Ťladowca polskich katolik├│w w tym mie┼Ťcie.
Przez 19 lat Litwini piel─Ögnowali pami─Ö─ç o utraconej stolicy. Co roku 9 pa┼║dziernika obchodzili ┼╝a┼éob─Ö narodow─ů. W szko┼éach nazywa si─Ö go "dniem wiaro┼éomnego zaj─Öcia Wilna przez Polak├│w". Na mapach ziemia wile┼äska oznaczona by┼éa jako "cz─Ö┼Ť─ç Litwy pod okupacj─ů Polski". O utracie miasta powstawa┼éy ksi─ů┼╝ki i sztuki teatralne. W prasie, cz─Östo je wyolbrzymiaj─ůc, opisuje si─Ö antylitewskie incydenty w Wilnie. Propaganda tworzy wra┼╝enie, ┼╝e ludno┼Ť─ç Wilna z ut─Ösknieniem czeka na oswobodzenie.
W 1924 r. rz─ůd litewski wsp├│lnie z biskupami litewskimi planowa┼é urz─ůdza─ç nielegalne pielgrzymki „religijne” przez „zielon─ů” granic─Ö do Polski, na czele kt├│rych mieli i┼Ť─ç ksi─Ö┼╝a w otoczeniu chmary dzieci, tak aby polska stra┼╝ graniczna by┼éa bezradna w ich zatrzymaniu. Ingerowa┼é w├│wczas Watykan i biskupowi kowie┼äskiemu Franciszkowi Karevicziusowi dano do zrozumienia, ┼╝e Stolica Apostolska jest stanowczo przeciwna „wykorzystywaniu praktyk religijnych dla cel├│w politycznych” i to z udzia┼éem dzieci (P. ┼üossowski).
Litwa konsekwentnie odmawia┼éa nawi─ůzania stosunk├│w dyplomatycznych z Polsk─ů, a tym samym oparcia obustronnych stosunk├│w na prawie mi─Ödzynarodowym. Ambasador Francji w Polsce w latach 1935-40 L├ęon No├źl w swoich wspomnieniach Agresja niemiecka na Polsk─Ö (1966) pisze: „Przez lat przesz┼éo dwadzie┼Ťcia istnia┼éa paradoksalna sytuacja, ┼╝e w centrum Europy, w okresie pokoju, dwa pa┼ästwa granicz─ůce ze sob─ů, b─Öd─ůce cz┼éonkami Ligi Narod├│w, oba katolickie, nara┼╝one na te same niebezpiecze┼ästwa, a kt├│re wsp├│lny los powinien by┼é z┼é─ůczy─ç, by┼éy od siebie prawie ca┼ékowicie izolowane” – z winy Litwy, jej polako┼╝erczych polityk├│w nacjonalistycznych. To prymitywizm Litwy i kultury litewskiej oraz wiejsko┼Ť─ç jej spo┼éecze┼ästwa sprawia┼éy, ┼╝e nacjonali┼Ťci litewscy tak panicznie bali si─Ö mniejszo┼Ťci polskiej na Litwie, kt├│ra przedstawia┼éa sob─ů prawdziw─ů elit─Ö kraju (dlatego postanowiono j─ů zniszczy─ç) oraz jakichkolwiek zwi─ůzk├│w Litwy i Litwin├│w z Polsk─ů. Jak g┼é─Öboko by┼éa zakorzeniona obawa nacjonalist├│w litewskich przed Polsk─ů i Polakami, ┼Ťwiadczy relacja ambasadora No├źla zamieszczona w jego pami─Ötnikach La Pologne de Pilsudski: souvenirs dune ambassade 1926–1935 (pol. Polska lat 1926–1935: wspomnienia ambasadora francuskiego) wydanych w Pary┼╝u w 1953 r.: „Prezydent Smetona pozwoli┼é sobie na powiedzenie pos┼éowi szwedzkiemu (w Kownie): Wznowienie normalnych stosunk├│w z Polsk─ů, by┼éoby ko┼äcem Litwy”. Bo jeszcze w├│wczas wi─Ökszo┼Ť─ç Litwin├│w starszego pokolenia chcia┼éa, aby Polacy i Litwini byli bra─çmi i d─ů┼╝─ůc do wyzwolenia si─Ö ze swojej prymitywnej wiejskiej kultury czerpa─ç z kultury polskiej, po prostu zeuropeizowa─ç si─Ö.
Wielka Brytania, kt├│ra blisko wsp├│┼épracowa┼éa z Litw─ů (du┼╝e powi─ůzania gospodarcze i handlowe) w 1937 r. uzna┼éa, ┼╝e z punktu widzenia europejskiego wa┼╝ne jest oparcie trzech pa┼ästw ba┼étyckich (Litwa, ┼üotwa, Estonia) o Polsk─Ö za bardzo po┼╝─ůdany czynnik og├│lnej stabilizacji i dlatego podj─Ö┼éa z rz─ůdem litewskim rozmowy na ten temat, o czym minister spraw zagranicznych WB Anthony Eden poinformowa┼é polskiego ambasadora polskiego w Pary┼╝u Juliusza ┼üukasiewicza. Warszawa wyrazi┼éa zainteresowanie inicjatyw─ů brytyjsko-litewsk─ů i poinformowa┼éa Londyn, ┼╝e odnosi si─Ö pozytywnie, je┼Ťli chodzi o meritum wszystkich punkt├│w przedstawionych przez Litwin├│w. Natomiast uzna┼éa za absurd zupe┼éne pomini─Öcie przez Kowno sprawy nawi─ůzania stosunk├│w dyplomatycznych, bez kt├│rych trudno budowa─ç inne relacje mi─Ödzy obu pa┼ästwami. Londyn przekaza┼é Kownu polskie uwagi. Niestety, Litwini nie chcieli nawi─ůza─ç stosunk├│w dyplomatycznych z Polsk─ů i inicjatywa angielska – wa┼╝na i potrzebna przecie┼╝ dla Litwy spali┼éa na panewce (Diariusz i Teki Jana Szembeka t. III, Londyn 1969, str. 53). Problem zajad┼éo┼Ťci i g┼éupoty litewskiej by┼é i jest ci─ůgle wr─Öcz nieprawdopodobny.
Przez brak stosunk├│w dyplomatycznych mi─Ödzy Polsk─ů a Litw─ů, mi─Ödzy obu pa┼ästwami nie istnia┼éa nie tylko ┼╝adna wsp├│┼épraca gospodarcza czy kulturalna, ale tak┼╝e wszelkiego rodzaju komunikacja kolejowa (Litwini zerwali tor i drog─Ö ┼é─ůcz─ůce Kowno z Wilnem), pocztowa (zawieszona by┼éa korespondencja pocztowa, kolporta┼╝ gazet i przesy┼éka ksi─ů┼╝ek polskich), telegraficzna, a przez to samo i jakiekolwiek stosunki mi─Ödzyludzkie. Najdotkliwsze by┼éo zawieszenie korespondencji pocztowej, gdy┼╝ przez to Litwini uniemo┼╝liwiali rodzinom po obu stronnych granicy jak─ůkolwiek przesy┼ék─Ö informacji, jak np. o ┼Ťmierci rodzic├│w. Jak bardzo trzeba by─ç odcz┼éowieczonym, aby tak post─Öpowa─ç! Nawet hitlerowcy tak nie post─Öpowali!
Takie post─Öpowanie odpycha┼éo od Litwy i do Litwin├│w nawet wielu Polak├│w nastawionych pozytywnie do pa┼ästwa litewskiego. Edmund Jakubowski, w latach 1936-39 redaktor wydawanego w Kownie „Dnia Polskiego”, w swoim cyklu gaw─Öd o Polakach na Litwie Kowie┼äskiej pisze, ┼╝e jego ciotka Zofia, „kt├│ra wi─Ökszo┼Ť─ç ┼╝ycia sp─Ödzi┼éa mi─Ödzy Monachium, Rzymem a Szwajcari─ů, na staro┼Ť─ç znalaz┼éa si─Ö na Litwie. Poczu┼éa si─Ö nagle Litwink─ů, a ┼╝e zna┼éa w s┼éowie i pi┼Ťmie kilka j─Özyk├│w zachodnio-europejskich (litewskiego dopiero zacz─Ö┼éa si─Ö uczy─ç), mia┼éa tytu┼é doktora filozofii i znajomo┼Ť─ç ┼Ťwiata zachodniego, wi─Öc wobec braku Litwinek… z podobnymi kwalifikacjami, zosta┼éa pierwsz─ů sekretark─ů pierwszego litewskiego ministra spraw zagranicznych, p├│┼║niej g┼éo┼Ťnego dyktatora prof. Woldemarasa. Widocznie jednak tej malarce, filozofce… nie odpowiada┼éo ┼Ťrodowisko i atmosfera tworz─ůcej si─Ö pa┼ästwowo┼Ťci litewskiej, bo co┼Ť bez ma┼éa po roku, jakby si─Ö dzi┼Ť powiedzia┼éo, wybra┼éa wolno┼Ť─ç. Czmychn─Ö┼éa do Polski” („Tygodnik Polski” 2.4.1988, Melbourne). Polako┼╝erstwo litewskie oburza┼éo tak┼╝e J├│zefa Albina Herbaczewskiego (Juozapas Albinas Herba─Źiauskas 1876-1944 Krak├│w), poet─Ö litewskiego pisz─ůcego po litewsku i po polsku, tw├│rc─Ö litewskiego ekspresjonizmu, a tak┼╝e dramaturga, krytyka literackiego, publicyst─Ö i t┼éumacza, 1924-35 na Uniwersytecie w Kownie lektora j─Özyka polskiego i wyk┼éadowc─Ö literatury polskiej, gdy┼╝ mimo ┼╝e by┼é zwolennikiem niepodleg┼éo┼Ťci Litwy, popiera┼é zbli┼╝enie polsko-litewskie. Edmund Jakubowski w swoich wspomnieniach z Litwy Kowie┼äskiej pisze: „…spotka┼éem w Warszawie znanego ze swej niesforno┼Ťci prof. Herbaczewskiego, kt├│ry po okresie bardzo aktywnej dzia┼éalno┼Ťci w litewskim ┼╝yciu kulturalnym, zbrzydzi┼é sobie ten kraj i wyjecha┼é do Polski”. Jakubowski pisze tak┼╝e: „Po kilku latach odby┼é si─Ö jedyny w ci─ůgu w ci─ůgu dwudziestolecia polski bal w Szawlach, w sali kinowej. W├│wczas to przez dach dostali si─Ö jacy┼Ť „patrioci (litewscy)”. Wypr├│┼╝nili na ┼Ťrodek sali wiadro z nieczysto┼Ťciami i zdech┼éym psem. Sal─Ö uprz─ůtni─Öto, poniekt├│rzy poszkodowani poszli si─Ö wyk─ůpa─ç i ta┼äczono dalej. Jedyny bezpo┼Ťrednio ugodzony tancerz, mocno ju┼╝ zlitwinizowany, po tym „wy┼Ťwi─Öceniu” poczu┼é si─Ö pono─ç zn├│w Polakiem. Albowiem trudno jest narzuci─ç sw─ů kultur─Ö zawarto┼Ťci─ů kloaki”.
Pochodz─ůcy z Litwy marsz. J├│zef Pi┼ésudski, szczeg├│lnie jak by┼é Naczelnikiem Pa┼ästwa Polskiego (1919-22), podj─ů┼é szereg pojednawczych krok├│w wobec Kowna, kt├│re zawsze by┼éy odrzucane (P. ┼üossowski). Wszystkie by┼éy bezowocne z winy Kowna.
Inspirowani przez Niemcy i pod antypolskimi has┼éami 17 grudnia 1926 r. drog─ů zamachu wojskowego w┼éadz─Ö na Litwie obj─Öli skrajni nacjonali┼Ťci o zabarwieniu faszystowskim: A. Smetona (┼Ümietana) jako prezydent i A. Voldemaras jako premier. Rz─ůdy ich obra┼éy jeszcze bardziej od obecnego antypolski kurs. Voldemaras og┼éosi┼é, ┼╝e Litwa jest w stanie wojny z Polsk─ů i ┼╝e Polska pragn─ůc zaw┼éadn─ů─ç Litw─ů, przygotowuje tam powstanie (na potwierdzenie czego nie by┼éo i nie ma ┼╝adnych dokument├│w historycznych!). Wobec tego jesieni─ů 1927 r. rozpocz─Ö┼éo si─Ö na Litwie aresztowanie polskich dzia┼éaczy oraz nauczycieli oraz przyst─ůpienie do zamykania polskich szk├│┼é i stowarzysze┼ä, likwidacji ostatnich polskich nabo┼╝e┼ästw. W odpowiedzi na to rz─ůd polski nakaza┼é zamkni─Öcie litewskiego seminarium nauczycielskiego w Wilnie i kilkunastu szk├│┼é litewskich na prowincji oraz wydali┼é z granic pa┼ästwa szereg dzia┼éaczy litewskich, znanych ze swej polako┼╝erczej postawy. Voldemaras dzia┼éaj─ůc w spos├│b wyj─ůtkowo bezczelny wni├│s┼é do Ligi Narod├│w w Genewie (przedwojenny odpowiednik dzisiejszego ONZ) skarg─Ö na prze┼Ťladowanie Litwin├│w w Polsce i oskar┼╝y┼é Polsk─Ö o zamiar agresji. Marsza┼éek J├│zef Pi┼ésudski uda┼é si─Ö w├│wczas go Genewy i na posiedzeniu Rady Ligi Narod├│w 10 grudnia 1927 r. dosz┼éo do jego dramatycznego spotkania z Voldemarasem. Na powt├│rzone zarzuty premiera Litwy wobec Polski marsz. Pi┼ésudski odpowiedzia┼é zdecydowanym pytaniem skierowanym do Voldemarasa: „Pok├│j czy wojna?”. Zaskoczony litewski premier, kt├│ry spodziewa┼é si─Ö d┼éugich negocjacji, odpowiedzia┼é: „pok├│j” i przyzna┼é, ┼╝e stan wojny mi─Ödzy Litw─ů a Polsk─ů nie istnieje. Pi┼ésudski o┼Ťwiadczy┼é, ┼╝e jest wobec tego zadowolony, wraca do Warszawy, a reszt─Ö spraw pozostawia do za┼éatwienia swojemu ministrowi spraw zagranicznych (Internet: Muzeum J├│zefa Pi┼ésudskiego w Sulej├│wku). Badaj─ůcy to wydarzenie historyk polski Stanis┼éaw Sierpowski potwierdzi┼é t─Ö wersj─Ö wydarzenia pisz─ůc: „…Pi┼ésudski wymusi┼é w sensie dos┼éownym na Voldemarasie o┼Ťwiadczenie, ┼╝e nie ma wojny mi─Ödzy Litw─ů a Polsk─ů” (Pi┼ésudski w Genewie. Dyplomatyczne spory o Wilno w roku 1927 Pozna─ç 1990). Propaganda litewska ponios┼éa du┼╝─ů i bolesn─ů pora┼╝k─Ö na arenie mi─Ödzynarodowej. Rada Ligi zaleci┼éa 10 grudnia Litwie i Polsce podj─Öcie rozm├│w w celu uregulowania wzajemnych stosunk├│w. Nie przynios┼éo to jednak poprawy po┼éo┼╝enia Polak├│w na Litwie. Voldemaras, kt├│ry zarzuca┼é Polsce w Lidze Narod├│w prze┼Ťladowanie Litwin├│w w Polsce, sam nadal i to bardzo brutalnie prze┼Ťladowa┼é Polak├│w na Litwie. Jednak p├│┼║niejsze polsko-litewskie konferencje w Kr├│lewcu z winy Litwin├│w nie da┼éy wynik├│w. Potem Polska podejmowa┼éa rozmowy z Kownem w latach 1933 i 1934 r. – tak┼╝e bezowocne. Litwa jak jaki┼Ť uparty bachor, nie tylko za nic nie chcia┼éa poprawy stosunk├│w z Polsk─ů, ale nadal prowokowa┼éa incydenty graniczne, szkodzi┼éa Polsce, gdzie tylko mog┼éa i niemi┼éosiernie prze┼Ťladowa┼éa Polak├│w na Litwie.
Jako wa┼╝n─ů historyczn─ů ciekawostk─Ö warto odnotowa─ç, ┼╝e w 1935 r. litewski minister spraw zagranicznych Stasys Lozoraitis w pi┼Ťmie do Smetony proponowa┼é u┼éo┼╝y─ç stosunki z Polsk─ů na zasadzie przyznania Litwinom w Polsce (ok. 90 tys.) autonomii kulturalnej oraz danie/sprezentowanie Litwie Sejn, Pu┼äska i ┼Üwi─Öcian, pomijaj─ůc ca┼ékowicie spraw─Ö arcypolskiego Wilna, co wskazuje na to, ┼╝e niekt├│rzy Litwini zrozumieli, ┼╝e sprawa przynale┼╝no┼Ťci pa┼ästwowej tego miasta jest ju┼╝ przes─ůdzona, tym bardziej, ┼╝e Niemcy, kt├│re wed┼éug polityk├│w litewskich mia┼éy dopom├│c Litwie w jego zagarni─Öciu, wcale ten plan ju┼╝ nie popiera┼éy (J. Ochma┼äski). Potwierdza to fakt otwarcia w Wilnie w 1938 r. Konsulatu Generalnego Republiki Litewskiej, czego nie czyni ┼╝adne pa┼ästwo na terenach spornych (samo nawi─ůzanie stosunk├│w dyplomatycznych w 1938 r. przez Polsk─Ö i Litw─Ö stanowi┼éo ostateczne uznanie istniej─ůcej granicy polsko-litewskiej i przynale┼╝no┼Ťci pa┼ästwowej Wilna i Wile┼äszczyzny do Polski przez Republik─Ö Litewsk─ů). „Konflikt (z Polsk─ů) by┼é nadal prowadzony przez w┼éadze litewskie dla kt├│rych by┼é on po prostu wygodny. Pozwala┼é bowiem ukry─ç przed w┼éasnym spo┼éecze┼ästwem prawdziw─ů przyczyn─Ö problem├│w zewn─Ötrznych i wewn─Ötrznych Litwy. Wszelkie trudno┼Ťci by┼éy t┼éumaczone polsk─ů aneksj─ů Wilna. Politycy litewscy „w kwestii wile┼äskiej” dostrzegali te┼╝ szans─Ö na umocnienie litewskiej to┼╝samo┼Ťci konsolidowania pa┼ästwa, a tak┼╝e pozbycia si─Ö wp┼éyw├│w tych si┼é, kt├│re wyg┼éasza┼éy jeszcze opinie o konieczno┼Ťci dogadywania si─Ö z Polsk─ů. „Kwesti─Ö Wile┼äsk─ů” Kowno wykorzystywa┼éo tak┼╝e do wyrugowania z Litwy, wci─ů┼╝ silnych jeszcze wp┼éyw├│w polskiej kultury” (Marek A. Koprowski, Kresy.pl 25.6.2008).
W moim I tomie Spraw krajowych bez cenzury (Toru┼ä 2016; tak┼╝e w Internecie: KWORUM 4.5.2012) zamie┼Ťci┼éem obszerny artyku┼é pt. Wilno: litewska paranoja. Przyk┼éad Wroc┼éawia i Wilna, czyli Litwini intruzami i okupantami w Wilnie, w kt├│rym na pocz─ůtku na 18 stronach poda┼éem polsk─ů histori─Ö Wroc┼éawia – jego powi─ůzania z Polsk─ů i narodem polskim na przestrzeni prawie tysi─ůca lat, kt├│r─ů zako┼äczy┼éem nast─Öpuj─ůco: „Tak wygl─ůda w telegraficznym skr├│cie (bo jest bardziej bogata) polska historia Wroc┼éawia. Pomimo tak bogatej polskiej historii Wroc┼éawia w chwili odradzania si─Ö pa┼ästwa polskiego po 123 latach niewoli rosyjsko-niemiecko-austriackiej w 1918 roku i w czasie walk o granice odrodzonej Polski (1918-21) ani ┼╝aden rz─ůd polski, ani ┼╝adna licz─ůca si─Ö polska partia polityczna nie wysuwa┼éa projektu odzyskania dla Polski Wroc┼éawia, nie by┼éo w Polsce ┼╝adnej organizacji o nazwie Zawi─ůzek Wyzwolenia Wroc┼éawia i jego obsesyjnej i maniackiej akcji i propagandy w┼Ťr├│d spo┼éecze┼ästwa, polegaj─ůcej na wydawaniu szowinistycznej gadzin├│wki „Nasz Wroc┼éaw”, organizowaniu odczyt├│w, wydawaniu broszur i ulotek, agitacji w┼Ťr├│d m┼éodzie┼╝y i student├│w – co mia┼éo to s┼éu┼╝y─ç podtrzymaniu mitu wroc┼éawskiego, kt├│ry by sta┼é u podstaw konsolidacji narodowej Polak├│w w okresie mi─Ödzywojennym, budowanej na nienawi┼Ťci do ca┼éego narodu niemieckiego. Przeciwnie, Polacy i rz─ůdy polskie, chocia┼╝ na pewno z b├│lem serca, podeszli do sprawy racjonalnie, godz─ůc si─Ö z tym niezbitym faktem, ┼╝e Wroc┼éaw i Dolny ┼Ül─ůsk A.D. 1918 to miasto i ziemia niemiecka i nie wysuwali do niego i do niej pretensji terytorialnych.
.....
Przypatrzmy si─Ö teraz litewskiej historii Wilna do 1900 r., a wi─Öc do czasu odrodzenia narodu litewskiego i wysuwania przez Litwin├│w pretensji terytorialnych do Wilna, jako rzekomo ich historycznej stolicy. - Gdyby Litwini mogli poda─ç takie same informacje o litewsko┼Ťci Wilna jakie ja poda┼éem powy┼╝ej, a odnosz─ůce si─Ö do polskiej historii Wroc┼éawia, to ich walka o litewskie Wilno – o to, aby to miasto nale┼╝a┼éo do utworzonej w 1918 r. Litwy Kowie┼äskiej by┼éa by w du┼╝ym stopniu, chocia┼╝ nie ca┼ékowicie z powod├│w etnicznych, uzasadniona. Jednak Litwini tego uczyni─ç nie mog─ů”, bowiem litewska historia Wilna jest wi─Öcej ni┼╝ skromna i poda┼éem na to fakty historyczne.
Litwa Kowie┼äska nie tylko nie chcia┼éa mie─ç stosunk├│w dyplomatycznych z Polsk─ů i zrezygnowania z danego sobie prawa niemi┼éosiernego prze┼Ťladowania Polak├│w w tym kraju, ale tak┼╝e pragn─Ö┼éa szkodzi─ç Polsce na ka┼╝dym mo┼╝liwym dla niej kroku przez os┼éabianie si┼é Polski i znajdywanie s┼éabych punkt├│w, dzi─Öki kt├│rym mog┼éa by podwa┼╝y─ç jej pozycje pa┼ästwowe. Dzia┼éalno┼Ť─ç ta mia┼éa ju┼╝ swoje tradycje. Bowiem na arenie mi─Ödzynarodowej jeszcze przez I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů Litwini prowadzili sta┼ée i obrzydliwe szkalowanie naszego kraju (tak┼╝e z pewnym sukcesem w germanofilskiej Kurii Rzymskiej/Stolica Apostolska), a podczas wojny np. p├│┼║niejszy premier-dyktator Litwy Voldemaras bra┼é udzia┼é w pierwszych rokowaniach sowiecko-niemiecko-austriackich w Brze┼Ťciu Litewskim w 1918 r. jako… doradca delegacji ukrai┼äskiej, wspieraj─ůc jej roszczenia terytorialne wobec Che┼émszczyzny (E. Jakubowski). Teraz maj─ůc w┼éasne pa┼ästwo Litwini wk┼éadali jeszcze wi─Öcej wysi┼éku w szkalowanie i szkodzenie Polsce na arenie mi─Ödzynarodowej. Np. rz─ůd litewski zam├│wi┼é i op┼éaci┼é wydanie obrzydliwego antypolskiego paszkwilu pi├│ra publicysty francuskiego Henri de Chambron (napisania na zam├│wienie i za pieni─ůdze obrzydliwego paszkwilu na jakie┼Ť pa┼ästwo/nar├│d m├│g┼é si─Ö podj─ů─ç najgorszy ┼éajdak dla najgorszego ┼éajdaka i zera moralnego; o Chambronie nie ma nic w Internecie). Dyplomacj─ů litewsk─ů w latach 20. kierowali i reprezentowali ludzie, kt├│rzy np. w Pary┼╝u latach 1919-20 przez swe antypolskie prostackie zachowanie robili wra┼╝enie dyplomat├│w z operetki, kt├│rzy niedostatecznie jeszcze nauczyli si─Ö swej roli i nie potrafili zamaskowa─ç swego zak┼éopotania i kompetencji w rozmowach politycznych z politykami zachodniej Europy (relacja pos┼éa RP M. Zamoyskiego; P. ┼üossowski). Litwa wspierana przez Berlin i Moskw─Ö zachowywa┼éa si─Ö i prowokowa┼éa w┼éadze polskie, tak jakby by┼éa znacz─ůcym pa┼ästwem i r├│wna militarnie Polsce (Litwa ok. 25 tys. wojska, Polska 350 tys.). Prowadzi┼éa skrajnie germanofilsk─ů i prosowieck─ů polityk─Ö, wymierzon─ů w polskie interesy, urz─ůdza┼éa akcje zbrojne na granicy, wspiera┼éa antypolski terroryzm i kierowa┼éa wielkich rozmiar├│w kontraband─ů na granicy polsko-litewskiej. Oto dowody na to:
W pa┼║dzierniku 1919 r. J├│zef Pi┼ésudski projektowa┼é zwo┼éanie do Wilna konferencji Finlandii, Estonii, ┼üotwy, Litwy i Polski w celu utworzenia zwi─ůzku polsko-ba┼étyckiego i wsp├│lnego frontu przeciw-bolszewickiego. Litwa odm├│wi┼éa w niej udzia┼éu, wskutek czego zwi─ůzku nie uda┼éo si─Ö utworzy─ç (Jerzy Iwanowski „Kultura” Nr 1 1956, Pary┼╝), chocia┼╝ taki zwi─ůzek s┼éu┼╝y┼éby tak┼╝e Litwie. Zamiast tego jako jedyne pa┼ästwo europejskie sprzymierzy┼éa si─Ö z bolszewikami przeciwko Polsce, wspieraj─ůc militarnie poch├│d Armii Czerwonej na Warszaw─Ö. 26 wrze┼Ťnia 1926 r. Litwa podpisa┼éa pakt o nieagresji ze Zwi─ůzkiem Sowieckim, kt├│ry by┼é wymierzony w polskie interesy.
Po przy┼é─ůczeniu Wilna i Wile┼äszczyzny do Polski w 1922 r. w ka┼╝dym niemal tygodniu dochodzi┼éo do star─ç zbrojnych mi─Ödzy plac├│wkami granicznymi Polski a oddzia┼éami rzekomo litewskich partyzant├│w (pod t─ů nazw─ů Litwa ukrywa┼éa terrorystyczne akcje swoich ┼╝o┼énierzy na arenie mi─Ödzynarodowej). Wed┼éug sprawozdania Wojew├│dzkiej Komendy Stra┼╝y Granicznej (SG) w Wilnie tylko w ostatnim kwartale 1922 r. Litwini ostrzelali plac├│wki czy posterunki stra┼╝y granicznej w Mejtunach (3 X), Maniciuszkach (10 X), rzucili granat na plac├│wk─Ö w nr 13 43 batalionu SG, uprowadzili 10 koni z maj─ůtku Komorowo (9 XI), ostrzelali posterunek 3 kompanii 4 batalionu Stra┼╝y Granicznej, ostrzelali patrol 12 batalionu SG (12 XI) i patrol 4 kompanii 4 batalionu SG (28 XI), oddzia┼é litewski w sile 50 ludzi uderzy┼é na plac├│wk─Ö SG w Krywa┼éajcach: straty w┼éasne: 2 ┼╝o┼énierzy rannych, straty litewskie: 1 zabity i 4 rannych (14 XII), we wsi Przemys┼é├│wka patrol SG stoczy┼é walk─Ö z terrorystami litewskimi (26 XII), Litwini ostrzelali posterunek alarmowy 3 kompanii 4 batalionu SG (28 XII). Prowokacje litewskie na granicy polsko-litewskiej trwa┼éy do 1938 r. (H. Dominczak).
Rz─ůd litewski wykorzystywa┼é do antypolskich akcji przedstawicieli mniejszo┼Ťci litewskiej mieszkaj─ůcej w Polsce (ok. 90 tys., mieszkaj─ůcej g┼é├│wnie wzd┼éu┼╝ granicy polsko-litewskiej – rejon ┼Ťwi─Öcia┼äski i okolice Druskienik oraz okolice Sejn na Suwalszczy┼║nie). Organizowane by┼éy z Kowna konspiracyjne grupy dywersyjne, pod patronatem polako┼╝erczego Zwi─ůzku Wyzwolenia Wilna. Ich aktywno┼Ť─ç przejawia┼éa si─Ö w dzia┼éalno┼Ťci zar├│wno wywiadowczej, jak i bojowej, np. niszczenie polskich obiekt├│w pa┼ästwowych. Tylko w 1931 r. odnotowano pi─Ö─ç podpale┼ä polskich szk├│┼é. W┼Ťr├│d zada┼ä dywersyjnych by┼éo te┼╝ zwalczanie (poprze akty terrorystyczne) Litwin├│w ugodowo nastawionych wobec polskich w┼éadz i Polak├│w. Do 1933 r. w wojew├│dztwie wile┼äskim kontrwywiad polski wykry┼é 14 takich zakonspirowanych oddzia┼é├│w, licz─ůcych 61 cz┼éonk├│w. Kierownikiem akcji Zwi─ůzku Wyzwolenia Wilna stoj─ůcym na czele lokalnych oddzia┼é├│w bojowych w powiecie ┼Ťwi─Öcia┼äskim by┼é w├│wczas miejscowy nauczyciel litewski Micha┼é Gudenas/Mykolas Gudenas (Pawe┼é Rolicki Glinciszki i Dubinki Instytut Pami─Öci Narodowej, Warszawa 2015).
Na konferencji pokojowej w Wersalu w 1919 r. Polska odzyska┼éa dost─Öp do Morza Ba┼étyckiego i w polskiej polityce i gospodarce sprawy morskie odgrywa┼éy du┼╝─ů rol─Ö. Tymczasem Litwa, pomimo tego, ┼╝e Polska popiera┼éa przy┼é─ůczenie do Litwy niemieckiego portu K┼éajpedy, wspieraj─ůc antypolsk─ů polityk─Ö Niemiec przeszkadza┼éa aktywnie polityce polskiej nad Ba┼étykiem.
Po kl─Ösce Niemiec w I wojnie ┼Ťwiatowej (1914-18) Ententa w Pary┼╝u oderwa┼éa od Prus Wschodnich ziemie na p├│┼énoc od Niemna wraz z portem K┼éajped─ů (zamieszka┼ée g┼é├│wnie przez Niemc├│w), kt├│re w latach 1919-23 z ramienia Ligi Narod├│w administrowa┼éa Francja. Po nieprzy┼é─ůczeniu Gda┼äska do Polski w 1919 r. Mocarstwa Sprzymierzone stara┼éy si─Ö zapewni─ç Polsce wolny tranzyt przez port k┼éajpedzki. Litwa pozbawiona dost─Öpu do morza postanowi┼éa zagarn─ů─ç ten teren. Po stronie litewskiej zaanga┼╝owa┼éa si─Ö na konferencji wersalskiej delegacja polska z Romanem Dmowskim i Ignacym Paderewskim, licz─ůc na ewentualne koncesje dla Polski w k┼éajpedzkim porcie. Litwini przerzucili sekretnie do okr─Ögu k┼éajpedzkiego 1500 ┼╝o┼énierzy i policjant├│w i 10 stycznia 1923 r. wywo┼éali rzekome powstanie miejscowych Litwin├│w. „Powstanie” pos┼éu┼╝y┼éo jako pretekst do wkroczenia wojsk litewskich do okr─Ögu w celu „pomocy um─Öczonym rodakom” (skopiowa┼é bezczelno┼Ť─ç Litwin├│w Zwi─ůzek Sowiecki, kiedy napad na Polsk─Ö 17 wrze┼Ťnia 1939 r. nazwa┼é pochodem w celu udzielenia pomocy Bia┼éorusinom i Ukrai┼äcom). 15 stycznia 1923 r. Litwini zaj─Öli K┼éajped─Ö. Anglia i Francja uzna┼éy ten zab├│r, jednak nakaza┼éy Litwie przyzna─ç Niemcom pe┼én─ů autonomi─Ö i jednocze┼Ťnie przyzna┼éy Polsce Wilno. W 1924 r. Litwa podpisa┼éa konwencj─Ö w sprawie Kraju K┼éajpedzkiego. W dokumencie tym zawarte by┼éo zobowi─ůzanie, i┼╝ rz─ůd litewski zgodzi si─Ö na otwarcie sp┼éawu Niemnem do portu w K┼éajpedzie wszystkim zainteresowanym tym pa┼ästwom. By┼éo to formalne przyrzeczenie mi─Ödzynarodowe. Rz─ůd litewski odm├│wi┼é jednak podj─Öcia rozm├│w ze stron─ů polsk─ů w tej sprawie. Zmuszony jednak do ich podj─Öcia (rozmowy polsko-litewskie w Kopenhadze we wrze┼Ťniu 1925 r. i w Lugano w pa┼║dzierniku tego roku) i tak postawi┼é na swoim: ostatecznie nie zgodzi┼é si─Ö nawet na przepuszczanie polskich flisak├│w, co faktycznie sp┼éaw ten uniemo┼╝liwi┼éo (P. ┼üossowski). Jednak to antypolskie poci─ůgni─Öcie litewskie zaszkodzi┼éo tylko i wy┼é─ůcznie biednej Litwie. Doprowadzi┼éo bowiem do upadku portu k┼éajpedzkiego i jego deficytowo┼Ťci, gdy┼╝ by┼é to g┼é├│wnie port drzewny, a najwi─Ökszym dostawc─ů tego surowca by┼éa od zawsze polska Wile┼äszczyzna. Polska wybudowa┼éa najwi─Ökszy i najnowocze┼Ťniejszy port nad Ba┼étykiem – w Gdyni i przesta┼éa interesowa─ç si─Ö K┼éajped─ů (Z. Brzozowski) – jej starym i ma┼éym portem. Jak si─Ö to m├│wi: g┼éupi podw├│jnie traci.
Na Ziemiach Wschodnich RP w okresie mi─Ödzywojennym obok Polak├│w mieszkali tak┼╝e Ukrai┼äcy i Bia┼éorusini oraz ┼╗ydzi. Dlatego Litwa stara┼éa si─Ö popiera─ç od┼Ťrodkowe d─ů┼╝enia nacjonalist├│w bia┼éoruskich i ukrai┼äskich. Na Litwie ich dzia┼éacze – cz─Östo terrory┼Ťci znajdowali oni pomoc i schronienie. W┼éadze litewskie stworzy┼éy w Mereczu, Ucianie i Oranach tajne sztaby dla wspierania partyzantki na terenie Polski. W 1921 r. rz─ůd litewski wyrazi┼é zgod─Ö na przebywanie w Mereczu tajnego sztabu czwartej grupy operacyjnej podleg┼éej Bia┼éoruskiej Partii Socjalistyczno-Rewolucyjnej, kt├│ra d─ů┼╝y┼éa do utworzenia niezale┼╝nej Republiki Bia┼éorusi na ziemiach polskich. Dow├│dc─ů grupy by┼é Wiaczes┼éaw Razumowicz ps. „Chmara”. W sk┼éadu sztabu wchodzili ksi─Ö┼╝a katoliccy ks. Bakszic i ks. Blazujelis, profesor gimnazjum Korczy┼äski i Razumowicz. Grupa ta wsp├│┼épracowa┼éa ze sztabem generalnym armii litewskiej i w razie wojny Litwy z Polsk─ů mia┼éa wsp├│┼épracowa─ç z armi─ů litewsk─ů. Organizacja ta zosta┼éa rozbita przez polsk─ů policj─Ö w marcu 1922 r. Jednocze┼Ťnie rz─ůd litewski subsydiowa┼é nastawione antypolsko organizacje bia┼éoruskie w Polsce: w 1924 r. otrzyma┼éy one 135 tys. z┼éotych, a rok p├│┼║niej a┼╝ 225 tys. z┼é. (R. Czarnecki). Bia┼éoruskie organizacje wywrotowe i terrorystyczne by┼éy jednak s┼éabiutkie, wi─Öc Kowno wspiera┼éo przede wszystkim antypolskich terroryst├│w ukrai┼äskich z du┼╝o liczniejszej Ukrai┼äskiej Organizacji Wojskowej (UWO) 1920-33, a p├│┼║niej jej nast─Öpczyni Organizacji Ukrai┼äskich Nacjonalist├│w (OUN). Litwa by┼éa bardzo biednym krajem, ale na wszelkie antypolskie akcje nie ┼╝a┼éowa┼éa pieni─Ödzy. Rz─ůd litewski wspiera┼é tak┼╝e i terroryst├│w ukrai┼äskich poka┼║nymi sumami w dolarach. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Litwy wystawia┼éo terrorystom ukrai┼äskim fa┼észywe paszporty. Np. minister spraw zagranicznych Litwy Dovas Zaunius (1929-34) wystawi┼é fa┼észywy paszport i legitymacj─Ö korespondenta prasowego m.in. terrory┼Ťcie Jewhenowi Konowalcowi, komendantowi UWO w latach 1920-29 i w latach 1929-38 przewodnicz─ůcemu OUN, co umo┼╝liwia┼éo mu swobodne przekraczanie wszystkich granic w Europie i pobyt we wszystkich pa┼ästwach. W celu zbierania pieni─Ödzy na dzia┼éalno┼Ť─ç terrorystyczn─ů w┼Ťr├│d emigrant├│w ukrai┼äskich otrzyma┼é fa┼észywy paszport litewski na nazwisko „Biskauskas” inny terrorysta ukrai┼äski, komendant UWO po odej┼Ťciu Konowalca - Omelan Senyk. Paszport litewski otrzyma┼é tak┼╝e terrorysta OUN Hryhoryj Maciejko, kt├│ry 15 czerwca 1934 r. zastrzeli┼é w Warszawie polskiego ministra spraw wewn─Ötrznych Bronis┼éawa Pierackiego, kt├│ry d─ů┼╝y┼é do zawarcia porozumienia polsko-ukrai┼äskiego! Uda┼éo mu si─Ö zbiec z Polski – wyemigrowa┼é do Argentyny w┼éa┼Ťnie z pomoc─ů litewskiego paszportu, kt├│ry by┼é wystawiony na nazwisko Petro Knysz. Maciejko ┼╝y┼é spokojnie w Argentynie do 1966 r. jako obywatel litewski. Dzisiaj „kochaj─ůcy” Polsk─Ö i Polak├│w Ukrai┼äcy uwa┼╝aj─ů go za bohatera narodowego. Np. decyzj─ů rady miejskiej w Konotopie w obwodzie sumskim na Ukrainie 1 grudnia 2015 r. jedna z ulic miasta otrzyma┼éa imi─Ö Hryhorija Maciejki. W g┼éowach litewskich polako┼╝erc├│w rodzi┼éy si─Ö tak┼╝e pomys┼éy o znacznie powa┼╝niejszym charakterze. Np. w 1923 r. Juozas Purickis, jako dyrektor departamentu w litewskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych wyst─ůpi┼é z planem zorganizowania powstania mniejszo┼Ťci narodowych przeciwko Polsce. Celem powstania mia┼éo by─ç odci─Öcie i rozbicie polskich garnizon├│w wojskowych na Kresach, co utorowa┼éoby drog─Ö wi─Ökszemu powstaniu. Atak mia┼é nast─ůpi─ç ze strony Litwy, gdzie w miejscowo┼Ťciach przy granicy z Polsk─ů powsta┼éy tajne sztaby. Te skrajnie g┼éupie mrzonki polako┼╝erc├│w litewskich nie dosz┼éy do skutku. Ujawni┼éy one jednak kra┼äcowo i przez to skrajnie g┼éupie ukierunkowanie polityk├│w litewskich, dla kt├│rych wszelkie ┼Ťrodki walki z Polsk─ů by┼éy dobre (P. ┼üossowski). Nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e gdyby dosz┼éo z jawnej inspiracji Litwy do atak├│w na polskie garnizony, to wojsko polskie nie tylko rozbi┼éoby „armi─Ö” litewsk─ů, ale zrobi┼éo by raz na zawsze porz─ůdek z polako┼╝ercz─ů Litw─ů Kowie┼äsk─ů! Inn─ů skrajnie niepowa┼╝n─ů i niebezpieczn─ů prowokacj─ů, ale tam razem ze strony polako┼╝erczego Ko┼Ťcio┼éa litewskiego, by┼éa sugestia litewskich duchownych, aby poprowadzi─ç w pielgrzymce do Ostrej Bramy w polskim Wilnie tysi─ůce dzieci litewskich. Utrzymywali, ┼╝e przecie┼╝ Polacy nie b─Öd─ů na granicy strzela─ç do dzieci. Prowokacj─Ö t─Ö wstrzyma┼é Watykan, zabraniaj─ůcy ksi─Ö┼╝om w jej udziale.
Litwini byli germanofilami (E. ┼╗agiel, Z. Brzozowski) i Niemcy potrafili wykorzystywa─ç to dla swoich wszystkich cel├│w, nie tylko w odniesieniu do K┼éajpedy. Litwa Kowie┼äska w ca┼éym okresie mi─Ödzywojennym wsp├│┼épracowa┼éa z niemieckim wywiadem – Abwehr─ů, kt├│ra mia┼éa swoj─ů plac├│wk─Ö w Kownie. Polski Sztab Generalny w 1927 r. stwierdza┼é, ┼╝e „wywiad litewski jest dos┼éownie w r─Ökach niemieckich”. Tak by┼éo do 1940 r. Za zgod─ů Kowna Niemcy przez Litw─Ö przerzucali do Polski swoich agent├│w. Litwa przerzuca┼éa do Polski tak┼╝e swoich agent├│w. Jednak i oni pracuj─ůc dla wywiadu litewskiego pracowali jednocze┼Ťnie dla Abwehry. Szczeg├│lnie aktywni byli na Wile┼äszczy┼║nie i na Pomorzu. Zwerbowali tam do wsp├│┼épracy w 1934 r. Jana Bielawskiego, kt├│ry dostarcza┼é Litwie i Niemcom dane wojskowe z tego terenu. Obywatel litewski Jonas Kutra, urz─Ödnik litewskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, by┼é wsp├│┼épracownikiem wywiadu litewskiego i niemieckiego. W 1936 r. maj─ůc paszport dyplomatyczny rozwija┼é aktywn─ů dzia┼éalno┼Ť─ç w rejonie manewr├│w jednostek Wojska Polskiego. Tylko w tym roku polskie s┼éu┼╝by aresztowa┼éy kilku agent├│w litewskich (L. Gondek).
Inn─ů form─ů walki Litwy Kowie┼äskiej z Polsk─ů by┼éo popieranie przez rz─ůd litewski wielkich rozmiar├│w kontrabandy z Litwy do Polski. W┼éadze litewskie popieraj─ůce przemyt towar├│w do Polski kierowa┼éy si─Ö nie tylko pobudkami natury ekonomicznej, ale tak┼╝e politycznej. Dawa┼éy w ten spos├│b do zrozumienia w┼éasnej ludno┼Ťci, ┼╝e nie ma ┼╝adnej granicy polsko-litewskiej, ┼╝e za – tak nazywan─ů przez nich granic─ů polsko-litewsk─ů – „lini─ů demarkacyjn─ů” jest tak┼╝e ziemia litewska okupowana przez Polsk─Ö, a zatem Litwini ze strony litewskiej maj─ů prawo handlowa─ç z „Litwinami” z Wile┼äszczyzny. Przemyt uprawiano w zasadzie na ca┼éym polsko-litewskim pograniczu. Za zgod─ů i poparciem w┼éadz litewskich na terenach przylegaj─ůcych do pogranicza polsko-litewskiego o d┼éugo┼Ťci 507 km w 1934 r. istnia┼éo 7 hurtowni, 22 sk┼éadnice i 91 punkt├│w towarowych. Centrale dyspozycyjne znajdowa┼éy si─Ö w Kownie i K┼éajpedzie, gdy┼╝ w kontrabandzie z Litwy do Polski uczestniczyli tak┼╝e Niemcy (to oni przemycali g┼é├│wnie do Polski artyku┼éy kolonialne, spo┼╝ywcze, pieprz, ziele angielskie, li┼Ťcie laurowe, kwasek cytrynowy, sacharyn─Ö, wina, sardynki w puszkach, produkty rolne, papierosy, a wi─Öc produkty, kt├│rych Litwa nie mia┼éa i na kt├│re by┼éo w tym kraju ma┼ée zapotrzebowanie). Wed┼éug ustale┼ä polskich organ├│w „warto┼Ť─ç towar├│w wprowadzonych nielegalnie z Litwy do Polski sz┼éa w dziesi─ůtki milion├│w z┼éotych” (H. Dominiczak).
Litwa Kowie┼äska by┼éa ma┼éym pa┼ästwem – tak pod wzgl─Ödem powierzchni kraju jak i ludno┼Ťci. Poza tym le┼╝y na obszarze Europy, kt├│ry w j─Özyku polskim okre┼Ťla si─Ö s┼éowem „zadupie” (S┼éownik j─Özyka polskie PWN, nie jest zaliczane do wulgaryzm├│w), a wi─Öc b─Öd─ůcym z dala od wa┼╝nych w systemie europejskim linii kolejowych, drogowych, szlak├│w morskich i lotniczych oraz europejskich szlak├│w turystycznych, pozbawiona jest wszelkich surowc├│w, by┼éa po Bu┼égarii najmniej uprzemys┼éowionym krajem, mia┼éa operetkow─ů „armi─Ö” i by┼éa najbiedniejszym krajem w Europie. St─ůd kraj ten nie mia┼é i nadal nie ma ┼╝adnego znaczenia w Europie. Jedynymi pa┼ästwami, dla kt├│rych przedstawia┼éa jak─ů┼Ť warto┼Ť─ç polityczn─ů by┼éy Niemcy i Rosja. Oba by┼éy s─ůsiadami Polski i jej odwiecznymi wrogami. I w┼éa┼Ťnie wsp├│lna wrogo┼Ť─ç do Polski ┼é─ůczy┼éa Kowno, Berlin i Moskw─Ö. Wi─Öcej. Je┼Ťli osobie obeznanej z rzeczywisto┼Ťci─ů Litwy Kowie┼äskiej postawimy pytanie: kto w┼éa┼Ťciwie rz─ůdzi┼é Litw─ů Kowie┼äsk─ů? – bez w─ůtpienia us┼éyszymy odpowied┼║: Berlin i Moskwa. Takiego zdania by┼é J├│zef Albin Herbaczewski, Juozapas Albinas Herba─Źiauskas (1876-1944 Krak├│w), poeta litewski pisz─ůcy po litewsku i po polsku, tw├│rca litewskiego ekspresjonizmu, a tak┼╝e dramaturg, krytyk literacki, publicysta i t┼éumacz, 1924-35 na Uniwersytecie w Kownie lektor j─Özyka polskiego i wyk┼éadowca literatury polskiej, mimo ┼╝e by┼é zwolennikiem niepodleg┼éo┼Ťci Litwy, popiera┼é zbli┼╝enie polsko-litewskie. Edmund Jakubowski w swoich wspomnieniach z Litwy Kowie┼äskiej pisze: „…spotka┼éem w Warszawie znanego ze swej niesforno┼Ťci prof. Herbaczewskiego, kt├│ry po okresie bardzo aktywnej dzia┼éalno┼Ťci w litewskim ┼╝yciu kulturalnym, zbrzydzi┼é sobie ten kraj i wyjecha┼é do Polski. G┼éosi┼é on tez─Ö, ┼╝e w ma┼éym pa┼ästwie, jak Litwa, prezydenci i ministrowie s─ů tylko figurantami, gdy┼╝ rzeczywi┼Ťcie krajem rz─ůdz─ů pos┼éowie obcych mocarstw”. Jakubowski sam potwierdzi┼é, ┼╝e tak w┼éa┼Ťnie by┼éo z Litw─ů Kowie┼äsk─ů pisz─ůc: „…Litewscy politycy chcieli traktowa─ç pierwszego szefa misji francuskiej w Kownie „jako podw┼éadnego, tymczasem reprezentant Francji, w nieuznawanej jeszcze (oficjalnie) Litwie, mia┼é wa┼╝ki g┼éos. Co on powiedzia┼é litewskiemu premierowi: Pan jest wielkim cz┼éowiekiem, ale za panem stoi ma┼ée pa┼ästewko, ja jestem ma┼éym cz┼éowiekiem, ale reprezentuj─Ö mocarstwo”. Nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e za antypolsk─ů polityk─ů Litwy sta┼éy Berlin i Moskwa, graj─ůce kart─ů wile┼äsk─ů – oczywi┼Ťcie ku rado┼Ťci samych polako┼╝erc├│w litewskich.

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

24 Pa┼║dziernika 1956 roku
Manifestacja w Warszawie na rzecz uwolnienia księdza prymasa Stefana Wyszyńskiego.


24 Pa┼║dziernika 1648 roku
Zawarto pok├│j westfalski ko┼äcz─ůcy wojn─Ö trzydziestoletni─ů.


Zobacz wi─Öcej