Wtorek 26 Pa┼║dziernika 2021r. - 299 dz. roku,  Imieniny: Ewarysta, Lucyny

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 05.06.21 - 16:16     Czytano: [456]

Litwa Kowie┼äska – tam by┼éa Polska (IV)


Marian Kałuski


Litwini zg┼éaszaj─ů pretensje do polskiego Wilna



Pod koniec XIX w. Wilno by┼éo w odniesieniu do jego tubylczej ludno┼Ťci miastem polsko-┼╝ydowskim. Potwierdza to wiele fakt├│w historycznych. Oto jeden z nich: „G┼éo┼Ťny socjaldemokrata, jeden z przyw├│dc├│w frakcji mienszewik├│w Julij Osipowicz Cederbaum vel Julij Martow (1873-1923), jako student Uniwersytetu Petersburskiego zosta┼é zes┼éany przez w┼éadze carskie do Wilna w 1893 r. Ten p├│┼║niejszy mentor Trockiego wspomina┼é tak o rusyfikacji polskiego Wilna: „Ka┼╝da osoba przyje┼╝d┼╝aj─ůca do litewskiej stolicy by┼éa zaszokowana bezczelnym obwieszczeniem (rosyjskiego) Generalnego Gubernatora (wile┼äskiego)... Oplakatowano nim ka┼╝d─ů ┼Ťcian─Ö. Wed┼éug niego zabraniano m├│wi─ç po polsku w teatrach i restauracjach, na ulicach i w ogrodach, generalnie w miejscach publicznych. W tym czasie tajni i mundurowi policjanci oraz ochotniczy donosiciele wymuszali dostosowanie si─Ö do tego przykazu. Wystarczy┼éo spojrze─ç na polski charakter w┼éa┼Ťciwie ca┼éej nie-┼╝ydowskiej ludno┼Ťci (miasta), aby zrozumie─ç jak bezwstydny by┼é ten zakaz. Wystarczy┼éo pos┼éucha─ç jak polski klient wysila┼é si─Ö przed polskim sklepikarzem, aby sformu┼éowa─ç zdania po rosyjsku i dostrzec nienawi┼Ť─ç czy odraz─Ö w ich oczach, aby odpowiednio oceni─ç ten nonsens wysi┼éku rusyfikacyjnego” (Marek Jan Chodakiewicz „Wo-k├│┼é Polski do 1921” Do Rzeczy 23.5.2021). Cederbaum vel Martow nie zauwa┼╝y┼é w Wilnie ┼╝adnych Litwin├│w. By┼éa ich garstka, kt├│r─ů trzeba by┼éo szuka─ç ze ┼Ťwieczk─ů.
Lata 80. XIX w. zapocz─ůtkowa┼éy separatyzm litewski. Grupka ludzi zwana „Mi┼éo┼Ťnikami Litwy” przyst─ůpi┼éa w 1883 r. do wydawania w Ragnecie w Prusach Wschodnich (Niemcy) czasopisma narodowego „Auszra” („Zorza” 1883-86), w kt├│rym oskar┼╝aj─ůc Polsk─Ö i Polak├│w za utrat─Ö ┼Ťwiadomo┼Ťci narodowej przez Litwin├│w, zacz─Ö┼éa g┼éosi─ç konieczno┼Ť─ç zerwanie unii z Polsk─ů – narodem polskim i bezpardonow─ů walk─Ö z j─Özykiem i kultur─ů polsk─ů na Litwie przy jednoczesnym zajmowaniu pozycji ugodowej w stosunku do carskiej Rosji – obiecywali rz─ůdowi rosyjskiemu „moralne zespolenie z Rosj─ů”. Bowiem tylko z jej pomoc─ů nacjonali┼Ťci litewscy b─Öd─ů mogli wyrwa─ç Litwin├│w spod wp┼éyw├│w polskich i przyczyni─ç si─Ö do „moralnego upadku Polski” (J. Ochma┼äski). Nie pisali tego, ale ich cichym marzeniem by┼éo uzyskanie autonomii w ramach Cesarstwa Rosyjskiego i ewentualnie w przysz┼éo┼Ťci niepodleg┼éego bytu pa┼ästwowego. Na razie chcieli od rz─ůdu rosyjskiego zgody na druk litewskich ksi─ů┼╝ek. Litwa etniczna by┼éa ma┼é─ů cz─Ö┼Ťci─ů Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego (20% jego obszaru i ludno┼Ťci), a etniczni Litwini odgrywali ma┼é─ů rol─Ö w jego dziejach. Tymczasem Litwini od czasu auszrowc├│w w swoich publikacjach propagandowych zacz─Öli i nadal ci─ůgle operuj─ů nazwami „Litwa”, „litewski”, „Wielkie Ksi─Östwo Litewskie” tak jakby wsp├│┼éczesna Lietuva stanowi┼éa proste przed┼éu┼╝enie Litwy historycznej, jej historii, pa┼ästwowo┼Ťci, kultury i t.d. i mia┼éa prawo do ziem Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego z Wilnem - jego stolicy (W. Panucewicz), chocia┼╝ miastem, w kt├│rym najwi─Öcej mieszka┼éo Litwin├│w by┼éo Kowno. W ten spos├│b Litwini przyczepili si─Ö do arcypolskiego Wilna jak rzep do psiego ogona. Zacz─Öli uwa┼╝a─ç Wilno za stolic─Ö Litwy w tym stopniu w jakim Warszawa jest stolic─ů Polski. Tak to uj─Ö┼éa Wincenta ┼üozorajtis, ┼╝ona litewskiego ministra spraw zagranicznych w latach 1934-38 Stasysa Lozoraitisa, w li┼Ťcie do redakcji polskiego tygodnika „Wiadomo┼Ťci” (nr 989, 1965), wydawanego w Londynie. Odpowiedzieli jej na to literat i dziennikarz polski Micha┼é K. Pawlikowski – syn dawnego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego i polski publicysta historyczny J─Ödrzej Giertych w tych┼╝e „Wiadomo┼Ťciach” (19-26.12.1965). Pawlikowski napisa┼é: „Wilno nigdy nie by┼éo stolic─ů „Litwy” ┼Ťci┼Ťle etnograficznej. A raczej sta┼éo si─Ö stolic─ů dwa razy i na bardzo kr├│tkie okresy. Oba razy z daru Sowiet├│w. Pierwszy raz w r. 1920, drugi – w r. 1939… Wilno by┼éo natomiast stolic─ů Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, gdzie od kilkuset lat wi─Ökszo┼Ť─ç mieszka┼äc├│w stanowili Litwini, kt├│rzy – jak ni┼╝ej podpisany – j─Özyka litewskiego nie znali. Je┼╝eli chodzi o Wilno i o czasy bli┼╝sze, Niemcy przeprowadzili w r. 1916 spis ludno┼Ťci, kt├│ry wykaza┼é, ┼╝e Polak├│w w Wilnie by┼éo 50,3%, ┼╗yd├│w 42% i tylko 2,6% Litwin├│w. A chyba w┼éadze okupacyjne niemieckie, popieraj─ůce t.zw. (litewsk─ů) Taryb─Ö, nie fa┼észowa┼éy statystki na rzecz Polak├│w, kt├│rych same zwalcza┼éy!”. Giertych wypowied┼║ t─Ö uzupe┼énia pisz─ůc: „Ot├│┼╝ Wilno zawsze by┼éo i w sensie historycznym zawsze pozostanie stolic─ů Litwy – ale nie tej, kt├│rej patriotk─ů pani ┼üozorajtis si─Ö czuje. Dawna Litwa by┼éa pa┼ästwem dynastycznym opartym na podboju, maj─ůcym charakter wielonarodowy. Pa┼ästwo to drog─ů pokojowego i dobrowolnego, powolnego procesu (rozpocz─Ötego w 1385 r. – M.K.) zla┼éo si─Ö z Polsk─ů. To Polska jest sukcesork─ů tego pa┼ästwa. Nowoczesny patriotyzm litewski narodzi┼é si─Ö jako bunt przeciwko tradycjom owej Litwy spolszczonej, Litwy historycznej. Nie jest dalszym ci─ůgiem dawnej Litwy, ale jej przeciwstawieniem. Opar┼é si─Ö nie na tradycji historycznej, ale na fakcie odr─Öbno┼Ťci j─Özykowej plemienia litewskiego, tego plemienia, kt├│re wyda┼éo z siebie dynasti─Ö Giedyminowicz├│w, tw├│rc├│w dawnej Litwy, ale kt├│re swojego pi─Ötna na tej dawnej Litwie nie wycisn─Ö┼éo. Gdyby dzisiejsi Litwini czuli si─Ö dalszym ci─ůgiem Litwy historycznej, to by zg┼éaszali pretensje do Mi┼äska Litewskiego i Brze┼Ťcia Litewskiego, a tak┼╝e do Witebska, Po┼éocka, Mohylowa i Pa┼äska, a przecie┼╝ tego nie czyni─ů. Sk─ůd┼╝e wi─Öc pretensje do Wilna, kt├│re tak samo le┼╝y poza granicami Litwy etnograficznej jak miasta przed chwil─ů wymienione?”.
Jest faktem, ┼╝e w przededniu I wojny ┼Ťwiatowej Wilno by┼éo w zasadzie polskim miastem. Kr├│lowa┼é tu j─Özyk polski, a j─Özyka litewskiego prawie nikt nie u┼╝ywa┼é – nawet sami Litwini. Chc─ů nie chc─ůc musieli u┼╝ywa─ç albo j─Özyka polskiego – cz─Ö┼Ťciej, albo rosyjskiego. Faktu tego nie negowa┼é jeszcze w 1918 r. Antanas Smetona – 1919-20 pierwszy prezydent Litwy i w latach 1926-40 jej dyktator. Dlatego Litwini odrzucali kryterium j─Özykowe w sporze o Wilno, bo tylko to umo┼╝liwia┼éo im zg┼éaszanie pretensji do miasta. Smetona jednocze┼Ťnie wymy┼Ťli┼é sw├│j prywatny (litewski) spis ludno┼Ťci Wilna – oczywi┼Ťcie zupe┼énie zmy┼Ťlony, czyli wyssany z palca, wed┼éug kt├│rego w mie┼Ťcie mieszka┼éo 33 000 Litwin├│w m├│wi─ůcych po litewsku, 35 000 spolonizowanych bia┼éoruskich Litwin├│w, 70 000 ┼╗yd├│w i 30-40 000 Polak├│w (Henryk Wisner Wojna nie wojna Warszawa 1978).
Nacjonalistyczny ruch litewski uzyska┼é najwi─Öksze wsparcie od nowo wy┼Ťwi─Öcanych na ksi─Ö┼╝y Litwin├│w, pochodz─ůcych z ciemnego ludu (ma┼éorolnych ch┼éop├│w i analfabet├│w) i wychowank├│w rosyjskich szk├│┼é, w kt├│rych przesi─ůkli do szpiku ko┼Ťci antypolsk─ů propagand─ů, kt├│r─ů ich tam karmiono. Ci, kt├│rzy jako chrze┼Ťcija┼äscy kap┼éani mieli g┼éosi─ç mi┼éo┼Ť─ç do drugiego cz┼éowieka, okazali si─Ö by─ç najwi─Ökszymi siewcami nienawi┼Ťci do Polak├│w! Nacjonali┼Ťci litewscy uzyskali pe┼éne poparcie ze strony Rosji i Niemiec – dw├│ch najwi─Ökszych wrog├│w odzyskania przez Polsk─Ö niepodleg┼éo┼Ťci. Litewska antypolska propaganda by┼éa drukowana w Prusach Wschodnich i masowo przerzucana na Litw─Ö (finansowana zapewne przez Niemc├│w, kt├│rzy tak jak Rosjanie wspierali wszelk─ů antypolsk─ů dzia┼éalno┼Ť─ç). Litwini byli w├│wczas narodem prawie w stu procentach ch┼éopskim i przez polityk─Ö carsk─ů spo┼éecze┼ästwem bardzo prymitywnym – zacofanym w rozwoju gospodarczym i spo┼éecznym. Tote┼╝ wszelkie has┼éa nacjonalistyczne trafia┼éy w┼Ťr├│d nich na podatny grunt. Doceniaj─ůc po┼╝yteczno┼Ť─ç dla Rosji polako┼╝erstwa litewskiego – bo nie inaczej mo┼╝na nazwa─ç w┼Ťciek┼é─ů antypolsko┼Ť─ç nacjonalist├│w litewskich, w 1904 r. w┼éadze carskie znios┼éy zakaz druk├│w w j─Özyku litewskim, co przyczyni┼éo si─Ö do dalszego rozwoju litewskiej antypolskiej propagandy. W nast─Öpnym roku, w wyniku rewolucji w Rosji i Kr├│lestwie Polskim (Kongres├│wce) i pod naporem masowych ┼╝─ůda┼ä car Miko┼éaj II og┼éosi┼é manifest przyznaj─ůce narodom zamieszkuj─ůcym Rosj─Ö wi─Öksze prawa narodowe, a wi─Öc tak┼╝e Litwinom. W├│wczas grupa nacjonalist├│w litewskich z J. Basanoviciusem na czele 22 X 1905 r. skierowa┼éa do premiera Rosji hr. Wittego memorandum maj─ůce by─ç deklaracj─ů praw historycznych narodu litewskiego w wielkim stylu. Domaga┼éo si─Ö ono dla Litwy „szerokiej autonomii z sejmem ustawodawczym w (rzekomo) starej stolicy Litwy w Wilnie” oraz lituanizacji obszar├│w, kt├│re nacjonali┼Ťci uwa┼╝ali za litewskie, chocia┼╝ na ich olbrzymich po┼éaciach nie by┼éo w og├│le Litwin├│w. „W uzasadnieniu tych postulat├│w J. Basanowicius powo┼éywa┼é si─Ö na ┼Ťci┼Ťle historyczne wzgl─Ödy, kt├│re same przez si─Ö, o ile nie wyra┼╝aj─ů si─Ö ┼╝ywo w stosunkach wsp├│┼éczesnych, ┼╝adnej podstawy do ┼╝─ůda┼ä politycznych nie stanowi─ů. Pomin─ůwszy ju┼╝ nieudoln─ů motywacj─Ö tego aktu, do┼Ť─ç wskaza─ç, ┼╝e zg┼éoszenie go przez wodz├│w nacjonalizmu litewskiego hr. Wittemu by┼éo r├│wnoznaczne z przyznaniem carskiej biurokracji roli s─Ödziego praw historycznych narodu litewskiego! Ra┼╝─ůcy by┼é rozd┼║wi─Ök tego kroku z dziejow─ů chwil─ů walki: wznoszono go czo┼éobitnie do caratu (z postulatem, aby car u┼╝ywa┼é tytu┼éu wielkiego ksi─Öcia litewskiego!) w momencie, kiedy ludy pa┼ästwa rosyjskiego, zwanego „┼╝andarmem Europy”, stawa┼éy do zbrojnej walki ze wsp├│lnym ciemi─Ö┼╝c─ů” (J. Ochma┼äski).
Od ko┼äca XIX w. rozpocz─ů┼é si─Ö litewski szturm na Wilno. W mie┼Ťcie zacz─Öli osiedla─ç si─Ö dzia┼éacze litewskiego odrodzenia narodowego, g┼é├│wnie przyw├│dcy polityczni oraz bardzo nieliczna m┼éoda i wychowana w duchu antypolskim inteligencja. By┼éo tego nie wi─Öcej jak do tysi─ůca os├│b, co w┼Ťr├│d oko┼éo 200 tysi─Öcy mieszka┼äc├│w miasta by┼éo kropl─ů w nielitewskim morzu. W odpowiedzi na starania Litwin├│w, w ostatnim dniu grudnia 1900 r. biskup wile┼äski Stefan Aleksander Zwierowicz przekaza┼é ma┼éy ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Miko┼éaja w Wilnie nielicznej litewskoj─Özycznej spo┼éeczno┼Ťci mieszkaj─ůcej w mie┼Ťcie. Od tego czasu i w dwudziestoleciu mi─Ödzywojennym ko┼Ťci├│┼é by┼é ┼Ťwi─ůtyni─ů litewsk─ů. By┼é to jedyny ko┼Ťci├│┼é w Wilnie, w kt├│rym po raz pierwszy od 1737 r. odbywa┼éy si─Ö kazania w j─Özyku litewskim. W mie┼Ťcie zacz─Ö┼éy ukazywa─ç si─Ö pisemka (ze wzgl─Ödu na ich ma┼éy nak┼éad i niskie loty) litewskie, w 1907 r. powsta┼éo szumnie brzmi─ůce i bez wi─Ökszego znaczenia Litewskie Towarzystwo Naukowe czy w 1911 r. Towarzystwo O┼Ťwiaty „Rytas”. Aby podkre┼Ťli─ç rzekome prawa Litwin├│w do Wilna i jego litewsko┼Ť─ç, zorganizowali w mie┼Ťcie 21-22 XI 1905 r. pod bokiem miejscowej w┼éadzy carskiej du┼╝y zjazd, nazwany przez Litwin├│w „Sejmem wile┼äskim”, na kt├│rym za┼╝─ůdano autonomii dla Litwy z sejmem w Wilnie, wprowadzenia j─Özyka litewskiego do szk├│┼é, urz─Öd├│w i wszystkich ko┼Ťcio┼é├│w na Litwie w celu wyeliminowania z nich j─Özyka polskiego. O autonomii i sejmie litewskim w Wilnie w┼éadze carskie nie chcia┼éy nawet dyskutowa─ç. Jednak genera┼é-gubernator wile┼äski A. Freze widz─ůc w tym korzy┼Ťci dla Rosji w jej walce z Polakami na Litwie wyda┼é rozporz─ůdzenie zezwalaj─ůce na wprowadzenie j─Özyka litewskiego do szk├│┼éek pocz─ůtkowych i do samorz─ůdu gminnego J. Ochma┼äski).
Większe swobody narodowe uzyskali także Polacy w Wilnie, Wileńszczyźnie i Litwie.
Po zgnieceniu Powstania Styczniowego 1863-64 na wszystkich ziemiach zaboru rosyjskiego, w┼éadze carskie prowadzi┼éy akcj─Ö rusyfikacyjn─ů i represje wobec ludno┼Ťci polskiej, szczeg├│lnie ostre na Kresach, gdzie nawet rozmowa mi─Ödzy Polakami w miejscach publicznych (w tym na ulicach) by┼éa zakazana i gdzie na si┼é─Ö pr├│bowano wprowadzi─ç j─Özyk rosyjski do polskich z charakteru ko┼Ťcio┼é├│w katolickich. Nawet wiernym modl─ůcym si─Ö pod Ostr─ů Bram─ů w Wilnie, nie wolno by┼éo odmawia─ç litanii po polsku; ksi─ůdz intonowa┼é je wi─Öc po ┼éacinie, a wierni powtarzali „ora pro nobis”. Na cerkwie zamieniono ko┼Ťcio┼éy katolickie: ┼Ťw. Kazimierza, Augustian├│w, Wizytek, Trynitarzy, ┼Ťw. Tr├│jcy, Franciszkan├│w. Zruszczono wszystkie szko┼éy (uniwersytet polski zamkni─Öto ju┼╝ w 1832 r. w ramach represji po Postaniu Listopadowym 1830-31), a nauczanie j─Özyka polskiego by┼éo surowo zakazane. Zlikwidowano pras─Ö polsk─ů (w 1864 r. zamkni─Öto ostatnie polskie pismo „Kurier Wile┼äski”, teatry (1864, w tym w Wilnie), wydano zakaz posiadania polskich czcionek w drukarniach (1865) i sprzeda┼╝y polskich ksi─ů┼╝ek (1866). Represje te zahamowa┼éy lub parali┼╝owa┼éy ca┼ékowicie rozw├│j polskiego ┼╝ycia narodowego i kulturalnego. Najwi─Ökszy od kilkuset lat i do lat 1832-1864 polski o┼Ťrodek kulturalny i naukowy na okupowanych przez Rosj─Ö Kresach – Wilno sta┼é si─Ö prawie ┼╝e pustyni─ů w sensie kulturalnym. Jednak miasto, pomimo du┼╝ego nap┼éywu ┼╗yd├│w i urz─Ödnik├│w rosyjskich oraz wojska, jak r├│wnie┼╝ administracyjnie prowadzonej rusyfikacji, zachowa┼éo sw├│j polski charakter. Wi─Ökszo┼Ť─ç jego mieszka┼äc├│w ci─ůgle stanowili Polacy (przeprowadzony przez niemieckich okupant├│w spis ludno┼Ťci w 1916 r., a wi─Öc po ucieczce przed Niemcami wielu Polak├│w z Wilna do Rosji i po mobilizacji do armii carskiej kilku tysi─Öcy wile┼äskich Polak├│w, wykaza┼é w Wilnie 54% Polak├│w, 41% ┼╗yd├│w, tylko 2,1% Litwin├│w oraz 2,9% Rosjan, Bia┼éorusin├│w, Niemc├│w i polskich Tatar├│w) i wystarczy┼éa tylko jedna iskra, aby w mie┼Ťcie nast─ůpi┼éo bujne odrodzenie polsko┼Ťci.
T─ů iskr─ů by┼éa wielka fala rewolucyjna, kt├│ra przesz┼éa przez Rosj─Ö w latach 1905-07. Re┼╝ym carski, aby utrzyma─ç si─Ö u w┼éadzy by┼é zmuszony do przeprowadzenia koniecznych reform konstytucyjnych. W marcu 1905 r. zapowiedziano zwo┼éanie Dumy (Parlamentu), 30 kwietnia car wyda┼é dekret tolerancyjny gwarantuj─ůcy swobody religijne, a 27 maja zapowiedziano zniesienie wszelkich ogranicze┼ä j─Özykowych. Dotyczy┼éo to tak┼╝e Polak├│w na wszystkich ziemiach zaboru rosyjskiego, a wi─Öc tak┼╝e i na Kresach. W Wilnie o┼╝ywi┼éo si─Ö ponownie polskie ┼╝ycie kulturalne i naukowe.
Jak pisze Andrzej Romanowski w swym artykule o odrodzeniu kultury polskiej w Wilnie w 1905 r., ju┼╝ w tym┼╝e roku zmieni┼é si─Ö wygl─ůd wile┼äskiej ulicy: pojawi┼éy si─Ö pierwsze szyldy polskie, pierwsze klepsydry w j─Özyku polskim na murach miasta, pierwsze polskie og┼éoszenia, mog┼éy by─ç nadawane polskie depesze. Polszczyzna rozbrzmiewa┼éa coraz cz─Ö┼Ťciej w miejscach publicznych, instytucje zacz─Ö┼éy jawnie obradowa─ç w j─Özyku polskim (zachowuj─ůc tylko wym├│g protoko┼éowania w j─Özyku rosyjskim). Polskie pie┼Ťni religijne ┼Ťpiewano ju┼╝ powszechnie poza ko┼Ťcio┼éami (np. na pogrzebach, r├│┼╝nych uroczysto┼Ťciach), a 29 kwietnia odby┼éy si─Ö pierwsze procesje Bo┼╝ego Cia┼éa. 9 i 10 czerwca 1905 r. odby┼éy si─Ö wolne wybory do rady miejskiej Wilna. Polacy uzyskali a┼╝ 46 mandat├│w na 64 (Rosjanie zdobyli 5 mandat├│w, pozosta┼ée ┼╗ydzi). Prezydentem miasta zosta┼é Micha┼é W─Ös┼éawski, zas┼éu┼╝ony dzia┼éacz polski. Zacz─Ö┼éy powstawa─ç polskie organizacje i stowarzyszenia, towarzystwa o┼Ťwiatowe, w 1906 r. powsta┼é wile┼äski „Sok├│┼é”. W 1905 r. rozpocz─Ö┼éa dzia┼éalno┼Ť─ç „Lutnia” – muzyczno-wokalne towarzystwo, kt├│re sta┼éo si─Ö z czasem jedn─ů z najbardziej charakterystycznych instytucji kulturalnych Wilna. Zakwit┼éo polskie ┼╝ycie teatralne (wyst─Öpy aktor├│w z innych miast polskich, zespo┼éy amatorskie), a 5 lipca 1905 r. odby┼éy si─Ö w Wilnie pierwsze od 45 lat wyst─Öpy zawodowego teatru polskiego, natomiast pierwszy sta┼éy zawodowy teatr polski wznowi┼é dzia┼éalno┼Ť─ç w 1906 r. pod dyrekcj─ů bardzo znanej aktorki polskiej Nuny (Marii) M┼éodziejowskiej. Jednocze┼Ťnie jesieni─ů 1905 r. Wilno do┼Ťwiadczy┼éo niespotykany od czterdziestu lat „najazd” artyst├│w polskich z Kongres├│wki (m.in. wyst─Öpowa┼éa tu Filharmonia Warszawska, warszawski Teatr Rozmaito┼Ťci). Wyst─Öpy odbywa┼éy si─Ö przy szczelnie wype┼énionych salach. Wilno zrzuci┼éo z siebie nalot kultury rosyjskiej i odnowi┼éo kontakty z Warszaw─ů, Krakowem i Lwowem. Nowa kawiarnia „Nadwilejska”, prowadzona przez Ann─Ö Bielat, zosta┼éa ostentacyjnie urz─ůdzona „w stylu warszawskim” i og┼éasza┼éa, ┼╝e posiada „wszystkie pisma polskie”.
Polakom przywr├│cono prawo wydawania prasy w j─Özyku polskim. I nie wielka ┼ü├│d┼║ czy Lublin lub inne du┼╝e miasto Kr├│lestwa Polskiego, ale w┼éa┼Ťnie Wilno sta┼éo si─Ö w najbli┼╝szych latach najwi─Ökszym po Warszawie w pa┼ästwie rosyjskim o┼Ťrodkiem prasy polskiej. W latach 1905-1914 ukazywa┼éo si─Ö w tym mie┼Ťcie ok. 80 tytu┼é├│w polskich pism informacyjnych, spo┼éeczno-politycznych, kulturalnych, fachowych, naukowych i religijnych; w latach 1905-08 ukazywa┼éo si─Ö 19 gazet polskich, a w latach 1911-13 by┼éo ich ju┼╝ 40. W┼Ťr├│d tych pism by┼éy dzienniki wydawane w r├│┼╝nych latach tego okresu: „Kurier Litewski”, „Kurier Wile┼äski”, „Dziennik Wile┼äski”, „Goniec Wile┼äski”, „Goniec Codzienny”, „Gazeta za 2 Grosze”, „Gazeta Codzienna” (dwa ostatnie dzienniki by┼éy katolickie). W 1909 r. powsta┼éa z inicjatywy Jerzego Jankowskiego grupa literacko-artystyczna „Banda” (w 1910 r. wyda┼éa tom ┼╗├│rawce). W tym okresie Litwini, z braku ludno┼Ťci litewskiej w mie┼Ťcie, wydawali w Wilnie zaledwie kilka pism, zazwyczaj 2-3 czasopisma w ka┼╝dym roku.
W Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie w 1914 r. dzia┼éa┼éo 70 polskich organizacji i towarzystw. W mie┼Ťcie z inicjatywy Franciszka Bohuszewicza i Alfonsa ┼╗ongo┼é┼éowicza powsta┼éa sie─ç tajnych polskich szk├│┼éek, za┼éo┼╝ono czytelni─Ö imienia Adama Mickiewicza, a w 1907 r. ksi─Ögarni─Ö ludow─ů, gdzie obowi─ůzywa┼éy specjalnie niskie ceny. Ca┼éo┼Ťci─ů prac kierowa┼éo zalegalizowane w 1907 r., po 15 latach od chwili powstania, towarzystwo „O┼Ťwiata”. Fundusze czerpano z dobrowolnych sk┼éadek spo┼éecze┼ästwa. W 1908 r. spo┼éecze┼ästwo polskie miasta Wilna rozpocz─Ö┼éo starania o uzyskanie zgody w┼éadz carskich na ponowne otwarcie Uniwersytetu Wile┼äskiego licz─ůc, ┼╝e z czasem stanie si─Ö on ponownie polsk─ů uczelni─ů. Sprzeciwili si─Ö jego powstaniu nie Litwini, kt├│rych g┼éos w tej sprawie w og├│le si─Ö nie liczy┼é, ale miejscowe ko┼éa rosyjskie, kt├│re uzna┼éy, ┼╝e uniwersytet b─Ödzie ostoj─ů polsko┼Ťci, a jego istnienie sprzeczne z interesem pa┼ästwa (H. Wisner). O powstaniu litewskiego uniwersytetu w Wilnie nie my┼Ťleli w├│wczas nawet Litwini, bo prawie nie by┼éo naukowc├│w litewskich, kt├│rzy mogliby w nim wyk┼éada─ç.
Dla sta┼éego teatru polskiego w latach 1912-14 zosta┼é wzniesiony du┼╝y budynek teatru polskiego, znany p├│┼║niej jako Teatr na Pohulance (od nazwy ulicy, na kt├│rej si─Ö znajdowa┼é). Zosta┼é wzniesiony z inicjatywy Hipolita Korwin-Milewskiego wed┼éug projektu polskich architekt├│w Aleksandra Parczewskiego i Wac┼éawa Michniewicza ze sk┼éadek spo┼éecze┼ästwa polskiego ├│wczesnego Wilna i ziemia┼ästwa polskiego. Budynek przekazany zosta┼é w┼éadzom miasta pod warunkiem, i┼╝ b─Öd─ů tu wyst─Öpowa─ç wy┼é─ůcznie teatry polskie. Za dyrekcji Nuny M┼éodziejowskiej (1906-10) by┼é on jednym z najambitniejszych teatr├│w polskich. M┼éodziejowska, kt├│ra troszczy┼éa si─Ö o teatr jak o w┼éasne dziecko, przeznaczaj─ůc na jego utrzymanie lwi─ů cz─Ö┼Ť─ç rodzinnego maj─ůtku, wystawi┼éa m.in. „Dziady” A. Mickiewicza w inscenizacji S. Wyspia┼äskiego (1906), „S─Ödzi├│w” (prapremiera) i „Wesele” Wyspia┼äskiego (1907) oraz „Lill─Ö Wened─Ö” J. S┼éowackiego (1909) ze scenografi─ů F. Ruszczyca, kt├│rego zaprosi┼éa do sta┼éej wsp├│┼épracy. Jednocze┼Ťnie zacz─ů┼é si─Ö rozwija─ç amatorski ruch teatralny dzi─Öki powsta┼éemu w 1906 r. za spraw─ů J├│zefa Montwi┼é┼éa towarzystwu „Lutnia Wile┼äska” (sekcj─ů literacko-dramatyczn─ů kierowa┼é Z. ┼Ümia┼éowski). „Lutnia” organizowa┼éa tzw. wieczory s┼éowa, ┼é─ůcz─ůce przedstawienia z prelekcjami o literaturze (w 1916 r. zesp├│┼é zosta┼é przekszta┼écony w teatr zawodowy, w kt├│rym odrodzi┼éa si─Ö i kwit┼éa na ziemiach polskich operetka, zepchni─Öta w Warszawie na tor boczny przez teatrzyki kabaretowe. „Lutnia” posiada┼éa tak┼╝e znaczn─ů – licz─ůc─ů ok. 5000 tom├│w bibliotek─Ö, g┼é├│wnie dzie┼é polskich. Od 1907 r. dzia┼éa┼éo w Wilnie Towarzystwo Popierania Polskiej Sztuki Scenicznej. To g┼é├│wnie za jego przyczyn─ů teatry wile┼äskie do 1939 r. mia┼éy po Warszawie najwi─Öksz─ů ilo┼Ť─ç sprzedawanych bilet├│w na przedstawienia. Np. w 1935 roku sprzedano bilet├│w teatralnych w Warszawie 1 983 000, w Wilnie 719 000, ┼üodzi 376 000, Krakowie 314 000, Lwowie 183 000 i w Poznaniu 163 000.
W 1907 r. powsta┼éo w Wilnie polskie Towarzystwo Przyjaci├│┼é Nauk, skupiaj─ůce pracownik├│w naukowych, historyk├│w i mi┼éo┼Ťnik├│w nauki, a tak┼╝e pisarzy i dzia┼éaczy o┼Ťwiatowych. Odezw─Ö w sprawie powo┼éania Towarzystwa podpisali: L. Abramowicz, A. Parczewski, E. Orzeszkowa, J. H┼éasko, J. Jankowski, J. Montwi┼é┼é, W. Putkamer, W. Tyszkiewicz oraz W. Zahorski. Towarzystwo wydawa┼éo „Roczniki Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk”, a pod jego patronatem ukazywa┼éo si─Ö pismo naukowe „Kwartalnik Litewski”. W latach 1919-39 by┼éa to powa┼╝na polska instytucja naukowa. Jednocze┼Ťnie z Towarzystwem Przyjaci├│┼é Nauk, czyli w 1907 roku, rozpocz─Ö┼éo dzia┼éalno┼Ť─ç Wile┼äskie Towarzystwo Muzeum Nauki i Sztuki, a w 1912 r. zosta┼éa za┼éo┼╝ona w Wilnie z inicjatywy Tadeusza Wr├│blewskiego i w oparciu o jego bardzo bogaty i bezcenny ksi─Ögozbi├│r – pe┼éen cennych polonik├│w Biblioteka im. Eustachego i Emilii Wr├│blewskich, kt├│ra w 1926 roku zosta┼éa Pa┼ästwow─ů Bibliotek─ů im. Eustachego i Emilii Wr├│blewskich w Wilnie. Rozwin─Ö┼éa si─Ö polska dzia┼éalno┼Ť─ç o┼Ťwiatowa. Powsta┼éy polskie szko┼éy prywatne. Powsta┼éo tak┼╝e stowarzyszenie „O┼Ťwiata”, a Emma Dmochowska (1864-1919) organizowa┼éa kursy dla nauczycieli ludowych. W 1905 r. po raz pierwszy od 1863 r. wysz┼éa procesja na Bo┼╝e Cia┼éo z polsk─ů pie┼Ťni─ů, kt├│r─ů intonowa┼éo tysi─ůce wiernych. Jak grzyby po deszczu powstawa┼éy polskie stowarzyszenia spo┼éeczne, kulturalne i religijne, w┼é─ůcznie z „Soko┼éem”. O┼╝ywi┼éa si─Ö jawna polska dzia┼éalno┼Ť─ç polityczna. Du┼╝ym poparciem Polak├│w cieszy┼éa si─Ö Narodowa Demokracja (endecja). Dzia┼éa┼éy w Wilnie tak┼╝e organizacje socjalistyczne, wraz z J├│zefem Pi┼ésudskim – synem ziemi wile┼äskiej, a tak┼╝e demokraci i krajowcy. Wilnianie czekali na upadek Rosji i
odrodzenie si─Ö pa┼ästwa polskiego z Wilnem w jego granicach. Natomiast nacjonali┼Ťci litewscy marzyli o Wilnie jako stolicy wolnej Litwy.
W sierpniu 1914 r. wybuch┼éa I wojna ┼Ťwiatowa. We wrze┼Ťniu 1915 r. wojska niemieckie zaj─Ö┼éy Wilno, ko┼äcz─ůc 120-letni─ů rosyjsk─ů okupacj─Ö miasta. Niemcy zwalczaj─ůc mo┼╝liwo┼Ť─ç odrodzenia si─Ö pa┼ästwa polskiego w wyniku tej wojny, wspiera┼éy wrogo nastawionych do Polski i Polak├│w Litwin├│w. Rozpocz─ů┼é si─Ö polsko-litewski b├│j o Wilno, spot─Ögowany powstaniem w 1918 r. osobnych pa┼ästw – polskiego i litewskiego.


Niemcy twórcami współczesnego państwa litewskiego


Dop├│ki Litwa by┼éa pod okupacj─ů carskiej Rosji (do 1915 r.) wr─Öcz zoologiczna nienawi┼Ť─ç do Polak├│w i polsko┼Ťci na Litwie chocia┼╝ przynosi┼éa szkody tamtejszej spo┼éeczno┼Ťci polskiej, nie stanowi┼éa jednak ┼Ťmiertelnego zagro┼╝enia dla nich i jej istnienia. Takim si─Ö sta┼éa, kiedy w 1918 r. z olbrzymi─ů pomoc─ů Niemiec powsta┼éa niepodleg┼éa Litwa rz─ůdzona przez skrajnie antypolskich nacjonalist├│w – antypolskich rasist├│w, a przy tym skrajnych germanofil├│w. Tu ma┼éa dygresja zwi─ůzana z pytaniem: jak to si─Ö sta┼éo, ┼╝e ma┼éa grupka nacjonalist├│w i germanofil├│w litewskich obj─Ö┼éa i utrwali┼éa sw─ů w┼éadz─Ö na Litwie w latach 1918-1919? – Z historii wsp├│┼éczesnej Polski wiadomo, ┼╝e 1944 r. du┼╝e obszary Polski okupowanej dotychczas przez Niemcy, zaj─Ö┼éa sowiecka Armia Czerwona i tylko i wy┼é─ůcznie z pomoc─ů jej bagnet├│w, a z rozkazu Stalina w┼éadz─Ö w kraju obj─Ö┼éa i utrwali┼éa ma┼éa grupa komunist├│w polskich i ┼╝ydowskich, kt├│ra nie mia┼éa poparcia narodu polskiego. By┼éa to powt├│rka z wcze┼Ťniejszej historii Europy, rozegranej na Litwie w latach 1918-1919.
W sierpniu 1914 r. wybuch┼éa I wojna ┼Ťwiatowa, m.in. wojna mi─Ödzy Niemcami i Rosj─ů. Zaraz po jej wybuchu nacjonali┼Ťci litewscy stan─Öli na gruncie pa┼ästwowo┼Ťci rosyjskiej. Ich przedstawiciel w rosyjskiej Dumie Marcin Iczas uzna┼é wojn─Ö t─Ö za ┼Ťwi─Öt─ů, wezwa┼é do nowego Grunwaldu pod przewodnictwem Rosji i wyrazi┼é nadziej─Ö, ┼╝e przyniesie ona zjednoczenie Litwin├│w pod ber┼éem rosyjskim. Po wybuchu wojny Rosjanie chc─ůc pozyska─ç dla swej sprawy Polak├│w i Litwin├│w zdecydowali si─Ö na drobne ust─Öpstwa, m.in. na powstanie w Wilnie Komitetu Obywatelskiego dla wspierania ofiar wojny, kt├│rego przewodnicz─ůcym zosta┼é Polak Stanis┼éaw Kongowicki, wiceprzewodnicz─ůcym Litwin Jonas Vileisis. Wchodzili do niego obok Polak├│w przedstawiciele mniejszo┼Ťci litewskiej, bia┼éoruskiej i ┼╝ydowskiej. Przed samym opuszczeniem miasta w┼éadze rosyjskie przekaza┼éy Komitetowi funkcje zarz─ůdu miasta. Po kilku miesi─ůcach – za okupacji niemieckiej Wilna Litwini wycofali si─Ö z komitetu, doprowadzaj─ůc tym samym do jego upadku. Po pokonaniu wojsk rosyjskich latem 1915 r. Litw─Ö zaj─Ö┼éy wojska niemieckie, kt├│re okupowa┼éy kraj do po┼éowy 1919 r., co wprowadzi┼éo Litwin├│w w bezpo┼Ťredni kontakt z polityk─ů niemieck─ů. Kiedy 2 X 1915 r. do Wilna wkroczy┼éy wojska niemieckie, ich dow├│dca, pu┼ékownik hr. von Pfeil (Bawarczyk) wyda┼é do ludno┼Ťci miasta tr├│jj─Özyczn─ů: niemiecko-polsko-rosyjsk─ů odezw─Ö (zwr├│─çmy uwag─Ö na fakt, ┼╝e odezwa nie by┼éa wydana r├│wnie┼╝ po litewsku) do ludno┼Ťci „polskiego miasta Wilna,… tego s┼éawetnego i pe┼énego tradycji grodu”, kt├│ry „by┼é zawsze per┼é─ů w s┼éawnym Kr├│lestwie Polskim”. Odezw─Ö ko┼äczy┼éa inwokacja: „Niech B├│g b┼éogos┼éawi Polsk─Ö” (Kazimierz Okulicz Brzask, dzie┼ä i zmierzch na ziemiach Litwy historycznej w: Pami─Ötnik wile┼äski Londyn 1972; M. Ka┼éuski Polskie Wilno 1919-1939 Toru┼ä 2019). Jednak plany niemieckie odno┼Ťnie Litwy zapowiada┼éy walk─Ö z Polakami tak┼╝e i na tej ziemi.
Niemcy wierz─ůc, ┼╝e pokonaj─ů Rosj─Ö i zajm─ů Litw─ů, Bia┼éoru┼Ť i ┼üotw─Ö ju┼╝ 15 III 1915 r. utworzy┼éy Litewski Zarz─ůd Wojskowy, na kt├│rego czele stan─ů┼é ksi─ů┼╝─Ö Franciszek Isenburg-Birstein, podlegaj─ůcy zarz─ůdowi Ober-Ostu (obszaru okupowanego przez Rzesz─Ö Niemieck─ů na Wschodzie) z marsza┼ékiem Paulem Hindenburgiem i jego szefem sztabu Erichem Ludendorffem, a od marca 1916 r. kwatermistrz generalny. Niebawem utworzono Niemiecki Zarz─ůd Wojskowy Litwy i Kurlandii (Milit├Ąrverwaltung Litauen-Kurland), obejmuj─ůcy pi─Ö─ç okr─Ög├│w: Litwa, Suwa┼éki, Wilno, Grodno i Bia┼éystok. Propolski gest gen. Von Pfeila zast─ůpi┼éa wkr├│tce antypolska polityka Ludendorffa, kt├│remu zacz─Ö┼éy podlega─ç sprawy etniczne na okupowanej Litwie i ziemiach o┼Ťciennych. Ludendorff chc─ůc zapozna─ç si─Ö ze sk┼éadem etnicznym ludno┼Ťci na zarz─ůdzanym przez siebie terenie (okr─Ögi: Kowno, Wilno, Grodno), zarz─ůdzi┼é przeprowadzenie w marcu 1916 r. spisu ludno┼Ťci. Spis wykaza┼é, ┼╝e w okr─Ögach tych Polacy stanowili od 7% (okr─Ög Kowno) do 55% og├│┼éu ludno┼Ťci. W mie┼Ťcie Wilnie spis wykaza┼é: 50,15% Polak├│w, 43,5% ┼╗yd├│w, 2,6% Litwin├│w, 1,36% Bia┼éorusin├│w, reszt─Ö stanowili Rosjanie, Niemcy i inni. Litwini i Bia┼éorusini zakwestionowali wyniki tego spisu. Przeprowadzony powt├│rnie spis w listopadzie 1916 r. pod kontrol─ů Litwin├│w wykaza┼é liczb─Ö Polak├│w o kilka procent wy┼╝sz─ů. Rezultaty spis├│w uderzy┼éy Niemiecki Zarz─ůd Wojskowy jak obuch po g┼éowie. Uznano je za tajne i schowano pod kluczem. Po wojnie znaleziono je w tajnym sprawozdaniu Zarz─ůdu Wojskowego za rok 1916 (K. Okulicz). Niemcy (Ober-Ost) po dokonaniu spisu ludno┼Ťci zrozumieli, ┼╝e w okr─Ögach Kowno, Wilno i Grodno rz─ůdzi─ç skutecznie przeciwko Polakom lub bez nich nie mo┼╝na, co stwierdzi┼é szef okr─Ögu wile┼äskiego von Beckerth w memoriale wys┼éanym do dow├│dztwa Ober-Ostu. Popad┼é za to w nie┼éask─Ö u Ludendorffa. Nast─Öpc─ů jego zosta┼é arystokrata i polako┼╝erca pruski, ks. Insenburg Birstein, kt├│ry w okr─Ögu wile┼äskim zas┼éu┼╝y┼é sobie na powszechn─ů nienawi┼Ť─ç. Niemcy bowiem widz─ůc polsk─ů przewag─Ö ludno┼Ťciow─ů oraz wielkie wp┼éywy polskie w gospodarce i kulturze na tym terenie postanowili podda─ç Polak├│w i kraj nies┼éychanie brutalnej gospodarczej eksploatacji, jak r├│wnie┼╝ przyst─ůpili do zwalczania tu wp┼éyw├│w polskich i przeciwstawiania Litwin├│w Polakom (J. Ochma┼äski).
Faktyczny kierownik polityki niemieckiej na Litwie, gen. Ludendorff, uwa┼╝a┼é te trzy okr─Ögi wraz z granicz─ůc─ů z Litw─ů Kurlandi─ů (┼üotwa) za przysz┼é─ů zdobycz wojenn─ů Niemiec, zarazem za jedno z ogniw ┼éa┼äcucha, kt├│rym wed┼éug jego wyra┼╝ania miano „zd┼éawi─ç” (abschnueren) Polsk─Ö. Zgodnie z jego rozkazem miano na tych terenach zwalcza─ç wp┼éywy polskie przez przeciwstawianie im oraz popieranie innych narodowo┼Ťci: Litwin├│w, Bia┼éorusin├│w i ┼╗yd├│w. Pod koniec 1915 r. niemiecki Auswaertiges Ant, za rad─ů pos┼éa niemieckiego w Bernie (Szwajcaria) von Romberga, pozyska┼é do s┼éu┼╝by jako agenta na Zachodzie (Francja, Anglia) mieszkaj─ůcego w Szwajcarii znanego litewskiego dzia┼éacza niepodleg┼éo┼Ťciowego Juozasa Gabrysa-Par┼íaitisa z jego pismem „Pro Lituania” (w j─Özyku francuskim i angielskim). „Pro Lituania” zwalcza┼éa polsk─ů ide─Ö federacji polsko-litewsko-bia┼éoruskiej – zwi─ůzku narod├│w wsp├│┼épracuj─ůcych ze sob─ů swobodnie w dziedzinie tw├│rczo┼Ťci, kultury i obrony jako imperialistyczny pomys┼é polski, przedstawiaj─ůc Polak├│w jako o┼Ťmiornic─Ö usi┼éuj─ůc─ů zadusi─ç Litwin├│w i Rusin├│w swoimi mackami. Gabrys pozyska┼é dla swojej propagandy szereg polityk├│w francuskich i angielskich (K. Okulicz). Niemcy obawia┼éy si─Ö ponownego sojuszu polsko-litewskiego, kt├│ry przekre┼Ťli┼éby ich plan przy┼é─ůczenia tych ziem po wojnie do Niemiec. Szef sztabu Ober-Ostu gen. Max Hoffman na konferencji w Bingen odbytej po pokojowej rezolucji Reichstagu z 19 lipca 1917 r. powiedzia┼é: „Porozumienie (Ausgleich) polsko-litewskie by┼éoby nieszcz─Ö┼Ťciem dla Niemiec. Litwini musz─ů by─ç naszymi sprzymierze┼äcami w walce przeciwko polszczy┼║nie (Polentum)” (K. Okulicz). Natomiast Hoffman do swego planu wci─ůgn─ů┼é wszystkich wrog├│w Polski w┼Ťr├│d miejscowych Litwin├│w i dzia┼éaj─ůcych w Szwajcarii polityk├│w litewskich, a tak┼╝e zgermanizowanych Litwin├│w z Prus Wschodnich. W marcu 1917 r. wyodr─Öbniono z Ober-Ostu okr─Ögi kowie┼äski (etnicznie w wi─Ökszo┼Ťci litewski) i wile┼äski (w wi─Ökszo┼Ťci etnicznie polski) tworz─ůc Militarverwaltung Litauen z siedzib─ů w Wilnie i niemieckim ksi─Öciem Franzem Inseburgiem-Birsteinem na czele. W skrystalizowanych ju┼╝ planach niemieckich le┼╝a┼éo albo wcielenie tych ziem do Rzeszy i skolonizowanie ich przez Niemc├│w (przyst─ůpili do realizacji tego planu w czasie hitlerowskiej okupacji Litwy), albo uczynienie z nich p├│┼ékolonialnego pa┼ästewka litewskiego ca┼ékowicie zale┼╝nego od Niemiec, b─Öd─ůcego przeciwwag─ů wobec Polski, a zarazem pomostem mi─Ödzy Niemcami a Rosj─ů. W realizacji tego drugiego planu znale┼║li kolaborant├│w w┼Ťr├│d nacjonalist├│w litewskich – dotychczasowych wiernych s┼éug Petersburga w walce z Polakami i polsko┼Ťci─ů na Litwie (A. Smetona, J. Saulys, S. Kairys, M. Birziska, J. Basanovicius, J. Staugaitis, bp P. Karevicius i inni). W├│wczas po stronie polskiej by┼é popularny wierszyk pt. „Litwin o sobie”: „Moja rola dzisiaj taka/┼╗e na smyczy u Prusaka/Zawsze na jego komend─Ö /Na Polsk─Ö wymy┼Ťla─ç b─Öd─Ö”.
Zwyci─Östwo Niemiec w wojnie nie by┼éo pewne, a w wyniku rewolucji 15 marca 1917 r. zosta┼é zmuszony do abdykacji car Rosji Miko┼éaj II i Rosja zosta┼éa „demokratyczn─ů” republik─ů. Niemcy obawiaj─ůc si─Ö, ┼╝e Litwini postawi─ů na Rosj─Ö, kt├│ra jako pa┼ästwo demokratyczne powinna przyzna─ç Litwie autonomi─Ö, po d┼éugich targach z nacjonalistami litewskimi wyrazili w├│wczas zgod─Ö na utworzenie 18 wrze┼Ťnia 1917 r. przez litewskich nacjonalist├│w-germanofil├│w Litewskiej Rady Pa┼ästwowej – Taryby (ostatecznie ukonstytuowa┼éa si─Ö 23 listopada 1917), z┼éo┼╝onej z 20 os├│b z Antanasem Smeton─ů na czele, kt├│ra pod ca┼ékowit─ů kontrol─ů niemieck─ů sprawowa┼éa w┼éadz─Ö na Litwie do maja 1920 r. Rosyjski Rz─ůd Tymczasowy zosta┼é obalony 7 listopada 1917 r. przez rewolucj─Ö bolszewick─ů. Lenin podpisa┼é dekret anuluj─ůcy uk┼éady rozbiorowe Polski i uzna┼é prawo narodu polskiego do zjednoczenia i niepodleg┼éo┼Ťci. Niemcy chcia┼éy koniecznie zachowa─ç Litw─Ö dla siebie. Dlatego Berlin wraz z nacjonalistami litewskimi urz─ůdzili w├│wczas dwie polityczne farsy: Taryba z inspiracji Berlina 11 grudnia 1917 r. powzi─Ö┼éa zasadniczej wagi uchwa┼é─Ö, mianowicie proklamowa┼éa przywr├│cenie samodzielnego pa┼ästwa litewskiego ze stolic─ů w Wilnie (z inspiracji niemieckiej by┼éo to pierwsze oficjalne powi─ůzanie Wilna z powstaj─ůcym pa┼ästwem litewskim) oraz zerwanie unii z Polsk─ů, natomiast 16 lutego 1918 r. proklamowa┼éa „niepodleg┼éo┼Ť─ç” Litwy. Rosja bolszewicka 3 marca 1918 r. zawar┼éa z Niemcami traktat pokojowy, w kt├│rym zrzek┼éa si─Ö formalnie terytorium Polski, Litwy i Kurlandii okupowane przez Niemcy. Otwiera┼éo to Niemcom drog─Ö do zrealizowania na tym terenie swojej koncepcji pa┼ästewek buforowych. Utworzenie pa┼ästwa litewskiego mia┼éo si─Ö dokona─ç w oparciu o Niemcy, z kt├│rymi Taryba pragn─Ö┼éa wej┼Ť─ç w „wieczysty trwa┼éy stosunek sprzymierze┼äczy”. W praktyce oznaczy┼éo to zerwanie kilkuwiekowego zwi─ůzku z Polsk─ů i oddanie si─Ö pod protektorat Niemiec. Protektorat ten wyobra┼╝a┼é sobie Ludendorff w formie unii personalnej Litwy z Prusami (cz─Ö┼Ť─ç Niemiec), przez co sta┼éaby si─Ö ona ca┼ékowicie domen─ů rz─ůdz─ůcej w Niemczech dynastii Hohenzollner├│w. Zgodnie z tym planem cesarz Wilhelm II pismem z 23 marca 1918 r. uzna┼é Litw─Ö jako „pa┼ästwo wolne i niezale┼╝ne” i przyrzek┼é zapewni─ç mu przy jego budowie pomoc i opiek─Ö. Jednak Litw─ů w dalszym ci─ůgu rz─ůdzili ca┼ékowicie Niemcy. 4 lipca 1918 r. powsta┼éa zale┼╝na od Niemiec monarchia pod nazw─ů Kr├│lestwo Litwy (Lietuvos Karalystė), obejmuj─ůca swym zasi─Ögiem okr─Ög Litwa Ober-Ost, a kr├│lem zosta┼é og┼éoszony przez Taryb─Ö ksi─ů┼╝─Ö Urachu (Niemcy) Wilhelm Karl von Urach pod imieniem Mendoga II (11 lipca przyj─ů┼é wyb├│r), kt├│ry nie m├│wi┼é po litewsku i nigdy r├│wnie┼╝ nie przyjecha┼é na Litw─Ö. Jak pisze Kazimierz Okulicz: Groteskowa by┼éa nag┼éa wolta z┼éamanego zbli┼╝aj─ůc─ů si─Ö milowymi krokami militarn─ů kl─Ösk─ů (Niemiec) i nowymi wydarzeniami w sprawie litewskiej gen. Ludendorffa, kt├│ry zapytany przez ministra spraw zagranicznych von Hintze co s─ůdzi o plebiscycie w Ober-Ost na temat Polska czy Litwa, odpowiedzia┼é 31 sierpnia 1918 r.: odda─ç Polsce od razu, bez plebiscytu, bo to mo┼╝e stworzy─ç (dla Niemiec) niedogodny precedens. ┼Üwiadczy to dobitnie o tym, ┼╝e Niemcy bardzo dobrze zdawali sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e Wilno jest polskie i przez to nie mo┼╝e by─ç litewskie. Kiedy prezes Taryby Antanas Smetona dowiedzia┼é si─Ö o projektach niemieckich oddania Wilna Polsce zabiega┼é w Berlinie o ich zaniechanie. Koniunktura dla Litwin├│w by┼éa dogodna, bo do rz─ůdu ks. Maxa Bade┼äskiego wszed┼é przyw├│dca niemieckiej katolickiej partii Centrum Matthias Erzberger, protektor Taryby. Mia┼é on inne rozwi─ůzanie sprawy litewskiej zespolonej z Niemcami. Przewiduj─ůc kl─Ösk─Ö Niemiec, a chc─ůc je ratowa─ç za rozp─Ötanie wojny, w lipcu 1917 r. by┼é autorem Rezolucji Pokoju, przyj─Ötej przez Reichstag, a b─Öd─ůcej wezwaniem do zako┼äczenia wojny bez aneksji i kontrybucji. Jednak z podleg┼éej Niemcom Litwie nie chcia┼é rezygnowa─ç. Udaj─ůc jej przyjaciela otacza┼é j─ů i polityk├│w litewskich szczeg├│ln─ů uwag─ů, broni┼é j─ů nawet przed wyzyskiem okupacyjnym Ober-Ostu i przez to sta┼é si─Ö g┼é├│wnym obok Naczelnej Komendy Ober-Ostu tw├│rc─ů „pa┼ästwa” litewskiego, kt├│remu pomaga┼é stan─ů─ç na nogi tak┼╝e w latach 1919-20 jako minister republika┼äskiego rz─ůdu niemieckiego. Jako katolik i wr├│g Prus by┼é on niech─Ötny usadowieniu si─Ö Hohenzollner├│w na tronie litewskim i pragn─ů┼é widzie─ç nim przedstawiciela kt├│rej┼Ť z niemieckich dynastii katolickich. Za jego spraw─ů Taryba og┼éosi┼éa Litw─Ö kr├│lestwem, a 4 lipca 1918 r. w tajemnicy przed rz─ůdem niemieckim proklamowa┼éa ksi─Öcia Wilhelma Uracha kr├│lem Litwy pod imieniem Mendog II. Wilhelm Urach nie zd─ů┼╝y┼é obj─ů─ç tronu litewskiego z powodu przegranej przez Niemcy wojny i upadku Cesarstwa Niemieckiego. Jednak przemo┼╝n─ů w┼éadz─Ö na Litwie nadal sprawowali Niemcy do 1920 r. W po┼éowie pa┼║dziernika 1918 r. rz─ůd niemiecki, po d┼éugiej dyskusji, postanowi┼é podporz─ůdkowa─ç wojskow─ů administracj─Ö niemieckiemu komisarzowi generalnemu, kt├│ry przeka┼╝e j─ů w stosownej chwili Litwinom. Wilno mia┼éo pozosta─ç stolic─ů Litwy dla zachowania d┼éugowieczno┼Ťci konfliktu polsko-litewskiego, b─Öd─ůcego na r─Ök─Ö Niemcom (prof. Wiktor Sukiennicki). 20 pa┼║dziernika 1918 r. premier ks. Max Bade┼äski o┼Ťwiadczy┼é Smetonie, ┼╝e Niemcy wyra┼╝aj─ů zgod─Ö na uchwalenie przez Litwin├│w konstytucji i uregulowanie stosunk├│w z s─ůsiadami, ale nie b─Ödzie wyznacza┼é granicy polsko-litewskiej. 2 listopada 1918 r. Taryba uchwali┼éa tymczasow─ů konstytucj─Ö, na mocy kt├│rej zosta┼éa jedynym organem ustawodawczym, a jej Prezydium przej─Ö┼éo najwy┼╝sz─ů w┼éadz─Ö wykonawcz─ů. Jednocze┼Ťnie Taryba zdetronizowa┼éa kr├│la Litwy Mendoga II w zwi─ůzku z wprowadzeniem na Litwie ustroju republika┼äskiego. Z chwil─ů poddania si─Ö na froncie zachodnim 11 listopada 1918 r. Niemcy zgodzili si─Ö na utworzenie suwerennego rz─ůdu litewskiego z siedzib─ů w polskim Wilnie (Wikipedia), na kt├│rego czele stan─ů┼é nacjonalista Augustyn Voldemaras. Decyzja rz─ůdu niemieckiego oddania Wilna Litwie wzburzy┼éa ludno┼Ť─ç miasta. „Wyrazi┼éo si─Ö to w kilkudziesi─Öciotysi─Öcznym pochodzie w niedziel─Ö 20 pa┼║dziernika 1918 r. ze sztandarami i transparentami, z udzia┼éem umundurowanych wojskowych i oddzia┼é├│w Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), maszeruj─ůcych w szyku bojowym i spotkanych na placu Katedralnym strza┼éami milicji niemieckiej. Og├│lne wra┼╝enie demonstracji by┼éo olbrzymie, zar├│wno w ca┼éym kraju jak i w interesuj─ůcych si─Ö nim wielkich centrach politycznych” (K. Okulicz). Demonstracja ta pokaza┼éa do kogo nale┼╝y miasto. Litwini w podzi─Öce Niemcom za Wilno mogliby zmobilizowa─ç najwy┼╝ej kilkaset os├│b. Chocia┼╝ plany tak Ludendorffa jak i Erzeberga odno┼Ťnie Litwy nie zosta┼éy zrealizowane, pozosta┼é owoc ich dzia┼éalno┼Ťci – antypolska Litwa Kowie┼äska (Litwa Encyklopedia Gutenberga, Warszawa 1933). Odeszli z Litwy Ludendorff jak i Erzeberg jednak osoba, kt├│ra ich zast─ůpi┼éa – dr Ludwig Zimmerle jako pe┼énomocny komisarz niemiecki w Kownie wsp├│┼érz─ůdz─ůcy z rz─ůdem litewskim Litw─ů tak samo jak jego dwaj poprzednicy reprezentowa┼é te same cele odno┼Ťnie Litwy, czyli podporz─ůdkowania jej Niemcom i prowadzenie przez ni─ů antypolskiej polityki. W lutym 1919 r. pisa┼é z Kowna do niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych: „Jak tylko mo┼╝na, nale┼╝y popiera─ç antypolskie, nacjonalistyczne d─ů┼╝enia Litwin├│w nawet w skromnej skali, dotycz─ůcej budowy ich pa┼ästwa” (K. Okulicz). Dlatego stacjonuj─ůce na Litwie do 2. po┼éowy 1919 r. wojska niemieckie zadba┼éy o ugruntowanie w┼éadzy na Litwie Kowie┼äskiej przez swoich germanofilskich i polako┼╝erczych nacjonalist├│w litewskich, chocia┼╝ w├│wczas wi─Ökszo┼Ť─ç spo┼éecze┼ästwa litewskiego nie chcia┼éa zerwania unii z Polsk─ů. Okupacyjne wojska niemieckie wsp├│┼éuczestniczy┼éy r├│wnie┼╝ w tworzeniu i uzbrojeniu wojska litewskiego do walki z Polakami. Nawet po opuszczeniu Litwy przez wojska niemieckie niemieccy doradcy wojskowi ci─ůgle brali udzia┼é w rozwoju armii litewskiej. Udzia┼é Niemiec i wojska niemieckiego w ugruntowaniu w┼éadzy na Litwie Kowie┼äskiej przez nacjonalist├│w litewskich w latach 1918/19 i utworzeniu armii litewskiej do walki z Polsk─ů jest bezsprzeczny – by┼é decyduj─ůcy. Jednak w procesie tym r├│wnie wielk─ů rol─Ö odegrali nacjonalistycznie i antypolsko nastawieni ksi─Ö┼╝a litewscy. To g┼é├│wnie ich zas┼éug─ů by┼éo utworzenie lokalnej administracji litewskiej z┼éo┼╝onej z nacjonalist├│w litewskich wytypowanych i wspieranych przez nich. Ale i ich dzia┼éalno┼Ť─ç by┼éa r├│wnie┼╝ pod kontrol─ů niemieck─ů jak i przez germanofilskiego i antypolskiego nuncjusza apostolskiego w Bawarii w latach 1917-25 Eugenio Pacelli, p├│┼║niejszego papie┼╝a Piusa XII.
W wyniku rewolucji 7 listopada 1917 r. (tzw. rewolucja pa┼║dziernikowa) w┼éadz─Ö w Rosji przejmuj─ů bolszewicy, kierowani przez W┼éodzimierza Lenina. Wspiera┼éy j─ů Niemcy poprzez niemieckie tajne s┼éu┼╝by, kt├│re zainwestowa┼éy w parti─Ö bolszewick─ů wielkie pieni─ůdze. Zaraz po obj─Öciu w┼éadzy Lenin podpisuje dekret anuluj─ůcy uk┼éady rozbiorowe Polski i uznaje prawo narodu polskiego do zjednoczenia i niepodleg┼éo┼Ťci. W dekrecie tym nie m├│wi nic o Litwie i Litwinach. Dekret Lenina by┼é jednak niczym innym jak ┼Ťwistkiem papieru. Bowiem pragnieniem Rosji bolszewickiej by┼éo ponowne przy┼é─ůczenie Polski (i Litwy) do pa┼ästwa czerwonych car├│w. Od d┼éu┼╝szego czasu w Rosji i w armii rosyjskiej narasta┼éo zm─Öczenie prowadzon─ů wojn─ů z Niemcami i wspieraj─ůcymi ich Austriakami (I wojna ┼Ťwiatowa). Dlatego jednym ze sztandarowych postulat├│w bolszewik├│w, przed rewolucj─ů pa┼║dziernikowej, by┼éo podpisanie separatystycznego pokoju z Niemcami, czyli wycofanie Rosji z I wojny ┼Ťwiatowej, wbrew zobowi─ůzaniom wobec Ententy. Rosj─Ö ogarn─Ö┼éa wyj─ůtkowo krwawa wojna domowa i Lenin uwa┼╝a┼é, ┼╝e ustanowienie pokoju z pa┼ästwami centralnymi wp┼éynie na trwa┼ée przej─Öcie w┼éadzy w Rosji przez bolszewik├│w. 3 marca 1918 r. w Brze┼Ťciu nad Bugiem zosta┼é zawarty pok├│j pomi─Ödzy Rosja bolszewick─ů a Niemcami i Austri─ů. Jednak za cen─Ö tego pokoju Lenin by┼é zmuszony odda─ç Niemcom ogromne tereny dawnego Imperium Rosyjskiego, m.in. ca┼é─ů Litw─Ö i zachodni─ů Bia┼éoru┼Ť a┼╝ po Mi┼äsk. Lenin wyprowadzaj─ůc Rosj─Ö z wojny, umo┼╝liwi┼é tym samym Niemcom przerzuci─ç setki tysi─Öcy ┼╝o┼énierzy na front zachodni (Francja-Belgia). Nic to jednak Niemcom nie pomog┼éo. Ententa antyniemiecka wsparta przez wojska ameryka┼äskie zmusi┼éa 11 listopada 1918 r. Niemcy i ich sojusznik├│w do kapitulacji. Tego samego dnia odrodzi┼éo si─Ö pa┼ästwo polskie po 123 latach niewoli. Na jego istnienie nie my┼Ťleli si─Ö godzi─ç ani Niemcy, ani Rosja bolszewicka. Armia niemiecka musia┼éa opu┼Ťci─ç nie tylko wszystkie tereny okupowane, ale tak┼╝e du┼╝e obszary teren├│w przygranicznych z du┼╝ym odsetkiem innej narodowo┼Ťci, kt├│re przed wybuchem I wojny ┼Ťwiatowej w 1914 r. nale┼╝a┼éy do Niemiec, w tym Wielkopolsk─Ö, kt├│r─ů opanowali powsta┼äcy polscy w ostatnich dniach grudnia 1918 r.; tak┼╝e zamieszka┼ée w wi─Ökszo┼Ťci przez Polak├│w Pomorze mia┼éo by─ç w┼é─ůczone do wolnej Polski, a na G├│rnym ┼Ül─ůsku mia┼é odby─ç si─Ö plebiscyt. Pomimo kapitulacji Niemcy i Rosja bolszewicka dogada┼éy si─Ö w sprawie polskiej. Ponownie nawi─ůzano blisk─ů wsp├│┼éprac─Ö wojskow─ů skierowan─ů przeciwko Polsce, kt├│ra trwa┼éa nieprzerwanie do 1941 r. Bolszewicka zaraza (Armia Czerwona) zacz─Ö┼éa marsz na zach├│d. Gdy pod koniec 1918 r. niemiecka armia okupacyjna na Wschodzie zacz─Ö┼éa wraca─ç do domu, oddawa┼éa bolszewikom w┼éadz─Ö w terenie i przekazywa┼éa im swoje magazyny broni. 18 grudnia 1918 r. niemieccy wojskowi pomogli zorganizowa─ç Rad─Ö Delegat├│w Robotniczych w okupowanym Wilnie. 21 i 22 grudnia wiece dla 10 tys. je┼äc├│w rosyjskich urz─ůdzili tam komisarze Joffe i Kamieniew. 1 stycznia 1919 r. Niemcy wycofali si─Ö z Wilna, maj─ůc zamiar przekaza─ç je bolszewikom. Ubieg┼éa ich jednak polska samoobrona, kt├│ra opanowa┼éa miasto, ale po czterech dniach zosta┼éa stamt─ůd wyparta przez przewa┼╝aj─ůce si┼éy rosyjskie (Hubert Kozie┼é Jak Niemcy chcieli wbi─ç nam n├│┼╝ w plecy w 1920 r. Rzeczpospolita 13.8.2020).
W┼éadza Taryby w polskim Wilnie sko┼äczy┼éa si─Ö wraz z przebywaniem w tym mie┼Ťcie wojsk niemieckich do 31 grudnia 1918 r.; ostatnim poci─ůgiem rz─ůd litewski uciek┼é do Kowna, gdzie czu┼é si─Ö bezpieczniej ni┼╝ w zupe┼énie polskim mie┼Ťcie bez ochrony ze strony wojsk niemieckich. Od tej pory do 1940 r. Kowno by┼éo siedzib─ů w┼éadz Litwy i faktyczn─ů stolic─ů pa┼ästwa litewskiego. W Wilnie w┼éadz─Ö przej─Öli
Polacy – dominuj─ůca w nim polska ludno┼Ť─ç (Samoobrona Wile┼äska pod dow├│dztwem genera┼éa W┼éadys┼éawa Wejtki). Tak rozpocz─ů┼é si─Ö sp├│r polsko-litewski o Wilno w du┼╝ej mierze przez Niemc├│w, kt├│rzy jako okupanci bezprawnie przyznali miasto kreowanemu przez siebie marionetkowemu pa┼ästwu litewskiemu na stolic─Ö, chocia┼╝ Litwini w dawnej stolicy Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego stanowili tylko 2% ludno┼Ťci, a miasto z wszystkich stron by┼éo otoczone polskim morzem – Wile┼äszczyzn─ů zamieszka┼é─ů prawie w ca┼éo┼Ťci przez Polak├│w, kt├│rzy wok├│┼é Wilna stanowi─ů po dzi┼Ť dzie┼ä wi─Ökszo┼Ť─ç mieszka┼äc├│w. Obecna – tym razem z daru Stalina stolica Litwy jest wi─Öc z wszystkich stron otoczona polskim morzem. To chyba jedyny taki przypadek na ┼Ťwiecie – aby stolica jakiego┼Ť pa┼ästwa by┼éa na obcym terytorium etnicznym.


Litwa Kowie┼äska jako Republika Litewska w latach 1918 – 1940


Powsta┼ée z wielk─ů pomoc─ů Niemiec czy raczej utworzone przez nie w 1918 r. i prawdopodobnie wbrew woli wi─Ökszo┼Ťci ├│wczesnych Litwin├│w niepodleg┼ée pa┼ästwo litewskie – Republika Litewska, kt├│re utrwali┼éo sw├│j niepodleg┼éy byt dzi─Öki zwyci─Östwu Wojska Polskiego nad bolszewikami w 1920 r. (bez tego zwyci─Östwa by┼éa by tak jak Bia┼éoru┼Ť i Ukraina republik─ů sowieck─ů ju┼╝ w 1920 r.: litewski portal delfi.lt 7.6.2013), mia┼éa obszar 52 822 km kw., a po zagarni─Öciu zbrojnym K┼éajpedy wraz z okr─Ögiem (2848 km kw.) w 1923 r. jej obszar wynosi┼é 55 670 km kw. i graniczy┼éa od po┼éudnia z Niemcami (Prusy Wschodnie) – 362 km, od wschodu i po┼éudnia z Polsk─ů – 525 km kw., od p├│┼énocy z ┼üotw─ů – 570 km kw. i od zachodu z Morzem Ba┼étyckim – 90 km (w tym 60 km to Mierzeja Kuro┼äska), a w latach 1939-40, czyli po upadku Polski i przy┼é─ůczeniu do Niemiec Kraju K┼éajpedzkiego z ┼üotw─ů – 570 km, Zwi─ůzkiem Sowieckim – 370 km, Niemcami 362 km i Morze Ba┼étyckim – 18,5 km. W granicach Litwy Kowie┼äskiej znalaz┼éa si─Ö prawie ca┼éa gubernia kowie┼äska (ok. 38 100 km kw.) oraz zachodnia cz─Ö┼Ť─ç Wile┼äszczyzny (cz─Ö┼Ťci powiat├│w wile┼äskiego, trockiego i ┼Ťwi─Öcia┼äskiego – razem ok. 6800 km kw.) i p├│┼énocna Suwalszczyzna (powiaty Kalwaria, Mariampol, W┼éadys┼éaw├│w i Wy┼ékowyszki oraz wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç powiatu sejne┼äskiego bez polskich Sejn – razem ok. 7880 km kw.) oraz wspomniany Kraj K┼éajpedzki – 2848 km kw. i 141 tys. mieszk., zamieszka┼éy g┼é├│wnie przez Niemc├│w (tutejsi Litwini – oko┼éo 25% ludno┼Ťci kraju byli ewangelikami i nie lubili si─Ö z Litwinami katolikami). Administracyjnie kraj by┼é podzielony na 23 powiaty ziemskie (Bir┼╝e-Poswol, Jeziorosy, Kiejdany, Koszedary, Kowno, Kretynga, ┼üo┼║dzieje, Mariampol, Mo┼╝ejki, Olita, Poniewie┼╝, Rakiszki, Rosienie, Szaki, Szawle, Taurogi, Telsze, Uciana, Wi┼ékomierz i Wy┼ékowyszki na Litwie Kowie┼äskiej i K┼éajpeda, Szylokarczma i Pojegi w Kraju K┼éajpedzkim) i 5 powiat├│w grodzkich (Kowno, K┼éajpeda, Szawle, Poniewie┼╝ i Wi┼ékomierz). Kraj K┼éajpedzki tworzy┼é okr─Ög autonomiczny, zarz─ůdzany przez gubernatora litewskiego, ale b─Öd─ůcy de facto w r─Ökach niemieckich (w marcu 1939 r. powr├│ci┼é do Niemiec). Stolic─ů kraju by┼éo Kowno. Spis powszechny ludno┼Ťci przeprowadzony 17 wrze┼Ťnia 1923 r. wykaza┼é, ┼╝e Litw─Ö Kowie┼äsk─ů (bez K┼éajpedy – i okr─Ögu – 141 tys. mieszk.) zamieszkiwa┼éo 2 028 971 os├│b. Opr├│cz Litwin├│w – 1 701 863 osoby (ok. 79% ludno┼Ťci kraju), kraj zamieszkiwali ┼╗ydzi – 153 743, Rosjanie - 50 460, Niemcy - 29 231, ┼üotysze – 14 883, Bia┼éorusini – 4421, Tatarzy – 973, Cyganie – 284 i Karaimi - 141, no i oczywi┼Ťcie Polacy: wed┼éug tego spisu 65 599 os├│b; w rzeczywisto┼Ťci by┼éo ich oko┼éo 200 000. W 1938 r. Litw─Ö zamieszkiwa┼éo oko┼éo 2 450 000 ludno┼Ťci. Poza Kownem (92 tys. mieszk. w 1923 r. i ok. 160 tys. w 1940 r.) by┼éy na Litwie tylko 32 ma┼ée, drewniane miasta (drugie co do wielko┼Ťci miasto na Litwie Szawle mia┼éo tylko 21 tys. mieszka┼äc├│w) i 253 miasteczka, kt├│re mia┼éy zaledwie po kilkaset mieszka┼äc├│w. W miejscowo┼Ťciach tych mieszka┼éo raptem 16% ludno┼Ťci kraju. Oko┼éo 80% ludno┼Ťci Litwy Kowie┼äskiej pod koniec jej istnienia, czyli 1 937 000 os├│b by┼éo katolikami (najmniej katolikami byli ksi─Ö┼╝a litewscy, gdy┼╝ ani jeden, ani jeden (!) nie zaprotestowa┼é przeciwko brutalnemu prze┼Ťladowaniu polskich katolik├│w nie tylko przez rz─ůd litewski, ale tak┼╝e przez hierarchi─Ö litewsk─ů, poza tym wielu z nich by┼éo ateistami, kt├│rzy w biednej Litwie chcieli dobrze ┼╝y─ç i robi─ç karier─Ö w Ko┼Ťciele czy polityce!), poza tym by┼éo 150 000 wyznawc├│w judaizmu, 25 000 ewangelik├│w i ok. 5000 kalwin├│w oraz 22 000 prawos┼éawnych; pozostali Litwini nale┼╝eli do ma┼éych sekt oraz byli bezwyznaniowcami. Do 1926 r. litewska cz─Ö┼Ť─ç diecezji sejne┼äskiej nale┼╝a┼éa do metropolii warszawskiej, a litewska ma┼éa zachodnia cz─Ö┼Ť─ç diecezji wile┼äskiej i ca┼éa diecezja ┼╝mudzka do 1925 r. nale┼╝a┼éa do polskiej metropolii mohylewskiej na dzisiejszej Bia┼éorusi, przedtem Rosji. W 1926 r. Stolica Apostolska ustanowi┼éa osobn─ů dla Litwy metropoli─Ö kowie┼äsk─ů, w sk┼éad kt├│rej wchodzi┼éy: arcybiskupstwo kowie┼äskie i nowoutworzone diecezje Koszedary, Poniewie┼╝, Telsze i Wy┼ékowyszki. Og├│┼éem by┼éo 547 parafii katolickich, 1106 ksi─Ö┼╝y diecezjalnych i 73 zakonnych, 124 seminarzyst├│w, 25 klasztor├│w m─Öskich ze 182 zakonnikami i 70 klasztor├│w ┼╝e┼äskich z 619 zakonnicami. Kraj mia┼é wybitnie wiejski charakter i by┼é nieciekawy krajobrazowo (pozbawiony g├│r, brak park├│w narodowych, ma┼éo zabytk├│w architektonicznych – jedno wi─Öksze miasto w┼éoskie mia┼éo wi─Öcej zabytk├│w architektonicznych ni┼╝ ca┼éa Litwa Kowie┼äska). J─Özykiem urz─Ödowym by┼é j─Özyk litewski. Walut─ů litewsk─ů by┼é lit (1 US dolar = 10 lit├│w).
Polacy stanowili najwi─Öksz─ů grup─Ö etniczn─ů na Litwie Kowie┼äskiej. By┼éo ich 202 026 os├│b (wed┼éug dok┼éadnych danych Polskiego Komiteu Wyborczego), czyli stanowili 9,9% ludno┼Ťci kraju. Na Litwie Kowie┼äskiej znalaz┼éa si─Ö cz─Ö┼Ť─ç zwartego obszaru etnicznie polskiej Wile┼äszczyzny, chocia┼╝ po stronie litewskiej by┼é to w wi─Ökszo┼Ťci teren bardziej mieszany etnicznie: polsko-litewski w niekt├│rych rejonach lub litewsko-polski w innych. Ci─ůgn─ů┼é si─Ö on na zach├│d i p├│┼énocny zach├│d od granicy z Polsk─ů w rejonie Wilna i obejmowa┼é swym zasi─Ögiem kilka powiat├│w litewskich. I tak w powiecie kowie┼äskim Polacy stanowili 28.8% ludno┼Ťci (w dolinie Wilii, ko┼éo Kowna i Kiejdan - tzw. Lauda, na obszarze 20 gmin o powierzchni 5 tys. km² mieszka┼éo ok. 105 tys. Polak├│w, kt├│rzy stanowili 43% wszystkich mieszka┼äc├│w), w koszedarsko-trockim 29.3% (najwi─Öcej w gminach Sumliszki i Hanuszyszki), w wi┼ékomierskim 24.5% (w okolicy Szyrwint, Giedroy─ç i Janiszek Polacy stanowili 63-71% og├│┼éu mieszka┼äc├│w), w kiejda┼äskim 21.5%, w jeziora┼äskim 16.7% (na obszarze 800 km kw. mieszka┼éo 8 tys. Polak├│w. W samym Kownie Polacy u progu niepodleg┼éo┼Ťci Litwy stanowili a┼╝ 31.5% og├│┼éu ludno┼Ťci stolicy tego pa┼ästwa. Jeszcze d┼éugo po II wojnie ┼Ťwiatowej akcent polski by┼é przez d┼éugi czas cech─ů charakterystyczn─ů litewskiej gwary kownian (L. Kondratas). W okolicy Kowna, na tzw. historycznej polskiej Laudzie (szlachta lauda┼äska) istnia┼éy miejscowo┼Ťci posiadaj─ůce 60% Polak├│w, a nawet wi─Öcej, jak np. wsie ┼üopie i W─Ödziago┼éa gdzie Polacy stanowili 90% mieszka┼äc├│w tych gmin. Du┼╝e skupiska polskie istnia┼éy w miastach: Poniewie┼╝, Kiejdany, Wi┼ékomierz, Rosienie, Telsze, Jeziorosy oraz w miasteczkach: Radziwiliszki, Malaty, Jewie (77%), Kiern├│w, Giedroycie, Szyrwinty, Wysoki Dw├│r, Piwoszuny.
Po okupacji Litwy przez Cesarstwo Niemieckie w latach 1915-19 (okres I wojny ┼Ťwiatowej), Niemcy przekazali w┼éadz─Ö nielicznym w├│wczas skrajnym nacjonalistom litewskim, a zarazem germanofilom – wiernym s┼éugusom Berlina (korzystali tak┼╝e ca┼éy czas z pomocy dyplomatycznej Zwi─ůzku Sowieckiego), czyli ludziom „wr─Öcz chorobliwie uprzedzonych do wszystkiego co polskie” (J. Ochma┼äski), kt├│rych misj─ů by┼éo oddzielenie si─Ö od Polski i Polak├│w „chi┼äskim murem” oraz wyt─Öpienie Polak├│w i wszystkiego co polskie na samej Litwie. I nawet gdyby Litwini z pomoc─ů Niemiec czy Rosji Sowieckiej w latach 1919-20 utrwalili swe panowanie w Wilnie i polskiej Suwalszczy┼║nie, nie zmieni┼éo by to wrogiego nastawienia nacjonalist├│w litewskich do Polski i Polak├│w, bowiem ich g┼é├│wnym celem by┼é „moralny upadek Polski” (J. Ochma┼äski), czyli ponowny podzia┼é Polski mi─Ödzy Niemcy i Rosj─Ö/Zwi─ůzek Sowiecki.
W latach 1920-26 Litwa by┼éa pa┼ästwem wzgl─Ödnie demokratycznym: prezydent, rz─ůd, Sejm (Seimas, 89 pos┼é├│w w 1923 r. i 92 w 1926 r.), w kt├│rym by┼éo zawsze kilku pos┼é├│w polskich. Jednak nie wszyscy uwa┼╝ali ├│wczesn─ů Litw─Ö za kraj nawet jako tako demokratyczny. W 1919 r. litewski ksi─ůdz katolicki – proboszcz parafii ┼Üwi─Ötej Tr├│jcy w Traszkunach/Tro┼íkūnai ko┼éo Uciany (1917-29) Antanas Pauliukas stwierdzi┼é, ┼╝e: „Nasz nowy rz─ůd [litewski] nie r├│┼╝ni si─Ö tak bardzo od bolszewik├│w” (Marek Jan Chodakiewicz „Wok├│┼é Polski do 1921” Do Rzeczy 23.5.2021). Konstytucja pa┼ästwa zosta┼éa uchwalona 1 sierpnia 1922 r. (wzorowa┼éa na polskiej konstytucji z 1921 r.). Cztery partie zdominowa┼éy ┼╝ycie polityczne mi─Ödzywojennej Litwy: Chrze┼Ťcija┼äska Demokracja p├│┼║niej jako Partija, ludowcy popularnie zwani „Liaudininkai”, socjal-demokraci i Litewskie Demokratyczne Stronnictwo Narodowe, p├│┼║niej popularnie zwane „Tautininkai”. Ta ostatnia partia by┼éa litewsk─ů odmian─ů modnego w├│wczas w Europie ┼éagodnego faszyzmu, czyli wbrew nazwie nie mia┼éa nic wsp├│lnego z demokracj─ů. Chrze┼Ťcija┼äscy demokraci i narodowcy (Tautininkai) by┼éy partiami wyra┼║nie proniemieckimi i tym samym skrajnie – do ostatnich granic antypolskimi. Socjal-demokraci wi─Öcej stawiali na dobre stosunki ze Zwi─ůzkiem Sowieckim i chocia┼╝ tak┼╝e byli, to jednak byli najmniej antypolscy. Niestety „Litwini nie mieli za sob─ů ani tradycji pa┼ästwowych, ani dobrych przyk┼éad├│w trudnej sztuki rz─ůdzenia narodem. Tote┼╝ zbyt wiele by┼éo na Litwie biurokratycznego ┼Ťmiecia szko┼éy carsko-rosyjskiej” (J. Ochma┼äski). 17 grudnia 1926 r. narodowcy (Tautininkai) z Antanasem Smeton─ů (1874-1944 USA) i Augustinasem Voldemarasem na czele dokonali zamachu stanu. Prezydentem zosta┼é Smetona, a premierem Voldemaras. Ju┼╝ 12 czerwca 1927 r. nacjonalistyczny rz─ůd otrzyma┼é wotum nieufno┼Ťci, lecz zamiast ust─ůpi─ç rozwi─ůza┼é Sejm i wbrew konstytucji (art. 52), nie rozpisa┼é nowych wybor├│w. Nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e Litwa w latach 1926-40 by┼éa krajem autorytarnym, zbli┼╝onym do ┼éagodnego faszyzmu portugalskiego Antonio Salazara, chocia┼╝ z dokument├│w wiemy, ┼╝e Smetona interesowa┼é si─Ö faszyzmem w┼éoskim i mo┼╝e tak┼╝e z niego czerpa┼é natchnienia jak rz─ůdzi─ç krajem; dla historyk├│w i propagandyst├│w sowieckich Litwa by┼éa krajem faszystowskim, natomiast dla polskiego historyka P. ┼üossowskiego Smetonowska Litwa by┼éa krajem dyktatorskim – dyktatorskim bez nawet namiastki parlamentu; redaktor wydawanego w okresie mi─Ödzywojennym w Kownie polskiego dziennika „Dzie┼ä Polski” Edmund Jakubowski okre┼Ťli┼é rz─ůdy litewskie w latach 1926-40 jako totalitarne, o zabarwieniu nacjonalistycznym („Tygodnik Polski” 22.12.1979, Melbourne). Autorytaryzm litewski by┼é w niekt├│rych przypadkach gorszy od NSDAP Adolfa Hitlera, bowiem nawet dla pozor├│w nie aspirowa┼é do uczestnictwa w liberalnym systemie parlamentarnym (Smetona zlikwidowa┼é Seimas/Sejm). Nowa konstytucja litewska z 11 lutego 1938 r. wykre┼Ťli┼éa wyraz „demokratyczn─ů” ze zdania z poprzedniej konstytucji m├│wi─ůcej, ┼╝e „Litwa jest „niepodleg┼é─ů demokratyczn─ů republik─ů” (angielska Wikipedia). Smetona a┼╝ do czerwca 1940 r. by┼é dyktatorem – jedynow┼éadc─ů (p├│┼║niej by┼é wybierany ponownie na to stanowisko przez specjalnych przedstawicieli na mod┼é─Ö faszystowsk─ů). Smetona opiera┼é sw─ů w┼éadz─Ö na wyj─ůtkowo rozbudowanej biurokracji (J. Godlewski), kt├│ra drobiazgowo wszystko i wszystkich kontrolowa┼éa. Premierem rz─ůdu w latach 1929-38 by┼é szwagier Smetony – Juozas Tubelis. Dyktatura Smetony nie by┼éa krwawa, ale bardzo brutalna wobec przeciwnik├│w politycznych i Polak├│w mieszkaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej; istnia┼é nawet ob├│z odosobnienia/koncentracyjny dla przeciwnik├│w politycznych w Prawieniszkach ko┼éo Koszedar (Wikipedia). Smetona nale┼╝a┼é do najwi─Ökszych polako┼╝erc├│w na ┼Ťwiecie – w tej samej randze jak Hitler, Goebbels i Stalin. By┼é, jak prawie wszyscy politycy litewscy, prawdziwym „z ch┼éopa kr├│lem”, kt├│remu „woda sodowa uderzy┼éa do g┼éowy” i kt├│ry by┼é prawdziwym – pod ka┼╝dym wzgl─Ödem dzieckiem prusko-rosyjskiego z┼éa i ich polako┼╝erstwa: urodzi┼é si─Ö w rodzinie by┼éych ch┼éop├│w pa┼äszczy┼║nianych Jonasa Smetony i Julijony z domu Kartanaitė, jako sz├│ste z siedmiorga rodze┼ästwa. Rodzice chc─ůc polepszy─ç sw├│j ci─Ö┼╝ki los zagnali go do seminarium duchownego w Kownie. Ostatecznie postanowi┼é zosta─ç politykiem. Polako┼╝erstwa nauczy┼é si─Ö w szko┼éach rosyjskich, nast─Öpnie w czasie wsp├│┼épracy z nacjonalistami rosyjskimi przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů, a podczas tej wojny studiowa┼é niemieck─ů walk─Ö z Polakami w zaborze pruskim. Tak metody rosyjskie jak i pruskie (niemieckie) zastosowa┼é wobec Polak├│w na Litwie podczas swych dyktatorskich rz─ůd├│w. Podczas I wojny ┼Ťwiatowej sta┼é si─Ö germanofilem. Na Litwie w latach 1926-40 uprawiany by┼é kult jednostki zwi─ůzany z osob─ů Smetony, podobny do kultu Stalina w Zwi─ůzku Sowieckim i Hitlera w Niemczech. Smetona jako dyktator kaza┼é si─Ö nazywa─ç "wodzem narodu" (lit. "Tautas vadas"). Uroczy┼Ťcie by┼éy obchodzone jego imieniny w dniu 13 czerwca. We wsi, w kt├│rej si─Ö urodzi┼é – U┼╝u┼éanach ko┼éo Wi┼ékomierza wzniesiono mu pa┼éac. We wrze┼Ťniu 1934 r. zorganizowano z wielk─ů pomp─ů trzydniowe obchody jego sze┼Ť─çdziesi─ůtych urodzin. Z okazji sze┼Ť─çdziesi─Öciolecia g┼éowy pa┼ästwa wzniesiono wiele pomnik├│w czy budynk├│w, jego imi─Ö nosi┼é jedyny okr─Öcik wojenny w armii litewskiej. W latach trzydziestych opublikowano najwa┼╝niejsze prace Smetony, a tak┼╝e przeznaczony dla dzieci i m┼éodzie┼╝y jego ┼╝yciorys pi├│ra pisarza Kazysa Binkisa (1893–1942), kt├│rego nak┼éad osi─ůgn─ů┼é 300 tys. egzemplarzy, co by┼éo najwi─Ökszym nak┼éadem w historii Litwy. Na cze┼Ť─ç Smetony skomponowano w 1934 r. dwie kantaty: U┼żugirio pasaka Kazysa Binkisa (muzyka Jurgisa Karnavi─Źiusa) oraz Kantata garbei kovotojų u┼ż Lietuvos laisv─Ö ("Kantata na cze┼Ť─ç bojownik├│w o wolno┼Ť─ç Litwy") Kazysa In─Źiūry (muzyka Stasys ┼áimkus). Prezydenta kreowano na my┼Ťliciela, filozofa i wybitnego stylist─Ö (Wikipedia), tak jak to czyniono ze Stalinem czy Mao Zedongiem. 7 czerwca 1934 r. Voldemaras wraz z cz─Ö┼Ťci─ů armii pr├│bowa┼é dokona─ç zamachu stanu i usun─ů─ç od w┼éadzy Smeton─Ö. Pucz si─Ö nie uda┼é, w nast─Öpstwie czego Voldemaras i kilku jego uczestnik├│w zosta┼éo skazanych na d┼éugoletnie wi─Özienie, a wielu oficer├│w usuni─Öto z wojska. Powszechna n─Ödza na wsi spowodowa┼éa strajk rolny, kt├│ry rz─ůd krwawo st┼éumi┼é (E. ┼╗agiel). Przed samym zaj─Öciem Litwy Kowie┼äskiej przez Armi─Ö Czerwon─ů porzuci┼é kraj ojczysty na pastw─Ö losu, uciekaj─ůc na Zach├│d (zmar┼é w USA w 1944 r.).
Rosyjskie panowanie na Litwie Kowie┼äskiej w latach 1795-1915 spowodowa┼éo g┼é─Öbok─ů zapa┼Ť─ç gospodarcz─ů i cywilizacyjn─ů tego kraju. Po zaj─Öciu Albanii przez W┼éochy w 1939 r. Litwa by┼éa najbiedniejszym krajem w Europie i drugim po Bu┼égarii najmniej uprzemys┼éowionym krajem europejskim. Struktura gospodarcza i spo┼éeczna kraju by┼éa w okresie Litwy Kowie┼äskiej nadal do┼Ť─ç prymitywna. Litwa by┼éa krajem wybitnie rolniczym – 77% ludno┼Ťci pracowa┼éo w rolnictwie (ziemie orne – 2 734 600 ha, stanowi┼éy 49,1% powierzchni kraju, ┼é─ůki i pastwiska – 1 140 000 ha – 20,5%, sady 38 300 ha, inne 135 900 ha, nieu┼╝ytki 466 800 ha – 8,4% powierzchni kraju)), w przemy┼Ťle i rzemio┼Ťle zaledwie 7,5%, handlu 2,5%, w innych zawodach 13% ludno┼Ťci. O ekonomicznym zacofaniu Litwy i jej stolicy Kowna ┼Ťwiadczy chocia┼╝by to, ┼╝e do lat 30. XX wieku w Kownie (ostatnia taka stolica w Europie) kursowa┼éy tramwaje konne; zast─ůpi┼éy je autobusy, gdy┼╝ miasta i rz─ůdu nie by┼éo sta─ç na uruchomienie tramwaj├│w elektrycznych (E. ┼╗agiell), a o og├│lnej biedzie pokazuje zdj─Öcie wie┼Ťniaka litewskiego powracaj─ůcego boso i na piechot─Ö z miasta w Historii Litwy Jerzego Ochma┼äskiego (Wroc┼éaw 1982). Kraj poza torfem nie posiada ┼╝adnych bogactw naturalnych, lasy by┼éy mocno przetrzebione (tylko 1 051 000 tys. ha – 19% obszaru kraju; procentowo du┼╝o mniej ni┼╝ w Polsce), prawie ca┼ékowicie wytrzebiono du┼╝o zwierz─ůt i ptactwa: wielk─ů rzadko┼Ťci─ů by┼éy jelenie, daniele, ┼éosie, rysie, kuny, ┼éasice, wydry, tch├│rze, borsuki, g┼éuszce i pardwy) w miastach mieszka┼éo zaledwie 17% ludno┼Ťci kraju (w zasadzie by┼éy tylko dwa miasta: Kowno i K┼éajpeda, wszystkie inne miasta (w tym Poniewie┼╝ i Szawle) i miasteczka by┼éy raczej du┼╝ymi lub wi─Ökszymi wsiami, prawie w ca┼éo┼Ťci z drewnian─ů parterow─ů zabudow─ů, cz─Östo bez chodnik├│w i elektryczno┼Ťci, nie m├│wi─ůc o kanalizacji i wodoci─ůgach), przemys┼é tylko lekki i to w powijakach (prawie same malutkie zak┼éady przemys┼éowe zazwyczaj w obcych r─Ökach i warsztaty zatrudnia┼éy tylko 37 tys. robotnik├│w). O znikomo┼Ťci przemys┼éu na Litwie ┼Ťwiadczy to, ┼╝e chocia┼╝ oderwany od Niemiec i zamieszka┼éy g┼é├│wnie przez Niemc├│w okr─Ög k┼éajpedzki z miastem portowym K┼éajped─ů, maj─ůcym zaledwie 47 tys. mieszka┼äc├│w, stanowi┼é tylko 3% terytorium Litwy, a jego mieszka┼äcy tylko 6% ludno┼Ťci Litwy, to dawa┼é on oko┼éo 30% ca┼éej produkcji przemys┼éowej Litwy (J. Ochma┼äski). Eksport wyrob├│w przemys┼éowych w 1930 r. za sum─Ö 12,7 mln lit├│w, stanowi┼é zaledwie ok. 4% warto┼Ťci ca┼éego litewskiego eksportu. Przemys┼é, nadal ci─ůgle drobny, zacz─ů┼é powoli si─Ö rozwija─ç w latach 30-tych. Za┼éo┼╝ono w├│wczas 2 towarzystwa akcyjne dla wyrobu obuwia, 1 dla przemys┼éu metalowego, 3 dla tekstylnego, 1 dla papierniczego oraz zbudowano dwie ma┼ée cukrownie: w Mariampolu (1931) i Kruszanach na ┼╗mudzi (1935) oraz szereg ma┼éych bekoniarni. Rolnictwo by┼éo strasznie zacofane i ma┼éo dochodowe. Pomimo tego przynosi┼éo a┼╝ 75% dochodu narodowego. Po reformie rolnej, czyli kradzie┼╝y przez rz─ůd polskiej ziemi, gospodarstwa ch┼éopskie powi─Ökszy┼éy si─Ö. Pomimo tego jak i tego, ┼╝e pa┼ästwo dostarcza┼éo rolnikom nawozy sztuczne i narz─Ödzie po niskich cenach, rolnik z trudem wi─ůza┼é koniec z ko┼äcem, bowiem pa┼ästwo poprzez swe centrale rolnicze skupowa┼éo tanio zbo┼╝e, mleko, jaja, mas┼éo, nierogacizn─Ö i len. Na poz├│r wygl─ůda┼éo, ┼╝e ch┼éop mia┼é si─Ö lepiej ni┼╝ przed wojn─ů, ale mieszka┼é tak samo biednie jak dawniej, ma┼éo u┼╝ywa┼é myd┼éa, ubrany by┼é szaro i w bieli┼║nie w┼éasnego wyrobu, gdy┼╝ w kraju brakowa┼éo tekstyli├│w (trzeba by┼éo je importowa─ç). Len by┼é jednym z najcenniejszych wytwor├│w ro┼Ťlinnych, nie by┼éo jednak fabryk tkackich, przerabiano go wi─Öc w domu na grube p┼é├│tno (J. Godlewski). Nawet papier Litwa Kowie┼äska maj─ůca w┼éasne lasy importowa┼éa. Polityk─Ö gospodarcz─ů rz─ůd├│w litewskich tak scharakteryzowa┼é ┼╝ydowski polityk na Litwie Kowie┼äskiej Oskar Finkelshtein (Finkelsztejn, Finkel┼íteinas) w li┼Ťcie do w┼éadz litewskich na pocz─ůtku lat 20. XX w.: „Czy zrobili┼Ťcie cokolwiek, aby wykszta┼éci─ç ch┼éop├│w?... Odpowiecie: reforma rolna! Ale to w waszych r─Ökach te┼╝ sta┼éo si─Ö narz─Ödziem nie tworzenia, a jedynie zniszczenia... Wy tylko chcecie reform rolnej, aby zniszczy─ç Polak├│w, tak jak chcecie wasz─ů polityk─Ö gospodarcz─ů, narodow─ů i podatkow─ů, aby zniszczy─ç ┼╗yd├│w. Waszym sloganem jest Litwa dla Litwin├│w” (Marek Jan Chodakiewicz „Wok├│┼é Polski do 1921” Do Rzeczy 23.5.2021). Kraj by┼é z dala od wa┼╝nych europejskich linii kolejowych i drogowych oraz szlak├│w morskich. Sie─ç kolejowa by┼éa bardzo rzadka (tylko 1189 km d┼éugo┼Ťci linii normalnotorowych w 1932 r. i 599 km kolei w─ůskotorowych) - by┼éy tu jedynie strategiczne dla Rosji carskiej linie kolejowe zazwyczaj omijaj─ůce miasta i miasteczka, a dr├│g bitych by┼éo niewiele – zaledwie 1881 km i utwardzonych 12 700 km w 1939 r. obok 30 000 km trakt├│w polnych; w 1939 r. by┼éo tylko 4492 samochod├│w osobowych i ci─Ö┼╝arowych, 1328 motocykli i 432 traktor├│w (zaledwie 170 stacyjek benzynowych). Jedyny port morski K┼éajpeda by┼é raczej ma┼éym portem i w marcu 1939 r. powr├│ci┼é do Niemiec. Flota morska sk┼éada┼éa si─Ö z zaledwie 6 ma┼éych statk├│w handlowych (┼é─ůczny tona┼╝ 5 tys. BRT). Ma┼ée lotnisko w Kownie (zatrzymywa┼éy si─Ö tu samoloty lec─ůce z Kr├│lewca (Niemcy) do Moskwy i lokalne malutkie w Szawle i K┼éajpedzie. Urz─Öd├│w i agencji pocztowych by┼éo zaledwie 661, linii telegraficznych ma┼éo – tylko 11 184 km, a abonent├│w telefonicznych zaledwie 16 756. Ca┼éy kraj poza niekt├│rymi miastami nie mia┼é dost─Öpu do energii elektrycznej (najni┼╝sza w Europie poza Albani─ů produkcja roczna tylko 81 mln kWh, zaledwie 19% ludno┼Ťci Litwy korzysta┼éo z energii elektrycznej i to w ograniczonej ilo┼Ťci). Ma┼éy eksport (i jeszcze mniejszy import z braku dewiz) obejmowa┼é wy┼é─ůcznie produkty rolne i spo┼╝ywcze, m.in. ┼╝ywe zwierz─Öta, g┼é├│wnie ┼Ťwinie, mas┼éo (7356 ton w 1930 r. i 8705 ton w 1931 r.), jaja (55,2 mln sztuk w 1930 r. i 61 mln w 1931 r.), bekon (19,1 tys. ton w 1931 r.) oraz drewno, len (5930 ton w 1930 r. i 4624 ton w 1931 r.) i nasiona lnu (20 124 tony w 1930 i 11 157 ton w 1931 r.) i szed┼é g┼é├│wnie do Anglii (40% warto┼Ťci eksportu) i Niemiec. Litwa sta┼éa si─Ö w 1931 r. trzecim dostawc─ů bekon├│w dla Anglii, po Polsce i Danii. Wielki ┼Ťwiatowy kryzys gospodarczy w latach 1929-33 bardzo dotkn─ů┼é Litw─Ö i jej eksport. Podczas gdy jeszcze w 1930 r. eksport Litwy zamkn─ů┼é si─Ö sum─ů 333,7 mln lit├│w, to ju┼╝ w nast─Öpnym roku spad┼é do 273,1 mln lit├│w, przy czym nast─ůpi┼é drastyczny spadek cen towar├│w eksportowych. I tak za sprzeda┼╝ 500 000 ┼Ťwi┼ä w 1931 r. Litwa otrzyma┼éa tyle samo pieni─Ödzy co za eksport 250 000 w 1930 r. W 1935 r. Litwa eksportowa┼éa towar├│w za 152,2 mln lit├│w, a importowa┼éa za 128,5 mln lit├│w. Litwa nie utrzymywa┼éa stosunk├│w gospodarczych z Polsk─ů, jednak musia┼éa importowa─ç z Polski wiele towar├│w; rok rocznie przep┼éaca┼éa ok. 8 milion├│w lit├│w za okr─Ö┼╝ny import do Litwy towar├│w z Polski („Kultura” Nr 4 1956, Pary┼╝). Pomimo ci─ůg┼éego zaciskania pasa i ogranicze┼ä importowych zad┼éu┼╝enie biednej Litwy wobec zagranicy na dzie┼ä 1 stycznia 1940 r. wynosi┼éo 69 mln lit├│w (J. Ochma┼äski). Litwa by┼éa r├│wnie┼╝ zacofana pod wzgl─Ödem cywilizacyjnym i kulturalnym. Obowi─ůzek powszechnej nauki w szko┼éach dla dzieci wprowadzono dopiero w 1930 r. Na 1 nauczyciela przypada┼éo a┼╝ 50 uczni├│w. W 1938 r. by┼éo 2335 szk├│┼é i g┼é├│wnie 2-3 klasowych szk├│┼éek podstawowych – 298 429 uczni├│w oraz zaledwie 88 szk├│┼é ┼Ťrednich – 20 144 uczni├│w. W 1939 r. by┼éo w kraju jeszcze 400 tys. analfabet├│w (J. Ochma┼äski). Uniwersytet Kowie┼äski – 3-4 tys. student├│w cechowa┼é niski poziom nauczania, jego dorobek naukowy by┼é du┼╝o ni┼╝szy od dorobku polskiego Uniwersytetu w Wilnie, poza tym akademia rolnicza w Datnowie k. Kiejdan i akademia weterynaryjna w Kownie), by┼éy tylko 3 teatry i zaledwie 44 kina oraz wszystkiego 35 tys. radioodbiornik├│w, zaledwie 15 skromnych muze├│w, nie wyprodukowano ┼╝adnego filmu d┼éugometra┼╝owego; dzisiejsze muzea litewskie maj─ů g┼é├│wnie dawne zbiory z pa┼éac├│w i dwork├│w polskich na Litwie Kowie┼äskiej i z muze├│w w Wilnie, zagrabione przez Litwin├│w w 1940 r.), by┼éo zaledwie 200 bibliotek publicznych, w kt├│rych by┼éo jedynie 585 tys. ksi─ů┼╝ek, czyli zaledwie 3000 tom├│w na bibliotek─Ö, tylko ma┼éa ilo┼Ť─ç najwa┼╝niejszych dzie┼é literatury ┼Ťwiatowej by┼éa przet┼éumaczona na litewski). Ma┼ée Kowno (160 tys. mieszk.) by┼éo najmniej atrakcyjn─ů stolic─ů w Europie. Nic z litewskiej tw├│rczo┼Ťci literackiej, muzycznej i artystycznej oraz naukowej nie posz┼éo w ┼Ťwiat poza Litw─Ö. Rozbudowany aparat urz─Ödniczy, na kt├│rym opiera┼é si─Ö re┼╝ym Smetony paso┼╝ytowa┼é niejako na ┼╝yciu gospodarczym biednej Litwy. Bieda i alkoholizm by┼éy powszechne i by┼éy powodem, ┼╝e liczba przest─Öpstw ros┼éa z roku na rok: w 1931 r. zarejestrowano 57 616 przest─Öpstw, a w 1937 r. ju┼╝ 82 682 (Ma┼éy rocznik statystyczny Warszawa 1937). Higiena osobista Litwin├│w by┼éa poni┼╝ej wszelkiej krytyki. Dlatego np. naczelnik powiatu kowie┼äskiego w 1933 r. zobowi─ůza┼é mieszka┼äc├│w do przestrzegania higieny osobistej i szczeg├│┼éowo w swoim zarz─ůdzeniu wyliczy┼é, co i jak maj─ů w tym celu czyni─ç, niechlujom za┼Ť grozi┼é kar─ů aresztu lub grzywny (J. Ochma┼äski). Ochrona zdrowia i system ubezpiecze┼ä nale┼╝a┼éy do najgorszych w Europie. W szeregach s┼éabo uzbrojonej armii litewskiej by┼éo ok. 25 000 ludzi; np. marynark─Ö wojenn─ů stanowi┼é jedynie zakupiony od Niemc├│w w 1926 r. stary po┼éawiacz min M-59 (M. Ka┼éuski, t. III), Litwa nie mia┼éa ┼╝adnych mo┼╝liwo┼Ťci obronnych (niewielki potencja┼é demograficzny, operetkowa armia, brak naturalnych zap├│r i przeszk├│d terenowych, brak fortyfikacji nadgranicznych, brak ┼Ťrodk├│w bud┼╝etowych). O marnym stanie armii litewskiej mo┼╝e ┼Ťwiadczy─ç to, ┼╝e kiedy do Wilna 28 pa┼║dziernika 1939 r. wchodzi┼éy nieliczne wojska litewskie, Polacy zauwa┼╝yli, ┼╝e siod┼éa kawalerii, a nawet konie oraz samochody nale┼╝a┼éy do polskich oddzia┼é├│w wojskowych, kt├│re przekroczy┼éy granic─Ö litewsk─ů, aby nie wpa┼Ť─ç w ┼éapy bolszewickie (J. Godlewski). Natomiast podczas zorganizowanego w Wilnie 23 listopada ┼Ťwi─Öta armii litewskiej Litwini pochwalili si─Ö „swoim” lotnictwem: nad miastem przelecia┼éy przej─Öte przez Litwin├│w polskie samoloty wojskowe – 9 „erwudziak├│w” i 3 „karasie” (M. Krzepkowski). Ich w┼éasnymi samolotami wstyd by┼éo si─Ö chwali─ç. Jak ma┼éym, biednym i zale┼╝nym w du┼╝ym stopniu od zagranicy i przez to bezradn─ů w czasie kryzysu by┼éa Litwa Kowie┼äska ┼Ťwiadczy m.in. to, ┼╝e po wybuchu wojny w Europie w 1939 r., z powodu wstrzymania eksportu i importu na Litwie by┼é bardzo du┼╝y brak benzyny, nafty, w─Ögla, wyrob├│w ┼╝elaznych i stalowych, soli, herbaty, kawy i przypraw oraz wielu innych produkt├│w. „Wie┼Ť ton─Ö┼éa w mroku – powr├│ci┼éo stare ┼éuczywo i gdzie niegdzie pojawi┼éy si─Ö lampy karbidowe. Komunikacja samochodowa, z wyj─ůtkiem urz─Ödowych woz├│w i zmniejszonej liczby autobus├│w, usta┼éa ca┼ékowicie” (J. Godlewski). Ludzie marzli w zimnych mieszkaniach. Litewski ko┼Ťci├│┼é katolicki mia┼é du┼╝y, ale niestety negatywny wp┼éyw na zacofane w rozwoju cywilizacyjnym ch┼éopstwo litewskie. Przez to, ┼╝e by┼é skrajnie nacjonalistyczny by┼é daleki od nauki Jezusa Chrystusa. Prze┼╝arty wprost zoologicznym nacjonalizmem zamiast jednoczy─ç wiernych narodowo┼Ťci litewskiej i polskiej, na odwr├│t – szczu┼é Litwin├│w na Polak├│w, kt├│rym w og├│le nie pos┼éugiwa┼é w j─Özyku polskim, doprowadzaj─ůc cz─Östo do atak├│w Litwin├│w na Polak├│w i to w ko┼Ťcio┼éach! W sumie by┼é to biedy, zacofany, brudny i ponury kraj, pe┼éen alkoholik├│w, kryminalist├│w i antypolskich zwyrodnialc├│w w cywilu i sutannach. Na nogi w ka┼╝dej dziedzinie ┼╝ycia, szczeg├│lnie pod wzgl─Ödem ekonomicznym postawi┼é dawn─ů Litw─Ö Kowie┼äsk─ů w latach 1945-90 Zwi─ůzek Sowiecki, a w┼éa┼Ťciwie jego podatnicy spoza Litwy. To on postawi┼é Litw─Ö na nogi i cywilizacyjnie zbli┼╝y┼é bardziej do cywilizowanej Europy (ale ci─ůgle cz─Ö┼Ťciowo). Dzisiejsza Litwa zawdzi─Öcza Zwi─ůzkowi Sowieckiemu/Rosji tak┼╝e posiadanie Wilna i K┼éajpedy, du┼╝e miasta z nowoczesn─ů infrastruktur─ů oraz wielki port w K┼éajpedzie, wielk─ů rafineri─Ö w Mo┼╝ejkach i wielki zbiornik retencyjny na Niemnie ko┼éo Kowna, a przedtem tak┼╝e wielk─ů elektrowni─Ö atomow─ů w Ignalinie. Tego Litwa ze swoich groszowych pieni─Ödzy i sile militarnej nigdy by nie osi─ůgn─Ö┼éa. To prawda, Litwa by┼éa okupowana przez Zwi─ůzek Sowiecki, ale by┼éa okupowana na w┼éasne ┼╝yczenie. Litwa jest winna Zwi─ůzkowi Sowieckiemu wielki Pomnik Wdzi─Öczno┼Ťci.


Wielka rola Wilna w ┼╝yciu Polski i narodu polskiego


Aby lepiej zrozumie─ç ci─ůgn─ůcy si─Ö od ponad 135 lat konflikt polsko-litewski zwi─ůzany ┼Ťci┼Ťle z problem Wilna, kt├│ry stanowi najwi─Öksz─ů ko┼Ť─ç niezgody i wr─Öcz nienawi┼Ťci Litwin├│w do Polak├│w, nale┼╝y zacz─ů─ç od tego jak─ů rol─Ö to miasto odegra┼éo w dziejach Polski i w ┼╝yciu narodu polskiego oraz w dziejach Litwy i narodu litewskiego. Dopiero wtedy mo┼╝na zaj─ů─ç si─Ö sprawami politycznego konfliktu polsko-litewskiego zwi─ůzanego z Wilnem, aby lepiej zorientowa─ç si─Ö w wysuwanych argumentach obu stron. Dla Polak├│w to argumenty ju┼╝ tylko historyczne, chocia┼╝ to Polska i Polacy zostali skrzywdzeni, natomiast dla Litwin├│w, szczeg├│lnie po 1988 r. to ci─ůgle najwa┼╝niejszy problem w stosunkach polsko-litewskich i ci─ůgle ┼║r├│d┼éo ich nienawi┼Ťci do ca┼éego narodu polskiego, chocia┼╝ sprawa zosta┼éa rozwi─ůzana raz na zawsze zgodnie z ich ┼╝yczeniem, czyli maj─ů Wilno i trzymaj─ů je mocno w swoich r─Ökach.
……….
Wile┼äszczyzna, na kt├│rej le┼╝y Wilno, nie by┼éa kolebk─ů plemion litewskich, kt├│re wywodzi┼éy si─Ö ze ┼╗mudzi i okolic Kowna. Wed┼éug historyka bia┼éoruskiego Wac┼éawa Panucewicza ziemi─Ö t─ů s┼éabo zaludnion─ů zamieszkiwali Rusini, a od VI-VII wieku osiedlali si─Ö tam wychod┼║cy z Mazowsza. Dopiero w XII wieku, na drodze podboju, wesz┼éa ona w sk┼éad Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego (Wac┼éaw Panucewicz Polska a Litwa Wiadomo┼Ťci 31.10.1965, Londyn, Polska na Litwie „Przegl─ůd Tygodniowy” 24.9.1989). W swoich 700 lat istnienia – nawet przez jeden rok Wilno nie by┼éo stolic─ů Litwy i nigdy nie by┼éo etnicznie litewskie – z przewag─ů ludno┼Ťci litewskiej. Za┼éo┼╝y┼é je oko┼éo 1322 r. (w tym roku zbudowa┼é tu sobie zamek, przy kt├│rym zacz─ů┼é powstawa─ç gr├│d; miastem Wilno zosta┼éo po unii Litwy z Polsk─ů w 1385 r., kiedy w 1387 r. kr├│l Polski i wielki ksi─ů┼╝─Ö litewski W┼éadys┼éaw Jagie┼é┼éo nada┼é osadzie sto┼éecznej prawo miejskie magdeburskie) ksi─ů┼╝─Ö Giedymin jako now─ů siedzib─Ö ksi─ů┼╝─Öc─ů. W ┼éaci┼äskim li┼Ťcie Giedymina do papie┼╝a Jana XXII z 25 stycznia 1323 r. po raz pierwszy zosta┼éa wymieniona nazwa Wilna – in civitate nostra Vilna (pol. w mie┼Ťcie naszym Wilnie). Litewska nazwa miasta do ko┼äca XIX w. brzmia┼éa Wilniuja. Obecn─ů – Vilnius wymy┼Ťlili nacjonali┼Ťci litewscy. Nie jest ona wi─Öc nawet w j─Özyku litewskim nazw─ů historyczn─ů, jak─ů jest polska nazwa Wilno. Przez ustanowienie swojej siedziby ksi─ů┼╝─Öcej w Wilnie miasto sta┼éo si─Ö stolic─ů Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego (WKL), kt├│re w ca┼éych swoich dziejach i pod ka┼╝dym wzgl─Ödem by┼éo zdecydowanie bardziej ruskie (bia┼éoruskie) ni┼╝ litewskie. W XIII w. litewskie ziemie etniczne stanowi┼éy mniej ni┼╝ 10% obszaru WKL (800 tys. km kw.), a Litwini zaledwie 15% jego ludno┼Ťci (300 tys. na 2 miliony mieszka┼äc├│w). Poza tym Rusini stali kulturalnie znacznie wy┼╝ej od poga┼äskich Litwin├│w. St─ůd j─Özykiem oficjalnym w ca┼éym kraju – w tym tak┼╝e na etnicznej Litwie by┼é j─Özyk ruski (bia┼éoruski), a od 1696 r. j─Özyk polski za zgod─ů mieszka┼äc├│w WKL – szlachty i mieszcza┼ästwa trzymaj─ůcego w┼éadz─Ö w miastach i miasteczkach, kt├│re uleg┼éo polonizacji j─Özykowej i kulturalnej. Ludno┼Ť─ç Wilna od samego pocz─ůtku by┼éa wieloetniczna. Mieszkali tu Rusini (Bia┼éorusini), Niemcy, Polacy, ┼╗ydzi, Ormianie, Grecy, Tatarzy i najmniej liczni Litwini. St─ůd a┼╝ do XX w. nie odegrali oni ┼╝adnej roli w dziejach miasta. St─ůd trudno m├│wi─ç powa┼╝nie o jakiej┼Ť litewskiej historii Wilna przed XX w., najwy┼╝ej o jaki┼Ť bardzo sporadycznych i ma┼éo znacz─ůcych w og├│lnej historii miasta wydarzeniach. I taka jest prawda, kt├│rej nikt i nic nie zmieni – nawet B├│g w swej wszechmocy. To co obecnie wyprawia Litwa i jej tzw. historycy w odniesieniu do przesz┼éo┼Ťci ziem litewskich i Wilna oraz tamtejszych Polak├│w jest niczym innym jak o┼Ťmieszaniem si─Ö w obliczu prawdy – zwyk┼é─ů i jednocze┼Ťnie g┼éupi─ů i pod┼é─ů dziecinad─ů. Bo czym innym jak nie w┼éa┼Ťnie tym jest na przek┼éad nazywanie Uniwersytetu Wile┼äskiego do 1832 r. uniwersytetem litewskim, a ca┼éy dorobek Polak├│w wile┼äskich na przestrzeni
wiek├│w dorobkiem – dziedzictwem litewskim w ca┼éym tego s┼éowa znaczeniu.
Po unii polsko-litewskiej z ka┼╝dym nowym dziesi─Öcioleciem powolutku, ale stale przybywa┼éo Polak├│w w mie┼Ťcie. Przybywali oni z Polski, ale cz─Ö┼Ťciej chyba miejscowi mieszka┼äcy ulegali polonizacji. Dlatego na synodzie diecezji wile┼äskiej odbytym w 1526 r. wysuni─Öto ┼╝─ůdania, aby Ewangelia oraz inne pisma ┼Ťwi─Öte by┼éy wyja┼Ťniane w j─Özykach polskim i litewskim. Litwin├│w w Wilnie zawsze by┼éo bardzo ma┼éo, a od XVIII w. tak ma┼éo, ┼╝e od 1737 r. z ich prawie zupe┼énego braku w ┼╝adnym ko┼Ťciele wile┼äskim nie odprawiano litewskiego nabo┼╝e┼ästwa. Litwini ju┼╝ wtedy byli w zdecydowanej wi─Ökszo┼Ť─ç ch┼éopskim narodem. Polacy ju┼╝ od XVII w. stanowili wi─Ökszo┼Ť─ç ludno┼Ťci miasta i tak by┼éo do Powstania Styczniowego 1863-64. Po powstaniu Rosjanie postanowili zrusyfikowa─ç Wilno i do miasta nap┼éyn─Ö┼éa z Rosji ca┼éa masa ┼╗yd├│w (Litwak├│w m├│wi─ůcych po rosyjsku) i Rosjan. Wed┼éug danych carskich w 1897 r. w Wilnie mieszka┼éo 61 847 ┼╗yd├│w i 30 967 Rosjan oraz 6514 prawos┼éawnych Bia┼éorusin├│w obok 47 795 Polak├│w i tylko 3238 Litwin├│w. Z kolei wed┼éug carskiego spisu ludno┼Ťci z 1909 r. w Wilnie mieszka┼éy 181 442 osoby cywilne, a z wojskiem 205 250 os├│b, spo┼Ťr├│d kt├│rych 97 800 poda┼éo narodowo┼Ť─ç polsk─ů, 75 520 ┼╝ydowsk─ů, 42 619 rosyjsk─ů i tylko 2453 litewsk─ů. Okupacyjne w┼éadze niemieckie 14 grudnia 1916 r. przeprowadzi┼éy w Wilnie spis ludno┼Ťci, wed┼éug kt├│rego w mie┼Ťcie mieszka┼éo 138 794 os├│b, w tym 74 466 (53,67%) Polak├│w, 57 516 (41,45%) ┼╗yd├│w, 2909 (2,09%) Litwin├│w, 2219 (1,59%) Rosjan (po wybuchu I wojny ┼Ťwiatowej w 1914 r. prawie wszyscy Rosjanie uciekli do Rosji), 611 (0,44%) Bia┼éorusin├│w, 880 (0,63%) Niemc├│w i 193 (0,13%) os├│b innych narodowo┼Ťci. Warto tu zaznaczy─ç, ┼╝e w┼Ťr├│d 425 rachmistrz├│w dokonuj─ůcych spisu ludno┼Ťci by┼éo 200 ┼╗yd├│w, 150 Polak├│w, 50 Litwin├│w i 25 Bia┼éorusin├│w, kt├│rzy zadbali o to, aby spis by┼é wiarygodny. Z kolei wed┼éug polskiego spisu powszechnego ludno┼Ťci przeprowadzonego w 1931 r. w Wilnie mieszka┼éo 195 071 os├│b, w tym 128 628 Polak├│w – 65,9% ludno┼Ťci miasta, 54 596 ┼╗yd├│w – 28% ludno┼Ťci, 7400 Rosjan – 3,8% ludno┼Ťci, 1737 Bia┼éorusin├│w – 0,9% ludno┼Ťci, 1579 Litwin├│w – 0,8% ludno┼Ťci, 600 Niemc├│w – 0,3% ludno┼Ťci, 200 Ukrai┼äc├│w – 0,1% ludno┼Ťci oraz inni 400 os├│b – 0,2% ludno┼Ťci miasta. W 1939 r. w Wilnie mieszka┼éo 209 400 ludzi, w tym oko┼éo140 000 Polak├│w. Po wymordowaniu wile┼äskich ┼╗yd├│w przez Litwin├│w i Niemc├│w w latach 1941-44 i ucieczce kolonist├│w litewskich przyby┼éych do miasta po 1939 r. przed wkroczeniem Armii Czerwonej w lipcu 1944 r., Wilno by┼éo etnicznie prawie czysto polskie. Jak widzimy, w ca┼éej najnowszej historii Wilna miasto nie by┼éo etnicznie litewskie, czyli Litwini nigdy nie mieli do niego prawa etnicznego! Jak s┼éusznie zauwa┼╝a historyk polski Marceli Kosman bez tego faktu niemo┼╝liwy by┼éby powr├│t Wilna w 1919 r. do odrodzonej rok wcze┼Ťniej Polski.
Wilno mia┼éo du┼╝y udzia┼é w historii Polski, szczeg├│lnie w historii wojskowo┼Ťci polskiej i walk z caratem 1794-1914: Wilno po unii Polski z Litw─ů w 1385 r. wesz┼éo do polskiej historii, odgrywaj─ůc w niej znacz─ůc─ů rol─Ö jako miasto kr├│lewskie – miasto kr├│l├│w polskich, jednak b─Öd─ůc tylko stolic─ů Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego mia┼éo lokalne znaczenie – tak┼╝e w ┼╝yciu Polak├│w mieszkaj─ůcych w ksi─Östwie, kt├│rzy w┼éa┼Ťciwie w nim rz─ůdzili, szczeg├│lnie od XVII w. gdy┼╝ Litwini i Rusini byli w przygniataj─ůcej wi─Ökszo┼Ť─ç ch┼éopami, og├│lnopolskie znaczenie nabra┼éo Wilno po upadku Rzeczpospolitej w 1795 r.; 22 marca 1387 r. kr├│l Polski W┼éadys┼éaw Jagie┼é┼éo nada┼é Wilnu miejskie prawa magdeburskie czyni─ůc z niego miasto; w 1392 r. ruszy┼éa, zakrojona na szerok─ů skal─Ö, wielka wyprawa na Litw─Ö pod wodz─ů wielkiego mistrza krzy┼╝ackiego Konrada Wallenrode i Krzy┼╝acy bliscy byli zdobycia Wilna, zaciekle bronionego przez rycerzy polskich, przyby┼éych na Litw─Ö z pomoc─ů; w 1401 r. w Wilnie zosta┼éa zawarta nowa unia polsko-litewska; wzoruj─ůc si─Ö na polskim podziale administracyjnym w 1413 r. Wilno sta┼éo si─Ö stolic─ů wojew├│dztwa wile┼äskiego; za dynastii Jagiellon├│w (do 1572) Wilno by┼éo nieoficjalnie drug─ů stolic─ů Polski; 28 listopada 1561 r. w Wilnie zosta┼éa zawarta unia mi─Ödzy Polsk─ů a Inflantami (Kawalerowie Mieczowi), zgodnie z kt├│r─ů ziemie inflanckie zosta┼éy przy┼é─ůczone do Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, a p├│┼║niej r├│wnie┼╝ do Kr├│lestwa Polskiego – cz─Ö┼Ť─ç polska Inflant znana jest pod nazw─ů Inflanty Polskie (dzisiaj ┼üotwa); do po┼éowy XVI w. wi─Ökszo┼Ť─ç mieszka┼äc├│w Wilna stanowili Niemcy i Rusini, na trzecim miejscu byli Polacy, a po nich dopiero Litwini (prof. S. Ko┼Ťcia┼ékowski), p├│┼║niej i, jak ju┼╝ pisali┼Ťmy, a┼╝ do 1945 r. wi─Ökszo┼Ť─ç ludno┼Ťci miasta stanowili Polacy, a na drugim miejscu byli ┼╗ydzi, Litwin├│w by┼éa zawsze garstka; w 1569 r. przybyli do Wilna jezuici polscy, kt├│rzy za┼éo┼╝yli kolegium, z kt├│rego dzi─Öki ich staraniom 1 kwietnia 1579 r. kr├│l polski Stefan Batory utworzy┼é Academia Societatis Jesu – uniwersytet; kr├│l Stefan Batory w 1581 r. ustanowi┼é te┼╝ w Wilnie siedzib─Ö najwy┼╝szej instancji s─ůdowej dla Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego - Trybuna┼é Litewski; w 1654 r. Rosja napad┼éa na Rzeczpospolit─ů i 8 sierpnia 1655 r. zaj─Ö┼éa Wilno, rze┼║ mieszka┼äc├│w trwa┼é trzy dni, a po┼╝ary a┼╝ do ko┼äca miesi─ůca, zgin─Ö┼éo kilkana┼Ťcie tysi─Öcy mieszczan, 13 wrze┼Ťnia 1655 r. car rosyjski Aleksy Michaj┼éowicz og┼éosi┼é si─Ö wielkim ksi─Öciem litewskim, miasto odbi┼éy w VIII 1660 r. wojska (szlachta polsko-litewska) pod dow├│dztwem Micha┼éa Kazimierza Paca, obo┼║nego wielkiego litewskiego i regimentarza wojsk koronnych; w 1760 r. zacz─Ö┼éo ukazywa─ç si─Ö pierwsze polskie czasopismo wile┼äskie „Kurier Litewski”; w 1781 r. Komisja Edukacji Narodowej w Warszawie z Akademii Wile┼äskiej uczyni┼éa ┼Ťwieck─ů Szko┼é─Ö G┼é├│wn─ů Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego z polskim j─Özykiem wyk┼éadowym, tworz─ůc jednocze┼Ťnie nowe katedry: astronomii, medycyny (1781 r.), architektury (1793 r.); w 1785 r. zosta┼é otwarty pierwszy sta┼éy teatr polski; pod koniec XVIII w. w Wilnie dzia┼éa┼é znakomity architekt polski, tw├│rca gmachu ratusza, Wawrzyniec Gucewicz (1753-98), autor przebudowy (1801) katedry p.w. ┼Ťw. Stanis┼éawa; 3 maja 1792 r. w ko┼Ťciele farnym p.w. ┼Ťw. Jana uroczy┼Ťcie obchodzono l rocznic─Ö Konstytucji 3 Maja, kt├│ra likwiduj─ůc osobne Wielkie Ksi─Östwo Litewskie przy┼é─ůczy┼éa je bezpo┼Ťrednio do Polski; trzy tygodnie po wybuchu insurekcji ko┼Ťciuszkowskiej w Krakowie, 16 kwietnia powstanie wybuch┼éo r├│wnie┼╝ na Litwie: w nocy z 22 na 23 kwietnia 1794 r. oddzia┼éy powsta┼äcze (400 ludzi) pod wodz─ů p┼ék Jakuba Jasi┼äskiego dzi─Öki zaskoczeniu opanowa┼éy Wilno, przep─Ödzaj─ůc z miasta garnizon rosyjski (2000 ludzi i 10 dzia┼é) – wydawane tu by┼éo w├│wczas pismo powsta┼äcze „Gazeta Narodowa”, jednak 12 sierpnia 1794 r. wojska rosyjskie ponownie zaj─Ö┼éy miasto, sam p┼ék Jasi┼äski walczy┼é nadal i zgin─ů┼é w obronie Warszawy 4 listopada 1794 r.; przyw├│dca insurekcji ko┼Ťciuszkowskiej w Warszawie w 1794 r. Jan Kili┼äski, po jej upadku dzia┼éa┼é w Wilnie (sprzysi─Ö┼╝enie F. Ciecierskiego); w wyniku III rozbioru Polski w 1795 r. Wilno zosta┼éo w┼é─ůczone do Rosji.
Jest rzecz─ů znamienn─ů, ┼╝e jeden z pierwszych na ziemiach Rzeczypospolitej spisek w celu walki o wolno┼Ť─ç Polski zawi─ůzany zosta┼é na ziemiach litewskich, w stolicy dawnego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, w Wilnie w 1797 r., jako odga┼é─Özienie t. zw. Zgromadzenia Centralnego we Lwowie - jest to spisek braci Ciecierskich (jeden z nich by┼é przeorem dominikan├│w w Wilnie, drugi by┼éym kapitanem Wojsk Polskich). Car Aleksander I dostrzegaj─ůc polski charakter miasta i ziem okupowanych 16 kwietnia 1803 r. przekszta┼éci┼é wile┼äsk─ů Szko┼é─Ö G┼é├│wn─ů w Imperatorski Uniwersytet Wile┼äski z polskim j─Özykiem wyk┼éadowym, jak r├│wnie┼╝ ca┼ée szkolnictwo polskie na ziemiach zabranych (kuratorium wile┼äskiego okr─Ögu szkolnego). W 1812 r. cesarz Francji Napoleon postanowi┼é wypowiedzie─ç wojn─Ö Imperium Rosyjskiemu, 24 czerwca 1812 r. Wielka Armia, w sk┼éad kt├│rej wchodzi┼éy oddzia┼éy polskie, przekroczy┼éa Niemen i rozpocz─Ö┼éa marsz na wsch├│d, 28 czerwca w awangardzie armii napoleo┼äskiej wkroczy┼é do miasta na czele konnicy m┼éodziutki pu┼ékownik Dominik ksi─ů┼╝─Ö Radziwi┼é┼é, kt├│ry za cen─Ö znacznej cz─Ö┼Ťci swego ogromnego maj─ůtku, wyposa┼╝y┼é w┼éasnym sumptem 8 Pu┼ék U┼éan├│w i zawarowa┼é sobie pierwsze┼ästwo przy wkraczaniu do Wilna: „Widok or┼é├│w polskich, komenda w j─Özyku narodowym (polskim), witanie wielu „Litwin├│w/Polak├│w z Litwy” ju┼╝ zaci─ůgni─Ötych pod znaki ojczyste (polskie), posun─Ö┼éy zapa┼é ludno┼Ťci do najwy┼╝szego stopnia – stwierdzaj─ů historycy, poparty zaraz czynem: wst─Öpowano ochoczo w szeregi wojska polskiego; w zaj─Ötym Wilnie zainstalowano podleg┼éy Francuzom i z┼éo┼╝ony z Polak├│w tymczasowy rz─ůd (Komisja Rz─ůdz─ůca Tymczasowa). 14 lipca 1812 r. w katedrze wile┼äskiej og┼éoszony zosta┼é w formie niezwykle uroczystej akt przyst─ůpienia Litwy do Konfederacji Warszawskiej. W 1817 r. powsta┼éy w Wilnie studenckie towarzystwa Filomat├│w i Filaret├│w, budz─ůce polski patriotyzm m┼éodzie┼╝y, jednym z za┼éo┼╝ycieli Towarzystwa Filomat├│w by┼é Adam Mickiewicz: w latach 1822-23 wydano w Wilnie jego pierwsze tomiki poezji; w 1823 r. policja carska przeprowadzi┼éa masowe aresztowania patriotycznej m┼éodzie┼╝y, kilkunastu student├│w skazano na zes┼éanie w g┼é─ůb Rosji, po kilkumiesi─Öcznym areszcie w klasztorze Bazylian├│w, 25 pa┼║dziernika 1823 r. Adam Mickiewicz opu┼Ťci┼é Wilno na zawsze.
Przed wybuchem Powstania Listopadowego (listopad 1830) na wszystkich ziemiach zaboru rosyjskiego, w Wilnie mia┼é siedzib─Ö Litewski Komitet Najwy┼╝szy, przygotowuj─ůcy powstanie na Litwie, naczelnym dow├│dc─ů zosta┼é Antoni Gie┼égud, a przy jego sztabie dzia┼éa┼é Tymczasowy Polski Rz─ůd Centralny na Litwie. Podczas Powstania Listopadowego pod wile┼äskimi Ponarami dosz┼éo 19 czerwca 1831 r. do bitwy mi─Ödzy przyby┼éym z Kr├│lestwa Polskiego wojskiem polskim pod dow├│dztwem gen. A. Gie┼éguda (11 tys. ludzi, 27 dzia┼é) z wojskiem rosyjskim (17 tys. ludzi, 58 dzia┼é) zako┼äczonej odparciem wojsk polskich; po kl─Ösce wojsk polskich na Litwie grupie gen. Henryka Dembi┼äskiego, do kt├│rej do┼é─ůczyli ochotnicy z Wilna uda┼éo si─Ö w lipcu 1831 r. przedrze─ç do Kr├│lestwa Polskiego i do┼é─ůczy─ç do g┼é├│wnych si┼é powsta┼äczych. Po zduszeniu powstania w Wilnie i na Litwie, jesieni─ů 1831 r. Rosjanie rozpocz─Öli „wyniszczanie pierwiastka polskiego” w mie┼Ťcie i na Kresach, co oznacza┼éo depolonizacj─Ö kraju oraz ca┼ékowit─ů jego rusyfikacj─Ö: ziemie dawnego Wielkiego Ksi─Östwa przemianowano na „Zachodni Kraj”, og┼éoszona 1 listopada 1831 r. przez cara Miko┼éaja I amnestia nie obj─Ö┼éa powsta┼äc├│w z ziem dawnego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, w tym tak┼╝e z Wilna i wi─Ökszo┼Ť─ç przebywaj─ůcych w Prusach internowanych ┼╝o┼énierzy musia┼éa wyemigrowa─ç na zach├│d Europy; 15 maja 1832 r. car Miko┼éaj I zlikwidowa┼é Uniwersytet Wile┼äski, a w jego miejsce za┼éo┼╝y┼é Wile┼äsk─ů Akademi─Ö Medyczno-Chirurgiczn─ů (z dawnego wydzia┼éu lekarskiego uniwersytetu - przetrwa┼é do 1842 r.) oraz Wile┼äsk─ů Rzymskokatolick─ů Akademi─Ö Duchown─ů, przeniesion─ů w latach 1842-44 do Petersburga, gdzie jako w zasadzie uczelnia polska przetrwa┼éa do 1918 r. Specjalna „Komisja dla okre┼Ťlenia stopnia winy uczestnik├│w powstania” dzia┼éaj─ůca w Wilnie od 31 lipca do 31 grudnia 1831 r. wyda┼éa 4 tys. wyrok├│w ┼Ťmierci w Wilnie, na placu ┼üukiskim powieszono przyw├│dc├│w powstania wile┼äskiego, przeprowadzano konfiskat─Ö d├│br ziemskich, pozbawiano szlacht─Ö polsk─ů i mieszczan wile┼äskich urz─Öd├│w, wielu zes┼éano na Syberi─Ö. W Wilnie (Krzy┼╝├│wka) 27 maja 1838 r. zosta┼é aresztowany, os─ůdzony i rozstrzelany 27 lutego 1839 r. Szymon Konarski, polski dzia┼éacz niepodleg┼éo┼Ťciowy, powstaniec listopadowy, cz┼éonek M┼éodej Polski i Stowarzyszenia Ludu Polskiego, organizator nowego polskiego ruchu spiskowego na Kresach (3000 cz┼éonk├│w sprzysi─Ö┼╝enia); w Wilnie 1 stycznia 1854 r. zosta┼éa wykonana i wystawiona po raz pierwszy polska opera narodowa „Halka” Stanis┼éawa Moniuszki; w 1861 r. w Kr├│lestwie Polskim i na ziemiach litewskich narasta┼éy nastroje patriotyczne, w marcu-sierpniu, podobnie jak w Warszawie, nabo┼╝e┼ästwa i uroczysto┼Ťci ko┼Ťcielne w Wilnie przemienia┼éy si─Ö w patriotyczne manifestacje i pomimo t┼éumienia ich przez kozak├│w przybiera┼éy na sile, co zmusi┼éo Rosjan 3 wrze┼Ťnia 1861 r. do wprowadzenia w Wilnie, powiecie wile┼äskim i wi─Ökszo┼Ťci guberni kowie┼äskiej stanu wojennego; rozbudzonych nastroj├│w patriotycznych nie uda┼éo si─Ö jednak st┼éumi─ç represjami, latem 1862 r. utworzono na Litwie Komitet Ruchu Czerwonych, kt├│rego celem by┼éo przygotowanie powstania zbrojnego, jesieni─ů Komitet przekszta┼éci┼é si─Ö w Litewski Komitet Prowincjonalny (dysponowa┼é 3000 sprzysi─Ö┼╝onych, g┼é├│wnie w Wilnie) i nawi─ůza┼é ┼é─ůczno┼Ť─ç z Centralnym Komitetem Narodowym w Polsce, r├│wnolegle powsta┼é konserwatywny ob├│z bia┼éych, kt├│ry w drodze pokojowej chcia┼é ┼╝─ůda─ç od Rosji drobnych ust─Öpstw: poszerzenia praw samorz─ůdu, odrodzenia Uniwersytetu Wile┼äskiego, zgody na zak┼éadanie szk├│┼é i bibliotek oraz wydawanie literatury polskiej, a tak┼╝e zachowania wielkiej w┼éasno┼Ťci ziemskiej; 22 stycznia 1863 r. Centralny Komitet Narodowy w Warszawie jako Tymczasowy Rz─ůd Narodowy, og┼éosi┼é pocz─ůtek powstania w Polsce i na Litwie, 1 lutego 1863 r. Litewski Komitet Prowincjalny obj─ů┼é w┼éadz─Ö na prowincji w imieniu Rz─ůdu Narodowego w Warszawie, na prze┼éomie lutego i marca 1863 r. dosz┼éo do porozumienia mi─Ödzy Rz─ůdem Tymczasowym a komitetem „bia┼éych” w Wilnie i utworzono w├│wczas Wydzia┼é Zarz─ůdzaj─ůcy Prowincjami Litwy, kt├│rego prezesem zosta┼é Jakub Gieysztor, a komisarzem Nestor Laurans, na ziemiach litewsko-bia┼éoruskich stoczono z wojskiem rosyjskim 247 bitew i potyczek, w latach 1863-64, w Wilnie wydawane by┼éy konspiracyjnie pisma powsta┼äcze: „Wiadomo┼Ťci o Powstaniu na Litwie” i „Chor─ůgiew Swobody” – oba w 1863 r. i „G┼éos z Litwy” w 1864 r.; genera┼é-gubernator rosyjski w Wilnie Micha┼é Murawiew z bezwzgl─Ödno┼Ťci─ů i brutalno┼Ťci─ů t┼éumi┼é powstanie, w Wilnie zostali straceni dwaj czo┼éowi przyw├│dcy powstania na tym terenie - Zygmunt Sierakowski 27 czerwca 1863 r. i Konstanty Kalinowski 22 marca 1864 r., aresztowanego w Wilnie J├│zefa Kalinowskiego (p├│┼║niejszego karmelit─Ö w Czernej i Krakowie – a obecnie ┼Ťwi─Öty Rafa┼é), pe┼éni─ůcego funkcj─Ö ministra wojny w rz─ůdzie powsta┼äczym, skazano tak┼╝e na ┼Ťmier─ç, jednak wyrok ten jakim┼Ť cudem zamieniono na 10 lat twierdzy; Murawiew postanowi┼é raz na zawsze zniszczy─ç polsko┼Ť─ç Wilna: zamkni─Öto w mie┼Ťcie wszystko to co by┼éo polskie, a nawet zabroniono u┼╝ywa─ç j─Özyka polskiego w miejscach publicznych, zabroniono remontowa─ç ko┼Ťcio┼éy, aby popad┼éy w ruin─Ö oraz zmuszano m┼éodzie┼╝ katolick─ů, tj. Polak├│w do ucz─Öszczania do cerkwi podczas rosyjskich ┼Ťwi─ůt pa┼ästwowych, w 1898 r. na placu Biskupim postawiono pomnik Murawiowa, a przed katedr─ů katolick─ů wzniesiono w 1904 r. pomnik carycy Katarzyny II, Polacy stali si─Ö pariasami w swoim mie┼Ťcie, polskie Wilno by┼éo t─Öpione na ka┼╝dym mo┼╝liwym kroku a┼╝ do 1905 r.
Polacy jednak si─Ö nie poddawali rosyjskiemu terrorowi i rusyfikacji. W Wilnie w latach 1879-82 Eliza Orzeszkowa prowadzi┼éa jakim┼Ť cudem polsk─ů ksi─Ögarni─Ö wydawnicz─ů; w 1880 r. powsta┼éa w Wilnie Gmina Socjalist├│w Polskich, a pierwsza polska partia robotnicza Proletariat, utworzona latem 1882 r. w Warszawie, mia┼éa sw├│j o┼Ťrodek tak┼╝e w Wilnie i tutaj w styczniu 1883 r. odby┼é si─Ö pierwszy jej Zjazd; z kolei w 1893 r. odby┼é si─Ö w Wilnie pierwszy og├│lnopolski zjazd Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), nielegalnej PPS w Wilnie przewodzi┼é p├│┼║niej J├│zef Pi┼ésudski (1867-1935), z Wilnem by┼é on bardzo zwi─ůzany od m┼éodo┼Ťci – ucz─Öszcza┼é tu do szk├│┼é, a w okresie mi─Ödzywojennym cz─Östo tu bywa┼é i zrobi┼é wiele dla miasta i st─ůd miasto by┼éo nazywane „mi┼éym miastem J├│zefa Pi┼ésudskiego”; powsta┼ée pod koniec XIX w. tajne polskie towarzystwa o┼Ťwiatowe i kulturalne po┼é─ůczy┼éy si─Ö w latach 1898-99 w nielegalne Zjednoczenie O┼Ťwiata, pod przewodnictwem Witolda W─Ös┼éawskiego. Na prze┼éomie 1904 i 1905 r. wrzenie rewolucyjne obj─Ö┼éo Rosj─Ö i Kr├│lestwo Polskie, wobec narastaj─ůcych nastroj├│w rewolucyjnych w Wilnie i na prowincji, 3 maja 1905 r. w┼éadze rosyjskie wprowadzi┼éy w guberni wile┼äskiej stan nadzwyczajny, kt├│ry odwo┼éano dopiero po 5 latach (3 V 1910 r.), pod naporem masowych ┼╝─ůda┼ä Polak├│w w Wilnie i Litwin├│w na Litwie 14 maja 1905 r. car Miko┼éaj II zezwoli┼é na wyk┼éadanie w zachodnich guberniach j─Özyk├│w polskiego i litewskiego jako oddzielnych przedmiot├│w, Polskie Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe 19 VIII 1906 r. zacz─Ö┼éo wydawa─ç „Dziennik Wile┼äski” (1906-08), te drobne ust─Öpstwa nie zadowoli┼éy spo┼éecze┼ästwa i 13 pa┼║dziernika 1905 r. odby┼é si─Ö w Wilnie (tak┼╝e w Rosji i Kr├│lestwie Polskim) strajk powszechny, dosz┼éo do star─ç z policj─ů carsk─ů, 30 pa┼║dziernika 1905 r. car wyda┼é Manifest konstytucyjny (tzw. „manifest pa┼║dziernikowy”), w kt├│rym obieca┼é poszanowanie podstawowych wolno┼Ťci obywateli, powo┼éanie parlamentu oraz rz─ůdu z premierem, wkr├│tce potem za┼éo┼╝ona w Wilnie przez biskupa wile┼äskiego Edwarda Roppa legalna partia Stronnictwo Konstytucyjno-Katolickie na Litw─Ö i Bia┼éoru┼Ť, opowiada┼éa si─Ö za rozwojem samorz─ůdu oraz autonomi─ů Kr├│lestwa Polskiego oraz Litwy i Bia┼éorusi w sk┼éadzie Rosji; po przyznaniu wi─Ökszych praw tak┼╝e Polakom na Kresach, kt├│rych od Powstania Styczniowego 1863-64 w og├│le nie mieli, w Wilnie wprost wybuch┼éa polsko┼Ť─ç – powsta┼éy teatry, prasa, wydawnictwa ksi─ů┼╝kowe, polskie szkolnictwo, polskie Towarzystwem Przyjaci├│┼é Nauk, co jest jeszcze jednym dowodem na to, jak bardzo polskim by┼éo to miasto w 1905 r., pomimo bezwzgl─Ödnego prze┼Ťladowania tu polsko┼Ťci i brutalnego rusyfikowania miasta przez 40 lat; w latach 1905-1915 ukazywa┼éo si─Ö w Wilnie ok. 80 tytu┼é├│w polskich pism, m.in. dzienniki: „Kurier Litewski”, „Dziennik Wile┼äski”, „Kurier Krajowy” i „Gazeta Codzienna”, co uczyni┼éo z Wilna po Warszawie najwi─Ökszym o┼Ťrodkiem prasy polskiej w ca┼éym pa┼ästwie rosyjskim; w 1905 r. nie Litwin, bo Litwin├│w w Wilnie prawie ┼╝e nie by┼éo, ale Polak – Micha┼é W─Ös┼éawski, w latach 1905-16 by┼é trzykrotnie wybierany na prezydenta miasta, w 1908 r. tak┼╝e wiceprezydentem Wilna zosta┼é inny Polak - Konrad Niedzia┼ékowski; z powodu antypolskiego nacjonalistycznego ruchu litewskiego przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů i w okresie mi─Ödzywojennym w Wilnie najwi─Öksze poparcie w┼Ťr├│d polskiej ludno┼Ťci miasta mia┼éa Narodowa Demokracja/Stronnictwo Narodowe Romana Dmowskiego - ruch polityczny o ideologii nacjonalistycznej – o┼Ťrodek wile┼äski by┼é jej prawdziwym bastionem; w sierpniu 1914 r. wybuch┼éa w Europie I wojna ┼Ťwiatowa, 18 wrze┼Ťnia 1915 r. do Wilna wkroczy┼éy wojska niemieckie, ich dow├│dca, genera┼é hr. von Pfeil w wydanej do ludno┼Ťci miasta tr├│jj─Özycznej: niemiecko-polsko-rosyjskiej odezwie (zwr├│─çmy uwag─Ö na fakt, ┼╝e odezwa nie by┼éa wydana r├│wnie┼╝ po litewsku) nazwa┼é s┼éusznie Wilno „per┼é─ů korony polskiej” (M. Ka┼éuski Polskie Wilno 1919-1939 Toru┼ä 2019); Niemcy zamkn─Öli wi─Ökszo┼Ť─ç czasopism polskich, zezwolili jednak na odbudow─Ö pomnika Trzech Krzy┼╝y na wzg├│rzu nad miastem i ods┼éanianie polskich tablic pami─ůtkowych oraz na za┼éo┼╝enie w Wilnie 11 pa┼║dziernika 1915 r. Komitetu Edukacyjnego, kt├│ry przyst─ůpi┼é do zak┼éadania polskich szk├│┼é i plac├│wek o┼Ťwiatowych; Niemcy, pragn─ůc przy┼é─ůczenia Litwy do Niemiec po wojnie kontynuowali polityk─Ö rosyjskiego zaborcy wspierania Litwin├│w, jako przeciwwagi dla dominuj─ůcych na Wile┼äszczy┼║nie Polak├│w; okupanci przeprowadzili 9 marca 1916 r. w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie spis ludno┼Ťci, kt├│ry wykaza┼é, ┼╝e w Wilnie mieszka┼éo: 50,2% Polak├│w, 43,5% ┼╗yd├│w, 2,6% Litwin├│w, 1,5% Rosjan, wobec jednak zakwestionowania go przez Litwin├│w, kt├│rzy utrzymywali, ┼╝e w mie┼Ťcie jest du┼╝o wi─Öcej Litwin├│w, Niemcy rok p├│┼║niej (1917) przeprowadzili kolejny spis ludno┼Ťci pod wi─Öksz─ů kontrol─ů Litwin├│w, kt├│ry wykaza┼é, ┼╝e Wilno liczy┼éo ok. 139 tys. mieszka┼äc├│w, w tym: 75 tys. Polak├│w (54% ludno┼Ťci miasta), 58 tys. ┼╗yd├│w (41%) i 2 tys. Litwin├│w (1,6%); na ca┼éym obszarze okupowanym przez Niemcy, pokrywaj─ůcym si─Ö z terenem dzisiejszej Litwy, Polacy stanowili 58% mieszka┼äc├│w, Litwini 18,5%, ┼╗ydzi 14,7%, Bia┼éorusini 6,4% i Rosjanie 1,2%; 1 stycznia 1919 r. Wilno opu┼Ťci┼éy wojska niemieckie wraz z rz─ůdem litewskim, kt├│ry bez ich ochrony czu┼é by si─Ö niepewnie w polskim mie┼Ťcie, a w obliczu zbli┼╝aj─ůcej si─Ö armii bolszewickiej w┼éadz─Ö w mie┼Ťcie przej─Öli Polacy – prawdziwi gospodarze miasta, Samoobrona Wile┼äska stawi┼éa zbrojnie czo┼éa hordzie bolszewickiej, jednak 5 stycznia uleg┼éa druzgoc─ůcej przewadze wroga; 19-21 kwietnia 1919 r. mia┼éa miejsce brawurowa “wyprawa wile┼äska” – operacja zaczepna przeprowadzona przez kawaleryjsk─ů grup─Ö uderzeniow─ů p┼ék. W┼éadys┼éawa Beliny-Pra┼╝mowskiego (842 szabel), kt├│rej celem by┼éo oswobodzenie Wilna spod okupacji bolszewickiej; 21 kwietnia 1919 r. przez Ostr─ů Bram─Ö do Wilna wkroczy┼é Naczelnik Pa┼ästwa Polskiego, J├│zef Pi┼ésudski i nast─Öpnego dnia wyda┼é odezw─Ö "do mieszka┼äc├│w by┼éego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego", zapowiadaj─ůc─ů utworzenie federacji na ziemiach Rzeczypospolitej (rz─ůd litewski odrzuci┼é t─Ö ofert─Ö); Rada Najwy┼╝sza konferencji pokojowej w Wersalu (18 I 1919 – 20 I 1920) zatwierdzi┼éa status quo na Wile┼äszczy┼║nie, przyjmuj─ůc jako podstaw─Ö rozgraniczenia Polski i Litwy Lini─Ö Focha, kieruj─ůc─ů si─Ö zasad─ů etniczn─ů, zgodnie z kt├│r─ů Wilno pozostawa┼éo po stronie polskiej; podczas drugiego etapu wojny polsko-bolszewickiej (25 IV – 18 X 1920) rz─ůd litewski 12 lipca zawar┼é traktat z Rosj─ů bolszewick─ů, zgodnie z kt├│rym Litwa wspiera┼éa militarnie Armi─Ö Czerwon─ů, za co Moskwa przekaza┼éa jej Wilno 26 sierpnia, czego nie uzna┼é rz─ůd polski i w porozumieniu z marsz. J├│zefem Pi┼ésudskim „zbuntowana” Dywizja Litewsko-Bia┼éoruska Wojska Polskiego pod dow├│dztwem gen. Lucjana ┼╗eligowskiego 9 pa┼║dziernika zaj─Ö┼éa Wilno, tworz─ůc tzw. Litw─Ö ┼Ürodkow─ů, kt├│ra zgodnie z woln─ů mieszka┼äc├│w miasta, wyra┼╝on─ů w g┼éosowaniu powszechnym 18 kwietnia 1922 r. zosta┼éa przy┼é─ůczona do Polski, co uznane zosta┼éo przez wolny ┼Ťwiat 15 marca 1923 r. (konferencja ambasador├│w w Pary┼╝u, 5 IV USA): od tej pory Wilno nale┼╝a┼éo do Polski zgodnie z prawem mi─Ödzynarodowym; po latach wrogo┼Ťci i wysuwanych pretensji do Wilna, Republika Litewska nawi─ůzuj─ůc stosunki dyplomatyczne z Polsk─ů 19 marca 1938 r. r├│wnie┼╝ ostatecznie uzna┼éa istniej─ůc─ů granic─Ö polsko-litewsk─ů i przynale┼╝no┼Ť─ç pa┼ästwow─ů Wilna i Wile┼äszczyzny do Polski; walki o Wilno zosta┼éy upami─Ötnione na Grobie Nieznanego ┼╗o┼énierza w Warszawie, napisem na jednej z tablic w okresie II RP i po 1990 r.: WILNO 19 IV 1919 – 9 X 1920”; za rz─ůd├│w polskich 1922-39 nast─ůpi┼é wszechstronny rozw├│j miasta, nazywanego „polskim Oxfordem”; Wilno w II Rzeczpospolitej by┼éo jednym z najsilniejszych o┼Ťrodk├│w wojskowych, co nie dziwi bior─ůc pod uwag─Ö jego po┼éo┼╝enie i zawi┼ée kwestie polityczne: w mie┼Ťcie i jego okolicach stacjonowa┼éo kilka wielkich jednostek Wojska Polskiego, przede wszystkim 1. Dywizja Piechoty Legion├│w, cz─Ö┼Ť─ç 5. Pu┼éku Lotniczego (lotnisko Porubanek), dow├│dztwo Wile┼äskiej Brygady Kawalerii i 4. Pu┼ék U┼éan├│w Zaniemie┼äskich, a tak┼╝e dow├│dztwo Batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza „Wilno” i podleg┼ée mu pododdzia┼éy, wok├│┼é miasta utworzono te┼╝ Obszar Warowny „Wilno”, wojska garnizonu Wilno mia┼éy chroni─ç Polsk─Ö przed agresj─ů ze strony Zwi─ůzku Sowieckiego; w styczniu 1933 r. kanclerzem Niemiec zosta┼é Adolf Hitler, kt├│ry nie kry┼é swoich wrogich zamiar├│w wobec Polski i Polak├│w. Dlatego marsza┼éek J├│zef Pi┼ésudski zarz─ůdzi┼é pokaz si┼éy Wojska Polskiego. W kwietniu 1933 r. odby┼éa si─Ö w Wilnie wielka rewia wojskowa, na kt├│r─ů przyjecha┼é marsz. Pi┼ésudski z du┼╝─ů grup─ů genera┼é├│w: mia┼éa ona pokaza─ç hitlerowskim Niemcom si┼é─Ö or─Ö┼╝a polskiego (w├│wczas armia polska by┼éa silniejsza od niemieckiej). Marsz. J├│zef Pi┼ésudski zmar┼é w Warszawie 12 maja 1935 r.: jego serce zosta┼éo umieszczone do specjalnie zbudowanym mauzoleum Matka i Serce Syna na cmentarzu na Rossie w Wilnie, gdzie z┼éo┼╝one zosta┼éo obok proch├│w jego matki podczas wielkich uroczysto┼Ťci pogrzebowych w Wilnie, kt├│re trwa┼éy dwa dni – 11 i 12 maja 1936 r.
1 wrze┼Ťnia 1939 r. Niemcy hitlerowskie napad┼éy na Polsk─ů. Kiedy prawie wszyscy ┼╝o┼énierze polscy, w tym tak┼╝e garnizonu wile┼äskiego walczyli z wrogiem, 17 wrze┼Ťnia 1939 r. od wschodu napad┼é na Polsk─Ö Zwi─ůzek Sowiecki. Nieliczni ┼╝o┼énierze polscy w Wilnie podj─Öli obron─Ö miasta przed wrogiem (przewaga Armii Czerwonej by┼éa mia┼╝d┼╝─ůca), w walkach prowadzonych w dniach 18-19 wrze┼Ťnia wojska sowieckie straci┼éy – wed┼éug sowieckich ┼║r├│de┼é – 13 zabitych i 24 rannych ┼╝o┼énierzy i oficer├│w, zniszczonych 5 czo┼ég├│w BT-7 i 1 samoch├│d pancerny, a 3 samochody pancerne uszkodzone, najprawdopodobniej faktyczne straty Rosjan by┼éy kilka razy wi─Öksze. Wilno od 19 wrze┼Ťnia do 26/27 pa┼║dziernika okupowa┼éa Armia Czerwona i z pocz─ůtku Kreml zamierza┼é przy┼é─ůczy─ç miasto do Sowieckiej Bia┼éoruski, wkr├│tce jednak zmieni┼é zdanie i postanowi┼é przekaza─ç je Litwie za umo┼╝liwienie w┼é─ůczenia Litwy do Zwi─ůzku Sowieckiego przez zainstalowanie na jej terytorium sowieckich baz wojskowych. Szef propagandy III Rzeszy, Joseph Goebbels od 1923 r. w prowadzonym przez siebie dzienniku (29 tom├│w) pod dat─ů 12 pa┼║dziernika 1939 r. zanotowa┼é: „W zamian za rezygnacj─Ö z suwerenno┼Ťci, Moskwa odst─ůpi┼éa Litwie Wilno. Poczciwi Litwini przyjmuj─ů to jeszcze z wdzi─Öczno┼Ťci─ů”. Polsko┼Ť─ç przekazywanego Litwinom Wilna uzna┼é za fakt sam sowiecki minister spraw zagranicznych W. Mo┼éotow, kt├│ry przekazywa┼é Wilno Litwie: na V Nadzwyczajnej Sesji Rady Najwy┼╝szej ZSRR dnia 31 pa┼║dziernika 1939 r. z┼éo┼╝y┼é obszerne sprawozdanie o ostatnich wydarzeniach w mi─Ödzynarodowej polityce. M├│wi─ůc o stosunkach z krajami ba┼étyckimi, a konkretnie na temat przekazania przez Moskw─Ö Wilna Litwie powiedzia┼é m.in.: „…Zwi─ůzek Sowiecki poszed┼é na przekazanie miasta Wilna Republice Litewskiej nie dlatego, ┼╝e dominuje w nim ludno┼Ť─ç litewska. Nie, w Wilnie wi─Ökszo┼Ť─ç stanowi ludno┼Ť─ç nie-litewska…” (oficjalny dziennik sowiecki „Izwiestja”, nr 253/7023 z 1 XI 1939). Pierwsza 6-tygodniowa okupacja sowiecka przebiega┼éa w typowy dla Sowiet├│w spos├│b - pod znakiem represji i rabunku: NKWD uwi─Öziono i zes┼éano na wsch├│d kilkaset os├│b, g┼é├│wnie przedstawicieli polskiej elity, w tym prezydenta miasta Wiktora Maleszewskiego, wiceprezydenta Kazimierza Grodzickiego, licznych profesor├│w Uniwersytetu Wile┼äskiego, prezesa Izby Kontroli Zenona Mikulskiego, braci marsza┼éka J├│zefa Pi┼ésudskiego – Jana i Kazimierza, zdemontowano wyposa┼╝enie fabryk, szpitali, drukarni, gazowni, wywieziono sprz─Öt kolejowy, nie zapominaj─ůc o w─Öglu dla parowoz├│w, okradziono sklepy i urz─Ödy, zrabowano tak┼╝e archiwa (m.in. 15 wagon├│w akt Archiwum Akt Dawnych, archiwum genera┼é-gubernator├│w wile┼äskich, biblioteki im. Wr├│blewskich), ksi─Ögozbiory, zbiory naukowe, dzie┼éa sztuk; 26-27 pa┼║dziernika 1939 r. Wilno zaj─Ö┼éy wojska litewskie, w wydanej do Polak├│w 29 pa┼║dziernika jednodni├│wce „Witaj Litwo!” prezydent Litwy Antonas Smetona stwierdza┼é, ┼╝e: „Litwa otrzyma┼éa Wilno w rezultacie d┼éugotrwa┼éej przyja┼║ni, jaka ┼é─ůczy j─ů z Sowietami”, przywieziona z Kowna litewska administracja rozpocz─Ö┼éa lituanizacj─Ö Wilna, w kt├│rym zaledwie 1,5% mieszka┼äc├│w by┼éo Litwinami, pomimo tego litewski zosta┼é jedynym j─Özykiem urz─Ödowym, na mocy ustawy o obywatelstwie, osoby nie znaj─ůce litewskiego (w tym Polacy stanowi─ůcy 66% ludno┼Ťci miasta (ich liczba wzros┼éa, bo we wrze┼Ťniu 1939 r. do Wilna przyby┼éo oko┼éo 20 000 uchod┼║c├│w wojennych) uznano za "obcokrajowc├│w" i pozbawiono prawa do pracy, zlikwidowano polskie szko┼éy i organizacje, handel i rzemios┼éo, boj├│wki litewskich nacjonalist├│w przywo┼╝one na ka┼╝d─ů niedziel─Ö z Kowna zak┼é├│ca┼éy polskie nabo┼╝e┼ästwa w ko┼Ťcio┼éach, a policja bi┼éa pa┼ékami wiernych ┼Ťpiewaj─ůcych polskie pie┼Ťni religijne, 15 grudnia 1939 r. zamkni─Öto Uniwersytet Stefana Batorego, wyrzucaj─ůc na bruk jego wyk┼éadowc├│w, a na jego miejsce utworzono niedu┼╝y uniwersytet litewski, przywo┼╝─ůc profesor├│w i student├│w z Kowna; 15 czerwca 1940 r. Armia Czerwona zaj─Ö┼éa Litw─Ö bez walki i kraj zosta┼é republik─ů sowieck─ů; chocia┼╝ po┼éo┼╝enie Polak├│w troch─Ö si─Ö poprawi┼éo, tysi─ůce wilnian zosta┼éo wywiezionych na wsch├│d; od lipca 1941 do lipca 1944 r. Wilno by┼éo okupowane przez Niemcy hitlerowskie we wsp├│┼épracy z Litwinami, Litwini nadal wy┼╝ywali si─Ö na Polakach. Po wsp├│lnym z Niemcami wymordowaniu ┼╗yd├│w trzymanych w getcie, Litwini zasugerowali Niemcom zamkni─Öcie teraz w po┼╝ydowskim getcie Polak├│w i wyko┼äczenie ich tak jak ┼╗yd├│w, na co jednak hitlerowcy nie poszli. W mie┼Ťcie kwit┼éa podziemna polska dzia┼éalno┼Ť─ç narodowa i niepodleg┼éo┼Ťciowa (Tajna Organizacja Wojskowa, Tajna Organizacja Nauczycielska, podziemny Uniwersytet Wile┼äski prowadzi┼é tajne nauczanie), bardzo liczna by┼éa w mie┼Ťcie Armia Krajowa - przed Powstaniem Warszawskim 1944 by┼éa Operacja „Ostra Brama” w Wilnie: podczas ofensywy Armii Czerwonej na Wilno, 6 lipca 1944 r. podzia┼éy polskiej Armii Krajowej (AK) pod dow├│dztwem gen. Aleksandra Krzy┼╝anowskiego (4800 ludzi) podj─Ö┼éy pr├│b─Ö samodzielnego zdobycia miasta bronionego przez oddzia┼éy niemieckie. Walki trwa┼éy na wschodnich przedmie┼Ťciach do 13 lipca. Oddzia┼éy sowieckie w┼é─ůczy┼éy si─Ö do walki i opanowa┼éy Wilno, przy znacz─ůcym udziale jednostek AK, kt├│re opanowa┼éy wiele wa┼╝nych punkt├│w na terenie miasta; na konferencji Stalina, prezydenta Roosevelta (USA) i premiera Churchilla (Wielka Brytania) w Ja┼écie (4-11 II 1945) Roosevelt i Churchill dla korzy┼Ťci dora┼║nych poparli pretensje terytorialne Stalina - uzgodniono oderwanie od Polski Ziem Wschodnich (w┼é─ůcznie z arcypolskimi miastami Lwowem i Wilnem) na rzecz Zwi─ůzku Sowieckiego, ┼éami─ůc tym samym prawo mi─Ödzynarodowe oraz sam─ů Polsk─Ö oddali w sowieck─ů niewol─Ö: obaj politycy Zachodu zachowali si─Ö wzgl─Ödem Polski – najwierniejszego ich sojusznika w walce z hitlerowskimi Niemcami (Churchill dzi─Ökowa┼é Polakom za ich wielki udzia┼é w lotniczej Bitwie o Angli─Ö w 1940 r., a Roosevelt p├│┼║niej nazwa┼é Polsk─Ö „natchnieniem narod├│w”) jak prawdziwi ┼éajdacy (w dzisiejszej Polsce nikt nie ma odwagi tego g┼éo┼Ťno powiedzie─ç!); Stalin zarz─ůdzi┼é wysiedlenie Polak├│w z Ziem Wschodnich w granice stworzonej przez siebie Polski Ludowej (PRL): z rejonu wysiedle┼äczego Wilno wyp─Ödzono do Polaki 107 613 Polak├│w (ok. 85% Polak├│w mieszkaj─ůcych w tym czasie w Wilnie), ca┼éy ich maj─ůtek, w┼é─ůcznie z bezprawnie przej─Ötymi prywatnymi zbiorami dzie┼é sztuki i ksi─ů┼╝ek oraz pami─ůtkami rodzinnymi przej─Öli Litwini - Wilno przesta┼éo by─ç etnicznie polskie.
Trzecim istotnym faktem by┼éo to, ┼╝e Wilno odegra┼éo wielk─ů rol─Ö w dziejach Polski i narodu polskiego prawie we wszystkich dziedzinach ┼╝ycia, a nie tylko w kulturze, nauce i literaturze polskiej, o czym zazwyczaj tylko si─Ö m├│wi.
Wilno po Warszawie, Krakowie i Lwowie sta┼éo si─Ö czwartym najwa┼╝niejszym miastem w dziejach Polski i narodu polskiego; dosz┼éo do tego, ┼╝e jako silny i pr─Ö┼╝ny o┼Ťrodek kultury polskiej, Wilno konkurowa┼éo niejednokrotnie z powodzeniem z Warszaw─ů, jako ognisko p├│┼║nego o┼Ťwiecenia.
Najwa┼╝niejszym o┼Ťrodkiem ┼╝ycia kulturalnego Polski prze┼éomu XVIII i XIX w. by┼éa Warszawa, z ┼Ťrodowisk uniwersyteckich szczeg├│lnie wa┼╝ne by┼éo w dobie reform Ko┼é┼é─ůtajowskich 1777-83 krakowskie, a w 1 ─çwierci XIX w. wile┼äskie, kt├│re uczyni┼éo z Wilna jedno z naj┼╝ywszych ognisk polskiego ruchu umys┼éowego.
Za┼éo┼╝ona przez kr├│la polskiego Stefana Batorego w 1578/79 r. Akademia Wile┼äska/Uniwersytet Wile┼äski, dzia┼éaj─ůcy do 1832 r. i ponownie w latach 1919-39 by┼é od pocz─ůtku do ko┼äca uczelni─ů wybitnie polsk─ů, kt├│ry odegra┼é wyj─ůtkowo du┼╝─ů rol─Ö w dziejach nauki polskiej. Wielki Polak wieku O┼Ťwiecenia Stanis┼éaw Staszic (zm. 1826) wyrazi┼é si─Ö, ┼╝e gdyby w Wilnie nie zab┼éys┼éo ┼Ťwiat┼éo nauki – nie powsta┼é w zreorganizowany w 1803 r. polski Uniwersytet Wile┼äski, zgas┼éoby ono w ca┼éej Polsce. Natomiast Klara Szpakowska w paryskiej “Kulturze” (Nr 5 1958) napisa┼éa: „…trudno nawet wyobrazi─ç sobie ┼╝ycie umys┼éowe Polski bez tw├│rczych o┼Ťrodk├│w Lwowa i Wilna”. Organizatorem kolegium jezuickiego, z kt├│rego powsta┼éa Akademii w latach 1570-72 by┼é polski duchowny – jezuita Stanis┼éaw Warszewicki, poprzednio kanonik gnie┼║nie┼äski i pozna┼äski, a pierwszym rektorem Akademii w 1579 r. zosta┼é jeden z najbardziej znanych duchownych polskich prze┼éomu XVI i XVII w., jezuita Piotr Skarga, kt├│rego zast─ůpi┼é t┼éumacz Biblii na j─Özyk polski, jezuita Jakub Wujek. I w ca┼éych swych dziejach by┼éa to uczelnia polska; etnicznych Litwin├│w i ┼Ťwiadomych swej litewsko┼Ťci w┼Ťr├│d jej student├│w by┼éa zawsze male┼äka garstka (bo trudno Polak├│w pochodzenia litewskiego – a tak┼╝e i ich nie by┼éo nigdy wiele nazywa─ç dzi┼Ť Litwinami). St─ůd w 1781 r. ┼éacin─Ö jako j─Özyk wyk┼éadowy zast─ůpi┼é j─Özyk polski. Uniwersytet Wile┼äski do 1832 r. by┼é uczelni─ů polsk─ů i to w ca┼éym tego s┼éowa znaczeniu. W ramach represji po Powstaniu Listopadowym 1830-31, ukazem z 1 maja 1832 r. car Miko┼éaj I poleci┼é zamkn─ů─ç polski Uniwersytet Wile┼äski. Wskrzesi┼é go dekretem z 28 sierpnia 1919 r. Naczelnik Pa┼ästwa Polskiego J├│zef Pi┼ésudski pod nazw─ů Uniwersytet Stefana Batorego. Uniwersytet odegra┼é wielk─ů rol─Ö w dziejach nauki polskiej, a przede wszystkim w takich dziedzinach jak: astronomia (w 1753 r. zosta┼éo otwarte w Wilnie pierwsze w Polsce nowoczesne obserwatorium astronomiczne - przed pozna┼äskim 1765, krakowskim – 1792 i warszawskim – 1825; przed wojn─ů zosta┼éo zbudowane nowe obserwatorium astronomiczne dla Uniwersytet Wile┼äskiego (Uniwersytet Stefana Batorego - USB), kt├│re by┼éo pierwszym polskim obserwatorium astrofizycznym, gdzie prowadzono badania fotometryczne gwiazd zmiennych i badania spektroskopowe), antropologia (prof. J─Ödrzej ┼Üniadecki zapocz─ůtkowa┼é tu pierwsze polskie badania antropologiczne), biologia, botanika (prof. Stanis┼éaw Jundzi┼é┼é by┼é autorem pierwszych polskich podr─Öcznik├│w akademickich z botaniki), chemia (prof. J─Ödrzej ┼Üniadecki zapocz─ůtkowa┼é tu pierwsze polskie badania dotycz─ůce chemii fizycznej, prace prof. Kazimierza S┼éawi┼äskiego i jego uczni├│w na USB przyczyni┼éy si─Ö w du┼╝ym stopniu do wyja┼Ťnienia spornych temat├│w w dziedzinie terpen├│w), chirurgia, dendrologia, ekonomia polityczna, farmacja (w 1819 r. powsta┼é tzw. Wydzia┼é Farmaceutyczny przy Wile┼äskim Towarzystwie Lekarskim, jako pierwsze naukowe towarzystwo farmaceutyczne w Polsce), filozofia (J─Ödrzej i Jan ┼Üniadeccy jako pierwsi w Polsce uprawiali tu Szkock─ů Szko┼é─Ö Filozoficzn─ů), fitopatologia (J├│zef Trzebi┼äski z USB zyska┼é tytu┼é “ojca fitopatologii polskiej”), fizjologia (J─Ödrzej ┼Üniadecki wyda┼é prac─Ö Teoria jestestw organicznych - tom I w Warszawie 1804, tom II w Wilnie 1811), w kt├│rej zawar┼é ├│wczesn─ů wiedz─Ö fizjologiczn─ů i, jako pierwszy na ┼Ťwiecie, sformu┼éowa┼é odkryte przez siebie prawa og├│lne rz─ůdz─ůce procesami ┼╝yciowymi, w┼Ťr├│d kt├│rych najwa┼╝niejsze jest prawo kr─ů┼╝enia „materii od┼╝ywczej” w przyrodzie, czyli przemiany materii), fizyka, geomorfologia (prof. M. Limanowski – wile┼äska szko┼éa geomorfologiczna), higiena (jako pierwszy w Polsce wyk┼éada┼é j─ů w Wilnie A.L. Becu – ojczym Juliusza S┼éowackiego, przed wojn─ů dzia┼éa┼é oddzia┼é Pa┼ästwowego Zak┼éadu Higieny w Warszawie), histochemia (prof. USB Stanis┼éaw Hiller by┼é pionierem bada┼ä histochemicznych), historia, literatura, matematyka (od profesora Jana ┼Üniadeckiego pochodzi polska terminologia matematyczna, np. „ca┼éka” i „r├│┼╝niczka”, zainicjowa┼é on pierwsze w Polsce studia z dziedziny prawdopodobie┼ästwa rachunku, a po┼Ťrednio badania statystyczne), medycyna (kierowana przez prof. J├│zefa Franka w latach 1806-23 klinika lekarska Uniwersytetu Wile┼äskiego nale┼╝a┼éa do najlepszych w Europie), meteorologia, neurologia (profesorowie S.K. W┼éadyczka, M. Rose), onkologia (przychodnia badania i zwalczania raka), orientalistyka (Uniwersytet Wile┼äski jako pierwszy zajmowa┼é si─Ö orientalistyk─ů), ornitologia, ortodoncja (pionierska rola Wilna – Maurycy Jacowski O odkryciach i post─Öpie w dziedzinie dentystyki 1860), paleozoologia (J. ┼Üniadecki – pierwsze polskie dzie┼éo Wiadomo┼Ťci o zwierz─Ötach zaginionych Wilno 1815), pedagogika, pediatria (pierwszy polski podr─Öcznik Nauka o chorobach dzieci wyda┼é w 1810 r. w Wilnie Jakub Szymkiewicz), psychologia (prof. J─Ödrzej ┼Üniadecki w 1818 r. wyda┼é pierwszy polski podr─Öcznik z zakresu psychologii – Filozofia umys┼éu ludzkiego) sztuki plastyczne (wa┼╝na dzia┼éalno┼Ť─ç prof. M. Morelowskiego), weterynaria (prof. Ludwik Bojanus by┼é tw├│rc─ů nowoczesnej weterynarii polskiej, za┼éo┼╝ycielem przy Uniwersytecie Wile┼äskim w 1823 pierwszej polskiej szko┼éy weterynaryjnej), zoologia (informacje z: Wielka Encyklopedia PWN t. 1-13 Warszawa 1962-70). Pionierskie badania cytoarchitektoniki m├│zgu na skal─Ö ┼Ťwiatow─ů prowadzi┼é w Wilnie Maksymilian Rose w za┼éo┼╝onym przez siebie na USB w 1928 r. Polskim Instytucie Bada┼ä M├│zgu (by┼é to projekt presti┼╝owy dla Polski, gdy┼╝ tego typu plac├│wki poza Wilnem funkcjonowa┼éy w├│wczas tylko w Wiedniu, Berlinie i Moskwie!); Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej w Wilnie (1930-39) by┼é pioniersk─ů – pierwsz─ů w Polsce plac├│wk─ů sowietologiczn─ů. W 1935 r. w Wilnie dzia┼éa┼éo 17 towarzystw naukowych, w wi─Ökszo┼Ťci polskich, na czele z zas┼éu┼╝onym Towarzystwem Przyjaci├│┼é Nauk w Wilnie, kt├│re dzia┼éa┼éo w latach 1906–40. Powsta┼ée w 1805 r. Towarzystwo Lekarskie Wile┼äskie i dzia┼éaj─ůce do 1940 r., by┼éo pierwszym polskim towarzystwem lekarskim; po II wojnie ┼Ťwiatowej do jego tradycji nawi─ůzuje Polskie Towarzystwo Lekarskie z siedzib─ů w Warszawie. W polskim przedwojennym Wilnie odby┼éy si─Ö nast─Öpuj─ůce og├│lnopolskie zjazdy naukowe: w 1922 r. III Zjazd Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, w 1923 r. I Zjazd Towarzystwa Internist├│w Polskich, w 1924 r. I Zjazd Prawnik├│w Polskich, w 1926, 1928, 1934 i 1939 r. Zjazdy Polskiego Towarzystwa Botanicznego, w 1928 r. IV Zjazd Fizyk├│w Polskich, w 1929 r. Zjazd Lekarzy i Przyrodnik├│w Polskich, II Zjazd Polskiego Towarzystwa Ortopedycznego, IX Zjazd Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, w 1929 r. XIII Og├│lnopolski Zjazd Lekarzy i Przyrodnik├│w (26 wrze┼Ťnia uczestniczy┼é w prezydent RP Ignacy Mo┼Ťcicki), w 1931 r. II Kongres Pedagogiczny Zwi─ůzku Nauczycielstwa Polskiego, w 1932 r. III Zjazd Bibliotekarzy Polskich i XIV Zjazd Gazownik├│w i Wodoci─ůgowc├│w Polskich, w 1934 r. X Zjazd Delegat├│w Zwi─ůzku Muze├│w w Polsce, w 1935 r. VI Powszechny Zjazd Historyk├│w Polskich, w 1936 r. Zjazd Stowarzyszenia Elektryk├│w Polskich, w 1938 r. IV Zjazd Polskiego Towarzystwa Chemicznego i IX Zjazd Fizyk├│w Polskich. Najstarsza i zapewne najbardziej presti┼╝owa polska korporacja studencka „Polonia”, za┼éo┼╝ona w 1828 r. na Uniwersytecie w Dorpacie w Rosji (dzi┼Ť Estonia), po I wojnie ┼Ťwiatowej przenios┼éa si─Ö do wskrzeszonego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, gdzie dzia┼éa┼éa do 1939 r.
Wilno odgrywa┼éo do 1939 r. wielk─ů rol─Ö w dziejach polskiej literatury i j─Özyka polskiego oraz ksi─ů┼╝ki polskiej. O tym jak wielka by┼éa to rola potwierdza to, ┼╝e w Literaturze polskiej. Przewodniku encyklopedycznym (t. 1-2, Warszawa 1985) jest a┼╝ 274 hase┼é zwi─ůzanych z Wilnem. Pierwsza ksi─ů┼╝ka polska w Wilnie ukaza┼éa si─Ö w 1576 r. i spod pras drukarni wile┼äskich wysz┼éo og├│┼éem kilka tysi─Öcy tytu┼é├│w ksi─ů┼╝ek. Tutaj by┼é wydrukowany w 1633 r. najstarszy zachowany elementarz polski, w ca┼éej Polsce popularne by┼éy wydawane w Wilnie kalendarze, jak np. Kalendarz historyczny i polityczny na rok 1739 czy fachowo i bardzo ciekawie wydawane przez ponad dwadzie┼Ťcia lat od 1768 r. Kalendarze wile┼äskie Franciszka Paprockiego, np. w tylko latach 1804-1833 wysz┼éo spod pras drukarskich w Wilnie 2156 ksi─ů┼╝ek i broszur polskich, co stawia Wilno na drugim po Warszawie - 4527 ksi─ů┼╝ek miejscu w┼Ťr├│d miast polskich). W nast─Öpnym trzydziestoleciu (1834-1863) wydano w Wilnie 1836 tytu┼é├│w ksi─ů┼╝ek polskich, a, dla przyk┼éadu, w Warszawie 6680, Krakowie 2668, Lwowie 2587 i Poznaniu 1434 tytu┼é├│w. W okresie mi─Ödzywojennym w Wilnie wydawanych by┼é 200-250 ksi─ů┼╝ek polskich. W Wilnie ukaza┼éo si─Ö wiele pierwszych wyda┼ä (pierwodruk├│w) ksi─ů┼╝ek, kt├│re maj─ů trwa┼ée miejsce w literaturze i historii polskiej literatury, jak np. Ballady i romanse (1822), Dziady (cz. II i IV 1823) i Gra┼╝yna (1823) Adama Mickiewicza, ┼╗ywoty ┼Ťwi─Ötych Piotra Skargi (1579), kt├│re mia┼éy kilkadziesi─ůt wyda─ç i np. w XIX w. przyczyni┼éy si─Ö do budzenia ┼Ťwiadomo┼Ťci narodowej na polskiej wsi, szczeg├│lnie na ┼Ül─ůsku, Ulana (1843), Dwa ┼Ťwiaty (1855), Historia ko┼éka w p┼éocie (1860) i Powie┼Ť─ç bez tytu┼éu (1855) J├│zefa Ignacego Kraszewskiego, kt├│ra jest wile┼äskiej odpowiednikiem warszawskiej Lalki Boles┼éawa Prusa, Janko cmentarnik (1856) i U┼éas (1858) W┼éadys┼éawa Syrokomli, Widma (1881) i Gloria Victis (1910) Elizy Orzeszkowej, Listy z Krakowa (1855) J├│zefa Kremera, Mieszaniny obyczajowe (1841-43) i Pami─ůtki Soplicy (1844-45) Henryka Rzewuskiego, kt├│re odegra┼éy znaczn─ů rol─Ö w krystalizacji i polaryzacji stanowisk ideologicznych w kraju przed 1848 r., Karpaccy g├│rale (1843) i Kollokacja (1847) J├│zefa Korzeniowskiego, Kirgiz (1842) Gustawa Zieli┼äskiego, kt├│ra w kraju mia┼éa 20 wyda┼ä do 1924 r., a w Kazachstanie jest wysoko ceniona, jako pierwszy europejski utw├│r poetycki o tematyce kazachskiej, Pami─Ötnik kwestarza (1843-45) Ignacego Chod┼║ki czy Szandor Kowacz (1861) Teodora Je┼╝a. Najbardziej znanym ksi─Ögarzem polskim w Wilnie by┼é J├│zef Zawadzki, w 1805 r. za┼éo┼╝yciel ksi─Ögarni i drukarni, kt├│ra dzia┼éa┼éa w Wilnie do 1940 r., a w 1810 r. wraz z J├│zefem W─Öckim oddzia┼é w Warszawie (mieli tytu┼é „uprzywilejowanych drukarzy i ksi─Ögarzy Dworu Kr├│lestwa Polskiego”; w 1818 r. jako pierwszy w Polsce wysun─ů┼é projekt zak┼éadania planowej sieci ksi─Ögar┼ä na ca┼éym terenie historycznej Polski. W okresie mi─Ödzywojennym firma Zawadzkich specjalizowa┼éa si─Ö w podr─Öcznikach uniwersyteckich oraz dzie┼éach dotycz─ůcych historii i krajoznawstwa Wilna i Wile┼äszczyzny. Tadeusz Turkowski zebra┼é i do druku przygotowa┼é Materja┼éy do dziej├│w literatury i o┼Ťwiaty na Litwie i Rusi z Archiwum Drukarni i Ksi─Ögarni J├│zefa Zawadzkiego w Wilnie z lat 1805-1865 (Wilno 1937). Z kolei w Wilnie mia┼éa oddzia┼é najbardziej znana w Warszawie od 1857 r. ksi─Ögarnia Gebethnera i Wolffa. W okresie mi─Ödzywojennym zas┼éu┼╝on─ů dla polskiej literatury i nauki („Alma Mater Vilnensis”, prace dotycz─ůce historii drukarstwa) by┼éa nowoczesna drukarnia Polska Drukarnia Narodowa „Lux” Ludwika Chomi┼äskiego. Urodzony w Wilnie W┼éadys┼éaw Ludwik Anczyc (1823-1883 Krak├│w), literat, publicysta, dzia┼éacz o┼Ťwiatowy, w 1875 r. za┼éo┼╝y┼é w Krakowie drukarni─Ö, prowadzon─ů potem przez jego syna, a nast─Öpnie wnuka, kt├│ra zdoby┼éa sobie jedno z czo┼éowych miejsce w Polsce.
Do polskiej literatury wprowadzi┼é Wilno w XVI w. Jan Kochanowski – Pie┼Ť┼ä o potopie oraz Pami─ůtka i Maciej Sarbiewski w odzie do Paw┼éa Koz┼éowskiego. Po nich do polskiej literatury Wilno utrwali┼éo w r├│┼╝nych utworach wiele dziesi─ůtk├│w polskich poet├│w i pisarzy, w tym A. Mickiewicz, J. S┼éowacki, J.I. Kraszewski, W. Syrokomla, I. Chod┼║ko, E. Orzeszkowa, K. I┼é┼éakowicz├│wna, W. Dobaczewska-Niedzia┼ékowska, T. Bujnicki, A. Strug, T. ┼üopalewski, Konstanty Ildefons Ga┼éczy┼äski (mieszka┼é w Wilnie w 1933-36), Cz. Mi┼éosz. W literaturze polskiej sta┼éo si─Ö Wilno jedn─ů z dw├│ch stolic klasycyzmu postanis┼éawowskiego, kt├│r─ů tu reprezentowali m.in. Jan ┼Üniadecki, D.B. Tomaszewski, Euzebiusz S┼éowacki i najpopularniejszy ├│wcze┼Ťnie literat wile┼äski A. Gorecki. Natomiast w historii literatury polskiej wyst─Öpuje Wilno jednocze┼Ťnie jako stolica wczesnego romantyzmu. Zapocz─ůtkowa┼éo go wydanie w wile┼äskiej drukarni Jana Zawadzkiego w latach 1822-23 dw├│ch tom├│w Poezji Adama Mickiewicza. Po nim wielk─ů rol─Ö w dziejach polskiego romantyzmu odegra┼é Uniwersytet Wile┼äski – jego studenci bardzo aktywni kulturalnie i drugi po Mickiewiczu polski wieszcz Juliusz S┼éowacki. W p├│┼║niejszych latach Wilno by┼éo r├│wnie┼╝ miastem Wincentego Pola, J├│zefa Ignacego Kraszewskiego, W┼éadys┼éawa Syrokomli, Elizy Orzeszkowej, Tadeusza ┼üopalewskiego, Witolda Hulewicza, Teodora Bujnickiego, Zofii Bohdanowiczowej, Heleny Romer-Ochenkowskiej, Wandy Dobaczewskiej, Antoniego Go┼éubiewa, Aleksandra Rymkiewicza, Cz. Jankowskiego, W. Arcimowicza, T. Byrskiego, W. Charkiewicza, E. Kobyla┼äskiej-Maciejewskiej, W. Korabiewicza, K. Leczyckiego, T. ┼üopalewskiego czy Czes┼éawa Mi┼éosza – laureata nagrody literackiej Nobla 1980). W Wilnie urodzi┼éa si─Ö Kazimiera I┼é┼éakowicz├│wna (1892 - 1983 Pozna┼ä), znana polska poetka, prozaiczka, dramaturg i t┼éumaczka. W okresie mi─Ödzywojennym w Wilnie wyr├│s┼é katastrofizm poet├│w skupionych wok├│┼é pisma „┼╗agary”. W 1928 r. odby┼é si─Ö w Wilnie og├│lnopolski I Zjazd Zwi─ůzku Literat├│w Polskich. W 1930 r. nagrod─Ö literack─ů m. Wilna otrzyma┼éa znana poetka rodem z Wilna Kazimiera I┼é┼éakowicz├│wna. Jednak w polskiej tradycji Wilno sta┼éo si─Ö przede wszystkim miastem Adama Mickiewicza, przez r├│┼╝ne jego z nim powi─ůzania. Takie w┼éa┼Ťnie Wilno pokazywa┼é wilnianin m┼éodemu bohaterowi powie┼Ťci Samolotem nad Polsk─ů (Warszawa 1921) czo┼éowy polski ideolog regionalizmu Aleksander Janowski (1866-1944).
Trwa┼ée miejsce w historii polskiej literatury maj─ů dzia┼éaj─ůce w Wilnie i powi─ůzane z Uniwersytetem Wile┼äskim zwi─ůzki m┼éodzie┼╝y polskiej: Filomaci 1817-23 (1818-19 naczelnikiem by┼é Adam Mickiewicz) i Filareci 1820-23 oraz stowarzyszenie wile┼äskiej inteligencji Towarzystwo Szubrawc├│w 1817-22. Idee filomantyzmu wykszta┼éci┼éy wielu Polak├│w o mocnych charakterach, dojrza┼éych zainteresowaniach ideowo-spo┼éecznych i wielkiej moralno┼Ťci. Na filomat├│w szczeg├│lny wp┼éyw mia┼é pochodz─ůcy z Warszawy Joachim Lelewel (1786-1861), numizmatyk, poliglota (zna┼é 12 j─Özyk├│w), heraldyk i dzia┼éacz polityczny, a przede wszystkim wybitny uczony, historyk, polityk, ideolog demokracji polskiej. W latach 1804-08 sam by┼é studentem Uniwersytetu Wile┼äskiego, po studiach 1809-11 profesorem s┼éynnego polskiego gimnazjum w Krzemie┼äcu na Wo┼éyniu, a w latach 1815-1818 zast─Öpc─ů profesora historii na Uniwersytecie Wile┼äskim. Jego wyk┼éady cieszy┼éy si─Ö wielk─ů popularno┼Ťci─ů. Niestety wyjecha┼é z Wilna do Warszawy by tam kontynuowa─ç prac─Ö na Uniwersytecie Warszawskim oraz zosta┼é bibliotekarzem w Publicznej Bibliotece przy Uniwersytecie. Jednak z Wilnem bardzo si─Ö zwi─ůza┼é uczuciowo. Dlatego przebywaj─ůc po Powstaniu Listopadowym na emigracji w Pary┼╝u nie Uniwersytetowi Warszawskiemu, lecz w swoim testamencie zapisa┼é przysz┼éemu – odnowionemu i koniecznie POLSKIEMU Uniwersytetowi Wile┼äskiemu sw├│j du┼╝y i bardzo cenny ksi─Ögozbi├│r, g┼é├│wnie polski lub dotycz─ůcy Polski. By┼é on przechowywany najpierw w Pary┼╝u, p├│┼║niej w zamku Zamoyskich w K├│rniku ko┼éo Poznania, a w 1929 r. zosta┼é przewieziony do polskiego w├│wczas Wilna i zasili┼é zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej. Niestety, ten cenny dla kultury polskiej ksi─Ögozbi├│r Litwini nie przekazali Polsce po 1945 r., uznaj─ůc za swoje dziedzictwo narodowe.
Na pocz─ůtku XIX w. Warszawa i Uniwersytet Wile┼äski – w jego ┼Ťrodowisko oraz pisma z nim zwi─ůzane odegra┼éy du┼╝─ů rol─Ö w kszta┼étowaniu si─Ö wsp├│┼éczesnego j─Özyka polskiego. W 1861 r. ukaza┼é si─Ö tu nowoczesny i najwi─Ökszy do lat 1900-27 podr─Öczny s┼éownik j─Özyka polskiego – 110 tys. hase┼é, dzie┼éo zbiorowe grupy uczonych i literat├│w wile┼äskich: Aleksandra Zdanowicza, Micha┼éa Bohusza Szyszki, Januarego Filipowicza, Waleriana Tomaszewicza, Floriana Czepieli┼äskiego i Wincentego Koroty┼äskiego.
Niema┼éy jest udzia┼é Wilna w dziejach prasy polskiej. Pierwsza polska gazeta – „Kurier Litewski” zacz─Ö┼éa by─ç wydawana w 1760 r. i ukazywa┼éa si─Ö do 1764 r., nast─Öpnie w latach 1796-1839 i 1905-11. Wed┼éug danych Biblioteki Narodowej w Warszawie, w latach 1760 - 1947 r. ukazywa┼éo si─Ö w Wilnie ponad 921 czasopism polskich: w latach 1760-1864 - 84, w 1865-1905 zaledwie 6, w tym 4 wydawane nielegalnie, w 1905-15 - 80, w 1915-18 - 14, w tym kilka nielegalnie, 1919-39 a┼╝ 709 i w latach 1939-47 – 28 czasopism (jako ostatnie „Prawda Wile┼äska” 1940-47), z kt├│rych wi─Ökszo┼Ť─ç to wydawnictwa konspiracyjne. Uniwersytet Wile┼äski patronowa┼é najpierw wydawanej w Wilnie po polsku „Gazecie Litewskiej” (1804), a nast─Öpnie do 1832 r. „Kurierowi Litewskiemu”, kt├│ry nast─Öpnie do 1865 r. by┼é pismem urz─Ödowym wydawanym w j─Özyku rosyjskim i polskim. Natomiast w kr─Ögu tego uniwersytetu rodzi┼éy si─Ö czasopisma polskie, kt├│rych powstanie wyprzedzi┼éo w czasie wi─Ökszo┼Ť─ç warszawskich periodyk├│w przedpowstaniowych: pierwszy „Tygodnik Wile┼äski” (1804) - jedno z najwcze┼Ťniejszych polskich pism literackich i pierwsze polskie pismo redagowane przez m┼éodzie┼╝, „Gazeta Litewska Wile┼äska” (1806), „Dziennik Wile┼äski” (1805-06 i 1815-30), drugi „Tygodnik Wile┼äski” (1815-22), „Wiadomo┼Ťci Brukowe” (1816-22), „Dzieje Dobroczynno┼Ťci Krajowej i Zagranicznej” (1820-24) i inne. Kolejnym polskim pismem literackim wydawanym w Wilnie by┼é „Pami─Ötnik Naukowo-Literacki” (1849-50), skupiaj─ůcy m┼éodych literat├│w wile┼äskich (Z. Klima┼äska, R. Podbereski, E. ┼╗eligowski i inni). Ukazywa┼éy si─Ö almanach, o charakterze pism zbiorowych: „Noworocznik litewski” (1831), „Znicz” (1834-35), „Biruta” (1837-38), „Linksmine” (1841), „Rimmembranza” (1843), „Rusa┼éka” (1838-42), „Rubon” (1842-49) „Radegast” (1843), „Pami─Ötniki Umys┼éowe” (1845-46), „Teka Wile┼äska” (1857-58, kontynuowana 1859 i 1862 przez „Pismo Zbiorowe” Kirkora). W latach 1841-51 J├│zef Ignacy Kraszewski wydawa┼é „Athenaeum”, najwa┼╝niejsze w tym okresie pismo polskie na ziemiach litewsko-bia┼éoruskich, po┼Ťwi─Öcone historii, filozofii, literaturze i sztukom, w kt├│rym drukowali niemal wszyscy znaczniejsi ludzie pi├│ra (m.in. I. Chod┼║ko, S. Cho┼éoniewski, E. Feli┼äska, A. Groza, C. Norwid, G. Olizar, H. Rzewuski, W. Syrokomla, E. ┼╗eligowski). Po Powstaniu Styczniowym 1863-64 carat uniemo┼╝liwia┼é wydawanie w Wilnie a┼╝ do 1905 r. jakichkolwiek czasopism polskich; w og├│le j─Özyk polski by┼é zabroniony w miejscach publicznych. Po przyznaniu przez carat w 1905 r. wi─Ökszych praw narodowych Polakom, w latach 1905-1915 ukazywa┼éo si─Ö w Wilnie ok. 80 tytu┼é├│w polskich pism: informacyjnych, spo┼éeczno-politycznych, kulturalnych, fachowych, naukowych i katolickich, m.in. dzienniki: „Kurier Litewski”, „Dziennik Wile┼äski”, „Kurier Krajowy” i „Gazeta Codzienna”, co uczyni┼éo z Wilna po Warszawie najwi─Ökszym o┼Ťrodkiem prasy polskiej w ca┼éym pa┼ästwie rosyjskim (w Kijowie w tym samym okresie wydawano 35 pism polskich). Kilka razy wi─Öcej polskich czasopism ukazywa┼éo si─Ö w mi─Ödzywojennym polskim Wilnie i teraz miasto nale┼╝a┼éo do grona najwi─Ökszych wydawc├│w prasy polskiej. Samych dziennik├│w polskich w tym okresie ukazywa┼éo si─Ö w Wilnie w r├│┼╝nym okresie czasu a┼╝ 58, z kt├│rych najwa┼╝niejszym by┼éo „S┼éowo” – dziennik opiniotw├│rczy, wydawany w latach 1922-39 w nak┼éadzie 25 tys. egzemplarzy i redagowany przez jednego z najwi─Ökszych dziennikarzy i publicyst├│w polskich XX w. Stanis┼éawa Cat-Mackiewicza. Poza „S┼éowem” najwa┼╝niejszymi polskimi dziennikami wiele┼äskimi by┼éy „Kurier Wile┼äski” (1923-40) i „Dziennik Wile┼äski” (1925-39). W Wilnie mia┼é sw├│j oddzia┼é najwi─Ökszy dziennik okresu mi─Ödzywojennego „Ilustrowany Kurier Codzienny” z Krakowa. W Wilnie od 1762 do 1939 r. ukazywa┼éo si─Ö 67 polskich czasopism katolickich, z tego 57 w okresie mi─Ödzywojennym oraz w tym samym czasie 21 czasopism literackich, z kt├│rych najwa┼╝niejszym by┼éo „┼╗agary” – pismo literacko-spo┼éeczne wydawane w latach 1931–1934, zwi─ůzane z grup─ů literack─ů ┼╗agary i maj─ůce charakter umiarkowanie lewicowy. Postulowa┼éy literatur─Ö podejmuj─ůc─ů zagadnienia spo┼éeczno-polityczne i etyczne. Redagowali lub wsp├│┼épracowali z nim m.in.: Teodor Bujnicki, Czes┼éaw Mi┼éosz, Jerzy Zag├│rski, Kazimierz Ha┼éaburda, Antoni Go┼éubiew, Jerzy Putrament, Henryk Dembi┼äski, J├│zef Ma┼Ťli┼äski, Aleksander Rymkiewicz, Anatol Miku┼éko, Mieczys┼éaw Kotlicki. Czasopismami naukowymi o og├│lnopolskim znaczeniu by┼éy m.in.: „Alma Mater Vilnensis” (1923-35) i „Ateneum Wile┼äskie” (1923-39). W Wilnie dzia┼éa┼é Syndykat Dziennikarzy Polski i Zwi─ůzek Zawodowy Literat├│w Polskich.
Nie zabrak┼éo Wilna w dziejach teatru polskiego i polskiej muzyki: pierwszy sta┼éy teatr polski powsta┼é w 1785 r., a za┼éo┼╝y┼é go „ojciec polskiej sceny narodowej” Wojciech Bogus┼éawski i prowadzi┼é do 1789 r., od 1796 do 1864 r. (w┼éadze carskie zamkn─Ö┼éa teatr polski w ramach represji za Powstanie Styczniowe 1863-64) i od 1905 do 1941 r. oraz w 1944-45 dzia┼éa┼é tu ponownie sta┼éy teatr polski teatr, w 1912-14 Polacy wile┼äscy w┼éasnym kosztem wznie┼Ťli w Wilnie du┼╝y i ┼éadny tzw. Teatr na Pohulance (sala na 800 widz├│w) wed┼éug projektu architekt├│w polskich Aleksandra Parczewskiego i Wac┼éawa Michniewicza; w latach 1925-30 dzia┼éa┼é tu g┼éo┼Ťny teatr „Reduta”- pierwszy w Polsce teatr-laboratorium, zak┼éadaj─ůcy poszukiwanie nowych metod pracy aktorskiej, za┼éo┼╝ony przez Juliusza Osterw─Ö, jednego z najwybitniejszych polskich aktor├│w i re┼╝yser├│w teatralnych w historii. Teatr wile┼äski przez wi─Ökszy okres swej dzia┼éalno┼Ťci nale┼╝a┼é do czo┼é├│wki teatr├│w polskich. Ju┼╝ przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů by┼é najlepszym teatrem polskim obok teatr├│w Warszawy, Krakowa, Lwowa i ┼üodzi. Na przyk┼éad w teatrze wile┼äskim zosta┼éa w 1907 r. wystawiona po raz pierwszy na scenie polskiej tragedia Stanis┼éawa Wyspia┼äskiego S─Ödziowie, a Dziady w s┼éynnej inscenizacji Leona Schillera by┼éy wystawiane kolejno we Lwowie (1932), Wilnie (1933) i Warszawie (1934). Na scenie teatru wile┼äskiego debiutowa┼éa lub wyst─Öpowa┼éa ca┼éa czo┼é├│wka polskich artyst├│w, szczeg├│lny ich nap┼éyw mia┼é miejsce w czasie okupacji: Irena Eichler├│wna, Nina Andrycz, Henryk Borowski, Hanka Ordon├│wna, Aleksander Zelwerowicz, Zygmunt Bo┼äcza-Tomaszewski, Zdzis┼éaw Mro┼╝ewski, Danuta Szaflarska, Jerzy Duszy┼äski, Igor Przegrodzki, Hanka Bielicka. wed┼éug S┼éownika biograficznego teatru polskiego 1765-1965 (Warszawa 1973) w Wilnie od XVIII wieku do ko┼äca 1918 r. urodzi┼éo si─Ö co najmniej 41 znanych polskich aktor├│w teatralnych i ludzi teatru, pocz─ůwszy od Adama Kami┼äskiego (1767-1856), a sko┼äczywszy na Czes┼éawie Wo┼é┼éejce (1916-1987). Natomiast od 1919 do 1944 r. urodzi┼éo si─Ö w Wilnie dalszych 21 znanych polskich aktor├│w teatralnych. Z kolei w dziejach polskiej opery to w Wilnie zosta┼éa skomponowana i 1 stycznia 1848 r. w salonie M├╝ller├│w - te┼Ťci├│w Moniuszki wystawiona po raz pierwszy polska i legendarna opera narodowa Halka Stanis┼éawa Moniuszki, nale┼╝─ůca do sta┼éego repertuaru polskich oper narodowych, pierwszy i najbardziej znany sceniczny utw├│r Stanis┼éawa Moniuszki, nazywanego „ojcem polskiej opery narodowej”, w wersji estradowej, natomiast jej premiera na scenie teatru polskiego w Wilnie odby┼éa si─Ö dopiero w 1854 r., a warszawska premiera drugiej wersji opery 1 I 1858 r. W Wilnie w 1898 r. wyst─ůpi┼éa jedna z najwi─Ökszych ┼Ťpiewaczek operowych na ┼Ťwiecie prze┼éomu XIX i XX wieku (wyst─Öpowa┼éa na wszystkich niemal scenach operowych Europy i najwa┼╝niejszych w Stanach Zjednoczonych) – polska sopranistka (jej g┼éos by┼é fenomenem) Marcelina Sembrich-Kocha┼äska (1858-1935). Po koncercie jej impresario musia┼é zap┼éaci─ç policji carskiej wysok─ů grzywn─Ö za to, ┼╝e na bis artystka wykonywa┼éa utwory Chopina. I co gorsze: ┼Ťpiewa┼éa je po polsku, za co otrzyma┼éa gor─ůce brawa. W okresie mi─Ödzywojennym wi─Ökszo┼Ť─ç znanych na ┼Ťwiecie oper by┼éo wystawianych w Wilnie, a na wysokim poziomie sta┼éa operetka wile┼äska (Teatr Lutnia), przez to by┼éa bardzo popularna nie tylko w┼Ťr├│d meloman├│w, ale w og├│le mieszka┼äc├│w Wilna. Za┼éo┼╝one w Wilnie w 1921 r. i od 1932 r. b─Öd─ůce Pa┼ästwowym Konserwatorium Muzycznym (od 1935 r. dyrektorem by┼é Stanis┼éaw Szpinalski, ┼Ťwietny pianista, laureat II nagrody na I Mi─Ödzynarodowym Konkursie Pianistycznym im. Fryderyka Chopina w Warszawie w 1927 r.) nale┼╝a┼éo do najlepszych w Polsce. W Wilnie w 1938 r. by┼éo 7 du┼╝ych ch├│r├│w polskich, z kt├│rych Ch├│r Nauczycielski mia┼é a┼╝ 165 cz┼éonk├│w, a najlepszymi by┼éo „Echo” i „Harfa”. W 1922 r. zosta┼éa za┼éo┼╝ona przez Edwarda Ciuksza Orkiestra Mandolinist├│w, tak popularna, ┼╝e po wojnie w 1945 r. przenios┼éa si─Ö do ┼üodzi, gdzie istnia┼éa do 1971 r. Tak w Wilnie jak i w ┼üodzi nale┼╝a┼éa do najpopularniejszych zespo┼é├│w muzyki rozrywkowej, wyst─Öpuj─ůc w ca┼éym kraju i za granic─ů.
W Wilnie nie ma zapewne ani jednej znacz─ůcej budowli sprzed 1939 r. wzniesionej przez etnicznie litewskiego architekta. W Wilnie nie ma ani jednej architektonicznej budowli z czas├│w przed uni─ů Litwy z Polsk─ů w 1385 r. Najstarszy zabytek architektoniczny Wilna tzw. Baszta Zamkowa, nazywana przez Litwin├│w Baszt─ů Giedymina – maj─ůca by─ç jednym z symboli rzekomego starego litewskiego Wilna, wbrew propagandzie litewskiej nie ma nic wsp├│lnego z Giedyminem (zm. 1341), gdy┼╝ zosta┼éa zbudowana w 1409 r. i nie przez litewskich architekt├│w, bo ich w├│wczas nie by┼éo, a przed popadni─Öciem w totaln─ů ruin─Ö uchronili j─ů w latach 1938-39 polscy konserwatorzy (litewskie k┼éamstwo o wie┼╝y rozpowszechnia si─Ö na ┼Ťwiecie: w angielskiej internetowej Wikipedii pod has┼éem Gedyminas’ Tower czytamy „Gediminas” Tower is the only surviving part of that castle built by Gedimina”, czyli „Wie┼╝a Giedymina jest jedyn─ů pozosta┼éo┼Ťci─ů po zamku zbudowanym przez Giedymina”: czyli tylko na k┼éamstwie Litwini mog─ů budowa─ç mit o litewsko┼Ťci Wilna!). Natomiast bardzo wiele znanych budowli w mie┼Ťcie wznie┼Ťli polscy architekci i zachodni architekci. St─ůd Wilno nale┼╝y do polskiego obszaru artystycznego. Przedrozbiorowe Wilno by┼éo cackiem architektonicznym wyros┼éym w kulturze zachodniej. Dlatego 22 maja 1864 r. car Aleksander II zatwierdzi┼é program rusyfikacji P├│┼énocno-Zachodniego Kraju (dawne Wielkie Ksi─Östwo Litewskie), kt├│ry mia┼é obj─ů─ç tak┼╝e architektur─Ö miast, szczeg├│lnie Wilna. Nie tylko nowe gmachy publiczne mia┼éy by─ç budowane w stylu neoruskim i neobizantyjskim, aby „udowodni─ç odwiecznie rosyjski” charakter miasta, ale przebudowie poddano wiele starych budowli, jak np. i zabrane katolikom ko┼Ťcio┼éy, a nawet stare cerkwie. Szereg ko┼Ťcio┼é├│w przebudowano na cerkwie, starym cerkwiom nadano wygl─ůd rosyjski, a nowe wznoszono w duchu rusko-bizanty┼äskim. Podobnie post─ůpiono z wieloma ┼Ťwieckimi budynkami i nowo wznoszonymi. Miasto coraz bardziej wygl─ůda┼éo jak ka┼╝de inne miasto rosyjskie. Tote┼╝ po przy┼é─ůczeniu Wilna do odrodzonego w 1918 roku pa┼ästwa polskiego naczelnym zadaniem architektonicznym by┼éa derusyfikacja architektoniczna miasta. I je┼Ťli dzi┼Ť Wilno jest ponownie pi─Öknym miastem zachodnioeuropejskim, to jest to zas┼éuga Polski – polskich konserwator├│w i wile┼äskich konserwator├│w wojew├│dzkich: Jerzego Remera, Stanis┼éawa Lorenza, Ksawerego Piwockiego i Witolda Kieszkowskiego oraz rz─ůdu polskiego i polskich podatnik├│w. Polscy konserwatorzy dokonali konserwacji m.in. Zamku G├│rnego (usuni─Öto drewnian─ů bud─Ö telegraficzn─ů oraz zrekonstruowano wy┼╝sze pi─Ötro, ca┼éo┼Ť─ç zosta┼éa zwie┼äczona murem parapetowym kolejnego pi─Ötra, na┼Ťladuj─ůcym krenela┼╝ otaczaj─ůcy taras widokowy – arch. J. Rouba i S. Nar─Öbski, ods┼éoni─Öto relikty muru zamkowego), ko┼Ťcio┼é├│w Wizytek (1923), ┼Ťw. Kazimierza (1925), ┼Ťw. Ignacego (1926-29), Trynitarzy (1929), Augustian├│w, ┼Ťw. Tr├│jcy przywr├│conych Ko┼Ťcio┼éowi katolickiemu, zrekonstruowano i przywr├│cono do u┼╝ytku ko┼Ťci├│┼é Franciszkan├│w, w klasztorze bazylian├│w odtworzono m.in. s┼éynn─ů „cel─Ö Konrada”, b─Öd─ůc─ů polsk─ů pami─ůtk─ů narodow─ů, zrekonstruowano ratusz (usuni─Öto przer├│bki z wn─Ötrza i elewacji przywr├│cono stan wed┼éug projektu W. Gucewicza z monumentalnymi schodami i salami – 1937-39, arch. S. Nar─Öbski) i cz─Ö┼Ťciowo gmach uniwersytecki (przywr├│cono wygl─ůd g┼é├│wnego dziedzi┼äca podcieniowego im. Piotra Skargi, przywr├│cono tablic─Ö z napisem: Academia Universitatis Societatis, przebudowano cerkiew wzniesion─ů przez Rosjan na terenie Uniwersytetu na wielk─ů aul─Ö im. ┼Üniadeckich, odtworzono g┼é├│wne wej┼Ťcie klasycystyczne, odrestaurowano cz─Ö┼Ť─ç malowide┼é ┼Ťciennych w g┼é├│wnych wn─Ötrzach uczelni, w 1938-39 odtworzono sal─Ö senatu, tzw. Bia┼é─ů Sal─Ö, odnowiono Collegium Chemik├│w, w kt├│rym zrekonstruowano wielk─ů sal─Ö pi─Ötrow─ů – arch. Juliusz K┼éos). Architekci polscy z pomoc─ů finansow─ů ca┼éego narodu polskiego uratowali przed zawaleniem si─Ö po wielkiej powodzi w 1931 r. wile┼äsk─ů katedr─Ö katolick─ů oraz zbudowano w niej estetyczne mauzoleum dla odkrytych w├│wczas szcz─ůtk├│w kr├│lewskich. To ich wielka zas┼éuga, ┼╝e ona dzi┼Ť stoi i jej pi─Ökna sylwetka jest podziwiana przez turyst├│w. Konserwacj─Ö ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Anny przeprowadzi┼é J├│zef Dzieko┼äski (ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Anny), ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Micha┼éa Zygmunt Hendel, Baszty Zamkowej Adolf Szyszko-Bohusz. Oczyszczono wiele budynk├│w w centrum Wilna z rosyjskich „upi─Öksze┼ä”. Te prace konserwatorskie nale┼╝a┼éy do najpowa┼╝niejszych dzie┼é z tego zakresu w ca┼éej przedwojennej Polsce. Polski rz─ůd i Polacy nie ┼╝a┼éowali pieni─Ödzy na przywr├│cenie pi─Ökna Wilnu, bo je kochali, bo to by┼éo arcypolskie miasto. Bardzo biedn─ů Litw─Ö (po Albanii przedwojenna Litwa by┼éa najbiedniejszym krajem w Europie!) na tak wielk─ů architektoniczn─ů derusyfikacj─Ö Wilna na pewno nie by┼éoby sta─ç, nie tylko z braku pieni─Ödzy, ale tak┼╝e fachowych konserwator├│w! Wilno, gdyby przed wojn─ů nale┼╝a┼éo do Litwy, pozostawa┼éoby miastem architektonicznie rosyjskim na wiele, wiele lat, a mo┼╝e nawet po dzi┼Ť dzie┼ä. W latach 70. i 80. XX wieku polscy konserwaty┼Ťci z braku fachowych konserwator├│w litewskich byli zatrudnieni przy konserwacji ko┼Ťcio┼é├│w wile┼äskich. Powt├│rzmy, to Polacy przywr├│cili dzisiejsze Wilno do kultury zachodniej – do pi─Öknej architektury zachodniej, kt├│r─ů dzi┼Ť Litwini chwal─ů si─Ö na ca┼éym ┼Ťwiecie. Kiedy po 1905 r. ucisk rusyfikacyjny w Wilnie os┼éab┼é, przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů polscy architekci wznie┼Ťli szereg wa┼╝niejszych budynk├│w w mie┼Ťcie, jak np. Gmach Dyrekcji Kolei na Pohulance i Hotel Georgesa przy ul. Mickiewicza – architekt Tadeusz Rostworowski oraz Teatr Polski – architekt Aleksander Parczewski, a w 1913 r. Antoni Wiwulski (tw├│rca Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie 1910) przyst─ůpi┼é do budowy nowoczesnego ko┼Ťcio┼éa Serca Jezusowego oraz wzni├│s┼é na G├│rze Trzykrzyskiej wielki pomnik Trzech Krzy┼╝y, kt├│ry jest jednym z symboli miasta. Natomiast w wolnym polskim Wilnie wzniesiono m.in. takie okaza┼ée budowle jak: nowoczesny Dom Towarowy Braci Jab┼ékowskich (1921-1923), budynek oficerski, koszary saper├│w, gmach Zak┼éadu Anatomii Opisowej Uniwersytetu Stefana Batorego (1928-29), okaza┼éy gmach Szko┼éy Technicznej (pocz─ůtek budowy1926, rozbudowywany do 1939), gmach Izby Przemys┼éowo-Handlowej (1931), osiedle mieszkaniowe na Antokolu, Dom Akademicki (1931), gmach Polskiego Radia (1935), 5-pi─Ötrowy Gmach PKO (1936-38), 4-pi─Ötrowy gmach Bank Gospodarstwa Krajowego (1937-38), 5-pi─Ötrowy gmach Ubezpieczalni Spo┼éecznej (1938-39), Lombard Miejski (1938), Stanic─Ö Harcersk─ů, du┼╝y zesp├│┼é trzech szk├│┼é handlowych (po┼éowa lat 30), du┼╝y gmach, z┼éo┼╝ony z dw├│ch symetrycznych 4-pi─Ötrowych skrzyde┼é Wydzia┼éu Rolnego USB (1938-39) oraz szereg nowoczesnych szk├│┼é powszechnych, w tym szko┼é─Ö przy ul. Beliny-Pra┼╝mowskiego, kt├│ra by┼éa przyk┼éadem nowoczesnego, funkcjonalnego rozwi─ůzania i wyposa┼╝enia, o architekturze znakomicie wkomponowanej w sfalowany i lesisty krajobraz otoczenia, Dom podoficerski na lotnisku w Porubanku. Przed wybuchem wojny we wrze┼Ťniu 1939 r. w budowie by┼é budynek dworcowego Urz─Ödu Pocztowo-Telegraficznego i Ch┼éodnia Miejska oraz rozbudowywany by┼é stadion sportowy wed┼éug projektu arch. Romualda Gutta. Polacy przywr├│cili Wilnu nie tylko jego dawne - zachodnioeuropejskie pi─Ökno, ale tak┼╝e zamieniali je w nowoczesne miasto (tak┼╝e elektryfikowali, rozbudowywali sie─ç kanalizacyjno-wodoci─ůgow─ů, asfaltowali ulice oraz zaprowadzili nowoczesn─ů komunikacj─Ö miejsk─ů, zbudowali lotnisko pasa┼╝erskie). Miasto, w kt├│rego ┼╝yciu dominowa┼é Uniwersytet Wile┼äski, by┼éo nazywane „polskim Oxfordem”.
W Wilnie dzia┼éa┼éo tak┼╝e wielu rze┼║biarzy (np. A. Le Brun, K. Jelski, Antoni Wiwulski – tw├│rca wile┼äskich Trzech Krzy┼╝y, a przedtem Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie (1910), Boles┼éaw Ba┼ézukiewicz, Stanis┼éaw Horno-Pop┼éawski) i malarzy polskich, jak np. pochodz─ůcy z Krakowa Szymon Czechowicz, pochodz─ůcy z Warszawy Franciszek Smuglewicz, pierwszy polski malarz historyczny i tw├│rca w Wilnie pierwszej w Polsce szko┼éy malarstwa historycznego, 1795-1807 profesor Uniwersytetu Wile┼äskiego – tw├│rca wile┼äskiej szko┼éy malarskiej (jego uczniami byli: J. Rustem – wsp├│┼étw├│rca szko┼éy, J. Damel, W. Wa┼äkowicz - bardzo znany portret A. Mickiewicza, K. Rusiecki), z Wilna pochodzili: Micha┼é Andriolli – ilustrator najbardziej znanych dzie┼é literatury polskiej, Wincenty Smokowski – prekursor nowoczesnego polskiego drzeworytu czy malarze dwudziestolecia mi─Ödzywojennego, jak np.: Ferdynand Ruszczyc, Ludomir ┼Ülendzi┼äski, Tymon Niesio┼éowski, Bronis┼éaw Jamont, Micha┼é Rouba czy Jerzy Hoppen; wielu z nich przenios┼éo si─Ö wraz ze swoj─ů szko┼é─ů wile┼äsk─ů w 1945 r. na Uniwersytet Miko┼éaja Kopernika w Toruniu. Wielk─ů rol─Ö w ┼╝yciu kulturalnym Wilna odgrywa┼éo za┼éo┼╝one w 1920 r. Wile┼äskie Towarzystwo Artyst├│w Plastyk├│w. St─ůd Wilno nale┼╝y i zawsze b─Ödzie nale┼╝e─ç do historycznego polskiego obszaru artystycznego i tego nie przekre┼Ťlili, bo prawdopodobnie mimo ch─Öci nie mog┼éy zale┼╝ne od Moskwy i jej punktu widzenia na dawne polskie Kresy w┼éadze komunistyczne Polski Ludowej (zob. has┼éo Litewska sztuka w Ma┼éa Encyklopedia Powszechna PWN Warszawa 1959), kt├│re, gdzie tylko mog┼éy przemilcza┼éy lub fa┼észowa┼éy na polsk─ů niekorzy┼Ť─ç histori─Ö Kres├│w.
Wilno odegra┼éo pioniersk─ů rol─Ö w historii sportu polskiego, kt├│rej nikt i nic nie wyma┼╝e. W 1805 r. J─Ödrzej ┼Üniadecki, profesor fizjologii na Uniwersytecie Wile┼äskim, og┼éosi┼é broszur─Ö pt. O fizycznym wychowaniu dzieci, kt├│ra s┼éusznie uchodzi za pierwszy w literaturze powszechnej i polskiej wyk┼éad o ca┼éokszta┼écie wychowania fizycznego, a w okresie mi─Ödzywojennym Wilno odegra┼éo znacz─ůc─ů rol─Ö w historii sportu polskiego. 3 grudnia 1905 r. zosta┼éo za┼éo┼╝one w Wilnie nielegalne polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sok├│┼é”, kt├│rego prezesem zosta┼é dr L. Czarkowski. Tego dnia zapisa┼éo si─Ö do Towarzystwa 170 os├│b, a w 1910 r. mia┼éo ono ju┼╝ 300 cz┼éonk├│w. Cz┼éonkiem honorowym wile┼äskiego „Soko┼éa” zosta┼éa w 1907 r. Eliza Orzeszkowa. W mi─Ödzywojennym Wilnie by┼éo 16 klub├│w pi┼éki no┼╝nej. W 1922 r. zosta┼é utworzony Wile┼äski Okr─Ögowy Zwi─ůzek Pi┼éki No┼╝nej nale┼╝─ůcy do Polskiego Zwi─ůzku Pi┼éki No┼╝nej w Warszawie. Dzia┼éa┼éy tu tak┼╝e oddzia┼éy og├│lnopolskich organizacji sportowych: Wile┼äski Okr─Ögowy Zwi─ůzek Lekkoatletyczny b─Öd─ůcy oddzia┼éem Polskiego Zwi─ůzku Lekkoatletycznego w Warszawie, jak r├│wnie┼╝ Zwi─ůzek Bokserski, Zwi─ůzek Hokejowy, Zwi─ůzek Narciarski, Zwi─ůzek Cyklist├│w (Kolarzy). Kluby sportowe Wojskowy Klub Sportowy ┼Ümig┼éy Wilno (kt├│ry mia┼é 1600 cz┼éonk├│w i zbudowany w 1924 r. w┼éasny stadion przy ul. Ko┼Ťciuszki, kt├│ry dzisiaj nadal s┼éu┼╝y Litwinom) oraz kluby Lauda i Wilja walczy┼éy w r├│┼╝nych rozgrywkach o mistrzostwo Polski. Np. dru┼╝yna siatkarska klubu Ognisko Wilno w 1933 r. wywalczy┼éa tytu┼é wicemistrza Polski. Dru┼╝yna hokeja na lodzie Akademickiego Klubu Sportowego - AZS Wilno nale┼╝a┼éa do najlepszych w Polsce. Jej bramkarz W┼éadys┼éaw Wiro-Kiro by┼é cz┼éonkiem reprezentacji Polski 4A, kt├│ra podczas mistrzostw Europy 1929 w Budapeszcie zdoby┼éa srebrny medal. W dru┼╝ynie pi┼éki koszykowej AWS gra┼é W┼éadys┼éaw Maleszewski – w 1938 r. mistrz Polski junior├│w w koszyk├│wce i w 1946 r. mistrz Polski, a Romuald Markowski w 1938 r. si─Ögn─ů┼é tak┼╝e po mistrzostwo Polski junior├│w w koszyk├│wce oraz mistrzostwo senior├│w w siatk├│wce w barwach AZS Wilno. Dru┼╝yna ┼╝e┼äska pi┼éki siatkowej AWS bra┼éa udzia┼é w mistrzostwach Polski w pi┼éce siatkowej kobiet zdobywaj─ůc jeden br─ůzowy medal mistrzostw Polski 1934 i 4 miejsce w Pucharze Polski 1934. Natomiast dru┼╝yna m─Öska zdoby┼éa br─ůzowy medal w 1935 r. i z┼éoty medal mistrzostw Polski w 1938 r. W 1932 r. student Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie Grodnicky zagra┼é w mistrzostwach ┼Ťwiata w Pradze i obok studenta Altera z Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie by┼é pierwszym zawodnikiem pochodz─ůcym z Polski, kt├│ry wystartowa┼é w mistrzostwach ┼Ťwiata. Zesp├│┼é lekkoatletyczny „Soko┼éa” by┼é uwa┼╝any obok zespo┼éu AZS Wilno za najlepszy w Wilnie. Na mistrzostwach lekkoatletycznych senior├│w Polski w Warszawie w 1932 r. dh Leon Wojtkiewicz zdoby┼é z┼éoto w rzucie oszczepem. W 1932 r. do czeskiej Pragi wyjecha┼é reprezentant gniazda dh J. ┼╗ylewicz, mistrz Wilna w biegu na 1500 metr├│w: w Mistrzostwach Polski w Bia┼éymstoku w 1935 r. zdoby┼é br─ůz w biegu na 1500 m i br─ůz w biegu na 800 m, w Wilnie w 1936 r. srebro w biegu na 1500 m i br─ůz w biegu na 800 m, w Warszawie br─ůz w biegu na 800 m. Dh Kazimierz Kucharski w 1936 r. bra┼é udzia┼é w olimpiadzie w Berlinie, zajmuj─ůc 4 miejsce w biegu na 800 m, a dh J├│zef Dziadul by┼é ┼Ťwietnym oszczepnikiem – podczas Lekkoatletycznych Mistrzostwach Polski w Wilnie w 1936 r. zdoby┼é srebro. Dh J├│zef ┼╗ylewicz by┼é tak wspania┼éym sportowcem najpierw w Wilnie, a po wojnie w Gda┼äsku, ┼╝e w tym mie┼Ťcie od 1973 r. organizowane s─ů zawody o „Memoria┼é ┼╗ylewicza”. Wilnianka z urodzenia Kamilla Plewakowa (1906–1992) wio┼Ťlarka, zdobywczyni tytu┼éu mistrza Wilna i mistrza Polski na regatach o Mistrzostwo Polski w Bydgoszczy w 1933, 1934 i 1935 r. W latach 1933–1935 „nie by┼éo przeciwniczki dla Plewakowej […] kt├│ra pozostawa┼éa wci─ů┼╝ „kr├│low─ů” - pisa┼éy gazety. Jej rodzinne miasto uhonorowa┼éo j─ů nagrod─ů im. p┼ék. Z.Z. Wendy dla najlepszego sportowca Wilna. Sonia Lewin├│wna (1909–1987), kt├│ra by┼éa latach 1927–35 najlepsz─ů lekkoatletk─ů Wilna i swoimi wynikami zaznaczy┼éa obecno┼Ť─ç Wilna na sportowej mapie mi─Ödzywojennej Polski. Na Mistrzostwach Polski w 1928 r. w pchni─Öciu kul─ů zdoby┼éa 2 br─ůzowe medale, a w 1929 r. medal srebrny. Na mi─Ödzynarodowych zawodach w Wilnie w 1928 r. rywalizowa┼éa udanie z „olimpijkami”: Sar─ů Teitelbaum z Estonii i Ann─ů Dauk┼í─ů z ┼üotwy. Powo┼éana do kadry Polski, w 1929 r. wyst─ůpi┼éa w meczu Polska – Austria, przekraczaj─ůc barier─Ö 10 m, a jesieni─ů tego roku pobi┼éa rekord Polski nale┼╝─ůcy do Haliny Konopackiej, osi─ůgaj─ůc wynik 11,07 m, kt├│ry uplasowa┼é j─ů w├│wczas na 13. miejscu na ┼Ťwiecie. W 1930 r. w Bia┼éymstoku zn├│w pobi┼éa rekord Polski wynikiem 11,46 i na Mistrzostwach Polski zdoby┼éa z┼éoty medal, pokonuj─ůc Halin─Ö Konopack─ů i Wand─Ö Jasie┼äsk─ů. W 1931 roku reprezentowa┼éa Polsk─Ö w meczu z Czechos┼éowacj─ů w Pradze (III Igrzyska Kobiece), zajmuj─ůc IV miejsce, startuj─ůc z kontuzj─ů. Jej drugie miejsce za Wand─ů Jasie┼äsk─ů z Poznania da┼éy dru┼╝ynie cenne punkty do ko┼äcowego zwyci─Östwa. Na Mistrzostwach Polski zdoby┼éa tylko br─ůzowy medal, ale udanie rywalizowa┼éa z dobrymi zawodniczkami z ┼üotwy na mi─Ödzynarodowych zawodach w Wilnie (Waldemar Wo┼ékanowski). Jednak najwybitniejszym sportowcem polskim zwi─ůzanym z Wilnem w latach 1920-25 – z jej lekkoatletyk─ů by┼é W┼éadys┼éaw Dobrowolski (1896-1969 Warszawa), major Wojska Polskiego, instruktor i wyk┼éadowca Centralnej Wy┼╝szej Szko┼éy Gimnastyki i Sportu oraz Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego w Warszawie, lekkoatleta i szermierz, trener, dzia┼éacz sportowy, olimpijczyk z Pary┼╝a (1924). 15-krotny rekordzista Polski i 11-krotny mistrz Polski w konkurencjach lekkoatletycznych (100 m, 200 m, 110 m przez p┼éotki, rzut oszczepem, skok w dal, sztafeta 4x100 m). W latach 30. zacz─ů┼é uprawia─ç szermierk─Ö i 2-krotnie wyst─ůpi┼é jako szermierz w Igrzyskach Olimpijskich (1932, 1936), zdobywaj─ůc br─ůzowy medal w szabli dru┼╝ynowo (1932). By┼é te┼╝ br─ůzowym medalist─ů mistrzostw Europy (1934 – szabla dru┼╝ynowo). Nale┼╝y wspomnie─ç tak┼╝e lekkoatlet─Ö, miotacza Mieczys┼éawa ┼üomowskiego (1914-1969), zawodnika klub├│w wile┼äskich (KPW Ognisko, WKS ┼Ümig┼éy, AZS), w 1939 roku reprezentanta Polski w lekkoatletycznym meczu z Litw─ů, po wojnie trzykrotnego mistrza Polski w pchni─Öciu kul─ů w latach 1947–1949 i pi─Öciokrotnego w rzucie dyskiem (1947–1949, 1951, 1953). AWS Wilno mia┼éo wielu dobrych tenisist├│w i tenisistek i od 1931 r. rozgrywane by┼éy Mistrzostwa Wilna w tenisie. W 1935 r. Wilno go┼Ťci┼éo legend─Ö tenisa polskiego Jadwig─Ö J─Ödrzejowsk─ů. Wile┼äskie tenisistki, rzecz jasna, z ni─ů przegra┼éy, ale H. Hohendlinger├│wna jako jedyna zdo┼éa┼éa urwa─ç mistrzyni gema w partii bezpo┼Ťredniej i dwa gemy w mik┼Ťcie, graj─ůc w parze z Janem Grabowieckim. Wile┼äskie Towarzystwo Sport├│w Zimowych i oddzia┼é Towarzystwa Tatrza┼äskiego prowadzi┼éy kursy narciarskie, a w 1924 r. wybudowa┼éo skoczni─Ö narciarsk─ů na wiele┼äskiej G├│rze Trzykrzyskiej (112 m n.p.m.), kt├│ra umo┼╝liwia┼éa skoki na odleg┼éo┼Ť─ç 40 metr├│w. W rozgrywanych na niej zawodach uczestniczyli m.in. Stanis┼éaw Marusarz (1913-1993), polski skoczek narciarski, czterokrotny olimpijczyk, siedmiokrotny uczestnik narciarskich mistrzostw ┼Ťwiata, pi─Öciokrotny rekordzista Polski oraz by┼éy dwukrotny rekordzista ┼Ťwiata w d┼éugo┼Ťci skoku narciarskiego (skocznia by┼éa u┼╝ywana tak┼╝e po wojnie). Najbardziej presti┼╝owym biegiem narciarskim w Polsce w latach mi─Ödzywojenny by┼é 67-kilometrowy bieg na trasie Zu┼é├│w ko┼éo ┼Üwi─Öcian (miejsce urodzenia marsz. J. Pi┼ésudskiego) – Wilno (jego ukochane miasto marsza┼éka). Urodzony w Wilnie Wac┼éaw ┼üuczynowicz nale┼╝a┼é w powojennej Polsce do grona najlepszych szachist├│w polskich.
W Wilnie w okresie mi─Ödzywojennym zosta┼éy zorganizowane nast─Öpuj─ůce wa┼╝ne polskie i mi─Ödzynarodowe imprezy sportowe: w 1928 i 1931 r. mi─Ödzynarodowe zawody lekkoatletyczne z udzia┼éem kilku pa┼ästw tego regionu Europy (Polska, ┼üotwa, Estonia, Finlandia); w 1928 r. Mistrzostwa Polski w dziesi─Öcioboju; 10 pa┼║dziernika 1931 r. Mistrzostwa Polski w chodzie na 50 kilometr├│w m─Ö┼╝czyzn; w 1933 r. Mistrzostwa Polski w biegu marato┼äskim; 26–27 wrze┼Ťnia 1936 r. na wile┼äskim na stadionie sportowym na Pi├│romoncie odby┼éy si─Ö 17. Mistrzostwa Polski senior├│w m─Ö┼╝czyzn w lekkoatletyce. Tour de Pologne – po polsku Wy┼Ťcig dooko┼éa Polski, to wieloetapowy szosowy wy┼Ťcig kolarski, organizowany cyklicznie i od 1952 rok rocznie na terenie Polski, b─Öd─ůcy jedn─ů z najbardziej presti┼╝owych mi─Ödzynarodowych imprez sportowych w Polsce organizowanych regularnie, kt├│ra w swej historii ma r├│wnie┼╝ w─ůtki kresowe. W okresie mi─Ödzywojennym odby┼é si─Ö on w 1928 roku – pierwsza edycja, nast─Öpnie w 1929, 1933, 1937 i 1939 r. IV etap (4 wrze┼Ťnia) edycji z 1933 r. Tour de Pologne prowadzi┼é z Grodna do Wilna (183 km) i wygra┼é Wiktor Olecki, a liderem by┼é Jerzy Lipi┼äski, kolejny V etap (6 wrze┼Ťnia) prowadzi┼é z Wilna do Lidy.
Lekkoatleci polscy z Wilna zdobyli wiele medali na lekkoatletycznych Mistrzostwach Polski senior├│w:
Warszawa 1922: bieg na 400 m Alfons Krumbholz WKS Wilno – srebro;
Warszawa 1923: skok w dal Franciszek Herhold 5pp Wilno – srebro, bieg na 100 m W┼éadys┼éaw Dobrowolski 6pp Wilno – br─ůz;
Warszawa 1924: rzut m┼éotem Jan Nawojczyk 3 psap Wilno – srebro;
Krak├│w 1925: 400 m przez p┼éotki Wac┼éaw Halicki Pogo┼ä Wilno – br─ůz;
Warszawa 1927: skok o tyczce Jan Wieczorek 3 psap Wilno – br─ůz;
Pozna┼ä 1929: bieg na 400 m Stefan Gniech 3 psap – z┼éoto, bieg na 200 m Stefan Gniech 3 psap Wilno – srebro, skok o tyczce Jan Wieczorek 3 psap Wilno – srebro;
Kr├│lewska Huta (Chorz├│w) 1931: bieg na 1500 m Wac┼éaw Sidorowicz AZS Wilno – br─ůz;
Warszawa 1932: 110 m przez p┼éotki Jan Wieczorek 3 psap Wilno – br─ůz;
Bia┼éystok 1933: 110 m przez p┼éotki Jan Wieczorek 3 psap Wilno – br─ůz;
Pozna┼ä 1934: 110 m przez p┼éotki Jan Wieczorek ┼Ümig┼éy Wilno – z┼éoto;
Bia┼éystok 1935: bieg na 1500 m J├│zef ┼╗ylewicz ┼Ümig┼éy Wilno - br─ůz, 110 m przez p┼éotki Jan Wieczorek ┼Ümig┼éy Wilno – br─ůz, skok wzwy┼╝ Witold Gerutto AZS Wilno – br─ůz, pchni─Öcie kul─ů Leonid Fiedoruk PPW Wilno – br─ůz, rzut dyskiem Witold Gerutto AZS Wilno – br─ůz;
Wilno 1936: rzut oszczepem Leon Wojtkiewicz ┼Ümig┼éy Wilno - z┼éoto, rzut oszczepem J├│zef Dziadul Strzelec Wilno – srebro, bieg na 1500 m J├│zef ┼╗ylewicz Ognisko Wilno – srebro;
Lublin 1937: pi─Öciob├│j Aldona Czarnocka AZS Wilno – br─ůz.
W Mistrzostwach Polski w dziesi─Öcioboju Polacy z Wilna zdobyli nast─Öpuj─ůce medale:
Warszawa 1929: Jan Wieczorek ┼Ümig┼éy Wilno –srebro;
Krak├│w 1930: Jan Wieczorek 3psap Wilno – z┼éoto, Leon Wojtkiewicz Sok├│┼é Wilno – br─ůz;
Lw├│w 1931: Jan Wieczorek 3psap Wilno – srebro, Leon Wojtkiewicz Sok├│┼é Wilno – br─ůz;
Kr├│lewska Huta (Chorz├│w): Jan Wieczorek 3psap Wilno – z┼éoto;
Warszawa 1933: Leon Wojtkiewicz Sok├│┼é Wilno – srebro;
Lw├│w 1934: Jan Wieczorek ┼Ümig┼éy Wilno – srebro.
W Wilnie, w┼éa┼Ťnie dlatego ┼╝e by┼éo to etnicznie polskie miasto, urodzi┼éo si─Ö tak┼╝e wielu znanych polskich sportowc├│w, jak np.: J├│zef Auksztulewicz (1930-2010), lekkoatleta: pchni─Öcie kul─ů i rzut dyskiem, dwana┼Ťcie razy wyst─ůpi┼é w finale mistrzostw Polski senior├│w (2 razy w rzucie dyskiem) zdobywaj─ůc siedem medali (jeden z┼éoty i po trzy srebrne oraz br─ůzowe), w 1956 roku halowy mistrz kraju; Henryk Czy┼╝ (1923-2014), kolarz szosowy, prze┼éajowy mistrz Polski (1948); Andrzej D─ůbrowski (ur. 1938), kierowca rajdowy, wicemistrz Polski w rajdach samochodowych w 1957; Jerzy Hausleber (1930-2014), lekkoatleta: chodziarz, mistrz Polski w chodzie na 10 km – 1954 i 1955, na 30 km – 1955 i na 20 km – 1959, ustanawia┼é rekordy kraju; W┼éadys┼éaw Maleszewski (1921-1983), koszykarz, obro┼äca, trener reprezentacji Polski i klub├│w ligowych, zdobywca dw├│ch tytu┼é├│w mistrza Polski w koszyk├│wce jako zawodnik (1947, 1948) i pi─Öciu tytu┼é├│w mistrza Polski jako trener, mistrz Polski w siatk├│wce (1946); Romuald Markowski (1922-2006), koszykarz i siatkarz, reprezentant Polski w obu tych dyscyplinach, br─ůzowy medalista mistrzostw Polski w siatk├│wce (1947) i koszyk├│wce (1950); W┼éadys┼éaw Markowski (ur. 1920), przed wojn─ů dru┼╝ynowy 14 Dru┼╝yny Hufca Wile┼äskiego, mistrz Polski w wio┼Ťlarskiej czw├│rce ze sternikiem; Romuald Mazurek (1929-2013), siatkarz, reprezentant Polski, br─ůzowy medal mistrzostw Polski w 1952, 1955 i 1960, na mistrzostwach ┼Ťwiata w 1956 (4 miejsce) i mistrzostwach Europy w 1958 (6 miejsce). Zbigniew Podlecki (1940-2009), ┼╝u┼╝lowiec, reprezentant Polski, w 1964 wraz z Andrzejem Wyglend─ů i Antonim Woryn─ů zdoby┼é tytu┼é dru┼╝ynowego mistrza ┼Ťwiata w zawodach rozgrywanych w Kempten (Allg├Ąu) (Niemcy), a w 1967 osi─ůgn─ů┼é tytu┼é dru┼╝ynowego wicemistrza ┼Ťwiata na zawodach w szwedzkim Malm├Â, stadion ┼╝u┼╝lowy w Gda┼äsku nosi jego imi─Ö.
Wilno jest jednak przede wszystkim miastem polskich olimpijczyk├│w. Urodzili si─Ö tu olimpijczycy: Izabella Antonowicz-Szuszkiewicz (ur. 1942), kajakarka: IO Tokio 1964, IO Meksyk 1968 i IO Monachium 1972 – 6 miejsce (dw├│jki 500 m); Krzysztof Bia┼éynicki (1944-2014), hokeista: Zimowe Igrzyska Olimpijskie Sapporo (Japonia) 1972; Lech Felicjan Boguszewicz (ur. 1938), d┼éugodystansowiec: IO Tokio 1964 – 4 miejsce (5000 m); Zygmunt Ginter (1911–1964), hokeista: Zimowe IO St. Moritz 1948 – dru┼╝yna 6 miejsce; Bronis┼éaw Karwecki (pochodzi┼é z Wilna), wio┼Ťlarz: IO Berlin 1936 – 5 miejsce (czw├│rka ze sternikiem); Jan Zbigniew Kuczy┼äski (ur. 1935), zapa┼Ťnik (waga lekka 67 kg): IO Rzym 1960; Bohdan Stanis┼éaw Liszko (1940-1993), koszykarz: IO Tokio 1964 – dru┼╝yna 6 miejsce i IO Meksyk 1968 – dru┼╝yna 6 miejsce; Mieczys┼éaw ┼üomowski (1914-1969), kulomiot, 3-krotnie zdobywa┼é tytu┼é mistrza Polski w pchni─Öciu kul─ů (1947-49) i 5-krotnie w rzucie dyskiem (1947-49, 1951-53), 2 razy ustanawia┼é rekordy Polski: kula - 16.15 (1952) i dysk - 47.46 (1948, olimpiada w Londyn 1948 – 4 miejsce; Jerzy M┼éynarczyk (ur. 1931), koszykarz: IO Rzym 1960 – dru┼╝yna 7 miejsce; Andrzej Osiecimski-Czapski (1899-1976), wio┼Ťlarz: IO Pary┼╝ 1924; Marek Petrusewicz (1934-1992), p┼éywak: IO Helsinki 1952; Lech Poklewski (ur. 1937), ┼╝eglarz (klasa Dragon): IO Monachium 1972; Antoni Roso┼éowicz (ur. 1933), wio┼Ťlarz (czw├│rka bez sternika): IO Rzym 1960; Elwira Seroczy┼äska (Potapowicz) (ur. 1931), ┼éy┼╝wiarka: Zimowe IO Squaw Valley 1960 – srebrny medal (1500 m), 500 m – 6 miejsce, Zimowe IO Innsbruck 1964; W┼éadys┼éaw Szuszkiewicz (ur. 1938), kajakarz: IO Tokio 1964, IO Meksyk 1968 – 4 miejsce (jedynka 1000 m) i IO Monachium 1972 – br─ůzowy medal (dw├│jka 1000 m); Zenon Romuald Wa┼╝ny (ur. 1929), tyczkarz: IO Helsinki 1952 i IO Melbourne 1956 – 6 miejsce; Stanis┼éaw Wo┼éodko (ur. 1950), dyskobol: IO Montreal 1976; W┼éadys┼éaw Zawadzki (1911-1996), wio┼Ťlarz: IO Berlin 1936.
W┼éa┼Ťciwie nie ma chyba ┼╝adnej dziedziny w ┼╝yciu narodu polskiego, w kt├│rej nie by┼éo by wk┼éadu Wilna czy Polak├│w urodzonych w Wilnie. Oto jeszcze gar┼Ť─ç innych przyk┼éad├│w: w okresie mi─Ödzywojennym (1918-39) najczynniejszymi o┼Ťrodkami fotograficznymi w Polsce by┼éy: na pierwszym miejscu Wilno (tu dzia┼éa┼é najwybitniejszy fotografik polski 1. po┼é. XX w. Jan Bu┼éhak), potem Lw├│w, Pozna┼ä, Warszawa i Krak├│w, to w ├│wczesnym Wilnie m.in. narodzi┼éo si─Ö polskie s┼éowo "fotografika" oznaczaj─ůce fotografi─Ö artystyczn─ů, w okolicach Wilna wykonano dagerotypy daj─ůce pocz─ůtek fotografii na ziemiach Rzeczpospolitej. Polscy zawodowcy i amatorzy fotografiki uwieczniali na kliszach tak bardzo polskie Wilno i jego mieszka┼äc├│w. Ich obrazy prowadz─ů w podr├│┼╝ do miasta prze┼éomu XIX i XX w. oraz 20-lecia mi─Ödzywojennego, w 1936 r. odby┼éa si─Ö w Wilnie 4 Mi─Ödzynarodowa Wystawa Fotografii. By┼éo to wielkie wyr├│┼╝nienie dla Polski i polskiej fotografiki wile┼äskiej.; pierwsze w Polsce seminarium dla nauczycieli szk├│┼é podstawowych za┼éo┼╝y┼éa polska Komisja Edukacji Narodowej w Wilnie w 1780 r.; Polskie korzenie ma historia wile┼äskiej radiofonii: 15 stycznia 1928 r. rozpocz─Ö┼éa po raz pierwszy w Wilnie nadawanie programu radiowego - jako czwarta w Polsce - rozg┼éo┼Ťnia wile┼äska Polskiego Radia, a Polskie Towarzystwo Radiotechniczne „Elektrit” uruchomi┼éo w Wilnie fabryk─Ö odbiornik├│w radiowych na potrzeby krajowe i na eksport (jedyny polski eksporter radioodbiornik├│w), zatrudniaj─ůc─ů 1100 pracownik├│w. Za polskich czas├│w zosta┼éo otwarte 17 sierpnia 1932 r. w Wilnie r├│wnie┼╝ pierwsze w dziejach miasta lotnisko pasa┼╝erskie, kt├│re s┼éu┼╝y Litwinom po dzi┼Ť dzie┼ä. W 1938 r. polski szybownik Tadeusz G├│ra dokona┼é rekordowego przelotu z Bezmiechowej do Solecznik Ma┼éych ko┼éo Wilna (578 km), za co otrzyma┼é jako pierwszy w ┼Ťwiecie najwy┼╝sze odznaczenie lotnicze ustanowione przez Mi─Ödzynarodow─ů Federacj─Ö Lotnicz─ů (Federation Aeronautique Internationale – FAI) – medal Lilienthala. Te trzy wydarzenia maj─ů r├│wnie┼╝ trwa┼ée miejsce w polskiej historii radiofonii, lotnictwa i szybownictwa. Litwini tak┼╝e tych dw├│ch fakt├│w nie zmieni─ů, najwy┼╝ej mog─ů je przemilcza─ç, czyli fa┼észowa─ç prawdziw─ů histori─Ö miasta. W imi─Ö czego? Chyba tylko g┼éupoty! Na map─Ö ┼Ťwiata Polacy nanie┼Ťli nazwy zwi─ůzane z polskim Wilnem: LODOWIEC WILNO (Wilnobreen) - to ma┼éy lodowiec na Spitsbergenie (Norwegia), sp┼éywaj─ůcy ze Szczytu Ostra Brama (Ostra Bramatoppen) do Lodowca Polak├│w (Polakkbreen); nazwa od miasta Wilna, nale┼╝─ůcego w├│wczas do Polski i sk─ůd pochodzi┼éo dw├│ch cz┼éonk├│w wyprawy 1934 r.; SZCZYT OSTRA BRAMA (Ostra Bramatoppen) – to najwy┼╝szy szczyt (1033 m) w G├│rach Pi┼ésudskiego (Pilsudskifjella) na Spitsbergenie; odkryty w 1934 r. i nazwany na pami─ůtk─Ö Ostrej Bramy w Wilnie, gdzie profesorem i rektorem Uniwersytetu Stefana Batorego by┼é Micha┼é Siedlecki, ojciec Stanis┼éawa Siedleckiego - uczestnika wyprawy 1934 r. (B. Ku┼║mi┼äski). Nazwa zosta┼éa zatwierdzona przez Norweski Instytut Polarny; miejscowo┼Ťci w Stanach Zjednoczonych Ameryki: WILNO – a nie ┼╝adne Vilnius w powiecie Lincoln, stan Minnesota (1882 r.), WILNO w powiecie Grant, stan Nowy Meksyk, WILNO w powiecie Boros, stan Karolina P├│┼énocna, WILNO w powiecie Waszyngton, stan Pensylwania, WILNO w powiecie Jefferson, stan Nowy Jork oraz WILNO – miejscowo┼Ť─ç w hrabstwie Renfrew, w prowincji Ontario: nazwana na cze┼Ť─ç miasta Wilna, w kt├│rym urodzi┼é si─Ö Ludwik Dembski – przyw├│dca grupy ok. 300 polskich emigrant├│w, kt├│rzy za┼éo┼╝yli osad─Ö w 1858 r., kt├│ra jest najstarsz─ů polsk─ů osad─ů w Kanadzie; jest tak┼╝e Osiedle Wilno – zesp├│┼é mieszkaniowy w warszawskiej dzielnicy Targ├│wek. Poczta Polska w okresie mi─Ödzywojennym wyda┼éa dwa znaczki pocztowe zwi─ůzane z Wilnem: w latach 20. znaczek przedstawiaj─ůcy Ostr─ů Bram─Ö o nominale 1 gr i w latach 30. (w obiegu 1937-39) przedstawiaj─ůcy katedr─Ö wile┼äsk─ů o nominale 1 z┼é.; - 4 stycznia 1927 r. do buduj─ůcego si─Ö jeszcze portu gdy┼äskiego wp┼éyn─ů┼é nowo zbudowany dla polskiej marynarki handlowej statek towarowy SS Wilno. Nast─Öpnego dnia odby┼éa si─Ö uroczysto┼Ť─ç po┼Ťwi─Öcenia i podniesienia polskiej bandery, w czym uczestniczy┼é minister Eugeniusz Kwiatkowski. SS Wilno sta┼é si─Ö pierwszym statkiem handlowym p┼éywaj─ůcym pod polsk─ů bander─ů. – W 1926 r. Polacy za┼éo┼╝yli w Wilnie ogr├│d zoologiczny; - Kinematografia polska nakr─Öci┼éa dwa filmy fabularne zwi─ůzane z Wilnem: w 1937 r. Ty, co w Ostrej ┼Ťwiecisz Bramie z ca┼é─ů plejad─ů bardzo dobrych aktor├│w, a w 1986 r. znany re┼╝yser polski Andrzej Wajda zrealizowa┼é film Kronika wypadk├│w mi┼éosnych, oparty na podstawie powie┼Ťci pochodz─ůcego z Nowej Wilejki k. Wilna prozaika polskiego Tadeusza Konwickiego (1926-2015). Akcja filmu rozgrywa si─Ö w Wilnie (Przemy┼Ťl imitowa┼é to miasto) i na Wile┼äszczy┼║nie (imitowa┼éo j─ů pobliskie Podlasie) od wiosny do wybuchu II wojny ┼Ťwiatowej we wrze┼Ťniu 1939 roku (wycie syren alarmowych zwiastuj─ůcych wybuch wojny ko┼äczy film), tworzy z niego stylowy film klimatu, zatrzymuj─ůcy wizerunek czasu minionego, wizerunek tak polskiego w├│wczas Wilna i polskiej Wile┼äszczyzny, szczeg├│lnie tej w pobli┼╝u Wilna i w tle przedwojennych polskich tang: „To ostatnia niedziela” i „Jesienne r├│┼╝e”. W filmie tym Wajda po raz kolejny pokaza┼é swoj─ů wielk─ů klas─Ö.
W Wilnie urodzi┼éo si─Ö kilkaset znanych Polak├│w - os├│b, kt├│re odegra┼éy bardzo du┼╝─ů, du┼╝─ů lub znacz─ůc─ů rol─Ö w ┼╝yciu narodu polskiego, Poza tym wiele setek innych znanych Polak├│w tu ┼╝y┼éo i pracowa┼éo dla Polski. Encyklopedia Warszawy (Warszawa 1994) wymienia 38 Polak├│w urodzonych w Wilnie, kt├│rzy najbardziej zas┼éu┼╝yli si─Ö stolicy; oczywi┼Ťcie ca┼éa masa innych znanych wilnian mieszka┼éa i dzia┼éa┼éa
w Warszawie (oraz w innych miastach Polski), jak np. Aleksander Prystor – 1931-33 premier Polski czy profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego, Politechniki Warszawskiej i Szko┼éy G┼é├│wnej Gospodarstwa Wiejskiego (M. Ka┼éuski Sprawy kresowe bez cenzury t. I-IV, Toru┼ä 2016-18). Ksi─ů┼╝ki mog─ů k┼éama─ç, groby nie. Wile┼äski Cmentarz Na Rossie jest jedn─ů z czterech polskich nekropolii narodowych (prawie wszystkie groby sprzed 1945 r. s─ů polskie), w kt├│rej spoczywa setki znanych Polak├│w; na cmentarzu jest m.in. mauzoleum marsz. J├│zefa Pi┼ésudskiego, kt├│re odwiedzaj─ů chyba wszyscy Polacy z kraju odwiedzaj─ůcy miasto. W dzisiejszej stolicy Litwy nie ma natomiast litewskiej nekropolii narodowej, co jest rzecz─ů wyj─ůtkow─ů w ca┼éej Europie.
Wilno odegra┼éo r├│wnie┼╝ wielk─ů rol─Ö w dziejach polskiego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego, by┼éo bardzo du┼╝ym i ┼╝ywym o┼Ťrodkiem polskich katolik├│w w mie┼Ťcie przez kilkaset lat. Prawie ca┼éa historia tego ko┼Ťcio┼éa do 1945 r. by┼éa polska. Przede wszystkim Polacy – Ko┼Ťci├│┼é polski za┼éo┼╝y┼é biskupstwo wile┼äskie w 1388 r. i jego pierwszym biskupem by┼é Polak (zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç biskup├│w wile┼äskich by┼éa Polakami). Do 1798 r. wchodzi┼éo ono w sk┼éad polskiej i prymasowskiej metropolii gnie┼║nie┼äskiej, a w 1925 r., a wi─Öc kiedy Wilno nale┼╝a┼éo do Polski, zosta┼éo arcybiskupstwem i pi─ůt─ů metropoli─ů polsk─ů. Metropolia wile┼äska do 1991 r., tj. do chwili oderwania jej od Polski przez papie┼╝a Jana Paw┼éa II nale┼╝a┼éa do polskiej prowincji ko┼Ťcielnej, a ┼╝e po 1945 r. zachodnia jej cz─Ö┼Ť─ç – Bia┼éostocczyzna pozosta┼éa w Polsce, jej biskupi wile┼äscy mieli swoj─ů siedzib─Ö w Bia┼éymstoku; z polskiej cz─Ö┼Ťci arcybiskupstwa wile┼äskiego papie┼╝ Jan Pawe┼é II w 1992 r. utworzy┼é archidiecezj─Ö i metropoli─Ö bia┼éostock─ů, kt├│rej podporz─ůdkowane zosta┼éy diecezje ┼éom┼╝y┼äska i drohiczy┼äska. Katedrze, kt├│r─ů budowali i upi─Ökszali Polacy i cudzoziemscy arty┼Ťci, nadano wezwanie ┼Ťw. Stanis┼éawa, patrona Polski. Je┼Ťli dzisiaj nadal stoi katedra wile┼äska, wzniesiona w obecnym klasycystycznym kszta┼écie w latach 1777-1801 wed┼éug planu Wawrzy┼äca Gucewicza, polskiego architekta, profesora Uniwersytetu Wile┼äskiego, uczestnika powstania ko┼Ťciuszkowskiego, a Litwini chwal─ů si─Ö jej pi─Öknem, to zas┼éuga w tym ca┼éego narodu polskiego. Wiosn─ů 1931 r. niebywa┼éa pow├│d┼║ tak powa┼╝nie uszkodzi┼éa fundamenty i mury katedry wile┼äskiej, tak i┼╝ ┼Ťwi─ůtynia ze wzgl─Ödu na bezpiecze┼ästwo musia┼éa ulec zamkni─Öciu, gdy┼╝ katedrze grozi┼éo zawalenie si─Ö. Arcybiskup wile┼äski Romuald Ja┼ébrzykowski powo┼éa┼é do ┼╝ycia Komitet Wykonawczy Ratowania Bazyliki w Wilnie pod przewodnictwem biskupa sufragana wile┼äskiego Kazimierza Michalkiewicza, kt├│ry na odbudow─Ö katedry zgromadzi┼é w┼Ťr├│d wiernych nie tylko Wilna i archidiecezji wile┼äskiej, ale tak┼╝e ca┼éej Polski i przy bardzo wydatnej pomocy rz─ůdu polskiego, oko┼éo miliona z┼éotych. Suma ta umo┼╝liwi┼éa generalny remont fundament├│w i mur├│w i ┼Ťwi─ůtynia zosta┼éa uratowana. Podczas przeprowadzanego w├│wczas remontu katedry odkryto w jej podziemiach zapomniane grobowce kr├│lewskie (m.in. kr├│la Aleksandra Jagiello┼äczyka oraz El┼╝biety Habzbur┼╝anki i Barbary Radziwi┼é┼é├│wny – ┼╝on kr├│la Zygmunta Augusta). Z┼éo┼╝ono tu te┼╝ serce kr├│la W┼éadys┼éawa IV Wazy. Wtedy te┼╝ za┼éo┼╝ono pod katedr─ů mauzoleum dla proch├│w kr├│lewskich. Katedra by┼éa pe┼éna polskich pami─ůtek (m.in. na dachu katedry w latach 1786-92 zosta┼éy postawione trzy du┼╝e pos─ůgi ┼Ťw. Stanis┼éawa, ┼Ťw. Kazimierza i w centrum ┼Ťw. Heleny z krzy┼╝em d┼éuta Kazimierza Jelskiego, by┼éa tu Kaplica Cz─Östochowska, dzisiaj ┼Ťw. Jana Nepomucena), kt├│re po 1945 r. zosta┼éy z niej usuni─Öte przez komunist├│w litewskich i litewskich biskup├│w po 1988; w nocy z 29 na 30 czerwca 1950 r. wysadzono w powietrze figury ┼Ťwi─Ötych stoj─ůce na szczycie fasady, w tym ┼Ťw. Stanis┼éawa (przywr├│cono je w 1997 r.). Usuni─Öto tak┼╝e liczne tablice pami─ůtkowe w j─Özyku polskim, w tym popiersie i tablic─Ö pierwszego arcybiskupa arcybiskupa Jana Cieplaka (zm. 1926), a kiedy litewski arcybiskup wile┼äski Backis postanowi┼é zamurowa─ç gr├│b zmar┼éego w Wilnie w 1932 r. biskupa W┼éadys┼éawa Bandurskiego, honorowego kapelana Legion├│w Polskich, kapelana Wojska Polskiego i 1920-22 naczelnego kapelana-biskupa polowego Wojska (polskiej) Litwy ┼Ürodkowej, w├│wczas staraniem biskupa polowego Wojska Polskiego S┼éawoja Grodzia, w 1996 r. jego szcz─ůtki zosta┼éy przeniesione do katedry polowej Wojska Polskiego w Warszawie. Jedynie w o┼étarzu g┼é├│wnym pozosta┼é wielki obraz Zamordowanie ┼Ťw. Stanis┼éawa przez Boles┼éawa ┼Ümia┼éego znanego polskiego malarza Franciszka Smuglewicza i na filarach od strony g┼é├│wnej nawy jego obrazy przedstawiaj─ůce dwunastu aposto┼é├│w, a tak┼╝e obraz ┼Ťw. Piotra w Kaplicy ┼Ťw. Piotra oraz obrazy religijne innych znanych malarzy polskich: Szymona Czechowicza i Kanutego Rusieckiego. Miasto odegra┼éo wielk─ů rol─Ö w dziejach polskich zakon├│w m─Öskich i ┼╝e┼äskich, szczeg├│lnie w historii polskich jezuit├│w; za┼éo┼╝one tu zosta┼éy polskie ┼╝e┼äskie: zgromadzenie zakonne eucharystek (1923 r.) i Zgromadzenie Mi┼éosierdzia Bo┼╝ego s. Faustyny Kowalskiej (1942), zas┼éu┼╝y┼éy si─Ö tutejsze polskie dominikanki. W 1931 r. w polskim Wilnie mieszka┼éo 125 999 katolik├│w, z tego 123 571 by┼éo Polakami i tylko 1557 Litwinami. By┼éo 12 parafii – 11 polskich i 1 litewska, poza tym 20 innych ko┼Ťcio┼é├│w – wszystkie w r─Ökach polskich, 8 polskich klasztor├│w m─Öskich i 9 ┼╝e┼äskich, seminarium duchowne (153 alumn├│w), liczne polskie instytucje, stowarzyszenia i organizacje katolickie, jak np. Caritas, Wile┼äskie Towarzystwo Dobroczynno┼Ťci, bardzo znany i zas┼éu┼╝ony „┼╗┼éobek Imienia Maryi”, oddzia┼é Polskiego Towarzystwa Teologicznego, Akcja Katolicka, Instytut Wy┼╝szej Kultury Religijne, Studia Katolickie, Iuventus Christiana, Sodalicje Maria┼äskie, Zwi─ůzek Polskiej Inteligencji Katolickiej, Katolickie Stowarzyszenie Kobiet, Katolickie Stowarzyszenia M┼éodzie┼╝y, Chrze┼Ťcija┼äski Uniwersytet Robotniczy, Liga Robotnicza ┼Ťw. Kazimierza, ukazywa┼éo si─Ö 57 polskich czasopism katolickich (do 1919 r. 10 innych, z kt├│rych pierwsze zosta┼éo za┼éo┼╝one w 1762 r.). W latach 1919-39 na polskim Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie dzia┼éa┼é katolicki Wydzia┼é Teologiczny, zamkni─Öty przez okupanta litewskiego w 1939 r. i w 1944 r. przez okupanta sowieckiego, a jego wyk┼éadowcy i studenci zostali wyp─Ödzeni do Polski Ludowej. Pr├│b─Ö reaktywizacji p├│┼élegalnego Wydzia┼éu Teologicznego USB z siedzib─ů w Bia┼éymstoku, a wi─Öc w cz─Ö┼Ťci archidiecezji wile┼äskiej, kt├│ra znalaz┼éa si─Ö w granicach powojennej Polski, podj─ů┼é ks. prof. Micha┼é Klepacz, po wydaleniu z Wilna 30 kwietnia 1945 r., tzw. transportem akademickim. Ks. prof. Klepacz (potem, a latach 1947-67 biskup diecezji ┼é├│dzkiej), zast─Öpuj─ůcy ks. prymasa Stefana Wyszy┼äskiego podczas jego uwi─Özienia w latach 1953-56, zosta┼é te┼╝ ostatnim doktorem honoris causa (1947) uniwersytetu wile┼äskiego (ceremonia odby┼éa si─Ö p├│┼élegalnie w Bia┼éymstoku). Wydzia┼é Teologiczny USB zosta┼é zlikwidowany przez re┼╝ym warszawski w 1948 r. W 1928 r. odby┼é si─Ö w Wilnie zjazd biskup├│w polskich pod przewodnictwem prymasa Polski, kard. Augusta Hlonda. W 1933 r. odby┼é si─Ö w Wilnie uroczysty obch├│d ku czci kr├│lowej Polski, ┼Ťw. Jadwigi, ┼╝ony kr├│la W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼éy, aposto┼éki Litwy. W dniach 23-25 pa┼║dziernika 1938 r. odby┼éy si─Ö w Wilnie wielkie uroczysto┼Ťci z okazji kanonizacji polskiego ┼Ťwi─Ötego Andrzeja Boboli (1591-1657), kt├│rego ┼╝ycie bardzo by┼éo zwi─ůzane z Wilnem. W mie┼Ťcie urodzi┼éo si─Ö wielu znanych duchownych polskich, m.in. kardyna┼é Jerzy Radziwi┼é┼é, biskup krakowski 1591-1600 i kardyna┼é Henryk Gulbinowicz, arcybiskup metropolita wroc┼éawski 1976-2004, Kawaler Orderu Or┼éa Bia┼éego) oraz dzia┼éacze polskiej reformacji (Jednota Wile┼äska). Wilno jest miastem polskich ┼Ťwi─Ötych i b┼éogos┼éawionych: urodzi┼éo si─Ö w nim lub dzia┼éa┼éo szereg polskich ┼Ťwi─Ötych, m.in. patron Polski ┼Ťw. Kazimierz, ┼Ťw. Andrzej Bobola, urodzony w Wilnie ┼Ťw. J├│zef Rafa┼é Kalinowski (1835-1907), b┼é. Jerzy Matulewicz – biskup wile┼äski 1918-25, ┼Ťw. Faustyna Kowalska i b┼é. Micha┼é Sopo─çko; trwaj─ů starania o wyniesienie na o┼étarze pierwszego arcybiskupa-metropolit─Ö wile┼äskiego 1925-26 Jana Cieplaka. Siostra Faustyna Kowalska, zakonnica ze Zgromadzenia Si├│str Matki Bo┼╝ej Mi┼éosierdzia, mistyczka, stygmatyczka i wizjonerka, nazywana aposto┼ék─ů Bo┼╝ego Mi┼éosierdzia, kanonizowana w 2000 r. przez papie┼╝a Jana Paw┼éa II, przebywaj─ůca w klasztorze wile┼äskim w latach 1933-36 mia┼éa widzenia z Panem Jezusem, z kt├│rym rozmawia┼éa po polsku (!) i w Wilnie w 1934 r. zosta┼é namalowany zgodnie z jej wskaz├│wkami przez polskiego malarza Eugeniusza Kazimirowskiego obraz Pana Jezusa – nazywany obrazem „Jezu ufam Tobie”, kt├│ry dzisiaj znany jest dos┼éownie na ca┼éym ┼Ťwiecie (chyba nie ma ko┼Ťcio┼éa katolickiego na ┼Ťwiecie z kopi─ů tego obrazu). W 1935 r. wizerunek przez trzy dni by┼é wystawiony w kru┼╝gankach kaplicy ostrobramskiej, z okazji 1900. rocznicy m─Öcze┼äskiej ┼Ťmierci Chrystusa. Obraz ten zosta┼é w 2005 r. zabrany Polakom - si┼é─ů wyniesiony z polskiego ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Ducha w Wilnie przez nacjonalistycznego arcybiskupa wile┼äskiego Backisa, kt├│ry nie chcia┼é, aby ko┼Ťci├│┼é POLSKI w tym mie┼Ťcie by┼é celem pielgrzymek wiernych z ca┼éego ┼Ťwiata.
Papież Pius XI w mowie do młodzieży polskiej 11 kwietnia 1925 r. nazwał Wilno polskim miastem.
Jednak polskie katolickie Wilno to przez setki lat przede wszystkim polska katedra pod wezwaniem patrona Polski – ┼Ťw. Stanis┼éawa i od 1636 r. z grobem ┼Ťw. Kazimierza w Kaplicy ┼Ťw. Kazimierza oraz Ostra Brama z cudownym obrazem Matki Boskiej Ostrobramskiej, jak r├│wnie┼╝ ┼Ťw. Faustyna Kowalska.
Urodzony w Krakowie, ├│wczesnej stolicy Polski syn kr├│la polskiego Kazimierza IV Jagiello┼äczyka ┼Ťw. Kazimierz (w┼éa┼Ťc. Kazimierz Jagiello┼äczyk 3 X 1458 - 4 III 1484 Grodno) – patron Polski i Litwy (w tej kolejno┼Ťci!), kr├│lewicz polski, od 1481 r. namiestnik kr├│lewski w Koronie Kr├│lestwa Polskiego, pomimo pochodzenia z dynastii Jagiello┼äskiej, by┼é Litwinem tylko w tak ma┼éym stopniu, w jakim by┼éo ca┼ée Wielkie Ksi─Östwo Litewskie. Z pewno┼Ťci─ů nie zna┼é litewskiego, a przecie┼╝ sami nacjonali┼Ťci litewscy g┼éosz─ů, ┼╝e Litwinem jest tylko ten, kto zna j─Özyk litewski. By┼é przede wszystkim Polakiem (jego wychowawc─ů by┼é Jan D┼éugosz, polski historyk, kronikarz, tw├│rca dzie┼éa Roczniki czyli kroniki s┼éynnego Kr├│lestwa Polskiego). Zw┼éoki kr├│lewicza Kazimierza zosta┼éy pochowane w katedrze wile┼äskiej, w kaplicy N. Maryi Panny i wnet zas┼éyn─Ö┼éy cudami. Najwi─Ökszy jednak rozg┼éos zrobi┼éo zjawienie si─Ö ┼Ťw. Kazimierza na wyprawie pod Po┼éockiem z odsiecz─ů przeciw Moskalom w 1518 t., kt├│re doda┼éo rycerstwu ducha i poprowadzi┼éo do zwyci─Östwa. W Toruniu w 1521 r. wysz┼éa ksi─ů┼╝eczka Vita b. Casimiri. Starania o wyniesienie kr├│lewicz Kazimierza na o┼étarze rozpocz─ů┼é kr├│l polski Zygmunt I, a doko┼äczy┼é kr├│l Zygmunt III. Po ┼Ťwi─ůtobliwym ┼╝yciu zosta┼é kanonizowany 7 listopada 1602 r. przez papie┼╝a Klemensa VIII. Pierwszy ko┼Ťci├│┼é pod wezwaniem ┼Ťw. Kazimierza zosta┼é zbudowany w Wilnie w latach 1604-18, z pomoc─ů finansow─ů kr├│la polskiego Zygmunta III przez polskiego architekta Jana Frankiewicza, w kt├│rej do 1636 r. spoczywa┼éy szcz─ůtki ┼Ťw. Kazimierza. Z dawnego wystroju ko┼Ťcio┼éa przetrwa┼éy malowid┼éa na kopule, p├│┼║nobarokowe o┼étarze: g┼é├│wny i dwa boczne zamykaj─ůce transepty, kt├│re s─ů najcenniejszymi zabytkami zachowanymi we wn─Ötrzu ┼Ťwi─ůtyni, zosta┼éy wykonane w latach 1749–1755 przez polskiego jezuit─Ö i architekta Tomasza ┼╗ebrowskiego. Do 1945 r. by┼éa to ┼Ťwi─ůtynia polska – polskich jezuit├│w (dzisiaj nie maj─ů prawa by─ç tu odprawiana polskie msze, bo dla Litwin├│w ┼Ťw. Kazimierz jest wy┼é─ůcznie ┼Ťwi─Ötym litewskim i tylko patronem Litwy!). Z kolei w latach 1623-36 przy katedrze wile┼äskiej zosta┼éa zbudowana Kaplica ┼Ťw. Kazimierza, kt├│rej za┼éo┼╝enie wzorowane jest na powsta┼éej sto lat wcze┼Ťniej Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu. Do jej pi─Öknego wystroju przyczyni┼éa si─Ö hojno┼Ť─ç kr├│la W┼éadys┼éawa IV. W 1636 roku dokonano przeniesiono do kaplicy relikwie ┼Ťw. Kazimierza. Jest tam tak┼╝e pochowane serce kr├│la W┼éadys┼éawa IV i zachowane nad nim epitafium. W o┼étarzu obok trumny ┼Ťw. Kazimierza jest umieszczony s┼éynny obraz-wizerunek ┼Ťw. Kazimierza. Nad sarkofagiem ze szcz─ůtkami ┼Ťw. Kazimierza na herbie mo┼╝na widzie─ç polskiego Or┼éa wraz z litewsk─ů Pogoni─ů. S─ů tu pos─ůgi przodk├│w ┼Ťwi─Ötego – w┼éadc├│w Polski. Tak┼╝e na elewacji kaplicy od strony placu Katedralnego znajduje si─Ö tablica erekcyjna z herbem Rzeczypospolitej Obojga Narod├│w z 1636 roku (po 1945 roku z or┼éa znajduj─ůcego si─Ö na herbie usuni─Öto koron─Ö). Kartusz tej tablicy jest podobny do dekoracji kolumny Zygmunta w Warszawie. Kult ┼Ťw. Kazimierza z Wilna rozprzestrzeni┼é si─Ö na ca┼é─ů Polsk─Ö. W dalekim polskim Lwowie ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Kazimierza ufundowali w 1656 r. Miko┼éaj i Urszula Bieganowscy. Na terenie dzisiejszej Polski najstarszym ko┼Ťcio┼éem, kt├│rego patronem jest ┼Ťw. Kazimierz jest ┼Ťwi─ůtynia oo. reformat├│w w Krakowie, erygowana w 1672 r.; jest w nim obraz ┼Ťw. Kazimierza (ok. 1660-70) p─Ödzla gda┼äskiego malarza Daniela Schultza. ┼üadny ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Kazimierza na Nowym Mie┼Ťcie w Warszawie, zbudowany w latach 1688-92, ufundowa┼éa kr├│lowa Maria Kazimierza, ┼╝ona kr├│la Jana III Sobieskiego i odda┼éa siostrom sakramentkom. Obecnie w Polsce jest co najmniej 61 ko┼Ťcio┼é├│w pod wezwaniem ┼Ťw. Kazimierza, w tym dwa ko┼Ťcio┼éy w Warszawie, a poza tym m.in. w Bia┼éymstoku, Che┼émie, Cz─Östochowie, Gda┼äsku, Gi┼╝ycku, Jastrz─Öbiu, Kartuzach, Koszalinie, Krakowie, Lesznie, ┼üodzi, Nowym S─ůczu, Ostrowcu ┼Üwi─Ötokrzyskim, Poznaniu, Pruszkowie, Radomiu, Suwa┼ékach, Szczecinie, Wroc┼éawiu, Wrze┼Ťni i Zakopanem. Polonijne parafie p.w. ┼Ťw. Kazimierza by┼éy lub s─ů tak┼╝e w USA (m.in. w wielkich miastach: Buffalo, Chicago, Cleveland, Detroit, Filadelfia, Milwaukee, Newark, Saint Paul czy Yonkers ko┼éo Nowego Jorku; ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Kazimierza zbudowali tak┼╝e polscy osadnicy i za┼éo┼╝yciele miejscowo┼Ťci Kazimierzowo – od ┼Ťw. Kazimierza w okr─Ögu Hull w stanie Wisconsin) i Kanadzie (6 ko┼Ťcio┼é├│w). Dzia┼éacze polskiej Wielkiej Emigracji za┼éo┼╝yli we Francji w 1846 r. bardzo zas┼éu┼╝on─ů plac├│wk─Ö polsk─ů Zak┼éad ┼Ťw. Kazimierza w Pary┼╝u. Obrazy ┼Ťw. Kazimierza s─ů w szeregu ko┼Ťcio┼éach polskich (np. w kaplicy w katedrze wroc┼éawskiej, w o┼étarzu g┼é├│wnym ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Rocha w Rzeszowie, Kro┼Ťnie (z 1637 r.), Kamieniu, Krygu, Nowym ┼╗migrodzie i zagranic─ů (np. obraz ┼Üw. Kazimierza Franciszka Smuglewicza z 1763 r. w ko┼Ťciele polskim w Rzymie, obraz ┼Ťw. Kazimierza w┼Ťr├│d patron├│w polskich w ko┼Ťciele ┼Ťw. Joachima w Rzymie), jak r├│wnie┼╝ rze┼║by (np. pi─Ökna rze┼║ba o┼étarzowa w o┼étarzu g┼é├│wnym w ko┼Ťciele ┼Ťw. Anny w ┼Üwi─Öcanach, ko┼Ťci├│┼é w Marymoncie). W ko┼Ťciele ┼Ťw. Kazimierza w Poznaniu jest stara polichromowana p┼éaskorze┼║ba z drzewa przedstawiaj─ůca apoteoz─Ö ┼Ťw. Kazimierza. W kaplicy Tr├│jcy ┼Üw. w katedrze na Wawelu jest polichromia Matka Boska Ostrobramska i ┼Ťw. Kazimierz wykonana w latach 1902-04 przez W┼éodzimierza Tetmajera. Posta─ç ┼Ťwi─Ötego kr├│lewicza mo┼╝emy zobaczy─ç w witra┼╝ach wielu ko┼Ťcio┼é├│w (np. w kolegiacie w Bieczu, ko┼Ťciele Bo┼╝ego Mi┼éosierdzia w Krakowie z 1908 r.). Wielu znanych malarzy polskich namalowa┼éo obraz ┼Ťw. Kazimierza, jak np. Jan Matejko, Leon Wycz├│┼ékowski, Jerzy Henner (jego obraz „┼Üw. Kazimierz” znajduje si─Ö w zbiorach Muzeum Czartoryskich w Krakowie czy Piotr Stachiewicz, lub z jego osob─ů zwi─ůzane, jak np., Franciszek Smuglewicz „┼Üw. Kazimierz kr├│lewicz polski, objawiaj─ůcy si─Ö i wskazuj─ůcy br├│d wojskom polskim pod Po┼éockiem” czy Ferdynand Ruszczyc „Fragment kaplicy ┼Ťw. Kazimierza w Wilnie”. ┼Üwi─Öty Kazimierz jest patronem archidiecezji bia┼éostockiej, diecezji radomskiej (od 1992) i drohiczy┼äskiej oraz miasta Radom (od 1983). ┼Üwi─Öty Kazimierz jest r├│wnie┼╝ patronem szko┼éy podstawowej w Bia┼éymstoku, ┼üodzi, Mszanie i Radomiu. W Wilnie w 1606 r. ukaza┼é si─Ö pierwszy polski (drugi po ┼éacinie) ┼╝yciorys ┼Ťw. Kazimierza autorstwa Ch. Wo┼éodkowicza pt. ┼╗ywot przechwalebnego wyznawcy ┼Ť. Kazimierza, kr├│lewicza polskiego; p├│┼║niej wydano wiele innych publikacji o ┼Ťw. Kazimierzu w r├│┼╝nych miastach polskich. Prawdopodobnie od 1636 r. w dzie┼ä ┼Ťwi─Ötego Kazimierza (4 marca) Polacy w Wilnie organizowali wielki jarmark odpustowy, kt├│ry zosta┼é nazwany „Kaziukiem”. Pi─Ökne by┼éy kaziuki w przedwojennym polskim Wilnie. Barwny poch├│d otwiera┼é przebrany za ┼Ťw. Kazimierza wilnianin. Na Placu ┼üukiskim by┼éo wiele setek stragan├│w (do 2400). Poza typowymi straganami handlowymi swoje stoiska ustawia┼éy r├│wnie┼╝ organizacje spo┼éeczne i polityczne m.in. Polski Czerwony Krzy┼╝, Towarzystwo Gimnastyczne „Sok├│┼é”, harcerstwo oraz sp├│┼édzielnia studencka Wydzia┼éu Sztuki Uniwersytetu Stefana Batorego. Obok stragan├│w ustawiano strzelnic─Ö, a wieczorem gra┼éy kapele. Poza og├│lnym asortymentem, kt├│rym w├│wczas handlowano na jarmarku kaziukowym sprzedawano te┼╝ towary, kt├│re mieszka┼äcy Wilna mogli kupi─ç tylko tu, by┼éy to m.in.: s┼éynne obwarzanki smorgo┼äskie, piernikowe serca, lokalne wyroby z wikliny i drewna, faski na mi├│d, grzebienie do prz─Ödzy, ko┼éatki, zabawki i instrumenty muzyczne, pi─Ökne palmy wielkanocne (wyrabiane z ponad 50 kwiat├│w i ro┼Ťlin, kt├│re zbierano i suszono w r├│┼╝nych porach roku; Zwi─ůzek Propagandy Turystyki organizowa┼é konkursy na najpi─Ökniejsze palmy, kt├│re nast─Öpnie wystawiano w oknach wystawowych du┼╝ego i nowoczesnego Domu Handlowego Braci Jab┼ékowskich), ceramika wile┼äska. Po wojnie wyp─Ödzeni z Wilna w latach 1945-46 i 1957-58 do Polski Ludowej wilnianie i ich dzieci zacz─Öli organizowa─ç w niedziel─Ö przypadaj─ůc─ů po 4 marca Jarmarki Kaziukowe (Kaziuki) w wielu polskich miastach, szczeg├│lnie gdzie s─ů ko┼Ťcio┼éy pod wezwaniem ┼Ťw. Kazimierza, jak np. w Warszawie, Poznaniu, Szczecinie, Bia┼éymstoku, Gda┼äsku, Opolu, Olsztynie, Gdyni, Zgierzu, Lesznie, Policach, Wrze┼Ťni, Szczytnie, Lidzbarku Warmi┼äskim, Bartoszycach, K─Ötrzynie, kt├│re ciesz─ů si─Ö wielk─ů popularno┼Ťci─ů. W 2001 r. Litwini – nie tylko Ko┼Ťci├│┼é litewski co handlarze wiele┼äscy przywr├│cili Kaziukowy Jarmark w Wilnie, chc─ůc go w┼é─ůczy─ç w zwyczaje litewskie – litewskiej ludno┼Ťci miasta. Skromne by┼éy i po 2008 r. przestano je organizowa─ç. Po prostu by┼éa to dla nich obca tradycja (chocia┼╝ si─Ö Kazimierza uwa┼╝aj─ů za litewskiego i tylko litewskiego ┼Ťwi─Ötego). A jeszcze gorzej, ┼╝e polska.
Obok kultu ┼Ťw. Kazimierza, od ponad 300 lat kwitnie w┼Ťr├│d polskiej ludno┼Ťci Wilna (w zwi─ůzku z tym, ┼╝e w Wilnie nie mieszkali Litwini, litewsk─ů Cz─Östochow─ů i Ostr─ů Bram─ů jest sanktuarium maryjne w Szyd┼éowie na ┼╗mudzi), a od XIX w. na terenie ca┼éej Polski kult Matki Boskiej Ostrobramskiej. W ci─ůgu zaledwie dw├│ch pokole┼ä od chwili ukazania si─Ö „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza kult MB Ostrobramskiej swym zasi─Ögiem i popularno┼Ťci─ů dor├│wna┼é niepomiernie starszemu kultowi Matki Boskiej Cz─Östochowskiej. Przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů ukazywa┼éo si─Ö w Warszawie czasopismo religijne pod jak┼╝e znamiennym tytu┼éem – „Or─Ödownik z pod Jasnej G├│ry i Ostrej Bramy”, a pierwsza wystawa maryjna, jak─ů zorganizowano w stolicy, zgromadzi┼éa bardzo znaczn─ů liczb─Ö eksponat├│w, odnosz─ůcych si─Ö do MB Ostrobramskiej Maria Ka┼éamajska-Saeed, kt├│ra w przedmowie do swojej ksi─ů┼╝ki „Ostra Brama w Wilnie” (Warszawa 1990) napisa┼éa: „Nie pochodz─Ö z Wilna, nie nale┼╝─Ö do przedwojennego pokolenia, tote┼╝ przy podj─Öciu tak wile┼äskiego temat jakim jest Ostra Brama nie kierowa┼éy mn─ů sentymenty osobiste. Zaintrygowa┼é mnie fenomen kultu Matki Boskiej Ostrobramskiej, kultu uparcie ┼╝ywego, wci─ů┼╝ od nowa krzepi─ůcego nie tylko strapionych, ale r├│wnie┼╝ niepokornych. Jest w nim niespo┼╝yta si┼éa sprawiaj─ůca, ┼╝e ro┼Ťnie on w┼Ťr├│d przeciwno┼Ťci, odradzaj─ůc si─Ö w nowych miejscach i ┼Ťrodowiskach (na terenie dzisiejszej Polski). W zmienionych okoliczno┼Ťciach nabiera nowych tre┼Ťci. Wyp┼éywaj─ů one nieodmiennie z ugruntowanej tradycji…”.
Ostra Brama w Wilnie to dawna brama miejska na Starym Mie┼Ťcie w Wilnie, gotycka, wzniesiona w latach 1503–1514, jest jedyn─ů pozosta┼éo┼Ťci─ů dawnych fortyfikacji miejskich. Od strony wewn─Ötrznej bramy znajduje si─Ö klasycystyczna, wzniesiona w 1829 r., kaplica Ostrobramska. W 1828 r. na polecenie biskupa wile┼äskiego Andrzeja Benedykta K┼é─ůgiewicza na Bramie - w tympanonie pod promienistym, wykonanym ze z┼éoconego mosi─ůdzu, okiem opatrzno┼Ťci znalaz┼éa si─Ö inwokacja wykonana w j─Özyku polskim „Matko Mi┼éosierdzia”, natomiast nad oknami umieszczono jej ci─ůg dalszy: „Pod Twoj─ů obron─Ö” nad lewym i „Uciekamy si─Ö” nad prawym, co da┼éo ┼é─ůcznie „Matko Mi┼éosierdzia, pod Twoj─ů obron─Ö uciekamy si─Ö”. Po Powstaniu Styczniowym, w 1864 r. napis ten zosta┼é zast─ůpiony t─ů sam─ů inwokacj─ů w j─Özyku ┼éaci┼äskim, w okresie mi─Ödzywojennym przywr├│cono jego dawn─ů wersj─Ö polsk─ů (nowe litery ze z┼éoconego br─ůzu, zaprojektowa┼é Jerzego Hoppen), a po 1945 r. Litwini zast─ůpili j─ů ponownie po ┼éacinie. W okresie zabor├│w w Bramie Ostrobramskiej (oraz na ulicy pod ni─ů) mia┼éy miejsce patriotyczne manifestacje i kult Matki Boskiej Ostrobramskiej sta┼é si─Ö w├│wczas cz─Ö┼Ťci─ů polskiego ruchu niepodleg┼éo┼Ťciowego, wymierzonego przeciw rosyjskiemu zaborcy. Znajduj─ůcy si─Ö w Ostrej Bramie cudowny obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej – Matki Boskiej Mi┼éosierdzia (o wymiarach 200├Ś162 cm) – jako jeden z czterech obraz├│w Kr├│lowej Korony Polskiej jest jednym z symboli chrze┼Ťcija┼ästwa w Polsce i czczony w ca┼éym kraju oraz jest obecny w literaturze polskiej (m.in. Adama Mickiewicza Inwokacja w „Pana Tadeusza”: Panno ┼Üwi─Öta, co jasnej bronisz Cz─Östochowy i w Ostrej ┼Ťwiecisz Bramie, kt├│r─ů zna ka┼╝dy Polak).
Istnieje prawdopodobie┼ästwo, ┼╝e tw├│rc─ů obrazu by┼é krakowski malarz ┼üukasz, kt├│ry podobny obraz namalowa┼é w 1624 r. dla ko┼Ťcio┼éa Bo┼╝ego Cia┼éa w Krakowie, gdy┼╝ obraz ostrobramski powsta┼é r├│wnie┼╝ w tych latach (1626?).
Karmelici polscy pojawili si─Ö w Wilnie w 1626 r., a w 1668 r. dostali cudowny obraz w opiek─Ö i stali si─Ö gorliwymi propagatorami jego kultu, gdy┼╝ pierwsze cuda odnotowano ju┼╝ w 1663 r. Najstarszym literackim przekazem o cudownym obrazie jest dzie┼éko karmelity o. Hilariona z 1761 r. pod tytu┼éem Relacja o cudownym obrazie Naj┼Ťwi─Ötszej Maryi Panny. Od 1849 r. charakterystyczn─ů ozdob─Ö ikony stanowi wotum dzi─Ökczynne: wielki odwr├│cony, srebrny sierp p├│┼éksi─Ö┼╝yca z wygrawerowanym napisem w j─Özyku polskim: „Dzi─Öki Tobie sk┼éadam Matko Boska za wys┼éuchanie pr├│┼Ťb moich, a prosz─Ö Ci─Ö Matko Mi┼éosierdzia zachowaj mnie nadal w ┼éasce i opiece swojej przenaj┼Ťwi─Ötszej W.I.J. 1849 r.”. Obecnie posta─ç Maryi zakrywa b┼éyszcz─ůca z┼éotem sukienka. Na kompozycj─Ö wizerunku Pani Ostrobramskiej sk┼éadaj─ů si─Ö r├│wnie┼╝ dwie korony (na┼éo┼╝ona jedna na drug─ů). Korony s─ů ze z┼éoconego srebra, jedna barokowa dla Kr├│lowej Niebios, druga rokokowa dla Kr├│lowej Polski. Od 1735 r. Ko┼Ťci├│┼é obchodzi 16 XI uroczysto┼Ť─ç Naj┼Ťwi─Ötszej Marii Panny Ostrobramskiej. Za po┼Ťrednictwem wile┼äskiej Matki Bo┼╝ej Mi┼éosierdzia wydarzy┼éo si─Ö wiele tysi─Öcy cud├│w. Do zdrowia wr├│ci┼é nie tylko ma┼éy Adam Mickiewicz – dary wotywne w kaplicy w Wilnie ┼Ťwiadcz─ů dobitnie o wys┼éuchanych pro┼Ťbach. „Przed jej obrazem modlili si─Ö filomaci i filareci, uczestnicy polskich powsta┼ä narodowych, ┼Ťwi─Öta siostra Faustyna i b┼é. ks. Sopo─çko, a podczas II wojny ┼Ťwiatowej ┼╝o┼énierze AK. Znana jest ich operacja o nazwie „Ostra Brama” przeprowadzona w 1944 r. w celu wyzwolenia miasta spod okupacji niemieckiej. Wielkim czcicielem M.B. Ostrobramskiej by┼é Prymas Tysi─ůclecie kard. Stefan Wyszy┼äski (ju┼╝ w m┼éodo┼Ťci z rodzicami pielgrzymowa┼é do Wilna). Karol Wojty┼éa, cho─ç pielgrzymowa┼é od czas├│w m┼éodzie┼äczych na Jasn─ů G├│r─Ö, ┼╝ywi┼é tak┼╝e cze┼Ť─ç dla Matki Bo┼╝ej Mi┼éosierdzia w Wilnie. W niewiele dni po wyborze na papie┼╝a w 1978 r. przekaza┼é swoj─ů kardynalsk─ů piusk─Ö do Ostrej Bramy. Ze wzgl─Ödu na sytuacj─Ö polityczn─ů musia┼éa by─ç ona przemycona do Wilna. W 1993 r. Jan Pawe┼é II stan─ů┼é osobi┼Ťcie przed obrazem Ostrobramskiej Madonny. Papie┼╝ wyg┼éosi┼é wtedy wzruszaj─ůce przem├│wienie, w kt├│rym znalaz┼éa si─Ö s┼éynna fraza z Inwokacji do „Pana Tadeusza”: „Ty, co w Ostrej ┼Ťwiecisz Bramie”. Gorliwym czcicielem Madonny Ostrobramskiej by┼é marsza┼éek J├│zef Pi┼ésudski, kt├│ry mawia┼é o Niej jako o swojej opiekunce i or─Ödowniczce. Wyrazem wdzi─Öczno┼Ťci Pi┼ésudskiego dla wile┼äskiej Madonny Mi┼éosierdzia jest zachowana do dzisiaj tabliczka w Ostrej Bramie z napisem: „Dzi─Ökuj─Ö Ci Matko za Wilno”. Marsza┼éek poleci┼é umie┼Ťci─ç j─ů tam jako wotum po zdobyciu tego miasta przez Polak├│w w kwietniu 1919 r. Ryngraf MB Ostrobramskiej, kt├│ry otrzyma┼é od legionist├│w w prezencie na imieniny 19 marca 1916 r., zosta┼é w┼éo┼╝ony mu do trumny. Histori─Ö czci oddawanej przez marsza┼éka Madonnie Ostrobramskiej opisa┼é mi─Ödzy innymi paulin o. Eustachy Rakoczy. Zwraca┼é te┼╝ na ni─ů uwag─Ö w „Rycerzu Niepokalanej” ┼Ťw. Maksymilian Kolbe” (El┼╝bieta Kasprzycka). ┼Üwi─Öto Naj┼Ťwi─Ötszej Maryi Panny Ostrobramskiej – Matki Mi┼éosierdzia zosta┼éo ustanowione w 1914 r., najpierw dla archidiecezji wile┼äskiej, w 1926 r. tak┼╝e dla diecezji pi┼äskiej (w├│wczas na terenie Polski), a w 1947 r. dla diecezji ┼éom┼╝y┼äskiej, wreszcie w 1963 r. dla diecezji warmi┼äskiej, gdzie osiad┼éo bardzo du┼╝o wygna┼äc├│w z Wilna i Wile┼äszczyzny. W┼éadys┼éaw Syrokomla napisa┼é Hymn do N. Panny w Ostrej Bramie (1858), a ks. Tarsycjusz Sinka CM wyda┼é w Krakowie w 1998 r. Nowenn─Ö do Naj┼Ťwi─Ötszej Maryi Panny Ostrobramskiej.
2 lipca 1927 r. odby┼éa si─Ö koronacja obrazu, kt├│rej dokona┼é metropolita warszawski, kardyna┼é Aleksander Kakowski, a w uroczysto┼Ťciach uczestniczyli m.in.: prymas Polski kard. August Hlond wraz z ca┼éym Episkopatem, marsza┼éek J├│zef Pi┼ésudski i prezydent Ignacy Mo┼Ťcicki. W 1937 r. odby┼é si─Ö w Wilnie og├│lnopolski Kongres Maria┼äski z okazji 10 rocznicy koronacji cudownego obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej. W tym┼╝e roku polska wytw├│rnia filmowa Biuro Filmowe Stefan Nasfeter w Warszawie zrealizowa┼éa d┼éugometra┼╝owy film fabularny zwi─ůzany z Wilnem - „Ty, co w Ostrej ┼Ťwiecisz Bramie” ze ┼Ťwietnym Kazimierzem Junosz─ů-St─Öpowskim w roli g┼é├│wnej oraz innymi znanymi, dobrymi i popularnymi aktorkami i aktorami jak np. Lena ┼╗elichowska, Maria Bogda, Mieczys┼éaw Cybulski, Stanis┼éaw Siela┼äski i Jan Kurnakowicz. Ze wzgl─Ödu na niezwykle istotne miejsce, jakie zajmuje Ostra Brama w polskiej religijno┼Ťci katolickiej na terenie Polski, po oderwaniu od niej Wilna w 1945 r. wzniesiono kilka, mniej lub bardziej wiernych, architektonicznych kopii Ostrej Bramy, kt├│re znajduj─ů si─Ö w Sanktuariach M.B. Ostrobramskiej: w Skar┼╝ysku-Kamiennej - przylegaj─ůca do bazyliki (w jej murach znajduje si─Ö ceg┼éa z Ostrej Bramy w Wilnie), najwa┼╝niejszy o┼Ťrodek kultu Madonny Ostrobramskiej w Polsce, chocia┼╝ od 1990 r. odrodzi┼é si─Ö ruch pielgrzymkowy Polak├│w z Polski do wile┼äskiej Ostrej Bramy, kt├│ra jest ci─ůgle uwa┼╝ana za polskie sanktuarium (np. w dorocznej pielgrzymce do Ostrej Bramy w Wilnie w 2018 r. wzi─Ö┼éo udzia┼é 900 mieszka┼äc├│w Suwa┼ék), w K─Ötrzynie - wewn─ůtrz kaplicy bocznej przy bazylice kolegiackiej, w Licheniu Starym - wolnostoj─ůca, na terenie parku sanktuaryjnego, w Rokitnie - wolnostoj─ůca, na terenie parku sanktuaryjnego i we Wroc┼éawiu - wewn─ůtrz ko┼Ťcio┼éa, wkomponowana w o┼étarz g┼é├│wny. W Polsce i na emigracji (parafie polonijne w USA) s─ů co najmniej 32 ko┼Ťcio┼éy pod wezwaniem M.B. Ostrobramskiej, jak np. poza wymienionymi powy┼╝ej r├│wnie┼╝ w: Warszawie – przy Sanktuarium Ostrobramskim na ul. Ostrobramskiej i drugi na Bemowie, Krakowie, Bydgoszczy, Szczecinie, Suwa┼ékach, K─Ötrzynie, Szczecinku, Swarz─Ödzu czy Piszu. Polonijne parafie p.w. M.B. Ostrobramskiej by┼éy lub s─ů tak┼╝e w USA, m.in. w: Bostonie (1916), Brockton (1914), Couchogue (1909), South River (1903). Obrazy M.B. Ostrobramskiej s─ů w bardzo wielu (setki) ko┼Ťcio┼éach polskich; najbardziej czczonym jest obraz znajduj─ůcy si─Ö w archikatedrze w Bia┼éymstoku p─Ödzla znanej malarki ┼üucji Ba┼ézukiewicz, urodzonej w Wilnie w 1887 r. i tam mieszkaj─ůcej do 1946 r.; wykona┼éa ona tak┼╝e kopi─Ö obrazu M. B. Ostrobramskiej w Kaplicy Dylewskiej w ko┼Ťciele w Kadzidle ko┼éo Ostro┼é─Öki. Dla przyk┼éadu, w Lublinie kopie obrazu NMP Ostrobramskiej zdobi─ů mi─Ödzy innymi kaplic─Ö w ko┼Ťciele ┼Ťw. Jozafata przy ul. Zielonej, kaplic─Ö w ko┼Ťciele pw. Dobrego Pasterza przy ul. Radzy┼äskiej i kaplic─Ö Wieczystej Adoracji w ko┼Ťciele pw. ┼Ťw. Micha┼éa Archanio┼éa przy ul. Fabrycznej, kt├│ra powsta┼éa razem z ko┼Ťcio┼éem w 1921 r. i obecnie szerzy kult Jezusa Mi┼éosiernego. Po prawej stronie wisi obraz ┼Ťw. Faustyny, naprzeciw ks. Sopo─çki – spowiednika i przewodnika duchowego ┼Ťwi─Ötej i w centralnej cz─Ö┼Ťci kaplicy kopia cudownego obrazu MB Ostrobramskiej. Niekt├│re obrazy s─ů stare, jak np. obraz z 1624 r. w ko┼Ťciele Bo┼╝ego Cia┼éa w Krakowie czy z ok. 1700 r. w sukience z 1947 r. znajduj─ůcy si─Ö w ko┼Ťciele Wniebowzi─Öcia NMP w ┼üodzi. Wi─Ökszo┼Ť─ç jednak zosta┼éa albo przywieziona przez Polak├│w z Wilna i Wile┼äszczyzny – z tamtejszych ko┼Ťcio┼é├│w, albo namalowanych ju┼╝ po wojnie. Szczeg├│lnie jest ich du┼╝o w ko┼Ťcio┼éach na Ziemiach Zachodnich i P├│┼énocnych. Obrazy MB Ostrobramskiej znajduj─ů si─Ö r├│wnie┼╝ w szeregu ko┼Ťcio┼éach polskich na ┼Ťwiecie, pocz─ůwszy od obrazu w srebrze, wykonanym w Wilnie w od ponad 400 lat ko┼Ťciele polskim w Rzymie. W kaplicy Tr├│jcy ┼Üw. w katedrze na Wawelu jest polichromia Matka Boska Ostrobramska i ┼Ťw. Kazimierz wykonana w latach 1902-04 przez W┼éodzimierza Tetmajera. Witra┼╝e M.B. Ostrobramskiej s─ů m.in. w ko┼Ťcio┼éach: Mariackim w Krakowie Tadeusza Dmochowskiego z 1894 r., w katedrze na Wawelu J├│zefa Mehoffera z 1908 r., ko┼Ťciele ┼Üw. Ducha w Toruniu. W klasztorze karmelitek bosych w Krakowie jest miedzioryt MB Ostrobramskiej z 1754 r. Miko┼éaja Czapli┼äskiego, a w Muzeum Narodowym w Warszawie Jej litografia J├│zefa Oziemb┼éowskiego z 1840 r. Wyp─Ödzeni Polacy z Wilna i Wile┼äszczyzny wraz o obrazami zaszczepili na tych ziemiach kult Ostrobramskiej Pani. Pami─ůtki zwi─ůzane z MB Ostrobramsk─ů znajduj─ů si─Ö w szeregu muzeach polskich, m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie i Muzeum Historii Warszawy oraz na Jasnej G├│rze w Cz─Östochowie. Po upadku Polski we wrze┼Ťniu 1939 r. w Anglii na pocz─ůtku 1940 r. by┼éy tworzone Polskie Si┼éy Powietrzne (PSP), z lotnik├│w i personelu lotniczego, kt├│ry dociera┼é do Wielkiej Brytanii z Polski. Zosta┼éy utworzone dywizjony bombowe i my┼Ťliwskie, kt├│re wzi─Ö┼éy du┼╝y udzia┼é w lotniczej z Niemcami Bitwie o Angli─Ö. Polskie Si┼éy Powietrze (PSP) otrzyma┼éy sw├│j sztandar z wyobra┼╝eniem Matki Boskiej Ostrobramskiej i s┼éowami „Mi┼éo┼Ť─ç ┼╝─ůda ofiary”, kt├│ry w 1940 r. zosta┼é wykonany w Wilnie z pomoc─ů arcybiskupa wile┼äskiego Romualda Ja┼ébrzykowskiego. Przez Kowno z pomoc─ů japo┼äskiego konsula przewieziony do Berlina, a stamt─ůd do Sztokholmu, sk─ůd trafi┼é do Londynu 4 marca 1941 r. i wr─Öczony PSP 16 lipca 1941 r. w bazie RAF Swinderby. Dzie┼ä 16 lipca og┼éoszony zosta┼é ┼Üwi─Ötem Lotnictwa Polskiego. Po wojnie sztandar by┼é przechowywany w Instytucie Historycznym im. Gen. Sikorskiego w Londynie. W dniu 4 wrze┼Ťnia 1992 r. sztandar powr├│ci┼é do Polski do Sali Tradycji „Szko┼éy Orl─ůt” w D─Öblinie. Od 2002 r. jego oficjalnym depozytariuszem zosta┼éo Muzeum Si┼é Powietrznych w D─Öblinie (Wikipedia). Ulica Ostrobramska – od Ostrej Bramy w Wilnie jest m.in. w: Bia┼éymstoku, Katowicach, Ko┼éobrzegu, Opolu, Rzeszowie, Warszawie. W 1990 r. Pa┼ästwowe Wydawnictwo Naukowe w Warszawie wyda┼éo prac─Ö Marii Ka┼éamajskiej-Saeed, historyk sztuki, pracownika Instytutu Sztuki PAN i wyk┼éadowczyni Europejskiej Akademii Sztuki w Warszawie Ostra Brama w Wilnie.
Wilno odegra┼éo r├│wnie┼╝ znacz─ůc─ů rol─Ö w dziejach polskiego protestantyzmu. Dzisiejsza Jednota Warszawska Ko┼Ťcio┼éa Ewangelicko-Reformowanego (kalwini) jest sukcesorem prawnym dzia┼éaj─ůcej w Wilnie do 1945 r. polskiej kalwi┼äskiej Jednoty Wile┼äskiej od czasu, kiedy to 1949 r. wyp─Ödzony z Wilna w 1945 r. przez komunist├│w litewskich pastor Kazimierz Ostachiewicz, zosta┼é superintendentem generalnym Ko┼Ťcio┼éa Ewangelicko-Reformowanego w RP.
To wszystko powoduje, ┼╝e Wilno przez nikogo i nigdy – do ko┼äca ┼Ťwiata nie zostanie wymazane z historii Polski i narodu polskiego.
Natomiast litewska – zwi─ůzana z etnicznymi Litwinami historia Wilna do XX w. jest tak marniutka, ┼╝e w og├│lnej historii miasta jest raczej bez ┼╝adnego znaczenia (pisz─Ö o tym obszernie w szkicu pt. Wilno: litewska paranoja… w I tomie moich Spraw kresowych bez cenzury (Toru┼ä 2017). Por├│wnanie roli Wilna w historii Polski i narodu polskiego i roli Wilna w historii Litwy i narodu litewskiego przed 1939 r. mo┼╝na por├│wna─ç z wag─ů s┼éonia (Polska) i muchy (Litwa). I nie zmieni tego faktu fa┼észowanie przez Litwin├│w historii miasta i robienia z wielu Polak├│w wile┼äskich rzekomych Litwin├│w. Takie dzia┼éanie jest wi─Öcej ni┼╝ niepowa┼╝ne – to po prostu kretynizmem. Nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e w 1920 r. najwi─Öksze prawa do posiadania Wilna mia┼éa Polska. R├│wnie┼╝ faktem jest to, ┼╝e po Polakach du┼╝o wi─Öksze prawa do Wilna maj─ů Bia┼éorusini/Bia┼éoru┼Ť ni┼╝ Litwini. Tak pod wzgl─Ödem historycznym jak i kulturalnym. Pierwszy w┼éadca Litwy Mendog u┼╝ywa┼é tytu┼éu „kr├│la Litwin├│w i wielkiej cz─Ö┼Ťci Rusin├│w”. Niekt├│rzy historycy przyjmuj─ů, ┼╝e r├│d Giedyminowicz├│w by┼é ruskiego pochodzenia, ┼╝e stanowi┼é boczn─ů ga┼é─ů┼║ Rurykowicz├│w. Bowiem jest faktem, ┼╝e zanim Wilno uleg┼éo polonizacji by┼éo miastem j─Özyka, kultury i religii ruskiej (prawos┼éawie). Np. wszyscy synowie Olgierda z pierwszego ma┼é┼╝e┼ästwa byli ca┼ékowicie zruszczeni. „Statut litewski” i wszelkie urz─Ödowe pisma pisane by┼éy w zbia┼éoruszczonym j─Özyku cerkiewno-s┼éowia┼äskim. Mowa ruska panowa┼éa niepodzielnie nie tylko na dworach ksi─ů┼╝─Öcych i w┼Ťr├│d bojar├│w litewskich, ale tak┼╝e w ca┼éym Wilnie. Pierwsze wile┼äskie druki s┼éynnego Franciszka Skoryny s─ů ruskie, nie litewskie. St─ůd walny argument bia┼éoruski: kulturalne starsze┼ästwo Bia┼éorusi w Wilnie i na Litwie (J├│zef ┼üobodowski Litwa i Bia┼éoru┼Ť „Tydzie┼ä Polski” 25.6.1970). Oczywi┼Ťcie by┼éo wiele innych powi─ůza─ç bia┼éoruskich z Wilnem. Kiedy Armia Czerwona zaj─Ö┼éa Wilno w styczniu 1919 r., 27 lutego 1919 r. zosta┼é utworzony tw├│r pa┼ästwowy pod nazw─ů Litewsko-Bia┼éoruska Republika Rad (Litbie┼é) ze stolic─ů w Wilnie, kt├│ry przetrwa┼é do zaj─Öcia Wilna przez wojska polskie we wrze┼Ťniu 1919 r. W polskim Wilnie (1919-39) mieszka┼éo troch─Ö wi─Öcej Bia┼éorusin├│w (1700) ni┼╝ Litwin├│w (1579), by┼éy organizacje bia┼éoruskie, by┼éo gimnazjum bia┼éoruskie, Bia┼éoruskie Towarzystwo Naukowe, Muzeum Bia┼éoruskie, wydawane by┼éy czasopisma i ksi─ů┼╝ki bia┼éoruskie). Dlatego kiedy Stalin napad┼é na Polsk─Ö i zagarn─ů┼é Ziemie Wschodnie wraz z Wilnem, miasto, zanim zosta┼éo przekazane Litwie mia┼éo by─ç w┼é─ůczone do Sowieckiej Bia┼éorusi (Wiktor Sukiennicki Bia┼éa ksi─Öga Instytut Literacki, Pary┼╝ 1964). Bia┼éorusini po dzi┼Ť dzie┼ä uwa┼╝aj─ů Wilno za historyczn─ů stolic─Ö Bia┼éorusi na tej podstawie, ┼╝e Wilno nigdy nie by┼éo stolic─ů Litwa, a tylko stolic─ů Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, kt├│re de facto by┼éo pa┼ästwem ruskim, a od XVI w. rusko-polsko-litewskim, w kt├│rym jednak dominowa┼é j─Özyk polski i polska kultura (j─Özyk bia┼éoruski i litewski by┼éy j─Özykami ludu wiejskiego tych narod├│w).

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

26 Pa┼║dziernika 1929 roku
Urodzi┼éa si─Ö Wanda Chotomska, polska pisarka, autorka ksi─ů┼╝ek dla dzieci i m┼éodzie┼╝y (zm. 2017r.)


26 Pa┼║dziernika 1909 roku
Z inicjatywy Mariusza Zaruskiego powstało Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (TOPR).


Zobacz wi─Öcej