Wtorek 26 Pa┼║dziernika 2021r. - 299 dz. roku,  Imieniny: Ewarysta, Lucyny

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 22.05.21 - 14:22     Czytano: [1876]

Litwa Kowie┼äska – tam by┼éa Polska (II)


Marian Kałuski


Polsko┼Ť─ç Litwy Kowie┼äskiej


„’Litwin jestem’ – m├│wi┼é Ko┼Ťciuszko, ‘Litwo Ojczyzno moja’ – pisa┼é Mickiewicz. Wszyscy uwa┼╝ali┼Ťmy siebie za Litwin├│w i za Polak├│w r├│wnocze┼Ťnie” – napisa┼é w swoich wspomnieniach pochodz─ůcy spod Poniewie┼╝a (Litwa Kowie┼äska) ksi─ůdz profesor Walerian Meysztowicz (Gaw─Ödy o czasach i ludziach Londyn-┼üomianki 2008). Wszyscy oni byli Polakami – i za nich si─Ö uwa┼╝ali. Nie pozostawi┼é co do tego ┼╝adnych w─ůtpliwo┼Ťci Adam Mickiewicz pisz─ůc w Ksi─Ögach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego: „Litwin i Mazur bracia s─ů; czy┼╝ k┼é├│c─ů si─Ö bracia o to, i┼╝ jednemu na imi─Ö W┼éadys┼éaw, drugiemu Witowt? Nazwisko ich jedno jest, nazwisko Polak├│w” (rozdz. XII). A historyk polski Marceli Kosman w swej Historii Bia┼éorusi (Wroc┼éaw 1979) wzmacnia twierdzenie Mickiewicza pisz─ůc: „(Ju┼╝) W II po┼éowie XVIII w. przez Polak├│w rozumiano szlacht─Ö ca┼éej Rzeczypospolitej, ‘Polska’ bowiem sta┼éa si─Ö poj─Öciem obejmuj─ůcym Koron─Ö i Wielkie Ksi─Östwo Litewskie”. Konstytucja 3 maja 1791 r. znios┼éa Wielkie Ksi─Östwo Litewskie – od tej pory by┼éa tylko Polska.
Litwa i ┼╗mud┼║ by┼éy Polsk─ů nie tylko do czwartego kwarta┼éu XIX w., ale w zasadzie a┼╝ do 1918 r., gdy┼╝ jak pisze historyk bia┼éoruski Aleksander ─ćwikiewicz w odniesieniu do ziem bia┼éoruskich by┼éego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, kt├│re niczym nie r├│┼╝ni┼éy si─Ö pod tym wzgl─Ödem od ziem litewsko-┼╝mudzkich: „O w┼éa┼Ťcicielach i na og├│┼é o przedstawicielach ekonomicznego ┼╝ycia Bia┼éorusi w oderwaniu od Polak├│w nie ma i o czym m├│wi─ç: stanowili oni g┼é├│wn─ů, kardynaln─ů si┼é─Ö w kraju. Gospodarka, kultura, administracja – wszystko znajdowa┼éo si─Ö w r─Ökach polskiej inteligencji, kt├│ra tym wszystkim kierowa┼éa. W tym sensie r├│┼╝nica pomi─Ödzy Bia┼éorusi─ů i na przyk┼éad guberni─ů lubelsk─ů albo ┼éom┼╝y┼äsk─ů by┼éa bardzo nieznaczna – r├│┼╝nica by┼éa tylko w masach ludowych, kt├│re tu pozostawa┼éy bia┼éoruskie, a tam – polskie.” O sile polskiej inteligencji np. w Kownie, faktycznej stolicy Litwy w latach 1918-40, na progu niepodleg┼éej Litwy napisa┼é litewski minister spraw wewn─Ötrznych z czas├│w dyktatora Antonasa Smetony (1926-40) Rapoalas Skipitis w swej ksi─ů┼╝ce Nepriklausoma Lietuva statant (1961, 1967), ┼╝e podczas wybor├│w do samorz─ůd├│w w 1919 r., a wi─Öc ju┼╝ w czasie rz─ůd├│w litewskich w mie┼Ťcie i na Litwie Kowie┼äskiej, do 71- osobowej Rady Miejskiej Kowna wesz┼éo a┼╝ 30 Polak├│w, 22 ┼╗yd├│w, tylko 12 Litwin├│w, 6 Niemc├│w i 1 Rosjanin. Je┼Ťli chodzi o znajomo┼Ť─ç j─Özyka polskiego na obszarze p├│┼║niejszej Litwy Kowie┼äskiej, to pomimo 100 lat od III rozbioru Polski w 1795 r. i stu lat panowania rosyjskiego tutaj, a przede wszystkim pomimo urz─Ödowego carskiego zakazu u┼╝ywania j─Özyka polskiego w miejscach publicznych, j─Özyk polski by┼é tutaj nadal j─Özykiem powszechnie u┼╝ywanym. Potwierdzi┼é to nie kto inny jak sam p├│┼║niejszy prezydent, a nast─Öpnie dyktator Litwy (1926-40) Antonas Smetona, kt├│ry wspomina┼é, ┼╝e gdy w latach 1889-94 by┼é w szko┼éach rosyjskich w Wi┼ékomierzu i Po┼é─ůdze (┼╗mud┼║) na stancjach uczniowskich m├│wiono wy┼é─ůcznie po polsku (A. Merkelis Antanas Smetona New York 1964). Litwa Kowie┼äska by┼éa cz─Ö┼Ťci─ů Polski a┼╝ do 1918 r. tak┼╝e i z tego powodu, ┼╝e a┼╝ do powstania pa┼ästwa litewskiego, na Litwie i ┼╗mudzi wszystkie nazwy geograficzne (m.in. miasta, wsie, rzeki, jeziora itp.) mia┼éy nazwy jedynie polskie – nazwy, kt├│re obowi─ůzywa┼éy tu tak┼╝e podczas zaboru rosyjskiego (1795-1915, oczywi┼Ťcie w alfabecie rosyjskim, ale jednak polskie) i okupacji niemieckiej Litwy (1915-18). Nazwy litewskie wprowadzono dopiero w pa┼ästwie litewskim i cz─Östo nie mia┼éy one nic wsp├│lnego z nazw─ů historyczn─ů danej miejscowo┼Ťci. Nie by┼éy one wynikiem bada┼ä naukowc├│w, ale wymys┼éem maniakalnych polako┼╝erc├│w, d─ů┼╝─ůcych do odpolszczenia wszystkiego co by┼éo polskie (tak┼╝e nazwy) na Litwie Kowie┼äskiej (a po 1939/1945 r. tak┼╝e na Wile┼äszczy┼║nie). Litw─Ö Kowie┼äsk─ů mo┼╝emy nazywa─ç Polsk─ů tak┼╝e i dlatego, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç ko┼Ťcio┼é├│w katolickich i pa┼éac├│w, kt├│re s─ů najbardziej okaza┼éymi budowlami na Litwie i cennymi zabytkami, jest fundacji polskiej lub zosta┼éo zbudowanych przez polskich architekt├│w (st─ůd Litwini w ich opisach rzadko podaj─ů nazwisko architekta), a pa┼éace dla polskiej arystokracji. Wreszcie dowodem na to, ┼╝e Litwa Kowie┼äska by┼éa polsk─ů s─ů jeszcze dzi┼Ť do┼Ť─ç licznie zachowane nagrobki polskie na starych cmentarzach.
Faktem jest, ┼╝e je┼Ťli mieszkaniec Litwy przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů przeni├│s┼é si─Ö do Polski, by┼é tam, i to z w┼éasnej woli, zawsze Polakiem od pierwszego dnia pobytu na etnicznych ziemiach polskich. A mowa o raczej wielu tysi─ůcach takich os├│b. Ten fakt m├│wi tak┼╝e o polsko┼Ťci Litwy Kowie┼äskiej i o tym, ┼╝e polskoj─Özyczni jej mieszka┼äcy nie byli ┼╝adnymi Litwinami w dzisiejszym znaczeniu tego wyrazu, a tylko Polakami.
R├│wnie┼╝ fakt, ┼╝e z obszaru Litwy Kowie┼äskiej pochodzi┼éo bardzo wiele znanych dzi┼Ť os├│b, kt├│re bez w─ůtpienia by┼éy nikim innym jak Polakami i kt├│re odegra┼éy wielk─ů czy du┼╝─ů rol─Ö w ┼╝yciu Polski i narodu polskiego jest dowodem na to, ┼╝e Litwa Kowie┼äska by┼éa polsk─ů ziemi─ů. Bowiem na ┼╝adnych terytoriach etnicznych jakiego┼Ť narodu czy obszarach okupowanych przez kogokolwiek nie rodz─ů si─Ö prezydenci, premierzy, ministrowie, ambasadorowie, senatorzy, pos┼éowie na sejm, genera┼éowie, biskupi, malarze, kompozytorzy, aktorzy, sportowcy i wielu uczonych – profesor├│w uniwersytet├│w – i to w tak du┼╝ej liczbie. Austria okupowa┼éa polsk─ů Galicj─Ö (kraj wi─Ökszy i ludniejszy od Litwy Kowie┼äskiej) w latach 1772-1918 i kolonizowa┼éa j─ů do 1868 r. Jednak na palcach najwy┼╝ej dw├│ch r─ůk mo┼╝na policzy─ç znanych Austriak├│w urodzonych w zaborze austriackim. Tymczasem na Litwie Kowie┼äskiej urodzi┼éo si─Ö setki znanych Polak├│w (np. Polski S┼éownik Biograficzny), kt├│rych wymieniam w swoim tutejszym S┼éowniku.
Na terenie Litwy Kowie┼äskiej urodzi┼éy si─Ö m.in. tak wa┼╝ne osoby w ┼╝yciu politycznym, wojskowym, dyplomatycznym, s─ůdowym i ko┼Ťcielnym przedwojennej Polsce (ograniczamy si─Ö tu tylko do tych trzech grup), jak m.in.: pierwszy prezydent odrodzonej Polski Gabriel Narutowicz (1922, tak┼╝e minister spraw zagranicznych), premier Polski Marian Zyndram-Ko┼Ťcia┼ékowski (1935-36, tak┼╝e minister), ministrowie rz─ůdu: Seweryn Ludkiewicz, Zdzis┼éaw Ludkiewicz, Aleksander Meysztowicz i Tadeusz Romer (minister spraw zagranicznych i pose┼é i ambasador RP w Lizbonie, Tokio i Moskwie), konsul generalny RP w Kr├│lewcu i Monachium Konstanty Jele┼äski, senatorowie RP: Tadeusz Giedroy─ç, J├│zef Godlewski, Bronis┼éaw Krzy┼╝anowski, Walery Roman, Marian Strumi┼é┼éo i Piotr Zubowicz, pos┼éowie na Sejm RP: Witold Ba┼äkowski, Antoni Ha┼éko, Wiktor Maleszewski, Zygmunt Nowicki, Kazimierz Okulicz, Stanis┼éaw P┼éawski, Feliks Raczkowski, Stefan Rudzi┼äski, Teofil Staniszkis, Marian ┼Üwiechowski, Edward Taurogi┼äski, Witold ┼╗yborski i Bronis┼éaw ┼╗ongo┼é┼éowicz, I prezes S─ůdu Najwy┼╝szego i przewodnicz─ůcy Trybuna┼éu Stanu Franciszek Nowodworski, wojewodowie: Walery Roman i Marian Zyndram-Ko┼Ťcia┼ékowski (i tymczasowy prezydent Warszawy), genera┼éowie Wojska Polskiego: Antoni Baranowski, Aleksander Gabszewicz, Jerzy Jastrz─Öbski, Piotr Koreywo, Mieczys┼éaw Mackiewicz, Maciej J├│zef Radziukinas, Kazimierz Rumsza, Stefan Marian Strzemie┼äski, Antoni Towia┼äski; biskupi katoliccy: sufragan wile┼äski Kazimierz Michalkiewicz i sufragan warszawski Stanis┼éaw Ruszkiewicz.
To nie byli ┼╝adni Litwini czy nawet spolonizowani Litwini. To byli Polacy i tylko Polacy i to w├│wczas Polacy od wielu pokole┼ä. Inaczej mo┼╝na by by┼éo m├│wi─ç, ┼╝e Litwini, je┼Ťli nie rz─ůdzili to na pewno wsp├│┼érz─ůdzili przedwojenn─ů Polsk─ů (szczeg├│lnie po dodaniu Polak├│w rodem z Wilna i dzisiaj litewskiej cz─Ö┼Ťci Wile┼äszczyzny z Naczelnikiem Pa┼ästwa Polskiego, premierem i marsza┼ékiem J├│zefem Pi┼ésudskim, premierem i ministrem Aleksandrem Prystorem, 5 innymi ministrami oraz 23 pos┼éami na Sejm RP, 6 senatorami RP oraz 14 genera┼éami na czele). A to by┼éby czysty nonsens. Na pocz─ůtku XX w. wiele tysi─Öcy Litwin├│w wyemigrowa┼éo do Stan├│w Zjednoczonych Ameryki. Dzisiaj ich potomkowie s─ů Amerykanami bardzo cz─Östo nie maj─ůcymi nic wsp├│lnego ze swoim litewskim pochodzeniem. I zwyk┼é─ů niedorzeczno┼Ťci─ů by┼éoby m├│wi─ç, ┼╝e s─ů to zamerykanizowani Litwini. A jeszcze g┼éupsz─ů rzecz─ů twierdzi─ç, ┼╝e powinni na nowo sta─ç si─Ö Litwinami.
Nacjonali┼Ťci litewscy chc─ůc nie chc─ůc musz─ů uwa┼╝a─ç i uwa┼╝aj─ů wyliczonych powy┼╝ej polityk├│w polskich za Polak├│w. Jednak ich braci, siostry, kuzyn├│w i kuzynki, wujk├│w i ciotki itd. nadal uwa┼╝aj─ů za Litwin├│w czy spolonizowanych Litwin├│w. Np. brat prezydenta Polski Gabriela Narutowicza (1922) - Stanis┼éaw Narutowicz, kt├│ry uwa┼╝a┼é si─Ö za Polaka, jest przedstawiany jako Litwin (litewska Wikipedia). – Na zawodow─ů g┼éupot─Ö nie ma lekarstwa.
Ale nie tylko polskoj─Özyczni mieszka┼äcy Litwy, kt├│rzy przenie┼Ťli si─Ö do etnicznej Polski uwa┼╝ali si─Ö za Polak├│w. Za Polak├│w uwa┼╝ali si─Ö tak┼╝e ci polskoj─Özyczni mieszka┼äcy Litwy, kt├│rzy wyemigrowali do Europy Zachodniej, Ameryki czy Australii. Na przyk┼éad „legenda ┼╗mudzi” – Adam Bitis, dow├│dca 70-osobowego oddzia┼éu powsta┼äczego w powiecie szawelskim w 1863 r. i zwyci─Özca kilku bitew z Rosjanami, kt├│ry po powstaniu wyemigrowa┼é do Francji – Pary┼╝a, nale┼╝a┼é do polskiej emigracji politycznej, zwi─ůzanej z ksi─Öciem Adamem Czartoryskim. St─ůd, chocia┼╝ w┼éa┼Ťnie by┼é on pochodzenia litewskiego, milczy o nim internetowa litewska Wikipedia, chocia┼╝ by┼é bohaterem Powstania Styczniowego w powiecie szawelskim, a nacjonali┼Ťci litewscy uwa┼╝aj─ů je przecie┼╝ za powstanie litewskie tylko dlatego, ┼╝e toczy┼éo si─Ö ono na ziemiach litewskich. Z kolei pochodz─ůcy r├│wnie┼╝ ze ┼╗mudzi Zygmunt Witold Romaszkiewicz przyby┼é do Australii w 1910 r. i trzy lata p├│┼║niej w Brisbane za┼éo┼╝y┼é pierwsz─ů organizacj─Ö polsk─ů na terenie stanu Queensland „Ognisko Polskie”.
W┼éa┼Ťnie dlatego, ┼╝e Litwa Kowie┼äska – ┼╗mud┼║ by┼éy Polsk─ů, kraj ten zosta┼é utrwalony na zawsze w literaturze polskiej i historii literatury polskiej, zanim pierwszy pisarz litewski zacz─ů┼é pisa─ç o tej ziemi. Ze skarbca znanych pozycji z literatury polskiej nale┼╝y tu wymieni─ç co najmniej dwie powie┼Ťci: Potop (Warszawa 1886) Henryka Sienkiewicza i Dewajtis (Warszawa 1888) Marii Rodziewicz├│wny.
Tadeusz Katelbach (1897-1977), polski polityk, dziennikarz, publicysta, senator RP, dzia┼éacz emigracji politycznej i Polonii w USA, znany pi┼ésudczyk, w swoich wspomnieniach zatytu┼éowanych Ciocia otwiera wrota do Litwy („Wiadomo┼Ťci” Londyn 20.2.1975) pisze, ┼╝e jego mi┼éo┼Ť─ç do J├│zefa Pi┼ésudskiego zbiega┼éa si─Ö z patriotycznym wychowaniem, kt├│rego symbolem sta┼éa si─Ö lektura dzie┼é Henryka Sienkiewicza. Dzi─Öki Trylogii/Potopowi pozna┼é dzieje Kres├│w, spotyka┼é te┼╝ "ma┼é─ů ojczyzn─Ö" Pi┼ésudskiego. Pisa┼é: „By┼é jeszcze jeden pow├│d ch─Öci poznania (przez niego M.K.) Kowie┼äszczyzny. Bardzo polski. Od chwili, gdy zacz─Öli┼Ťmy po┼éyka─ç sienkiewiczowsk─ů Trylogi─Ö, znali┼Ťmy nazwy wielu miejscowo┼Ťci tej w┼éa┼Ťnie cz─Ö┼Ťci Litwy. Lauda, Kiejdany, Pacunele, Lubicz, Wodokty, Poniewie┼╝, Wi┼ékomierz, Taurogi, Po┼é─ůga, Bir┼╝e czy Telsze zapad┼éy w naszej pami─Öci na zawsze. Mieszkali w nich, zagl─ůdali do nich, bili si─Ö o nie bohaterowie sienkiewiczowscy - Kmicic, Wo┼éodyjowski, Zag┼éoba czy im─ç pan Longinus Podbipi─Öta. A obok bohater├│w, kt├│rych zrodzi┼éa wyobra┼║nia wielkiego pisarza, spotykali┼Ťmy w jego ksi─ů┼╝kach autentyczne nazwiska Radziwi┼é┼é├│w, Billewicz├│w, Tyszkiewicz├│w, Butrym├│w, Chrapowickich, Oskierk├│w, Parczewskich”.
Tak, romantyczna legenda, jak─ů otoczy┼é Sienkiewicz w Potopie Litw─Ö Kowie┼äsk─ů, zroszona krwi─ů jej syn├│w, przelan─ů w s┼éu┼╝bie Rzeczypospolitej, podnieca┼éa wyobra┼║ni─Ö ka┼╝dego Polaka.
Natomiast akcja popularnej powie┼Ťci Marii Rodziewicz├│wny, umieszczona na ┼╗mudzi w okresie zaboru rosyjskiego, obraca si─Ö wok├│┼é problemu walki o utrzymanie ziemi – maj─ůtk├│w i przetrwania polsko┼Ťci w tych apokaliptycznych dla polsko┼Ťci czasach na Litwie. Symbolem ┼╝ywotno┼Ťci tamtejszej spo┼éeczno┼Ťci polskiej jest ┼Ťwiadek wielowiekowej przesz┼éo┼Ťci – d─ůb Dewajtis. I ten d─ůb, symbol litewskiej (pami─Ötajmy, ┼╝e wtedy „litewski” znaczy┼éo te┼╝ „polski”) dawnej przyrody i mitologii, towarzyszy bohaterowi powie┼Ťci – Markowi Czertwanowi, m┼éodemu szlachcicowi z za┼Ťcianka, strzec maj─ůtku Orwid├│w. Po latach tej walki przyje┼╝d┼╝a z Ameryki dziedziczka maj─ůtku Irena Orwid├│wna, c├│rka uczestnika polskiego Powstania Styczniowego na Litwie w 1863 r., kt├│ry po upadku powstania by┼é zmuszony opu┼Ťci─ç kraj i wsp├│lnie, potem jako ma┼é┼╝e┼ästwo, utrzymali maj─ůtek w polskich r─Ökach. Ksi─ů┼╝ka g┼é─Öboko polska i patriotyczna. Tymczasem Litwini – „Encyklopedia litewska” jako praca litewskich nacjonalist├│w nie omieszka┼éa z┼éo┼Ťliwie napisa─ç o Polakach, sugeruj─ůc, ┼╝e Czertwan jest apoteoz─ů litewskiego szlachcica o polskiej kulturze, kt├│re Rodziewicz├│wna stawia jako wz├│r, poniewa┼╝ w spo┼éecze┼ästwie polskim takiego nie mo┼╝na znale┼║─ç. Powie┼Ť─ç zosta┼éa pozytywnie oceniona tak┼╝e poza Polsk─ů. Zosta┼éa przet┼éumaczona na j─Özyki: niemiecki, angielski, francuski, hiszpa┼äski, czeski, s┼éowacki, chorwacki, serbski i w─Ögierski oraz litewski. Czytaj─ůc j─ů Litwini poj─Öli jak bardzo wa┼╝n─ů rol─Ö w podtrzymaniu polsko┼Ťci na Litwie maj─ů polskie maj─ůtki. Tote┼╝ wkr├│tce po uzyskaniu niepodleg┼éo┼Ťci, w 1922 r. uderzyli bezwzgl─Ödnie w polsk─ů w┼éasno┼Ť─ç ziemsk─ů na Litwie: bez odszkodowania przej─Öli oko┼éo 1 milion ha ziemi ornej i las├│w znajduj─ůcych si─Ö w polskich r─Ökach; 2000 polskich rodzin pozbawiono, zgodnie z przyj─Öt─ů antypolsk─ů ustaw─ů o reformie rolnej, czyli w z┼éodziejski spos├│b 80% warto┼Ťci ich ziemi.
┼╗ycie tak┼╝e znanego powie┼Ťciopisarza polskiego J├│zefa Weyssenhoffa, piewcy tradycji starego ziemia┼ästwa kresowego i ┼éow├│w, zwi─ůzane by┼éo z Litw─ů Kowie┼äsk─ů. By┼é m.in. kilka razy go┼Ťciem Rosen├│w, w┼éa┼Ťcicieli maj─ůtku i dworu w Gaczanach ko┼éo Rakiszek, gdzie napisa┼é cz─Ö┼Ťciowo powie┼Ť─ç Puszcza (1915). Tutaj toczy si─Ö akcja jego wcze┼Ťniej wydanej powie┼Ťci Sob├│l i panna (1911), w kt├│rej znajdujemy opisy ┼╝ycia ziemia┼äskiego polskiego na Litwie Kowie┼äskiej. Ksi─ů┼╝ka opiewa urod─Ö krajobraz├│w litewskich i uroki ┼éowiectwa. Tytu┼é jej nawi─ůzuje do bardzo znanej staropolskiej pie┼Ťni my┼Ťliwskiej Pojedziemy na ┼é├│w... („Tobie zaj─ůc i sarna, a mnie sob├│l i panna, towarzyszu m├│j”). Powie┼Ť─ç pi─Öknie ilustrowa┼é kuzyn J├│zefa Weyssenhoffa - Henryk Weyssenhoff (1859 - 1922), malarz, cz┼éonek warszawskiej grupy artystycznej Pro Arte.
Polsk─ů literatur─Ö o Litwie Kowie┼äskiej, a dok┼éadnie samej Kowie┼äszczy┼║nie, wzbogaca tak┼╝e pi─Ökna i ciekawa ksi─ů┼╝ka Melchiora Wa┼äkowicza (1892-1974) Szczeni─Öce lata, wydana po raz pierwszy w 1934 r., opisuj─ůca nieistniej─ůcy ju┼╝ ┼Ťwiat dwor├│w na Kresach. Jest prawdziw─ů gaw─Öd─ů, pisan─ů pi─Ökn─ů polszczyzn─ů oraz kopalni─ů wiadomo┼Ťci na temat ├│wczesnych zwyczaj├│w i tradycji. Tutaj jest m.in. opisany maj─ůtek babki autora, matczyne Nowotrzeby, po┼éo┼╝ony w przepi─Öknej dolinie Niewia┼╝y i oddalony oko┼éo 18 km od Kowna, kt├│ry Wa┼äkowiecze z Mi┼äszczyzny (a wi─Öc nie wszyscy Polacy na Litwie Kowie┼äskiej byli spolonizowanymi Litwinami!) kupili ongi┼Ť od ksi─ů┼╝─ůt Giedroyci├│w i kt├│ry dzier┼╝ony by┼é przez cztery pokolenia w r─Ökach matriarchatu, tak si─Ö bowiem sk┼éada┼éo, ┼╝e przechodzi┼é w linii kobiecej z matki na c├│rk─Ö, z babki na wnuczk─Ö. A ┼╝e dziedziczki ┼╝y┼éy krzepko i d┼éugo, r─Ök─Ö za┼Ť mia┼éy tward─ů i zwyczaje starodawne, zachowa┼é si─Ö w Nowotrzebach obyczaj ┼╝ywcem przeniesiony z pocz─ůtk├│w XVIII stulecia. Do Melchiora Wa┼äkowicza nale┼╝a┼é maj─ůtek w Joda┼äcach ko┼éo Bobt├│w, nad Niewia┼╝─ů.
Nale┼╝y tu wspomnie─ç tak┼╝e i to, ┼╝e Litwa Kowie┼äska wywar┼éa decyduj─ůcy wp┼éyw na tw├│rczo┼Ť─ç pochodz─ůcego z Szetejni ko┼éo Kiejdan nad Niewia┼╝─ů poety polskiego – laureata literackiej nagrody Nobla 1980 Czes┼éawa Mi┼éosza (1911-2004), kt├│ry w swej tw├│rczo┼Ťci literackiej cz─Östo odwo┼éywa┼é si─Ö do wspomnie┼ä z dzieci┼ästwa (np. autobiograficzna Dolina Issy 1955), a tradycje Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, stosunki polsko-litewskie, kultura i historia s─ů widoczne w jego eseistyce. Niewia┼╝a jest pierwowzorem rzeki Issy. Jest to poetycka powie┼Ť─ç, niepozbawiona element├│w autobiograficznych, przedstawiaj─ůca dzieje dojrzewaj─ůcego ch┼éopca Tomasza Dilbina, przebywaj─ůcego pod opiek─ů dziadk├│w Surkont├│w we dworze polskim na Litwie Kowie┼äskiej - w rodzinnym Giniu (Mi┼éoszowskich Szetejniach) nad rzek─ů Iss─ů (Niewia┼╝─ů). T┼éem historycznym opowie┼Ťci s─ů konflikty narodowo┼Ťciowe i spo┼éeczne w niepodleg┼éej Litwie po I wojnie ┼Ťwiatowej, u progu lat dwudziestych XX wieku, reforma rolna brutalnie uderzaj─ůca w polsk─ů w┼éasno┼Ť─ç ziemsk─ů przejmowan─ů bez odszkodowania oraz powik┼éania wynikaj─ůce z wytyczenia nowej granicy kraju, kt├│ra decyzj─ů w┼éadz litewskich oddzieli┼éa Litw─Ö od Polski „chi┼äskim murem”, a tym samym Polak├│w litewskich od polskiej Macierzy. Polska liczna drobna szlachta znad Niewia┼╝y nie wi─ůza┼éa si─Ö z now─ů, ch┼éopsk─ů Litw─ů: domowe tradycje i domowa polszczyzna okazywa┼éy si─Ö skuteczn─ů zapor─ů (Andrzej Romanowski). Dla Polak├│w w nacjonalistycznej Litwie nasta┼éy ci─Ö┼╝kie czasy, gorsze od tych za carskiej Rosji. Dlatego matka Tomasza, kt├│ry jest g┼é├│wnym bohaterem powie┼Ťci pragnie zabra─ç go do Polski, kt├│ra w┼éa┼Ťnie po 123 latach niewoli odzyska┼éa niepodleg┼éo┼Ť─ç. Tomasz nie chce opu┼Ťci─ç ukochanej i pi─Öknej rodzinnej od setek lat ziemi (przestrze┼ä krajobrazow─ů powie┼Ťci tworzy urzekaj─ůca kraina lesistych wzg├│rz, jezior, bagien i moczar├│w). Ostatecznie Tomasz (Czes┼éaw Mi┼éosz) wyje┼╝d┼╝a z matk─ů do polskiego Wilna.
Tak┼╝e Witold Gombrowicz (1904-1969), przez wielu uznawany za jednego z najwybitniejszych pisarzy polskiej literatury wsp├│┼éczesnej, pochodzi┼é z rodziny litewskiej, czyli tak┼╝e rodziny polskiej. Jego przodkowie przez setki lat mieszkali na ┼╗mudzi, w powiecie poniewieskim. Jeszcze w XVI wieku pisali dokumenty cyrylic─ů, zgodnie z panuj─ůcym w├│wczas w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim j─Özykiem ruskim, ale ju┼╝ w XVII wieku spolonizowali si─Ö. Nale┼╝a┼éy do nich maj─ůtki w okolicach miasta Remigo┼éa: Wysoki Dw├│r, Lenogiry i Mingaj┼é├│w. Dziadek pisarza, Onufry Gombrowicz przed wybuchem Powstania Styczniowego 1863 r. zosta┼é uwi─Öziony za udzia┼é w spisku antycarskim; p├│┼║niej zwolniono go, jednak nakazano mu sprzedanie swych w┼éo┼Ťci i opuszczenie na zawsze Litwy; zamieszka┼é w Sandomierskiem.
W Poniemoniu ko┼éo Kowna 28 czerwca 1891 r. odby┼é si─Ö obch├│d 25-lecia pracy literackiej Elizy Orzeszkowej (1841 Milkowszczyzna ko┼éo Grodna - 1910 Grodno), jednej z najwi─Ökszych powie┼Ťciopisarek polskich, autorki m.in. nie┼Ťmiertelnej powie┼Ťci Nad Niemnem (1888; w 1904 i 1909 r. kandydatka do literackiej nagrody Nobla,), kt├│ra zadebiutowa┼éa w 1866 r. opowiadaniem Obrazek z lat g┼éodowych. Obch├│d w Poniemoniu odby┼é si─Ö z udzia┼éem m.in. W┼éodzimierza Spasowicza i deputacji miasta Grodna, gdzie pisarka mieszka┼éa na sta┼ée od 1869 r. Kobiety, warszawskie feministki, wys┼éa┼éy delegacj─Ö, kt├│ra wr─Öczy┼éa jubilatce ┼éadn─ů tac─Ö (obecnie znajduje si─Ö ona bezprawnie, bo skradziona narodowi polskiemu przez Litwin├│w, w Muzeum w Wilnie, w dziale pami─ůtek po Orzeszkowej) z wymalowanym epizodem z powie┼Ťci Orzeszkowej Marta (1873; o r├│wnouprawnieniu kobiet z m─Ö┼╝czyznami) przez Bronis┼éaw─Ö Po┼Ťwikow─ů.
Niemen – matka rzek litewskich jest tak┼╝e bardzo zwi─ůzany z Polsk─ů i Polakami. To nie tylko powie┼Ť─ç Elizy Orzeszkowej Nad Niemnem. Polscy mieli kontakt z rzek─ů ju┼╝ od XII wieku, a do 1945 r. by┼éa to tak┼╝e polska rzeka. Niemen by┼é nazywany „rzek─ů domow─ů” Rzeczypospolitej i cz─Östo stanowi┼é motyw w malarstwie, literaturze i poezji polskiej. W literaturze polskiej Niemen „kanonizowali” przede wszystkim wspomniana ju┼╝ Eliza Orzeszkowa i Adam Mickiewicz. Wystarczy wspomnie─ç jeden z pierwszych wers├│w polskiej epopei narodowej – Panu Tadeuszu, w kt├│rym wiesz-tu┼éacz wzdycha za zielonymi ┼é─ůkami, rozci─ůgni─Ötymi szeroko nad b┼é─Ökitnym Niemnem. Mickiewicz tak┼╝e w innych swoich dzie┼éach jak np.: Konrad Wallenrod – czyli w poemacie historycznym z czas├│w walk litewsko-krzy┼╝ackich czy Gra┼╝ynie pisze o najwi─Ökszej rapie na Niemnie. A opr├│cz nich Niemen wyst─Öpuje w tw├│rczo┼Ťci innych pisarzy polskich, jak np. Ludwika Kondratowicza/W┼éadys┼éawa Syrokomli. Popularn─ů w┼Ťr├│d Polak├│w w XIX w. i a┼╝ do I wojny ┼Ťwiatowej by┼éa pie┼Ť┼ä Roz┼é─ůczenie (Za Niemen hen precz... lub Za Niemen nam precz), autorstwa Augusta Bielowskiego, ┼Ťpiewana tak┼╝e przez powsta┼äc├│w podczas Powstania Styczniowego 1863-64. Niemen uwieczni┼éo w swojej tw├│rczo┼Ťci szereg malarzy polskich, m.in. Micha┼é Kulesza (1799 Wilno – 1863 Bia┼éystok), Stanis┼éaw ┼╗ukowski (1873-1944) – znane obrazy „Niemen” i „Kra na Niemnie” (1931, Muzeum Narodowe w Warszawie) czy W┼éadys┼éaw Jahl (1886- 1953 Pary┼╝) „Przeprawa Napoleona przez Niemen 1812” (1944). Polska kinematografia nakr─Öci┼éa filmy: „Nad Niemnem” (film fabularny z 1939 r., re┼╝. Wanda Jakubowska), „Nad Niemnem” (film fabularny z 1987 r., re┼╝. Zbigniew Ku┼║mi┼äski), „Nad Niemnem” (serial telewizyjny z 1988 r. na podstawie filmu z 1987 r., re┼╝. Zbigniew Ku┼║mi┼äski); od rzeki Niemen przyj─ů┼é nazwisko Czes┼éaw Niemen, w┼éa┼Ťciwie Czes┼éaw Juliusz Wydrzycki (1939-2004), jeden z najwa┼╝niejszych i najwybitniejszych tw├│rc├│w muzyki w powojennej Polsce. Z Niemnem zwi─ůzana jest Bitwa nad Niemnem – decyduj─ůca bitwa wojny polsko-bolszewickiej, stoczona w dniach 20–26 wrze┼Ťnia (niekt├│re ┼║r├│d┼éa podaj─ů, ┼╝e do 28 wrze┼Ťnia) 1920 r., kt├│rej pocz─ůtek mia┼é miejsce na obszarze Litwy Kowie┼äskiej, by┼éa drugim zasadniczym sukcesem militarnym Wojska Polskiego w kontrofensywie przeciw Armii Czerwonej po Bitwie Warszawskiej i wspieraj─ůcej j─ů Litwie. Po stronie polskiej walczy┼éo 67 tys. ┼╝o┼énierzy, a po stronie bolszewickiej ok. 100 tys. – litewskiej ok. 2,5 – 3 tys. ┼╝o┼énierzy. Straty polskie wynios┼éy 7 tys. ┼╝o┼énierzy, straty bolszewickie ponad 40 tys. plus kilkaset Litwin├│w (1700 wzi─Ötych do niewoli). Zwyci─Östwo to uratowa┼éo nie tylko Polsk─Ö, ale tak┼╝e… Litw─Ö (!) przed utrat─ů niepodleg┼éo┼Ťci, gdy┼╝ Lenin w podzi─Öce Litwinom w┼é─ůczy┼éby Litw─Ö do Zwi─ůzku Sowieckiego ju┼╝ w 1920 r.
W ┼╝yciu narodu polskiego du┼╝─ů rol─Ö odegra┼éa (odgrywa┼éa do 1914 r.) Po┼é─ůga nad Morzem Ba┼étyckim. To polski hrabia J├│zef Tyszkiewicz (1830-1891), kt├│ry by┼é w┼éa┼Ťcicielem Po┼é─ůgi (Tyszkiewiczowie mieli tu pi─Ökny pa┼éac) postanowi┼é uczyni─ç z niej kurort i uzdrowisko. I uczyni┼é – z biegiem lat sta┼é si─Ö jednym z najpopularniejszych nadba┼étyckich kurort├│w, do kt├│rego na odpoczynek nad morzem i leczenie pod─ů┼╝yli Polacy z wszystkich trzech zabor├│w, oczywi┼Ťcie najwi─Öcej z zaboru rosyjskiego. Po┼é─ůga zosta┼éa wykreowana na drugie Zakopane, kt├│re w tamtych czasach uznawano za duchow─ů stolic─Ö Polski pod zaborami. Faktem jest, ┼╝e w latach poprzedzaj─ůcych wybuch I wojny ┼Ťwiatowej Po┼é─ůga sta┼éa si─Ö jedynym polskim k─ůpieliskiem morskim. Sta┼éo si─Ö to tak┼╝e z pobudek patriotycznych tak Tyszkiewicz├│w i ich wsp├│┼épracownik├│w jak i polskiej arystokracji, ziemian i inteligencji. By┼éa to z ich strony pierwsza i udana pr├│ba wykreowania w┼éasnego, polskiego kurortu nadmorskiego na Ba┼étykiem. By┼é to polski sen o Ba┼étyku, a w┼éa┼Ťciwie kontynuacja polskiej historii tego morza. W dzia┼éaniach tych kierowano si─Ö w┼éa┼Ťnie wzgl─Ödami patriotycznymi. Wspierali je patriotyczni publicy┼Ťci polscy z trzech zabor├│w, kt├│rzy wskazywali na polsk─ů Po┼é─ůg─Ö na ┼╝mudzkim wybrze┼╝u Ba┼étyku jako alternatyw─Ö dla niemieckich kurort├│w, do kt├│rych do tej pory podr├│┼╝owali Polacy. Mia┼éa to by─ç odpowied┼║ Polak├│w na prze┼Ťladowanie Polak├│w w zaborze niemieckim. Chwyci┼éo to. Po┼é─ůga sta┼éa si─Ö prawdziwie pierwszym polskim kurortem nadmorskim nad Ba┼étykiem i przez ponad 30 lat od lat 80. XIX wieku a┼╝ do 1914 r. w┼éa┼Ťnie tu – podobnie jak w Zakopanem – spotykali si─Ö polscy letnicy z wszystkich trzech zabor├│w. Rocznie przybywa┼éo tu w okresie letnim ok. 4000 go┼Ťci, g┼é├│wnie w┼éa┼Ťnie Polak├│w. Nie by┼éa to ma┼éa liczba w tamtych czasach, tym bardziej, ┼╝e Po┼é─ůga nie by┼éa jedynym miejscem w Polsce, gdzie odpoczywali Polacy. Pami─Ötnikarz Kazimierz Kami┼äski wspomina┼é: „Po┼é─ůga by┼éa letnim salonem dla Polak├│w, gdy┼╝ uznawali oni Ba┼étyk za morze polskie, a brzeg jego w Po┼é─ůdze najbardziej bliski dla siebie”. Po┼é─ůga sta┼éa si─Ö nie tylko pierwszym i jedynym w├│wczas polskim kurortem nad Ba┼étykiem. Na pocz─ůtku XX wieku stanowi┼éa tak┼╝e centrum polskiej kultury. Ma┼éo brakowa┼éo, aby Po┼é─ůga przybra┼éa r├│wnie┼╝ charakter polskiej kolonii artystycznej. Ten proces powstrzyma┼éa I wojna ┼Ťwiatowa. Spotyka┼éa si─Ö tam polska elita intelektualna i artystyczna z trzech zabor├│w: pisarze, poeci, muzycy, kompozytorzy, malarze (pozostawili nam obrazy tematycznie zwi─ůzane z Po┼é─ůg─ů, kt├│re s─ů obecnie w muzeach polskich), architekci. Bywali tu m.in. Stanis┼éaw Witkiewicz, Henryk Sienkiewicz, Lucjan Rydel, Tadeusz Mici┼äski, Leon Wycz├│┼ékowski, Kazimierz Alchimowicz, Aleksander Zelwerowicz czy W┼éadys┼éaw Reymont, kt├│ry tutaj doko┼äczy┼é w 1908 r. pisa─ç powie┼Ť─ç Ch┼éopi, dok┼éadnie czwarty tom, kt├│ry ukaza┼é si─Ö drukiem w Warszawie w nast─Öpnym roku, kt├│ra przynios┼éa mu literack─ů nagrod─Ö Nobla (1924) i zosta┼éa przet┼éumaczona na 27 j─Özyk├│w. – Z Polakami zwi─ůzane jest inne znane i popularne uzdrowisko (wody mineralne) – Birsztany nad Niemnem. W 1846 r. Benedykt Bili┼äski odkry┼é tu wody mineralne, ich w┼éa┼Ťciwo┼Ťci chemiczne i lecznicze bada┼é by┼éy profesor polskiego Uniwersytetu Wile┼äskiego M. Abicht, dr Bili┼äski do sp├│┼éki z Adamem Bartoszewiczem zbudowali tu pierwszy zak┼éad k─ůpielowy, wi─Ökszo┼Ť─ç lekarzy pracuj─ůcych w uzdrowisku jak i pacjent├│w (2000 rocznie) do I wojny ┼Ťwiatowej stanowili Polacy.
Tak┼╝e inne miejscowo┼Ťci Litwy Kowie┼äskiej s─ů na trwa┼ée zwi─ůzane z histori─ů Polski i Polakami, jak np. Bir┼╝e i Kiejdany i z dwa tuziny innych miejscowo┼Ťci. Np. prawdopodobnie w Dubinkach ko┼éo Uciany urodzi┼éa si─Ö kr├│lowa polska Barbara Radziwi┼é┼é├│wna (ok. 1520 – 1551), ┼╝ona kr├│la Zygmunta Augusta, a w Mereczu zmar┼é 20 maja 1648 r. kr├│l polski W┼éadys┼éaw IV. Losy Barbara Radziwi┼é┼é├│wnej sta┼éy si─Ö tematem wielu polskich utwor├│w dramatycznych (np. Alojzego Feli┼äskiego Barbara Radziwi┼é┼é├│wna. wydana), W─Ö┼╝yka, Ody┼äca, Wyspia┼äskiego, Rydla) i dzie┼é filmowych (serial TVP Kr├│lowa Bona oraz filmy kinowe z 1936 i 1982 r. – w roli Barbary wyst─ůpi┼éy odpowiednio Jadwiga Smosarska i Anna Dymna), a malarze polscy pozostawili nam szereg obraz├│w, m.in. J├│zef Simmler „┼Ümier─ç Barbary Radziwi┼é┼é├│wny” (1860), Wojciecha Gersona „Duch Barbary Radziwi┼é┼é├│wny” (1886). W latach 80. XX w. by┼é projekt sprowadzenia jej szcz─ůtk├│w z Wilna do Polski. Gre┼╝e ko┼éo Poniewie┼╝a s─ů zwi─ůzane z Maryl─ů Wereszczak├│wn─ů (1799-1863), kt├│ra by┼éa ukochan─ů Adama Mickiewicza. 1 sierpnia 1821 r. w Cyrynie Mickiewicz wraz z ni─ů trzyma┼é do chrztu Franciszka Sakowicza. W P┼éu┼╝ynach w sierpniu 1821 r. przy okazji jej imienin Mickiewicz napisa┼é pi─Ökn─ů ballad─Ö ┼Üwitezianka. Wereszczak├│wna by┼éa ponadto adresatk─ů jego wiersza Do M*** i upami─Ötniona w Balladach i romansach (w wierszu Do przyjaci├│┼é poprzedzaj─ůcym ballad─Ö To lubi─Ö i tej┼╝e) i w IV cz─Ö┼Ťci Dziad├│w. I Ig┼éowie ko┼éo Szak nad Niemnem w latach 1895-98 w ich maj─ůtku (400 ha ziemi ornej i 300 ha las├│w) mieszka┼é wraz z ┼╝on─ů Ann─ů, a p├│┼║niej bardzo cz─Östo przebywa┼é Emil M┼éynarski (1870-1935), znany polski dyrygent, skrzypek i kompozytor, dyrektor filharmonii w Warszawie w latach 1901-05. Jego go┼Ť─çmi tutaj by┼éo wielu wybitnych Polak├│w, m. in. Ignacy Paderewski, Karol Szymanowski, Pawe┼é Kocha┼äski, Stefan ┼╗eromski, Micha┼é Elwiro Andriolli, Ferdynand Ruszczyc, J├│zef Herbaczewski. W pa┼éacu Tyszkiewicz├│w w Czerwonym Dworze nad Niewia┼╝─ů eksponowane by┼éy p┼é├│tna m.in. tak znanych malarzy jak Guido Reniego, Andrea del Sarto, Correggia, Caravaggia, Carracciego, Guercina, Domenichina, Dosso Dossiego, Rubensa, Poussina... a tak┼╝e, nabyty od tw├│rcy w roku 1876 oraz wielki obraz Jana Matejki „Batory pod Pskowem” (1872), kt├│ry dzisiaj wisi na Zamku Kr├│lewskim w Warszawie. W Burbiszkach ko┼éo Radziwiliszek w 1911 r. zosta┼é wzniesiony w pi─Öknym parku przez jego ├│wczesnego w┼éa┼Ťciciela, Micha┼éa Ba┼╝e┼äskiego, pierwszy i jak dotychczas jedyny na Litwie Kowie┼äskiej pomnik Adama Mickiewicza, d┼éuta Kazimierza Ula┼äskiego (1878-1914) z pobliskiego Poniewie┼╝a, ucznia Konstantego Laszczki z Krakowa. C├│rka Micha┼éa Ba┼╝e┼äskiego - Emilia Ba┼╝e┼äska (1881-1926), wysz┼éa za m─ů┼╝ za Kornela Makuszy┼äskiego (1884-1953), p├│┼║niejszego autora 120 przyg├│d Kozio┼éka Mato┼éka (1932), powie┼Ťci obrazkowej nale┼╝─ůcej do kanonu polskiej literatury dzieci─Öcej, i oboje mieszkali w Burbiszkach w latach 1913-14, a w latach 1922-25 cz─Östo tu przyje┼╝d┼╝ali z Polski. Makuszy┼äski podczas sp─Ödzanych tu wakacji w 1923 r. napisa┼é poemat Pie┼Ť┼ä o ojczy┼║nie (1924), za kt├│ry w 1926 r. otrzyma┼é nagrod─Ö pa┼ästwow─ů.
Z Litw─ů Kowie┼äsk─ů zwi─ůzane jest ┼╝ycie polskiej hrabianki Emilii Broel-Plater herbu Plater (1806 Wilno - 1831 Justian├│w, Litwa Kowie┼äska, niedaleko obecnej granicy polsko-litewskiej), kt├│ra w czasie Powstania Listopadowego toczonego na Litwie Kowie┼äskiej w 1831 r. na czele oddzia┼éu z┼éo┼╝onego z 400 ludzi, walczy┼éa bohatersko (za co otrzyma┼éa stopie┼ä kapitana Wojska Polskiego) na terenie Litwy Kowie┼äskiej. Po upadku powstania na Litwie Kowie┼äskiej postanowi┼éa walczy─ç dalej na etnicznych ziemiach Polski. Przez dziesi─Ö─ç dni w przebraniu ch┼éopskim wraz z towarzyszami sz┼éa do Kr├│lestwa Polskiego, ukrywaj─ůc si─Ö po lasach. Trudy w─Ödr├│wki – zm─Öczenie, g┼é├│d, bezsenno┼Ť─ç – okaza┼éy si─Ö jednak ponad si┼éy fizyczne Emilii. Pali┼éa j─ů gor─ůczka, zemdlona z wyczerpania znalaz┼éa schronienie w go┼Ťcinnym dworze Ignacego Ab┼éamowicza w Justianowie w ├│wczesnym powiecie sejne┼äskim. Emili─Ö kurowano tam i ukrywano jako bon─Ö pod nazwiskiem Korawi┼äskiej. Mimo troskliwej opieki, kt├│r─ů zosta┼éa otoczona zmar┼éa 23 grudnia 1831 r. Zw┼éoki jej zosta┼éy przewiezione do Kopciowa w dobrach Ab┼éamowicz├│w i pochowane na miejscowym cmentarzu. Mogi┼éa istnieje do dzisiaj. Emili─Ö Plater unie┼Ťmiertelni┼é, a tym samym i Litw─Ö Kowie┼äsk─ů w spo┼éecze┼ästwie polskim Adam Mickiewicz swoim wierszem ┼Ümier─ç pu┼ékownika, kt├│ry uczy si─Ö na pami─Ö─ç polska m┼éodzie┼╝ szkolna. Znany pisarz Wac┼éaw G─ůsiorowski wyda┼é powie┼Ť─ç Emilia Plater (1910). Dzisiaj Emilia Plater jest patronk─ů wielu szk├│┼é polskich (m.in. Warszawie, Gda┼äsku, Lublinie, Sosnowcu, P┼éocku, Piotrkowie Trybunalskim, Bia┼éej Podlaskiej, Sanoku), jak r├│wnie┼╝ dru┼╝yn harcerskich (np. pierwszej ┼╝e┼äskiej dru┼╝yny skautow─ů w Polsce - 3 Lwowska Dru┼╝yna Harcerek im. Emilii Plater, 33 Krakowskiej Dru┼╝yny Harcerek „Ognisko W┼Ťr├│d Ska┼é”), zosta┼éa umieszczona w 1931 oraz w 1936 na banknotach 20-z┼éotowych (Banknoty polskie z lat 1930–1939), a w 1940 roku na banknocie o nominale 50 z┼éotych, jej portret od g┼éowy do szyi przedstawia wojowniczk─Ö i chlub─Ö narodu (Banknoty polskie z 1940), jej imi─Ö nosi┼é 1 Samodzielny Batalion Kobiecy, a wie┼Ť na Dolnym ┼Ül─ůsku, w kt├│rej po zako┼äczeniu wojny osiedli┼éy si─Ö kobiety-┼╝o┼énierze zosta┼éa nazwana Plater├│wk─ů, jej imieniem nazwano wiele ulic w polskich miastach, po jeziorach augustowskich p┼éywa┼é statek turystyczny „Emilia Plater”, po┼Ťwi─Öcony jej G┼éaz Pami─Öci znajduje si─Ö w Olszynce Grochowskiej, o niej ┼Ťpiewa metalowy zesp├│┼é Horytnica w utworze „Emilia Plater”.
Nawet dzisiaj ta romantyczna dawna polska ┼╗mud┼║ przyci─ůga ka┼╝dego, kto interesuje si─Ö dziedzictwem kultury polskiej na ┼╗mudzi. ┼Üladami polskimi na ┼╗mudzi pod─ů┼╝yli mi.in. w grudniu 2012 r. wyk┼éadowcy i s┼éuchacze Centrum Polonistycznego Uniwersytetu Wile┼äskiego, po kt├│rej napisali w „Kurierze Wile┼äskim” (18.12.2012): „Nie od dzi┼Ť wiadomo, ┼╝e na ┼╗mudzi tych ┼Ťlad├│w polsko┼Ťci w historii miast zapisanych jest bardzo wiele, jednak w trakcie naszego wyjazdu zwracali┼Ťmy szczeg├│ln─ů uwag─Ö na zachowane napisy polskoj─Özyczne, zw┼éaszcza na polskie inskrypcje nagrobne. ┼╗mud┼║, kt├│r─ů charakteryzowa┼é wysoki odsetek drobnej szlachty, w wi─Ökszo┼Ťci wykazuj─ůcej polsk─ů to┼╝samo┼Ť─ç narodow─ů, zachowa┼éa ich sporo”.


Narodziny antypolskiego nacjonalizmu litewskiego



Medal znanego litewskiego rzeźbiarza Petrasa Rimšy (1881-1961)
przedstawiaj─ůcy Polsk─Ö jako ┼Ťwini─Ö




Niestety, XIX wiek by┼é okresem narodzin zwyrodnia┼éego patriotyzmu nazywanego nacjonalizmem. W latach 1772 - 1795 utworzona w 1385 r. z Korony i Litwy Rzeczpospolita Polska upad┼éa pod ciosami trzech s─ůsiad├│w – Austrii, Rosji i Prus (Niemiec), kt├│rzy podzielili si─Ö ziemiami polskimi. Ziemie litewsko-┼╝mudzkie dosta┼éy si─Ö pod panowanie Rosji. Do prawie stu lat po rozbiorach utrzymywa┼éa si─Ö unia polsko-litewska mi─Ödzy narodami polskim i litewsko-┼╝mudzkim – Polak i Litwin byli ci─ůgle bra─çmi. Ks. Walerian Meysztowicz w swoich wspomnieniach Posz┼éo z dymem (Londyn 1973) pisze, ┼╝e do ko┼äca XIX w. na p├│┼║niejszej Litwie Kowie┼äskiej „…Litwinami byli┼Ťmy wszyscy: w pa┼éacach, dworach i chatach; nikomu to nie przeszkadza┼éo by─ç Polakiem. Przynale┼╝no┼Ť─ç do dw├│ch narod├│w, stanowi─ůcych jedn─ů Rzeczpospolit─ů by┼éa powszechnie przyj─Öta. Nie by┼éo zasady „wy┼é─ůczno┼Ťci narodowej”. Nie zabraniano Litwinowi by─ç Polakiem ani Polakowi Litwinem. J─Özyki cho─ç pomieszane, nie dzieli┼éy ludzi – nie istnia┼é „nacjonalizmu glotologiczny: to znaczy nacjonalizm czysto j─Özykowy”.
Co się więc stało, że etniczni Litwini, którzy uważali się także za Polaków i prawie do końca XIX w. byli patriotami polskimi/Rzeczypospolitej, raptownie, prawie z dnia na dzień stali się wrogami Polski, Polaków oraz wszystkiego co polskie i nie chcieli już więcej unii z Polakami?
Wpłynęło na to kilka rzeczy.
Prawie ca┼ée litewskie terytorium etniczne po 1795 r. znajdowa┼éo si─Ö na terenie Rosji. Jednak ma┼éa jego cz─Ö┼Ť─ç nale┼╝a┼éa od XIII w. najpierw do Pa┼ästwa Krzy┼╝ackiego, od 1525 do Prus Ksi─ů┼╝─Öcych (kt├│re do 1657 r. by┼éy lennem Kr├│lestwa Polskiego) ze stolic─ů w Kr├│lewcu, od 1657 r. by┼éy niezale┼╝nym ksi─Östwem, kt├│re w 1701 r. wraz z Brandenburgi─ů utworzy┼éy Kr├│lestwo Prus. Po 1772 r. powsta┼éa prowincja Prusy Wschodnie, kt├│ra nale┼╝a┼éa do Niemiec do 1945 r. W 1875 r. 73,5% ludno┼Ťci Prus Wschodnich stanowili Niemcy, 18,4% Polacy i 8,1% (ok. 120-130 tys., ale w 1933 ju┼╝ tylko 15-18 tys., ale bez okr─Ögu K┼éajpedy na Litwie Kowie┼äskiej, gdzie tak┼╝e pozosta┼éa ich garstka) Litwini, kt├│ry mieszkali w rejonie k┼éajpedzkim i nad dolnym Niemnem - w okolicach Tyl┼╝y oraz w kilku wschodnich powiatach p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci Prus Wschodnich. Byli to ewangelicy i z Litwinami mieszkaj─ůcymi na terenie Rosji niewiele mieli wsp├│lnego i niewiele kontakt├│w. W┼éadcy Prus popieraj─ůc szerzenie si─Ö luteranizmu w┼Ťr├│d Litwin├│w zapocz─ůtkowali wydawanie w Kr├│lewcu ksi─ů┼╝ek religijnych w j─Özyku litewskim. By┼éo ich kilka, jednak spowodowa┼éy, ┼╝e w dalszym ci─ůgu w Prusach rozwija┼é si─Ö, chocia┼╝ ci─ůgle skromny, pi┼Ťmienniczy ruch litewski w oparciu o protestancki uniwersytet w Kr├│lewcu. Powsta┼éo tam tak┼╝e troch─Ö szk├│┼é czy raczej szk├│┼éek litewskich. Tam te┼╝ wyr├│s┼é najwybitniejszy z poet├│w litewskich, pastor Krystyn Donelaitis (1714-1780), kt├│ry zapocz─ůtkowa┼é litewsk─ů literatur─Ö ┼Ťwieck─ů. W Wielkim Ksi─Östwie Litewskim litewska dzia┼éalno┼Ť─ç wydawnicza by┼éa bardziej ni┼╝ skromna. Wydawano g┼é├│wnie ksi─ů┼╝ki religijne w prymitywnym j─Özyku starolitewskim. Miko┼éaj Daukszta (zm. 1613) przet┼éumaczy┼é z polskiego na j─Özyk litewski publikacje katolickie: Postyll─Ö Jakuba Wujka i Katechizm Ledesmy. Dopiero w XIX w. przenios┼éo si─Ö zainteresowanie rzeczami litewskimi z Litwy pruskiej na Litw─Ö rosyjsk─ů. Wydatn─ů rol─Ö odegra┼é w tym procesie Uniwersytet Wile┼äski, kt├│ry chocia┼╝ by┼é ogniskiem kultury polskiej, rozbudza┼é intensywno┼Ť─ç bada┼ä nad histori─ů i duchowo┼Ťci─ů na ziemiach litewskich. Szereg uczonych polskich (T. Czacki, K. Bohusz, J. Lelewel, I. Dani┼éowicz, J. Jaroszewicz) badaniami swymi rozbudzali zami┼éowanie do przesz┼éo┼Ťci Litwy. Wp┼éyn─Ö┼éy one na to, ┼╝e jeszcze nieliczni etniczni Litwini – patrioci swej ojczystej ziemi i ojczystego j─Özyka (lokalny patriotyzm), kt├│rzy popieraj─ůc nadal uni─Ö polsko-litewsk─ů, rodzinn─ů ziemi─Ö zacz─Öli kocha─ç wi─Öcej ni┼╝ Polsk─Ö i Polak├│w i wyra┼╝ali trosk─Ö o przysz┼éo┼Ť─ç j─Özyka i kultury litewskiej, co samo w sobie jest rzecz─ů naturaln─ů i zdrow─ů. St─ůd ich dzia┼éalno┼Ť─ç popierali z pocz─ůtku i a┼╝ do prze┼éomu XIX i XX w. tak┼╝e Polacy mieszkaj─ůcy na Litwie Kowie┼äskiej. Np. Joanna Narutowiczowa, od 1888 r. ┼╝ona Stanis┼éawa Narutowicza, w┼éa┼Ťciciela wielkiego maj─ůtku w Brewikach na ┼╗mudzi, kt├│ra by┼éa bratow─ů Gabriela Narutowicza – pierwszego prezydenta Polski, bratanic─ů Marii Pi┼ésudskiej i kuzynk─ů J├│zefa Pi┼ésudskiego, w Brewikach za┼éo┼╝y┼éa ludow─ů szk├│┼ék─Ö litewsk─ů i naucza┼éa w niej w latach 1891-99 i ponownie w latach 1904-07 (po powrocie z Kalisza). Tak┼╝e ostatnia w┼éa┼Ťcicielka Oknisty – od 1901 r. Zofia Emilia W─Öc┼éawowiczowa da┼éa si─Ö pozna─ç jako d┼éugoletnia dzia┼éaczka spo┼éeczn─ů w┼Ťr├│d okolicznych Litwin├│w w okresie rz─ůd├│w carskich. Pisze o niej Encyklopedia litewska (t. XXXIII, str. 344) nie wspominaj─ůc jednak o tym, ┼╝e by┼éa Polk─ů. Chocia┼╝ obie panie by┼éy Polkami (zmar┼éy w Warszawie – pierwsza w 1948 r., druga w 1964 r.) i do narodowo┼Ťci litewskiej nigdy si─Ö nie przyznawa┼éy, pracowa┼éy dla spo┼éeczno┼Ťci litewskiej. Po prostu, jak szereg innych Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej, wspiera┼éy swoich Litwin├│w, kt├│rzy byli w├│wczas przychylnie ustosunkowani do Polski i Polak├│w. Tak┼╝e przyw├│dca polskich narodowc├│w Roman Dmowski, nie widz─ůc nic z┼éego w odrodzeniu si─Ö ┼Ťwiadomo┼Ťci litewskiej o propolskim obliczu. W „Przegl─ůdzie Wszechpolskim” w 1895 r. napisa┼é, ┼╝e jest ona wydarzeniem nader pomy┼Ťlnym, gdy┼╝: 1. Nie ma dw├│ch patriotyzm├│w polskiego i litewskiego, ale jest wsp├│lny, jak jest jedna, wsp├│lna wszystkim ojczyzna. 2. Post─Öp cywilizacyjny ludu litewskiego le┼╝y w interesie ca┼éej Polski, a zatem obrona j─Özyka i popieranie rozwoju literatury litewskiej jest jednym z artyku┼é├│w patriotyzmu polskiego. J─Özyk litewski, jako jeden z naszych j─Özyk├│w narodowych, zas┼éuguje na piel─Ögnowanie na r├│wni z polskim (Pisma, t. III, str. 41). I z pewno┼Ťci─ů odrodzona ┼Ťwiadomo┼Ť─ç litewska mia┼éaby propolskie oblicze, gdyby w proces odrodzenia litewskiej ┼Ťwiadomo┼Ťci narodowej nie w┼é─ůczyli si─Ö Rosjanie i Niemcy.
Trwaj─ůce w latach 1863-64 polskie Powstanie Styczniowe, kt├│re masowo poparli ch┼éopi litewsko-┼╝mudzcy, i jego krwawe st┼éumienie, a nast─Öpnie antypolska polityka caratu na Kresach, w tym tak┼╝e na litewskim terytorium etnicznym, zapocz─ůtkowa┼éa rozbrat polsko-litewski. Bowiem bodaj┼╝e najwa┼╝niejszym czynnikiem, kt├│ry doprowadzi┼é do powstania litewskiego ruchu narodowego o antypolskim obliczu by┼éa w┼éa┼Ťnie kl─Öska Powstania Styczniowego i doprowadzenie przez administracj─Ö carsk─ů w ramach represji popowstaniowych do z┼éamania polskiej dominacji politycznej i kulturalnej na Litwie (zniszczenie wszystkich polskich plac├│wek oraz zakaz u┼╝ywania j─Özyka polskiego w miejscach publicznych). Umo┼╝liwi┼éo to wej┼Ťcie w wytworzon─ů pr├│┼╝ni─Ö z pomoc─ů rosyjsk─ů, a nast─Öpnie niemieck─ů separatystycznego litewskiego ruchu narodowego. Powsta┼é on w grupie os├│b bior─ůcych udzia┼é w odradzaniu si─Ö w narodowej ┼Ťwiadomo┼Ťci litewskiej. Z jednej strony wychodzili oni z za┼éo┼╝enia, ┼╝e je┼Ťli unia mi─Ödzy Polakami i Litwinami b─Ödzie nadal trwa┼éa, to za dwa pokolenia wszyscy Litwini b─Öd─ů Polakami i zniknie j─Özyk i kultura litewska. Obawy ich pot─Ögowa┼é fakt, ┼╝e pomimo prze┼Ťladowa┼ä ze strony administracji carskiej w┼éa┼Ťnie pod koniec XIX w. i na pocz─ůtku XX w. coraz wi─Öcej etnicznych Litwin├│w wi─ůza┼éo si─Ö z narodem polskim - stawa┼éo si─Ö dobrowolnie Polakami. Zygmunt Szcz─Ösny Brzozowski pisze: „Przed 1915 rokiem w przygranicznych miejscowo┼Ťciach Wile┼äszczyzny, a tak┼╝e w Wi┼ékomierskim (powiecie Litwini) polszczyli si─Ö… Robili to jednak dobrowolnie, gdy┼╝ w czasach zaboru rosyjskiego nie mog┼éo by─ç mowy o przymusie ze strony Polak├│w”. W Kownie powsta┼éa liczna polska klasa robotnicza. Dlatego pod koniec XIX w. Feliks Dzier┼╝y┼äski redagowa┼é w Kownie pismo socjalistyczne „Robotnik Kowie┼äski” w j─Özyku polskim, daj─ůc tym dow├│d jakim j─Özykiem m├│wi┼éa w├│wczas ludno┼Ť─ç tego miasta. W roku 1874 w gimnazjum kowie┼äskim, wed┼éug oficjalnego spisu by┼éo bardzo wielu uczni├│w Polak├│w, a obok nich ┼╗yd├│w, Rosjan, troch─Ö Niemc├│w i ani jednego Litwina. R├│wnie┼╝ j─Özykiem wyk┼éadowym w seminarium kowie┼äskim do powstania by┼é j─Özyk polski. I pomimo tego, ┼╝e w ostatnich kilku latach przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů, a szczeg├│lnie podczas jej trwania (1914-18) w Kownie si─Ö osiedli┼éo du┼╝o Litwin├│w, podczas wybor├│w do samorz─ůdu w roku 1919 do 71-osobowej Rady Miejskiej Kowna zosta┼éo wybranych 30 Polak├│w, 22 ┼╗yd├│w, 12 Litwin├│w, 6 Niemc├│w i 1 Rosjanin. Miasta na Litwie by┼éy ┼╝ydowsko-polskie. Litwin├│w w ka┼╝dym mie┼Ťcie na Litwie Kowie┼äskiej przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů mo┼╝na by┼éo policzy─ç na palcach. Nie by┼éo wi─Öc litewskiego mieszcza┼ästwa, litewskiej bur┼╝uazji, w miastach tw├│rc├│w litewskiej kultury, a nawet litewskich zamiataczy ulic czy dziewczynek spod latarni. St─ůd znany litewski poeta i dysydent w okresie sowieckim Tomas Venclova pisa┼é, ┼╝e litewska kultura i tw├│rczo┼Ť─ç wywodz─ů si─Ö spod ch┼éopskiej strzechy, tote┼╝ w litewskiej tradycji kulturalnej i literaturze miasta s─ů bia┼é─ů plam─ů. Nie ma litewskiej powie┼Ťci mieszcza┼äskiej, takiej jak w literaturze polskiej, jak np. najbardziej znana, bo wci─ů┼╝ czytana, gdy┼╝ jest tak bardzo polska Lalka Boles┼éawa Prusa (1890), w kt├│rej od pocz─ůtku do ko┼äca czujemy t─Ötna ruchu Warszawy. Widzimy w niej polskie salony, sklepy, podw├│rka, domy, zau┼éki, bulwary, ko┼Ťcio┼éy, dworce kolejowe; widzimy sceny z ┼╝ycia arystokracji, kupiectwa, m┼éodzie┼╝y, licytacje, wy┼Ťcigi, rauty, sesje handlowe; widzimy ca┼é─ů czered─Ö postaci warszawskich, pocz─ůwszy od uczonych, ksi─ů┼╝─ůt, adwokat├│w, kupc├│w, lekarzy a sko┼äczywszy na... faktorach, pieczeniarzach i dziewczynach publicznych. W niej s─ů miejskie korzenie i dzieje polskiego mieszcza┼ästwa. Dlatego dzisiaj, kiedy miasta na Litwie s─ů ju┼╝ w wi─Ökszo┼Ťci litewskie, ich mieszka┼äcy nie znajduj─ů w nich ┼╝adnej litewskiej tradycji, ┼╝adnych litewskich korzeni, do kt├│rych mogliby nawi─ůza─ç („Kultura” nr 12/435, Pary┼╝ 1983). Wilno w og├│le by┼éo polskie. Kowno, kt├│re zosta┼éo stolic─ů powsta┼éego w 1918 r. pa┼ästwa litewskiego, by┼éo do I wojny ┼Ťwiatowej i kilka lat po niej du┼╝o bardziej polskie ni┼╝ litewskie. A jak dodamy do tego, ┼╝e los tak zrz─ůdzi┼é, ┼╝e Litwini stali si─Ö w zasadzie narodem bez historii, gdy┼╝ Wielkie Ksi─Östwo Litewskie by┼éo od XIII w. prawie w ca┼éo┼Ťci ruskie i z ruskim j─Özykiem urz─Ödowym (od 1696 r. polskim), a od 1385 r. zwi─ůzane z histori─ů Polski i narodu polskiego, i od unii lubelskiej zawartej w 1569 r. zdominowane przez Polak├│w (j─Özyk, kultura, nauka, religia, polityka, wojsko), to perspektywa przetrwania narodowo┼Ťci litewskiej sta┼éa pod znakiem zapytania. Dlatego, aby zachowa─ç nar├│d litewski – litewsk─ů to┼╝samo┼Ť─ç narodow─ů oraz j─Özyk i kultur─Ö litewsk─ů uznali, ┼╝e nale┼╝y nie tylko zerwa─ç uni─Ö mi─Ödzy Litwinami i Polakami, ale to┼╝samo┼Ť─ç litewsk─ů budowa─ç tak┼╝e na antypolonizmie – na sianiu nienawi┼Ťci do Polski, Polak├│w i wszystkiego co polskie. Jako drugi pow├│d do zerwania unii polsko-litewskiej podawali to, ┼╝e przez t─Ö uni─Ö Litwini, musz─ů cierpie─ç razem z Polakami. A przecie┼╝ jako osobny nar├│d mog─ů wsp├│┼épracowa─ç z Rosj─ů i przez to uzyska─ç status autonomii dla Litwy.
Jednocze┼Ťnie Rosjanie, jak wszyscy okupanci obcych ziem o charakterze wieloetnicznym, aby m├│c na nich rz─ůdzi─ç, po polskim Powstaniu Styczniowym 1863-64, chwycili si─Ö perfidnych ┼Ťrodk├│w – zgodnie ze starorzymsk─ů zasad─ů „divide et impera” (dziel i rz─ůd┼║) wyszli naprzeciw d─ů┼╝eniom separatyst├│w litewskich, wiedz─ůc, ┼╝e ten ma┼éy narodek nie b─Ödzie stanowi┼é ┼╝adnego powa┼╝nego zagro┼╝enia dla Rosji, a jednocze┼Ťnie przyczyni si─Ö do os┼éabienia narodu polskiego i polskich wp┼éyw├│w na Kresach. Postanowili m.in. wykorzystywa─ç r├│┼╝nice klasowe i j─Özykowe, a┼╝eby u pewnej cz─Ö┼Ťci pochodz─ůcych z biednych rodzin ch┼éopskich Litwin├│w rozbudzi─ç uczucia obco┼Ťci, separatyzmu i nienawi┼Ťci wobec Polski i Polak├│w na Litwie i ┼╗mudzi. Po uw┼éaszczeniu ch┼éop├│w litewsko-┼╝mudzkich w 1864 r., w szczeg├│lnie zdominowanym teraz przez dzieci ch┼éop├│w litewskich gimnazjum w Mariampolu i seminarium nauczycielskim w pobliskich Wejwerach Rosjanie dbali o to, aby Litwini wychodzili z nich polonofobami. Aby ich sobie zjedna─ç, w gimnazjum mariampolskim, jako jedynym na Litwie, wyk┼éadany by┼é tak┼╝e j─Özyk litewski oraz oferowali im du┼╝e stypendia (a┼╝ do 300 rubli!) lub bezp┼éatne studia od 1874 r. na uniwersytecie moskiewskim, a p├│┼║niej na innych uniwersytetach rosyjskich, na kt├│rych m┼éodzi Litwini zdobywali wykszta┼écenie w kulturze rosyjskiej i w antypolskiej atmosferze. Ze szk├│┼é, uniwersytet├│w i ze zlitewszczonych seminari├│w duchownych w Kownie i Sejnach m┼éodzi Litwini wynosili pierwiastek silnej niech─Öci czy wr─Öcz wrogo┼Ťci do polsko┼Ťci, kt├│rych przedstawicieli uto┼╝samiali z „panami”. Tak uformowa┼éa si─Ö nowa, niepolska ju┼╝ inteligencja litewska. Od tej pory wyrazicielem budz─ůcej si─Ö narodowo┼Ťci litewskiej staje si─Ö ju┼╝ nie szlachta osiad┼éa na Litwie, ale w┼éa┼Ťnie ta m┼éoda inteligencja litewska, wychodz─ůca z uw┼éaszczonej i usamodzielnionej warstwy w┼éo┼Ťcia┼äskiej i ┼╝ywi─ůca niech─Ö─ç i nienawi┼Ť─ç do Polak├│w i wszystkiego co polskie. Tej m┼éodej polako┼╝erczej inteligencji litewskiej udost─Öpni┼éy swoje ┼éamy tak┼╝e polako┼╝ercze pisma rosyjskie, jak „Nowoje Wremia” i „Moskowskoje Nowosti”. Ci nowonarodzeni nacjonali┼Ťci litewscy w walce z Polakami i polsko┼Ťci─ů postanowili ca┼é─ů gar┼Ťci─ů skorzysta─ç z pomocy wrog├│w narodu polskiego – Rosjan i Niemc├│w. Nazywany „ojcem odrodzenia narodowego Litwy” Jonas Basanovicius na ┼éamach rosyjskiej gazety „Nowoje Wremja” napisa┼é m.in., ┼╝e „interesy tera┼║niejszych Litwin├│w jako narodu nie maj─ů nic wsp├│lnego z patriotycznymi polskimi marzeniami… Tylko na ziemi litewskiej i w niepodzielnym zwi─ůzku z pot─Ö┼╝nym pa┼ästwem rosyjskim mo┼╝liwe jest odrodzenie si─Ö Litwy i jej dalszy rozw├│j”. Wsp├│┼épracownik Bsanoviciusa - Jonas ┼áliūpas by┼é zwi─ůzany z carsk─ů Ochran─ů (P. B┼éaszkowski, H. Wisner). Znany na Litwie pseudohistoryk i polako┼╝erca Kazimieras Prapuolenis, kt├│rego Historia Litwy stanowi┼éa ┼║r├│d┼éo wiedzy o przesz┼éo┼Ťci Litwy dla m┼éodzie┼╝y litewskiej, wsp├│┼épracowa┼é z tygodnikiem Sojuza Russkich Ludiej Swiatogo Micha┼éa Archanio┼éa „Za Litowskoju Ru┼Ť” (Z.Sz. Brzozowski). Znane s─ů kontakty p├│┼║niejszego dyktatora Litwy Antanasa Smetony z szowinistami rosyjskimi przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů, a podczas niej z polako┼╝ercami niemieckimi. Rosja jednak ani przez minut─Ö nie my┼Ťla┼éa o przyznaniu Litwy autonomii. Czyli Murzyn (Litwin) mia┼é zrobi─ç swoje (zerwa─ç uni─Ö polsko-litewska), po czym Murzyn mia┼é odej┼Ť─ç z niczym. Pomimo tego w stosunku do Rosji nacjonali┼Ťci litewscy okazywali a┼╝ do wybuchu I wojny ┼Ťwiatowej (1914) oblicze zdecydowanie ugodowe, wierz─ůc, ┼╝e wsp├│lnie z ni─ů zniszcz─ů Polak├│w i polsko┼Ť─ç na Litwie. W 1900 r. czo┼éowy nacjonalistyczny publicysta litewski ks. Juozas Tumas-Vai┼żgantas w katolickim czasopi┼Ťmie „Tevynes Sargas” napisa┼é, ┼╝e „polityczn─ů niezale┼╝no┼Ť─ç Litwy uwa┼╝amy za pust─ů mrzonk─Ö… Litwa uznaje cara rosyjskiego za swojego prawdziwego w┼éadc─Ö” (J. Ochma┼äski).
Jednocze┼Ťnie Rosja nie rezygnowa┼éa z planu rusyfikacji Litwin├│w. I nie tylko wykorzystuj─ůc do tego administracj─Ö i szkolnictwo. Zacz─Öto tak┼╝e wydawa─ç cyrylic─ů ksi─ů┼╝ki litewskie. Na prze┼éomie XIX i XX w. wydali 58 ksi─ů┼╝ek, z czego 19 podr─Öcznik├│w, 16 dzie┼é religijnych, 14 kalendarzy i 6 utwor├│w literatury pi─Öknej (H. Wisner Unia…).
Niemcy tak┼╝e zacz─Ö┼éy wspiera─ç Litwin├│w d─ů┼╝─ůcych do zerwania unii mi─Ödzy Polakami i Litwinami. Obj─Öli oni dyskretn─ů opiek─Ö nad drukowanymi od 1868 r. w Prusach Wschodnich i przemycanymi na Litw─Ö ksi─ů┼╝kami litewskimi. Za ich pozwoleniem na terenie Niemiec (Ragneta, Prusy Wschodnie) grupa nacjonalist├│w litewskich na czele z Jonasem Basanoviciusem w latach 1883-86 wydawa┼éa skrajnie antypolskie czasopismo „Auszra” (Au┼íra czyli jutrzenka) oraz liczne broszury o wybitnie antypolskim charakterze. „Auszra” sta┼éa si─Ö rzeczywist─ů jutrzni─ů narodzenia nowej narodowej Litwy, jak i nadania jej marki wybitnie antypolskiej. Ich i ich nast─Öpc├│w antypolska fobia wyp┼éywa┼éa z troski o przysz┼éo┼Ť─ç narodu litewskiego zagro┼╝onego przez ca┼ékowit─ů polonizacj─ů. Ale jej ┼║r├│d┼éem by┼éo przede wszystkim to, ┼╝e przyswoili sobie w wulgarnej formie spo┼éeczny darwinizm, kt├│ry wyni├│s┼é rasizm, nacjonalizm i eugenik─Ö do rangi post─Öpowych i nowoczesnych idei. Auszrowcy opracowali swoj─ů „teori─Ö pochodzenia – geograficzn─ů”, kt├│r─ů posi┼ékuje „teoria krwi” jako kryteria przynale┼╝no┼Ťci narodowej. Zacz─Öli twierdzi─ç, ┼╝e Litwinem jest ten, kto pochodzi z teren├│w dawnego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego bez wzgl─Ödu na j─Özyk jakim si─Ö pos┼éuguje na co dzie┼ä i w┼éasne poczucie przynale┼╝no┼Ťci narodowej (nie dotyczy to ┼╗yd├│w i nap┼éywowych Rosjan). Ci za┼Ť spo┼Ťr├│d nich, kt├│rzy nie maj─ů ┼Ťwiadomo┼Ťci litewskiej s─ů spolonizowanymi Litwinami, tutejszymi, bia┼éoruskoj─Özycznymi katolikami i nale┼╝y ich na powr├│t zlitwinizowa─ç nawet pod przymusem. „Odrzucono ca┼ékowicie czynniki decyduj─ůce o powstawaniu i istnieniu narodu jako osobliwego tworu duchowego i psychicznego, maj─ůcego ┼Ťwiadomo┼Ť─ç w┼éasnej wsp├│lnoty i jednolity typ my┼Ťlenia, narodu posiadaj─ůcego wsp├│lnot─Ö kulturow─ů i wszystko co si─Ö na ni─ů sk┼éada ┼é─ůcznie z jednolitym zespo┼éem idei, stylem tw├│rczo┼Ťci, d─ů┼╝eniami, dzia┼éaniami, t─Ösknotami i ambicjami, nie m├│wi─ůc ju┼╝ o wsp├│lnym j─Özyku i historii. Dla narodu nowoczesnego istot─ů jest jedno┼Ť─ç ┼é─ůcz─ůca jednostki, ich ┼Ťwiadoma wola, przyznaj─ůca si─Ö do narodowej masy” (Jerzy Waszkiewicz Jakie s─ů kryteria „Czerwony Sztandar” nr 168, 20.7.1988, Wilno). Nale┼╝y tu zaznaczy─ç, ┼╝e te dwie skrajnie szowinistyczne teorie: pochodzenia/geograficzna i krwi s─ů obowi─ůzuj─ůce na Litwie po dzi┼Ť dzie┼ä, tak w┼Ťr├│d wszystkich polityk├│w litewskich jak i w Ko┼Ťciele litewskim.
Auszrowcy i ich nast─Öpcy zara┼╝eni bakcylem nacjonalizmu w najgorszym wydaniu – szowinizmem, kt├│ry wyra┼╝a si─Ö w ┼Ťlepym uwielbieniu dla w┼éasnego narodu i w nienawi┼Ťci i pogardzie dla innych ludzi i narod├│w, zatracili mo┼╝no┼Ť─ç logicznego my┼Ťlenia i przez to ignorowali otaczaj─ůc─ů ich rzeczywisto┼Ť─ç (tak┼╝e w stosunkach z Polsk─ů). Mitologizowali wszystko co litewskie, wbrew prawdzie historycznej. Pomog┼éa im w tym bajkowa tw├│rczo┼Ť─ç znanego powie┼Ťciopisarza polskiego J├│zefa Ignacego Kraszewskiego po┼Ťwi─Öcona m.in. poga┼äskiej/legendarnej Litwie (Witolorauda 1840, Mindowe 1842 i Witoldowe czasy 1844). Propaganda litewska czyni┼éa z Litwy p─Öpek ┼Ťwiata. Dzia┼éacz polski na Litwie Kowie┼äskiej Zygmunt Szcz─Ösny Brzozowski w swoich wspomnieniach Litwa – Wilno 1910-1945 (Pary┼╝ 1987) pisze: „W wyniku tej propagandy zrodzi┼éa si─Ö w narodzie litewskim ogromna megalomania. P├│┼éinteligent litewski by┼é przekonany, ┼╝e j─Özyk litewski jest znany w ca┼éej Europie. Mniej inteligentni m┼éodzi ksi─Ö┼╝a nie dawali si─Ö przekona─ç, ┼╝e np. w Warszawie j─Özyk litewski nie tylko nie jest rozumiany, ale w og├│le nie jest znany. M├│wili mi, ┼╝e „to przecie┼╝ niemo┼╝liwe, by w Warszawie nie rozumiano litewskiej mowy”. Tak wykszta┼écona mania wy┼╝szo┼Ťci, przy jednoczesnym kompleksie ni┼╝szo┼Ťci, dopomog┼éa w prawdzie ├│wczesnym Litwinom do wznowienia poczucia odr─Öbno┼Ťci i ┼Ťwiadomo┼Ťci narodowej, ale r├│wnocze┼Ťnie ogromnie usypia┼éa ich krytycyzm”. W przychylnej sprawom litewskim paryskiej „Kulturze” redaktora Jerzego Giedrojcia w dziele „Listy do redakcji” mo┼╝na spotka─ç wypowiedzi Litwin├│w ┼Ťwiadcz─ůcych jak g┼é─Öboko megalomania zatru┼éa m├│zgi Litwin├│w. Np. jeden z nich lamentowa┼é, ┼╝e Polacy nie znaj─ů „wielkiej literatury litewskiej” (kt├│rej nie ma!), a drugi dowodzi┼é, ┼╝e gdyby przed wojn─ů Polska ┼╝y┼éa w przyja┼║ni z Litw─ů, to z pomoc─ů armii litewskiej (raptem 25 tys. ludzi licho uzbrojonych!) wygra┼éa by z Niemcami kampani─Ö wrze┼Ťniow─ů 1939 r. Podobnie napisa┼é historyk litewski, prof. Zenonas Ivinskas w londy┼äskim „Tygodniu Polskim” z 17.7.1970 r. Jednak najwi─Öksz─ů g┼éupot─ů popisa┼é si─Ö pose┼é Litwy Kowie┼äskiej w Pary┼╝u Oskaras Mila┼íius (1877-1939), kt├│ry jako pierwszy mia┼é rzekomo poprawnie zrozumia┼é tre┼Ť─ç Apokalipsy ┼Ťw. Jana. Zacz─ů┼é twierdzi─ç, ┼╝e Litwa Kowie┼äska albo Litwini/Lietuwisi (zaledwie 2 miliony ludno┼Ťci, 25 tys. wojska!) b─Öd─ů rz─ůdzi─ç ┼Ťwiatem, a B├│g zezwoli┼é mu na g┼éoszenie tej rewelacji („Kultura” nr 5 1978, Pary┼╝, str. 109-110). Tak┼╝e gen. Stasys Ra┼ítikis w latach 1935-40 naczelny w├│dz litewskich si┼é zbrojnych niewiele by┼é skromniejszy w swych wyobra┼╝eniach o Litwie Kowie┼äskiej, kt├│r─ů widzia┼é jako wielkie pa┼ästwo, wp┼éywaj─ůce na wsp├│┼éczesne losy Europy. W swoich wspomnieniach pisa┼é, „┼╝e je┼Ťli stosunki polsko-litewskie oparto by na zasadzie r├│wno┼Ťci, to w├│wczas zaistnia┼éaby wsp├│┼épraca wojskowa i sojusze, kt├│re mog┼éyby zmieni─ç ostateczny wynik wojny (polsko-niemieckiej we wrze┼Ťniu 1939 r.), a wi─Öc te┼╝ wy┼éoni─ç inn─ů map─Ö Europy ni┼╝ ta, kt├│r─ů znamy od 1945 roku” (Anna M. Ciencia┼éa „Lituaqneas” o stosunkach polsko-litewskich „Kultura Nr 4/447 1984, Pary┼╝). Niestety z takimi niepowa┼╝nymi Litwinami Polska mia┼éa i ma do czynienia.
Niezale┼╝nie od zorganizowanych nacjonalist├│w litewskich wok├│┼é „Auszry”, z propagand─ů nienawi┼Ťci do Polak├│w wyst─Öpowa┼é z ca┼é─ů energi─ů m┼éody kler litewski, kt├│ry, domagaj─ůc si─Ö usuni─Öcia j─Özyka polskiego z dodatkowych nabo┼╝e┼ästw w ko┼Ťcio┼éach oraz zast─ůpienia ksi─Ö┼╝y-Polak├│w litewskimi, pobudza┼é w tym kierunku ciemne masy litewskie, co doprowadzi┼éo do gorsz─ůcych awantur i b├│jek po ko┼Ťcio┼éach. Duchowie┼ästwo litewskie wydawa┼éo w Prusach szereg antypolskich pism. Sam─ů „Auszr─Ö” zast─ůpi┼éo w 1887 r. czasopismo klerykalne i tak┼╝e antypolskie „Szwiesa” („┼Üwiat┼éo”). Wyj─ůtkowo antypolskim czasopismem katolickim by┼é „Tevynes Sargas” („Str├│┼╝ Ojczyzny”), wydawany w latach 1896-1904, w kt├│rym czo┼éowym publicyst─ů by┼é ks. Juozas Tumas-Vai┼╝gantas (1869-1933). „Tevynes Sargas” oznajmi┼é, ┼╝e jego zadaniem b─Ödzie obrona Litwin├│w „od trzech najwi─Ökszych naszych nieprzyjaci├│┼é: miejscowej administracji, ┼╗yd├│w i wyrodnych Litwin├│w. Do rz─Ödu „wyrodnych Litwin├│w” pismo zalicza┼éo oczywi┼Ťcie „litewskiego pochodzenia polonizator├│w” (J. Ochma┼äski). Chrystusowe przykazanie mi┼éo┼Ťci bli┼║niego by┼éo ca┼ékowicie obce temu katolickiemu duchownemu. Ten zarzut dotyczy┼é zreszt─ů kilkuset ksi─Ö┼╝y litewskich i chyba wszystkich litewskich czasopism katolickich. Tylko mniejszo┼Ť─ç patriotycznego spo┼éecze┼ästwa litewskiego o zabarwieniu demokratycznym, skupiaj─ůca si─Ö wok├│┼é wychodz─ůcego od 1889 r. pruskiej Tyl┼╝y czasopisma „Varpas” (Dzwon), zajmowa┼éa wobec Polak├│w stanowisko pojednawcze, domagaj─ůc si─Ö jedynie uznania odr─Öbnej narodowo┼Ťci litewskiej. W analogiczny spos├│b ustosunkowa┼éa si─Ö powsta┼éa p├│┼║niej litewska Partia Socjalistyczna (Litwa Encyklopedia Gutenberga, Warszawa 1933). „Auszra” i wszystkie inne publikacje litewskie wydawane z Prusach by┼éy dostarczane na Litw─Ö drog─ů kontrabandy. O jej rozmiarach niech ┼Ťwiadcz─ů liczby skonfiskowanych r├│┼╝nych druk├│w litewskich przez carsk─ů polic─Ö. W latach 1891-93 zatrzyma┼éa ona 37 718 publikacji litewskich, w 1894-96 – 40 335, w 1897-99 – 39 024, w 1900-02 – 56 182 i w 1903 r. – przesz┼éo 23 tys. Og├│┼éem w latach 1865-1904 wydano w Prusach 3320 druk├│w litewskich. Ciekawe kto to wszystko finansowa┼é? Przecie┼╝ to musia┼éo kosztowa─ç chyba kilka milion├│w rubli (to zawrotna suma pieni─Ödzy), a narodowy ruch litewski by┼é w├│wczas jeszcze w powijakach i wi─Ökszo┼Ť─ç Litwin├│w ┼╝y┼éa w n─Ödzy, przez co ka┼╝dego roku tysi─ůce ch┼éop├│w litewskich emigrowa┼éo w poszukiwaniu chleba za ocean, g┼é├│wnie do Ameryki.
Historyk litewski L. Kondratas w artykule napisanym po polsku (raczej w ┼╝argonie litewsko-polskim) pt. Polacy na Litwie i ich stosunki z Litwinami w ci─ůgu dziej├│w (Internet) pisze, ┼╝e nacjonali┼Ťci litewscy na ┼éamach wydawanej „Auszry” zacz─Öli g┼éosi─ç zerwanie unii polsko-litewskiej i twierdzi─ç, ┼╝e prawdziwym Litwinem jest tylko ten, kto m├│wi w rodzinie po litewsku i tylko do nich Litwa ma nale┼╝e─ç. Natomiast mieszkaj─ůce na Litwie osoby m├│wi─ůce po polsku s─ů tylko spolszczonymi Litwinami i nie maj─ů dalszego prawa do swej polsko┼Ťci i musz─ů wr├│ci─ç do korzeni litewskich. Sta┼éo si─Ö to credem nacjonalist├│w litewskich, kt├│re jest aktualne po dzi┼Ť dzie┼ä. To kolejna i trudna do wyleczenia antypolska fobia u Litwin├│w. Z dzieci─Öcym uporem odrzucaj─ů nowe informacje lub wiedz─Ö na ten temat, a przede wszystkim opini─Ö na temat swej narodowo┼Ťci samych Polak├│w na Litwie. Wed┼éug Litwin├│w nie przys┼éuguje im prawo do samookre┼Ťlenia czy wyboru swej narodowo┼Ťci. Oni i tylko oni maj─ů prawo decydowa─ç kto jest Polakiem, a kto nie i kto jest Litwinem. Ta totalna dziecinada, totalna g┼éupota, totalny rasizm doprowadzi┼é w 1886 r. do upadku „Auszry” po trzech latach jej wydawania, bowiem wi─Ökszo┼Ť─ç jej czytelnik├│w stanowili ludzie, kt├│rzy nie chcieli zerwania unii z Polsk─ů i byli zwi─ůzani j─Özykiem i kultur─ů z Polakami. Jej nak┼éad spad┼é z 1000 do 175 egzemplarzy (Wilipedia litewska); czyli tak ma┼éo by┼éo w├│wczas zwolennik├│w jej polako┼╝erstwa w┼Ťr├│d Litwin├│w. Jednak jej idea sta┼éa si─Ö zaczynem, kt├│ry z ka┼╝dym kolejnym rokiem deprawowa┼é coraz wi─Öcej Litwin├│w, bo ludzie s─ů bardzo podatni na z┼éo.
Spraw─ů m.in. tzw. spolszczonych Litwin├│w zaj─ů┼é si─Ö by┼éy redaktor polskiego dziennika wydawanego w przedwojennym Kownie Edmund Jakubowski w swoim zapewne nieznanym poza Australi─ů, a dzisiaj tam tak┼╝e ju┼╝ zapomnianym cyklu o Polakach na Litwie Kowie┼äskiej, drukowanym z przerwami w latach 1968-88 w wydawanym w Melbourne „Tygodniku Polskim”, pisz─ůc: „Przed pierwsz─ů wojn─ů ┼Ťwiatow─ů miejscowi Polacy (na Litwie) uwa┼╝ali si─Ö za Litwin├│w w sensie dzielnicowym. Kto jest Litwinem – m├│wili – ten samo przez si─Ö jest te┼╝ Polakiem. Przeciwnik├│w tego stanowiska, separatyst├│w litewskich zwano „litwomanami”. W pierwszych latach odrodzonej republiki litewskiej, a nowej sztuce litewskiej, na scenie teatru kowie┼äskiego, m┼éoda Litwinka symbolicznie zdruzgota┼éa statuetk─Ö Adama Mickiewicza. Ten gest mia┼é oznacza─ç zerwanie ze wsp├│ln─ů przesz┼éo┼Ťci─ů polsko-litewsk─ů. Dawni litwomani stali si─Ö Litwinami, a Litwini w sensie historycznym, wierni zwi─ůzkom kulturalnym, politycznym i j─Özykowym z Polsk─ů, otrzymali d┼║wi─Öczny przydomek „wyrodk├│w”. Dla udokumentowania tej tezy uchwycono si─Ö wynik├│w (powierzchownych! – M.K.) bada┼ä prof. Jana Jakubowskiego. W jednej ze swych prac historycznych o W. Ksi─Östwie Litewskim, sformu┼éowa┼é wniosek, ┼╝e Polacy na Litwie s─ů w przygniataj─ůcej wi─Ökszo┼Ťci spolonizowanymi Litwinami. Pewna domieszka krwi polskiej (g┼é├│wnie mazurskiej) p┼éynie w ┼╝y┼éach ludno┼Ťci Litwy, ale prawie w r├│wnej mierze w┼Ťr├│d m├│wi─ůcych po polsku i po litewsku. A ┼╝e Litwini z pochodzenia sprzymierzaj─ů si─Ö z obc─ů i wrog─ů potencj─ů, jak─ů jest Polska, s─ů wyrodkami. S┼éowo (litewskie) „iszgama” (wyrodek) by┼éo w cz─Östym u┼╝yciu i dotyczy┼éo r├│wnie┼╝ Marsza┼éka Pi┼ésudskiego. Brzmienie nazwiska by┼éo (dla Litwin├│w) miarodajnym kryterium do stwierdzenia pochodzenia…, (co w zasadzie by┼éo nonsensem, gdy┼╝ wielu rodowitych Litwin├│w mia┼éo nazwiska polskie, jak np. Lanckoro┼äski, Potocki. To sprawi┼éo, ┼╝e) Franciszek Karp, Polak… zainteresowa┼é si─Ö rodowodami starolitewskich bojarskich nazwisk jak: Gimbut, Sagai┼é┼éo, Dowgia┼é┼éo, Kibort, Korsak, Dowgird, Orwid itd. W swej kilkudziesi─Öciostronicowej pracy doszed┼é do nieoczekiwanych wynik├│w. Bardzo ma┼éo w┼Ťr├│d tych nazwisk – dowodzi┼é – ┼Ťwiadczy o litewskim pochodzeniu. Bu┼éhak i Korsak – to pochodzenie tatarskie. Nazwiska ko┼äcz─ůce si─Ö na: rym, but, ort, ird, to stare nazwisko bojar├│w litewskich pochodz─ůcych od Wiking├│w. Dla por├│wnania cytowa┼é ksi─ů┼╝k─Ö telefoniczn─ů Kopenhagi (stolica Danii). Twierdzi┼é, ┼╝e czyta si─Ö j─ů jak heraldyk─Ö litewsk─ů, tyle tam nazwisk zbli┼╝onych do litewskich nazwisk arystokratycznych, a ┼╝adnego podobie┼ästwa do typowo ludowych! Natomiast nazwiska ko┼äcz─ůce si─Ö na „aj┼é┼éo” by┼éy bezspornie litewskie w odr├│┼╝nieniu od najpospolitszych na „wicz”, kt├│re by┼éy nalecia┼éo┼Ťci─ů rusk─ů, ┼Ťwiadcz─ůc─ů nie o pochodzeniu, a o modzie dodawania tej ko┼äc├│wki. Prac─Ö Karpia drukowa┼é „Dzie┼ä Polski” w Kownie w odcinkach, p├│ki autor nie doszed┼é do wikingowskich konkluzji. W├│wczas (litewska) cenzura wstrzyma┼éa druk… Prac─Ö Karpia zamie┼Ťci┼éo przed wojn─ů wydawnictwo Instytutu Ba┼étyckiego w Toruniu”.
„Auszra” zapocz─ůtkowa┼éa rewizj─Ö historii stosunk├│w polsko-litewskich, kt├│r─ů kontynuuj─ů ich wsp├│┼écze┼Ťni nast─Öpcy. Operowali i operuj─ů oni ci─ůgle nazwami „Litwa”, „litewski”, „Wielkie Ksi─Östwo Litewskie” (WLK) jakby wsp├│┼éczesna Litwa, powsta┼éa w 1918 r., stanowi┼éa proste przed┼éu┼╝enie Litwy historycznej, jej historii, pa┼ästwowo┼Ťci, kultury itd. i mia┼éa i ma prawo do ziem Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego i do wszystkiego co by┼éo zwi─ůzane z tymi ziemiami. Po prostu uznali si─Ö i uznaj─ů po dzi┼Ť dzie┼ä za jedynego spadkobierc─Ö Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, podczas gdy ziemie Litwy etnicznej stanowi┼éy w 1772 r. zaledwie 20% obszaru WKL (dzisiaj ponad 80% ziem dawnego WKL nale┼╝y do Bia┼éorusi, ok. 12% do Litwy i ok. 7% do Polski – Suwalszczyzna, Podlasie) a etniczni Litwini stanowili zaledwie 21% jego ludno┼Ťci – Bia┼éorusini stanowili 36% ludno┼Ťci ksi─Östwa, a Polacy 26% (z tym, prawie wszyscy znani ludzie w WKL, kt├│rzy od XVI w. tworzyli jego histori─Ö i kultur─Ö byli Polakami, jako ┼╝e Litwini w 99% byli ch┼éopami, kt├│rzy do historii i kultury WKL prawie nic nie wnie┼Ťli!). Mo┼╝na tu doda─ç, ┼╝e litewskie ziemie etniczne stanowi┼éy nie tylko zaledwie 20% obszaru WKL, a etniczni Litwini zaledwie 21% jego ludno┼Ťci, ale tak┼╝e i to, ┼╝e odegra┼éy one bardzo, ale to bardzo ma┼é─ů rol─Ö z historii i ┼╝yciu WKL, a to dlatego, ┼╝e le┼╝a┼éy na zadupiu Ksi─Östwa, z dala od wa┼╝nych szlak├│w komunikacyjnych i nie stanowi┼éy teren├│w wa┼╝nych strategicznie. Dlatego w leksykonie Bitwy polskie (Znak, Krak├│w 1999) jedyn─ů bitw─ů (spo┼Ťr├│d kilkudziesi─Öciu, jakie mia┼éy miejsce na ziemiach bia┼éoruskich WKL i na Wile┼äszczy┼║nie) jaka zosta┼éa stoczona na terenie Litwy Kowie┼äskiej do upadku Polski w 1795 r. by┼éa bitwa wojsk polsko-litewskich z Krzy┼╝akami pod Wi┼ékomierzem w 1435 r. Podobnie by┼éo i w innych dziedzinach dzia┼éalno┼Ťci cz┼éowieka na terenie ziem Litwy Kowie┼äskiej do upadku Polski, jak np. w historii Ko┼Ťcio┼éa katolickiego. Na obszarze Litwy Kowie┼äskiej by┼éa tylko jedna diecezja – ┼╝mudzka, a wschodnia cz─Ö┼Ť─ç jej obszaru nale┼╝a┼éa do diecezji wile┼äskiej; w gronie biskup├│w zasiadaj─ůcych w Senacie biskup ┼╝mudzki zajmowa┼é dopiero dziesi─ůte miejsce, a udzia┼é diecezji w ┼╝yciu Ko┼Ťcio┼éa w przedrozbiorowej Polsce by┼é ma┼éo znacz─ůcy. Na p├│┼║niejszej Litwie Kowie┼äskiej by┼éo zaledwie jedno kolegium jezuickie – w Kro┼╝ach. Nie ukazywa┼éa si─Ö tu prasa ani polska, ani litewska i nie drukowano tu ksi─ů┼╝ek. Ca┼ée istotne ┼╝ycie w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim ogniskowa┼éo si─Ö g┼é├│wnie w polskim Wilnie i na ziemiach dzisiaj bia┼éoruskich.
Uwa┼╝aj─ůc si─Ö za jedynych spadkobierc├│w WKL nacjonali┼Ťci litewscy przyw┼éaszczyli sobie historyczne nazwy „Litwa” i „Litwini” oraz herb WKL – Pogo┼ä, kt├│ry jest obecnie herbem Litwy. Tymczasem Pogo┼ä ma korzenie ruskie. Pogo┼ä zosta┼éa przedstawiona (przypuszczalnie) w 1366 r. jako znak wielkiego ksi─Öcia litewskiego – Olgierda. W 1384 r. Pogo┼ä sta┼éa si─Ö herbem Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego. Tymczasem posta─ç je┼║d┼║ca z uniesionym mieczem pojawia si─Ö sto lat wcze┼Ťniej w kr─Ögu kultury ruskiej na piecz─Öciach Aleksandra Newskiego, zi─Öcia ksi─Öcia po┼éockiego Briaczys┼éawa Wasilkowicza (Wikipedia). Herb Pogoni w┼é─ůczony zostaje do herbu Rzeczypospolitej Obojga Narod├│w. W 1795 r., gdy Imperium Rosyjskie anektowa┼éo Bia┼éoru┼Ť, Pogo┼ä zosta┼éa oficjalnie ustanowiona herbem tego regionu. W latach 1919–1940 i od 1991 r. Pogo┼ä jest herbem pa┼ästwowy Litwy. Jednak wcze┼Ťniej, bo w 1918 r. Pogo┼ä zosta┼éa herbem Bia┼éoruskiej Republiki Ludowej (1918 – 1919), a w 1991 r. jednocze┼Ťnie z Litw─ů herbem niezale┼╝nej Bia┼éorusi (do 1995). Mo┼╝na m├│wi─ç, ┼╝e jest tak┼╝e Pogo┼ä polska, czyli wyst─Öpuj─ůca w Polsce. Pogo┼ä Litewska to starodawny polski herb szlachecki, m.in. Krzywickich, Litwinowicz├│w, ┼üukomskich, Mackiewicz├│w, Niedzielskich, Nowosielskich, Rybickich, Zas┼éawskich. Pogo┼ä jest herbem Pu┼éaw, Siedlec i Bra┼äska oraz wyst─Öpuje w herbach Brzegu Dolnego, Milicza, Ostr├│dy, Trzciela. S─ů wsie Pogo┼ä Gos┼éawicka, Pogo┼ä Lubstowska i Pogo┼ä-Le┼Ťnicz├│wka. Nazw─Ö Pogo┼ä ma cz─Ö┼Ť─ç miasta Sosnowica, cz─Ö┼Ť─ç wsi Niedo┼ä w powiecie sieradzkim i wsi Nowosielec w powiecie ni┼╝a┼äskim. Dziewi─Ötna┼Ťcie polskich klub├│w sportowych, m.in. w Poznaniu, Katowicach, Sosnowcu, Rudzie ┼Ül─ůskiej, Siedlcach, Zdu┼äskiej Woli, we Lwowie (polski klub) ma nazw─Ö Pogo┼ä. Tytu┼é „Pogo┼ä” mia┼é tygodnik polityczno-spo┼éeczny wydawany w Tarnowie w latach 1888-1914. Tak wi─Öc Litwini nie maj─ů monopolu na Pogo┼ä i na pewno mniejsze prawa do niej od Rusin├│w/Bia┼éorusin├│w, jak prawdziwych tw├│rc├│w.
Wed┼éug mnie, jest jeden najwa┼╝niejszy i najbardziej przekonywuj─ůcy dow├│d na to, ┼╝e wsp├│┼éczesna Litwa (Lietuva) nie ma prawa uwa┼╝a─ç si─Ö za jedynego spadkobierc─Ö Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, a kto wie czy poza ma┼éo znacz─ůc─ů przynale┼╝no┼Ťci─ů geograficzn─ů do tego tworu pa┼ästwowego ma prawo w og├│le uwa┼╝a─ç si─Ö za jego wsp├│┼éspadkobierc─Ö. Ot├│┼╝ Marek Jerzy Minakowski (ur. 1972) jest polskim filozofem, historykiem i przede wszystkim wybitnym genealogiem, autorem szeregu publikacji z tej dziedziny. Jak czytamy w Wikipedii, w Internecie opublikowa┼é prac─Ö pt. „Ci wielcy Polacy to nasza rodzina” (od 2009 r. pod nazw─ů „Wielka Genealogia Minakowskiego”), kt├│ra zawiera informacje o prawie 700 tysi─ůcach (stan na kwiecie┼ä 2017) powi─ůzanych ze sob─ů rodzinnie os├│b i jest ci─ůgle rozbudowywana i aktualizowana. Jest tak┼╝e tw├│rc─ů serwisu „Genealogia Potomk├│w Sejmu Wielkiego”, po┼Ťwi─Öconego potomkom pos┼é├│w i senator├│w uczestnicz─ůcych w obradach Sejmu Wielkiego (1788-1792), zawieraj─ůcego dane ponad 125 tysi─Öcy os├│b (stan na kwiecie┼ä 2017). W kwietniu 2006 r. razem z ┼╝on─ů Ann─ů Lebet-Minakowsk─ů i Januszem Janot─ů-Bzowskim zosta┼é wsp├│┼éza┼éo┼╝ycielem Stowarzyszenia Potomk├│w Sejmu Wielkiego i obj─ů┼é funkcj─Ö marsza┼éka, kt├│r─ů pe┼éni┼é przez kilka lat do czasu wyboru Andrzeja Krzy┼╝anowskiego. W pa┼║dzierniku 2008 r. by┼é prelegentem polsko-litewskiej konferencji naukowej z okazji pierwszych obchod├│w ┼Ťwi─Öta pa┼ästwowego Republiki Litewskiej oraz uczestniczy┼é w spotkaniu uczestnik├│w z prezydentem Litwy, Valdasem Adamkusem. Minakowski prowadzi swoj─ů stron─Ö internetow─ů Minakowski.pl. 24 stycznia 2011 r. zamie┼Ťci┼é w niej sw├│j tekst pt. „Smetona-Pi┼ésudski-Komorowski: k┼é├│tnia w rodzinie”, w kt├│rym pisze m.in.: „Gdy dwa lata temu marsza┼éek Sejmu Litewskiego (C. Jursenas), prezydent (V. Adamkus) i premier (A. Kubilius) pytali mnie czy jacy┼Ť potomkowie pos┼é├│w Sejmu Wielkiego ┼╝yj─ů na Litwie, potrafi┼éem im wskaza─ç tylko drobne wyj─ůtki”. Potomkowie ci ┼╝yj─ů dzisiaj g┼é├│wnie w Polsce (np. z rodziny Radziwi┼é┼é├│w - Konstanty by┼é w latach 2015-18 polskim ministrem zdrowia, a obecnie jest wojewod─ů mazowieckim) i sporo poza ni─ů, ale jak widzimy nie na Litwie.
Ten fakt potwierdza dobitnie, ┼╝e wsp├│┼éczesny nar├│d litewski nie ma nic wsp├│lnego z lud┼║mi, kt├│rzy przez wieki rz─ůdzili Wielkim Ksi─Östwem Litewskim, budowali je, bronili na polach bitew i tworzyli jego kultur─Ö, nauk─Ö, literatur─Ö.
Bez ┼╝adnej ┼╝enady tezom nacjonalist├│w litewskich, ┼╝e s─ů jedynymi spadkobiercami Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego podporz─ůdkowane s─ů fakty historyczne, nie cofaj─ůce si─Ö przed grotesk─ů i fars─ů (M. Kosman), co trwa po dzi┼Ť dzie┼ä, tak na Litwie jak i w┼Ťr├│d Litwin├│w na emigracji. Oto trzy spo┼Ťr├│d wielu przyk┼éad├│w: 1. Litwini w Ameryce utrzymywali, ┼╝e dokument unii krewskiej z 1385 r. zosta┼é sfabrykowany przez Polak├│w, 2. W litewskim programie radia ABC Melbourne nadanym 29 maja 1975 r. powiedziano, ┼╝e w 1795 r. mia┼é miejsce rozbi├│r Litwy dokonany przez Rosj─Ö, Prusy i Austri─Ö, czyli z Rzeczypospolitej zrobiono Litw─Ö – w og├│le nie wspomniano Polski, 3. Supreme Committee for Liberation of Lithuania z okazji 600-lecia Litwy w 1987 r. wyda┼é broszur─Ö w j─Özyku angielskim, z kt├│rej wynika, ┼╝e Polska – Polacy nie mieli nic wsp├│lnego z chrztem Litwy, unia polsko-litewska zosta┼éa zawarta dopiero 1569 r., a w latach 1386-1569 Polska by┼éa cz─Ö┼Ťci─ů Litwy.
„Auszra” zacz─Ö┼éa domaga─ç si─Ö przy┼é─ůczenia do nacjonalistycznej Litwy polskiego Wilna, tak┼╝e etnicznie polskiej cz─Ö┼Ťci Suwalszczyzny (Suwa┼éki, August├│w, Sejny) i polskiego Podlasia (sejm litewskiej emigracji, kt├│ry odby┼é si─Ö w dniach 6-8.2.1981, w specjalnej uchwale nazwa┼é Suwalszczyzn─Ö ziemi─ů litewsk─ů anektowan─ů przez Polsk─Ö). Jednocze┼Ťnie nacjonali┼Ťci litewscy przyw┼éaszczyli sobie polskie historyczne postacie. St─ůd np. Tadeusz Ko┼Ťciuszko, Adam Mickiewicz czy Emilia Plater, ba nawet Kopernik (rzekomo zniemczony Prus) s─ů uwa┼╝ani tylko i wy┼é─ůcznie za Litwin├│w w obecnym tego s┼éowa znaczeniu na Litwie. Kiedy polski poeta pochodz─ůcy z Litwy Kowie┼äskiej Czes┼éaw Mi┼éosz w 1980 r. otrzyma┼é literack─ů nagrod─Ö Nobla, Litwini od razu zacz─Öli nazywa─ç go Litwinem, na co zareagowa┼é on m├│wi─ůc: „Istnieje taka legenda, ┼╝e jestem Litwinem, jednak nie jestem Litwinem, a Polakiem” („Kultury” nr 4, Pary┼╝ 1981, str. 96). Z drugiej strony, jak potrzeba dla wzmocnienia antypolskiej propagandy w┼Ťr├│d Litwin├│w, osoby te nazywa si─Ö zaprza┼äcami narodu litewskiego za to, ┼╝e stali si─Ö Polakami, ┼╝e odeszli od j─Özyka i tradycji litewskich, chocia┼╝ nikt z nich przez ca┼ée swoje ┼╝ycie nie mia┼é do czynienia z j─Özykiem i tradycjami litewskimi. Gorzej, pretensje o to ma si─Ö r├│wnie┼╝ do rdzennych Polak├│w, kt├│rzy w swoim ┼╝yciu zas┼éu┼╝yli si─Ö dla ziem litewskich czy Litwin├│w. Ofiar─ů tej antypolskiej nienawi┼Ťci sta┼é si─Ö np. J├│zef Ignacy Kraszewski (1812-1887), autor wspania┼éych ksi─ů┼╝ek z przesz┼éo┼Ťci Litwy, chocia┼╝ wiadomo, ┼╝e rodzina Kraszewskich nie mia┼éy korzeni litewskich. Pochodzi┼éa bowiem z Kraszewa na Mazowszu. Adam Wierci┼äski tak to skwitowa┼é: „Smutny to ┼╝art. I ┼╝enuj─ůcy” (Spory polsko-litewskie „┼üad” 18.3.1990).
Auszrowcy (a za nimi wsp├│┼écze┼Ťni ich ziomkowie), podnosili pod niebiosa rzekom─ů pot─Ög─Ö i chwa┼é─Ö Litwy w okresie poga┼äskim. Tymczasem raczej bez walk Litwini od czas├│w Mendoga po 1363 r. (zaj─Öcie Kijowa) zajmowali bardzo s┼éabo zaludnione, rozdrobnione i zdezorganizowane po d┼éugotrwa┼éej niewoli tatarskiej ziemie ruskie, a nawet po ich zaj─Öciu Litwa pozostawa┼éa nadal pa┼ästwem bez wi─Ökszego znaczenia w Europie – mia┼éa takie znaczenie jak obecna Litwa, a wi─Öc prawie ┼╝adne. A waleczno┼Ť─ç Litwin├│w r├│wnie┼╝ mo┼╝na kwestionowa─ç. Byli dobrzy do ┼éupieskich napadach na przygraniczne wioski polskie czy ruskie, czyli na bezbronn─ů ludno┼Ť─ç. W walkach nie mieli ju┼╝ szcz─Ö┼Ťcia. Starczy wspomnie─ç dwie wielkie kl─Öski Litwin├│w: bitw─Ö nad rzek─ů Straw─ů (dop┼éyw Niemna) ko┼éo ┼╗y┼╝mor├│w 2 lutego 1348 r., kiedy to Litwini (9 tys. ludzi) w bitwie z Zakonem Krzy┼╝ackim (4 tys. ludzi pod dow├│dztwem wielkiego komtura Winrycha von Kniprode) stracili 6000 zabitych, czyli 2/3 ca┼éego stanu wojska, w tym ksi─ů┼╝─ůt Narymunta i Monwida, podczas gdy wojska krzy┼╝ackie straci┼éy zaledwie 60 ludzi, w tym 8 rycerzy zakonnych; oraz bitw─Ö z Tatarami nad Worskl─ů na stepach ukrai┼äskich 12 sierpnia 1399 r., zako┼äczon─ů kompletn─ů rzezi─ů wojsk ksi─Öcia Witolda. Poleg┼éo a┼╝ 74 kniazi├│w litewskich. Witold ledwie uratowa┼é si─Ö z pogromu. Pomoc z Polski zd─ů┼╝y┼éa obsadzi─ç przeprawy na Dnieprze i Tatarzy nie przenikn─Öli na zach├│d. Dlatego, jak pisze Pawe┼é Jasienica (Polska Jagiellon├│w Warszawa 1983): „Witold nies┼éusznie uchodzi za znakomitego wodza. Nad Worskl─ů naiwnie da┼é si─Ö zwodzi─ç Timur Kut┼éukowi pertraktacjami, zostawi┼é mu trzy dni czasu do namys┼éu i doczeka┼é si─Ö nadej┼Ťcia g┼é├│wnych si┼é tatarskich pod wodz─ů strasznego Edygeja, jednego z najwybitniejszych podw┼éadnych Tamerlana. Edygej nadci─ůgn─ů┼é noc─ů, w zupe┼énej ciszy”, kiedy Litwini smacznie sobie spali. Litwini nie okryli si─Ö bohaterstwem tak┼╝e podczas bitwy pod Grunwaldem 15 lipca 1410 r. i przez samego Jagie┼é┼é─Ö zwyci─Östwo Polak├│w nie zosta┼éo wykorzystane do ca┼ékowitego zniszczenia zakonu (Wikipedia), ani w czerwcu 1940 r., kiedy Armia Czerwona odbiera┼éa ich ojczy┼║nie niepodleg┼éo┼Ť─ç. W obronie ojczyzny nie oddali ani jednego strza┼éu! Wida─ç, ┼╝e honor jest im obcy.
Jak si─Ö ma to ci─ůg┼ée krytyczne ocenianie unii polsko-litewskiej 1385 i 1569 r. przez litewskich nacjonalist├│w do podanych fakt├│w przez litewskiego historyka, profesora historii kraj├│w ba┼étyckich i Polski na uniwersytecie w Bonn (Niemcy). Prof. Ivinskis w artykule pt. O stosunkach polsko-litewskich („Tydzie┼ä Polski 27.6.1970, Londyn) napisanym z okazji 400-lecia Unii Lubelskiej napisa┼é m.in.: „…Odpowiedzmy wi─Öc, w du┼╝ym skr├│cie, na zasadnicze pytanie: czy sojusze i unie z Polsk─ů przynios┼éy Litwinom jakie┼Ť korzy┼Ťci?” i stwierdza, ┼╝e przez sam chrzest Litwy z r─ůk w┼éa┼Ťnie polskich, Polska i Litwa pozbawi┼éy sensu istnienia Zakonowi Krzy┼╝ackiemu – najwi─Ökszemu i bardzo niebezpiecznemu wrogowi Litwy. I st─ůd „Pierwsz─ů i niezaprzeczaln─ů korzy┼Ťci─ů by┼éa wsp├│lna walka Litwy i Polski z Krzy┼╝akami w momentach najwi─Ökszego niebezpiecze┼ästwa. Dzi─Öki niej Zakon niemiecki zosta┼é pokonany, a ziemie zamieszka┼ée przez Litwin├│w, w pierwszym rz─Ödzie ┼╗mud┼║, zosta┼éy wyzwolone. R├│wnocze┼Ťnie zapobie┼╝ono utworzeniu przez Zakon Krzy┼╝acki mostu terytorialnego do Liwonii (┼üotwy)”. W okresie polubelskim Polacy pomagali Litwinom (Wielkiemu Ksi─Östwu Litewskiemu) w ich walce z wzrastaj─ůc─ů pot─Ög─ů Moskwy, kt├│ra zacz─Ö┼éa ro┼Ťci─ç pretensje do panowania nad wszystkimi ziemiami ruskimi, w takie ziemie stanowi┼éy 80% powierzchni WKL. Bez pomocy polskiej Wielkie Ksi─Östwo Litewskie ju┼╝ w XVI czy XVII w. zosta┼éo by cz─Ö┼Ťci─ů Rosji. Prof. Ivinskis b─Öd─ůc przy tym temacie zauwa┼╝a, ┼╝e tak┼╝e bez polskiego zwyci─Östwa nad bolszewick─ů Rosj─ů w 1920 r., kt├│r─ů nacjonalistyczna Litwa wspiera┼éa (!), nie by┼éoby tak┼╝e wolnej Litwy, gdyby Polska przegra┼éa bitw─Ö nad Wis┼é─ů.
Przez uni─Ö z Polsk─ů Litwa i Litwini odnie┼Ťli szereg innych wa┼╝nych korzy┼Ťci, o kt├│rych nie wspomnia┼é prof. Ivinskis. Przede wszystkim unia polsko-litewska uratowa┼éa nar├│d litewski przed ca┼ékowit─ů rutenizacj─ů. Przecie┼╝ przed sam─ů uni─ů w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim pod wzgl─Ödem kulturalnym dominuj─ůcy wp┼éyw wywiera┼é ┼╝ywio┼é ruski, j─Özyk starobia┼éoruski by┼é j─Özykiem pa┼ästwowym, a prawos┼éawie zdoby┼éo wyznawc├│w nie tylko w┼Ťr├│d wielu bojar├│w litewskich, ale tak┼╝e w┼Ťr├│d cz┼éonk├│w dynastii panuj─ůcej Giedyminowicz├│w. Sam ksi─ů┼╝─Ö Witold, tak wywy┼╝szany przez wsp├│┼éczesnych Litwin├│w zanim zosta┼é katolikiem po unii z Polsk─ů przeszed┼é na prawos┼éawie i mia┼é na imi─Ö Aleksander. Nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e gdyby nie dosz┼éo do unii polsko-litewskiej, to narodu litewskiego dzisiaj wcale by nie by┼éo. Bo albo by┼éby wyt─Öpiony przez Krzy┼╝ak├│w, albo dobrowolnie powi─Ökszy┼éby liczebnie nar├│d ruski – bia┼éoruski. Drug─ů korzy┼Ťci─ů dla narodu litewskiego z unii polsko-litewskiej by┼éo to, ┼╝e wprowadzi┼éa ona nar├│d litewski do kultury zachodniej, w czym du┼╝─ů rol─Ö odegra┼é polski Ko┼Ťci├│┼é katolicki. Trzeci─ů korzy┼Ťci─ů dla Litwin├│w z unii z Polsk─ů by┼éo to, ┼╝e sta┼éa si─Ö ona prze┼éomowym momentem nie tylko w jej stanowisku prawno-pa┼ästwowym, ale w ca┼éokszta┼écie wewn─Ötrznych warunk├│w ustrojowych, spo┼éeczno-gospodarczych i wyznaniowo-kulturalnych. W chwili zawierania zwi─ůzku z Polsk─ů przedstawia┼éa Litwa obraz kraju rz─ůdzonego na wskro┼Ť absolutystycznie. Wielki ksi─ů┼╝─Ö nie tylko mia┼é w r─Öku pe┼éni─Ö w┼éadzy pa┼ästwowej, ale miesza┼é si─Ö w stosunki prywatne swych poddanych. Czynnik spo┼éeczny pozbawiony by┼é samodzielnego znaczenia. Warstwa rycerska bojar├│w, d┼║wigaj─ůc szereg obowi─ůzk├│w nie posiada┼éa pe┼énych praw do zajmowanej ziemi ani swobody normowania stosunk├│w rodzinnych. Pod wzgl─Ödem terytorialnym przedstawia┼éa Litwa istn─ů mozaik─Ö. Obok Litwy w┼éa┼Ťciwej, obejmuj─ůcej etnograficzne terytorium Litwy (by┼éo to zaledwie 7% og├│lnego obszaru Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego pod koniec XIV w.!) oraz cz─Ö┼Ťci wcze┼Ťniej wcielonych ziem ruskich (Ru┼Ť Czarna), istnia┼éy tak zwane aneksa, to jest ksi─Östwa ruskie, lu┼║nie zwi─ůzane z reszt─ů pa┼ästwa, kt├│re nie podlegaj─ůc bezpo┼Ťrednio w┼éadzy wielkoksi─ů┼╝─Öcej, mia┼éy swych odr─Öbnych w┼éadc├│w oraz odr─Öbny ustr├│j (nale┼╝a┼éy tu ksi─Östwa: witebskie, po┼éockie, smole┼äskie, wo┼éy┼äskie, brac┼éawskie, kijowskie i siewiersko-czernichowskie. Unia z Polsk─ů otwar┼éa na Litwie wrota recepcji polskich urz─ůdze┼ä ustrojowych oraz wp┼éyw├│w kulturalnych (w miejsce ruskich). Recepcja ta stanowi┼éa w du┼╝ej mierze rezultat ┼Ťwiadomej dzia┼éalno┼Ťci dynastii jagiello┼äskiej, kt├│ry zmierza┼éa konsekwentnie do przetworzenia stosunk├│w litewskich na wz├│r polski i to bez nacisku ze strony polskiej. Bojarzy litewscy otrzymali w szeregu przywilej├│w (1387, 1413, 1432-44, 1447) zasadnicze prawa, kt├│re przys┼éugiwa┼éy w tym czasie szlachcie polskiej: pe┼éne w┼éadztwo nad posiadan─ů ziemi─ů, zwolnienie od g┼é├│wnych danin i robocizn, zabezpieczenie swob├│d osobistych, ulepszenie na wz├│r polski s─ůdownictwa, prawo zasiadania w radzie ksi─ů┼╝─Öcej i do piastowania urz─Öd├│w. Ostatecznego przeszczepienia ustroju polskiego dokona┼é kr├│l Zygmunt August – ostatni z dynastii jagiello┼äskiej, kt├│ry wprowadzi┼é na Litw─Ö s─ůdy ziemskie, zorganizowa┼é na polsk─ů mod┼é─Ö parlamentaryzm, tworz─ůc sejmiki, tron litewski z dziedzicznego przekszta┼éci┼é na elekcyjny (1564). W rezultacie warstwa podleg┼éych bezwzgl─Ödnie W. Ksi─Öciu bojar├│w przekszta┼éci┼éa si─Ö w zamkni─Öty stan szlachecki, wyposa┼╝ony w odr─Öbne przywileje i samodzielne w stosunku do korony kr├│lewskiej stanowisko. W ewolucji tej wzi─Ö┼éa r├│wnie┼╝ szlachta polska, dopuszczaj─ůc bojar├│w do swych herb├│w (adopcja horodelska). R├│wnolegle z wyemancypowaniem si─Ö warstwy bojarskiej nast─ůpi┼é upadek samodzielnego znaczenia ksi─ů┼╝─ůt dzielnicowych (kniazi├│w), kt├│rzy z odr─Öbnych w┼éadc├│w przekszta┼écili si─Ö w przoduj─ůc─ů warstw─Ö spo┼éeczn─ů, terytorium za┼Ť Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego zosta┼éo zjednoczone pod wsp├│ln─ů w┼éadz─ů panuj─ůcego i podzielone na wz├│r polski, na wojew├│dztwa i kasztelanie. Na skutek tych przemian wytworzy┼éo si─Ö pot─Ö┼╝ne mo┼╝now┼éadztwo litewsko-ruskie, kt├│re zdobywszy silny wp┼éyw na rz─ůdy, strzeg┼éo odr─Öbno┼Ťci i do ostatniej chwili sprzeciwia┼éo si─Ö zawarciu unii (lubelskiej 1569), pragn─ůc uratowa─ç przynajmniej g┼é├│wn─ů domen─Ö swych wp┼éyw├│w – odr─Öbny sejm litewski. W ustr├│j wsi wielkolitewskiej gruntowne zmiany wnios┼éa dokonana przez Zygmunta Augusta i kr├│low─ů Bon─Ö w dobrach wielkoksi─ů┼╝─Öcych t.zw. pomiara w┼é├│czna. By┼éo to wprowadzenie do gospodarstwa agrarnego litewskiego zasadniczych element├│w, kt├│re do ustroju wsi polskiej wnios┼éa kolonizacja na prawie niemieckim oraz wytworzenie si─Ö gospodarstwa folwarcznego. Jednostk─ů gospodarcz─ů sta┼éa si─Ö w┼é├│ka, odpowiadaj─ůca w zasadzie polskiemu ┼éanowi. Miejsce dzikiej gospodarki od┼éogowej zaj─Ö┼éa tr├│jpol├│wka (jare, ozime i ug├│r). Przeprowadzono komasacj─Ö grunt├│w, zwi─ůzan─ů z przekszta┼éceniem istniej─ůcych dot─ůd osad i tworzeniem wsi na mod┼é─Ö polsk─ů, zaj─Öcia ludno┼Ťci wiejskiej zosta┼éy ujednostajnione, ci─Ö┼╝ary wyr├│wnane i dok┼éadnie okre┼Ťlone w robociznach i czynszach (Litwa „Encyklopedia Gutenberga” Warszawa 1933).
Prof. Ivinskis doda┼é jedn─ů bardzo wa┼╝n─ů uwag─Ö zwi─ůzan─ů z bitw─ů pod Grunwaldem w 1410 r., w kt├│rej Krzy┼╝acy ponie┼Ťli straszn─ů kl─Ösk─Ö, i kt├│ra ostatecznie zachwia┼éa pot─Ög─ů Pa┼ästwa Krzy┼╝ackiego. Pisze: „St─ůd zrozumia┼ée jest czemu Krzy┼╝acy wszelkimi sposobami starali si─Ö rozbi─ç wsp├│lnot─Ö (polsko-litewsk─ů), czemu cesarz Zygmunt Luksemburczyk kilkakrotnie wyst─Öpowa┼é z planami nadania Witoldowi kr├│lewskiej korony. Niezgoda partner├│w, ich brak wsp├│┼édzia┼éania, by┼éby bardzo korzystny dla Zakonu, kt├│ry wyst─Öpowa┼éby w├│wczas jako „tertius gaudens”. Witold w 1429 r. po┼éasi┼é si─Ö na koron─Ö od cesarza. „Dzie┼ä koronacji zosta┼é wyznaczony na (8 IX 1429, jednak┼╝e wioz─ůcy koron─Ö wys┼éannicy cesarza Zygmunta nie dotarli na Litw─Ö. Zatrzymali ich Polacy, kt├│rzy odebrali pos┼éom cesarskim kompromituj─ůce papiery z nawo┼éywaniem przewrotnego Luksemburczyka do utworzenia antypolskiej ligi z udzia┼éem Niemiec” (J. Ochma┼äski). Gdyby koronacja si─Ö uda┼éa i Witold zerwa┼é uni─Ö z Polsk─ů, niechybnie dzisiaj nie by┼éoby Litwy i Litwin├│w, kt├│rzy podzieliliby los Prus├│w. I temu warcho┼éowi, dzia┼éaj─ůcego ostatecznie na szkod─Ö Litwy i narodu litewskiego nacjonalistyczny rz─ůd litewski nada┼é w 1930 r. Witoldowi przydomek „Wielki”. Tylko dlatego, ┼╝e chcia┼é zerwa─ç uni─Ö z Polsk─ů. A ┼╝e by┼é to czyn szkodliwy tak┼╝e dla Litwy i Litwin├│w – nie mia┼éo to dla zaczadzonego polako┼╝erstwem Smetony ┼╝adnego znaczenia. Bo wiedzia┼é, ┼╝e ciemny lud to kupi.
Jak si─Ö to m├│wi, wszystko ma swoje plusy i minusy. Litwini, ignoruj─ůc wielkie korzy┼Ťci jakie unia przynios┼éa Litwie i narodowi litewskiemu, eksponuj─ů dzisiaj tylko ujemne dla siebie skutki unii polsko-litewskiej. Tymczasem polska historiografia prawie ca┼ékowicie pomija, wr─Öcz ignoruje co z┼éego dla Polski i narodu polskiego przynios┼éa unia z Litwinami. Trudno spekulowa─ç co by by┼éo, gdyby unii polsko-litewskiej nie by┼éo. Ka┼╝dy historyk musi zgodzi─ç si─Ö z tym, ┼╝e unia tak┼╝e i Polsce przynios┼éa wiele korzy┼Ťci. Ale obok tych korzy┼Ťci by┼éo i z┼éo – minusy unii z Litwinami, kt├│re w ostatecznym rozrachunku zapewne bior─ů g├│r─Ö nad korzy┼Ťciami. Przekonuj─ůco o tym pisze Pawe┼é Jasienica w Polsce Jagiellon├│w (Warszawa 1983). Pisze on, ┼╝e kr├│l Polski nie by┼é kr├│lem malowanym. Kr├│l polski „by┼é w┼éa┼Ťcicielem d├│br koronnych, szafarzem dostoje┼ästw, najwy┼╝szym s─Ödzi─ů, a przede wszystkim niezaprzeczalnym kierownikiem polityki wewn─Ötrznej i zagranicznej, nie tylko prze┼éo┼╝onym, ale i rzeczywistym dow├│dc─ů ca┼éej armii… Tak kluczowe stanowisko Polacy oddali we w┼éadanie Litwinowi…”. Tymczasem „Jagie┼é┼éo ani na jot─Ö Litwinem by─ç nie przesta┼é. S┼éu┼╝y┼é swej ojczy┼║nie, wspieraj─ůc j─ů polskimi si┼éami”. Bowiem „z punktu widzenia Jagie┼é┼éy, „prze┼é─ůczenie” Litwy do Polski oznacza┼éo wci─ůgni─Öcie tej ostatniej do walki ze wszystkimi wrogami Wielkiego Ksi─Östwa (Litewskiego”. I „Jak celnie zauwa┼╝y┼é (prof. Henryk) Paszkiewicz, Jagie┼é┼éo (przez ca┼ée swe trwaj─ůce 48 lat panowanie w Krakowie) pragn─ů┼é zaszczepi─ç Polakom przekonanie, ┼╝e walcz─ůc gdzie┼Ť daleko na wschodzie – broni─ů Wis┼éy” (Dzisiaj jest podobnie; wmawia si─Ö Polakom, ┼╝e wspieraj─ůc Litw─Ö i Ukrain─Ö w ich problemach z Rosj─ů – bronimy Wis┼éy). Gorzej, maj─ůc na uwadze tylko i wy┼é─ůcznie dobro Litwy ┼Ťwiadomie dzia┼éa┼é na szkod─Ö Polski. Najjaskrawszym tego przyk┼éadem by┼éy prowadzone podczas jego panowania wojny z Zakonem Krzy┼╝ackim. Wojska polsko-litewsko-ruskie 15 lipca 1410 r. odnios┼éy niebywa┼ée zwyci─Östwo nad Zakonem Krzy┼╝ackim w bitwie pod Grunwaldem – odwiecznym wrogiem Litwin├│w i Polak├│w. Jednak po tym zwyci─Östwie Jagie┼é┼éo nie poszed┼é na Malbork, aby doszcz─Ötnie zniszczy─ç Zakon. Bowiem „Nale┼╝yte wyzyskanie Grunwaldu radykalnie, do g┼é─Öbi zmieni┼éoby sytuacj─Ö na korzy┼Ť─ç Polski, lecz nie Litwy… Tylko zachowanie jakiej┼Ť r├│wnowagi mog┼éo uchroni─ç Litw─Ö od znalezienia si─Ö na ┼éasce i nie┼éasce Korony (Polski)… Ocalenie (przez Jagie┼é┼é─Ö) szcz─ůtka pa┼ästwa krzy┼╝ackiego mog┼éo si─Ö przyczyni─ç do utrzymania r├│wnowagi politycznej. Os┼éabiony (krzy┼╝acki) Malbork m├│g┼é si─Ö sta─ç dla Litwy ju┼╝ nie ┼Ťmiertelnym wrogiem, lecz partnerem”. I tak post─ůpi┼é Jagie┼é┼éo – na szkod─Ö Polski i narodu polskiego zawar┼é rozejm z Krzy┼╝akami. I zadba┼é o to, aby z pokoju toru┼äskiego zawartego z nimi 1 II 1411 r. korzy┼Ťci odnios┼éa tylko Litwa. W konkluzji Jasienica pisze: „Korona kr├│lewska, czyli prawo prowadzenia polityki i rozkazywania wojsku, to by┼éa olbrzymia cena zap┼éacona przez Polsk─Ö za uni─Ö, wa┼╝niejsza od szelskich obietnic „przy┼é─ůczenia” Litwy do Polski. Nie mo┼╝na moralnie pot─Öpia─ç Jagie┼é┼éy za jego litewski patriotyzm, ale trudno nie przyzna─ç, ┼╝e grubo przem─Ödrkowa┼é – marnuj─ůc szanse Korony beznadziejnie pogr─ů┼╝y┼é i Litw─Ö”.
Wszyscy kr├│lowie Polski z dynastii Jagiello┼äskiej dbali wi─Öcej o dobro Litwy kosztem Polski. O to, aby Litwa by┼éa bezpieczniejsza od Polski, a tym samy silniejsza dba┼é tak┼╝e kr├│l Kazimierz Jagiello┼äczyk. Najgorsze to to, ┼╝e Polacy – jak to Polacy (tak post─Öpuj─ů po dzi┼Ť dzie┼ä ze swoimi s─ůsiadami, poza Rosj─ů) zawsze oddawali pola s─ůsiadom, nawet wtedy, kiedy wcale nie musieli i nie musz─ů. I tak, chocia┼╝ zgodnie z uni─ů polsko-litewsk─ů z 1385 r. i dokumentem wystawionym przez Jagie┼é┼é─Ö w Horodle w roku 1413 Wielkie Ksi─Östwo Litewskie mia┼éo by─ç w┼é─ůczone do Polski, to w 1446 r. wielmo┼╝e litewscy na zje┼║dzie z panami polskimi na zjazdach w Parczewie i Brze┼Ťciu uzyskali od Polak├│w zgod─Ö na to, ┼╝e Wielkie Ksi─Östwo Litewskie na zawsze ma by─ç wyodr─Öbnione od Kr├│lestwa Polskiego, chocia┼╝ pozostaje w unii z Polsk─ů. O to zadba┼é Kazimierz Jagiello┼äczyk obrany w 1440 r. wielkim ksi─Öciem. Zdawa┼é sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e „…Wypuszczenie Polski z r─ůk (Jagiellon├│w) nie le┼╝a┼éo w interesie tego rodu, kt├│ry odchodz─ůc z Krakowa tym samym zdegradowa┼éby si─Ö w spos├│b dotkliwy. Przecie to korona polska, a nie mitra litewska zapewni┼éa Jagiellonom poczesne miejsce w Europie” (P. Jasienica). Przez ca┼éy sw├│j d┼éugi okres panowania na tronie polskim (45 lat), tak jak Jagie┼é┼éo dba┼é przede wszystkim o dobro Litwy kosztem Polski. W 1446 r. wystawi┼é dokument, w kt├│rym Polsk─Ö i Litw─Ö traktuje jako dwa r├│wnorz─Ödne pa┼ästw, a zaraz po wst─ůpieniu na tron polski w 1447 r. rozszerzy┼é swobody osobiste i prawa maj─ůtkowe bojar├│w, przyrzek┼é nadawanie urz─Öd├│w na Litwie tylko mieszka┼äcom Wielkiego Ksi─Östwa oraz utrzymanie Wielkiego Ksi─Östwa w granicach Witoldowych wraz z Podolem i Wo┼éyniem, kt├│re to ziemie by┼éy przedmiotem sporu z Polsk─ů. Podczas wojny trzynastoletniej z Zakonem Krzy┼╝ackim (1454-66) zamiast zniszczy─ç doszcz─Ötnie pa┼ästwo krzy┼╝ackie, w ko┼äcowym okresie wojny zamiast d─ů┼╝y─ç do tego, wi─Öcej dba┼é o osadzenie swego syna na tronie czeskim. P├│┼║niej swoimi sojuszami ze szlacht─ů doprowadzi┼é do du┼╝ego upadku mieszcza┼ästwa i miast polskich. By┼é wielkim budowniczym szlacheckiej Polski, co na dobre Polsce nie wszy┼éo.
Pawe┼é Jasienica zwraca uwag─Ö na jeszcze dwie inne szkodliwe dla Polski sprawy wynik┼ée przez zawarcie unii z Litw─ů. Pisze: Unia Polski z Litw─ů „tak bardzo podnios┼éa autorytet Krakowa i otwar┼éa przed nim widoki naprawd─Ö mocarstwowe. Wolno przypuszcza─ç, ┼╝e w┼éa┼Ťnie ten nag┼éy awans zaniepokoi┼é s─ůsiad├│w Polski i zacz─ů┼é ich sk┼éania─ç do pomys┼é├│w ca┼ékiem bezwzgl─Ödnych. Teorie r├│wnowagi politycznej zacz─Öto spisywa─ç dosy─ç p├│┼║no, lecz w praktyce uznawano je od niepami─Ötnych czas├│w. Kto zbyt szybko r├│s┼é w pot─Ög─Ö, ten poniek─ůd automatycznie nara┼╝a┼é si─Ö na solidarn─ů wrogo┼Ť─ç s─ůsiad├│w. Obszar monarchii jagiello┼äskiej by┼é ogromny, zasoby materialne r├│wnie┼╝, mo┼╝na wi─Öc by┼éo spodziewa─ç si─Ö wyro┼Ťni─Öcia imperium, kt├│re by si┼é─ů faktu politycznego zdegradowa┼éo pa┼ästwa przyleg┼ée (wielkie imperium rosyjskie zdegradowa┼éo wszystkie pa┼ästwa z kt├│rymi s─ůsiadowa┼éo – M.K.). Z takich prawdopodobnie rozwa┼╝a┼ä zrodzi┼é si─Ö projekt (pierwszego rozbioru Polski) przedstawiony…” Krzy┼╝akom w 1392 r.
„A┼╝ do czas├│w unii Polska by┼éa normalnym, przeci─Ötnym krajem europejskim. Zadania, jakie przed ni─ů sta┼éy, rozwi─ůzywa┼éa wcale nie najgorzej, a zwa┼╝ywszy na ci─Ö┼╝kie okoliczno┼Ťci, mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e nawet dobrze. Mia┼éa widoki na dalszy rozw├│j i ograniczone sukcesy, polegaj─ůce na odzyskaniu tego, co jej zabrano. Mog┼éa zosta─ç zwyk┼éym pa┼ästwem jednego narodu, jakich sporo na kontynencie. Zawar┼észy uni─Ö, do sp├│┼éki z Litwinami oraz licznymi Rusinami stworzy┼éa problematyk─Ö, kt├│rej w og├│le nigdy i nigdzie przedtem nie by┼éo (wewn─ůtrz wsp├│lnego pa┼ästwa przebiega┼éy granice wiar i kultur). Nie istnia┼éy ┼╝adne precedensy, nikt nie umia┼é, ba! – nie pr├│bowa┼é rozwi─ůzywa─ç zagadnie┼ä tak rozleg┼éych i zawi┼éych, nie mia┼é po temu okazji. A wszystko to stan─Ö┼éo przed ├│wczesnymi politykami nagle, bez wst─Öp├│w, przygotowa┼ä i stopniowego wdra┼╝ania si─Ö w robot─Ö. Wydaje si─Ö, ┼╝e mnogo┼Ť─ç i rozmiary zada┼ä do rozwik┼éania, a tak┼╝e nag┼éo┼Ť─ç dokonanej przemiany s─ů g┼é├│wnymi cechami stworzonego przez uni─Ö uk┼éadu stosunk├│w. One te┼╝ t┼éumacz─ů przysz┼é─ů kl─Ösk─Ö wsp├│lnego dzie┼éa, kt├│re okaza┼éo si─Ö nie na miar─Ö si┼é ludzkich”. Je┼Ťli unia polsko-litewska przetrwa┼éa a┼╝ 400 lat – do 1795 r., tj. do likwidacji pa┼ästwa polskiego przez Rosj─Ö, Austri─Ö i Prusy, to tylko dlatego, ┼╝e litewsko-ruskie mo┼╝now┼éadztwo, szlachta i mieszcza┼ästwo DOBROWOLNIE spolonizowa┼éo si─Ö. Z rdzennymi Polakami ┼é─ůczy┼é ich j─Özyk i kultura polska oraz polska religia, czyli polski katolicyzm.
Jak pisze Jasienica, po unii z Litw─ů Polska musia┼éa si─Ö dzieli─ç z Litw─ů wszystkim co mia┼éa. Wynik by┼é taki, ┼╝e Polska – Polacy budowali Litw─Ö kosztem Polski i narodu polskiego. „Zamiast obs┼éugiwa─ç tylko wcale niema┼ée zapotrzebowania ziem Korony, Akademia (Krakowska) musia┼éa sprosta─ç ┼╝─ůdaniom id─ůcym ze wschodniej po┼éaci kraju”. Na ziemie zacofanego pod ka┼╝dym wzgl─Ödem Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego przez czterysta lat sprowadzano polskich urz─Ödnik├│w, duchownych, uczonych, wojskowych, architekt├│w, technik├│w, r├│┼╝nych majstr├│w, kupc├│w, kt├│rzy z korzy┼Ťci─ů mogli by s┼éu┼╝y─ç Polsce i j─ů jeszcze bardziej rozwija─ç. A dzisiaj nacjonali┼Ťci litewscy twierdz─ů, ┼╝e Polska kolonizowa┼éa i wyzyskiwa┼éa Litw─Ö.
Do tych trzech uwag Jasienicy (spo┼Ťr├│d wielu innych) nale┼╝y wzi─ů─ç pod uwag─Ö tak┼╝e i to, ┼╝e od kr├│la Kazimierza Wielkiego do bitwy pod Grunwaldem (1343-1409) Polska mia┼éa 66 lat pokoju z Zakonem Krzy┼╝ackim. Kto mo┼╝e przekonywuj─ůco twierdzi─ç, ┼╝e ten pok├│j nie trwa┼é by d┼éu┼╝ej czy nawet zawsze. Bowiem Polska za panowania Kazimierza Wielkiego sta┼éa si─Ö znacz─ůcym pa┼ästwem w ┼Ťrodkowej Europie – nie by┼éa jak─ů┼Ť tam poga┼äsk─ů i bez znaczenia w Europie Litw─ů. Powt├│rzmy: celem unii Polski z Litw─ů mia┼éo by─ç wsp├│lne pokonanie Zakonu Krzy┼╝ackiego, kt├│ry zagra┼╝a┼é obu pa┼ästwom. Tymczasem kr├│l W┼éadys┼éaw Jagie┼é┼éo d─ů┼╝─ůc do utrwalenia panowania dynastii jagiello┼äskiej w Polsce doprowadzi┼é do niewykorzystania wielkiego zwyci─Östwa polsko-litewskiego nad Krzy┼╝akami w bitwie pod Grunwaldem 15 VII 1410 r., co doprowadzi┼éo do dalszego utrzymania si─Ö Pa┼ästwa Krzy┼╝ackiego. Obawia┼é si─Ö, ┼╝e jak Pa┼ästwo Krzy┼╝ackie ulegnie likwidacji, to Polska zerwie uni─Ö z Litw─ů (czyli docenia┼é znaczenie dla Litwy unii z Polsk─ů!). Gdyby w 1410 r. uleg┼éo likwidacji Pa┼ästwo Krzy┼╝ackie nigdy nie powsta┼éoby pa┼ästwo pruskie (formalnie w latach 1525/1657), kt├│re przez kilka wiek├│w i do 1945 r. by┼éo najwi─Ökszym wrogiem Polski i narodu polskiego. Bez w─ůtpienia Litwa wpl─ůta┼éa Polsk─Ö w permanentny konflikt z Rosj─ů, kt├│ra od czas├│w Iwana III Srogiego (panowa┼é 1462-1505), kt├│ry jako pierwszy w┼éadca moskiewski u┼╝ywa┼é tytu┼éu „samodzier┼╝cy (cara) ca┼éej Rusi” i przyst─ůpi┼é do „zbierania ziem ruskich”. A jak wiemy, ponad 90% obszaru Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego stanowi┼éy ziemie ruskie. Polska by┼éa wi─Öc zmuszona broni─ç litewsk─ů Ru┼Ť przed Moskw─ů. Wiele, wiele tysi─Öcy litr├│w krwi polskiej zosta┼éo przelanej w obronie tego, co nie by┼éo przecie┼╝ litewskie i wcze┼Ťniej czy p├│┼║niej Litwa i tak utraci┼éa by te ziemie, jak nie na rzecz Rosji to niepodleg┼éego pa┼ästwa bia┼éoruskiego, kt├│re dzisiaj istnieje na ziemiach dawnego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego i jest ponad trzy raz obszarowo i ludno┼Ťciowo wi─Öksze od Litwy (i w┼éa┼Ťnie Bia┼éorusini obok Polak├│w s─ů prawdziwymi dziedzicami spu┼Ťcizny po WKL, bo udzia┼é etnicznych Litwin├│w w jego dziejach by┼é bardzo minimalny). Nasz udzia┼é w tych wojnach uczyni┼é z Rosji drugiego dla Polski ┼Ťmiertelnego wroga, kt├│ry ostatecznie wraz z Prusami i Austri─ů doprowadzi┼é do rozbior├│w Polski i do wprost niewyobra┼╝alnej tragedii Polak├│w w latach 1772 – 1945. Utracili┼Ťmy nie tylko Wilno, kt├│re by┼éo czwartym (po Warszawie, Krakowie i Lwowie) najwa┼╝niejszym miastem w historii Polski, ale tak┼╝e Lw├│w, kt├│ry do Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego nigdy nie nale┼╝a┼é. Na koniec – ostatecznym efektem unii Polski z Litw─ů sta┼éa si─Ö w latach 1918-45 bezprzyk┼éadna w historii cywilizowanej Europy zag┼éada Polski i polsko┼Ťci na tzw. Kresach i powstanie w 1918 r. nacjonalistycznej – wyj─ůtkowo skrajnie antypolskiej Litwy, trwaj─ůcej po dzi┼Ť dzie┼ä! Na pewno zasadnym staje si─Ö pytanie: czy warto by┼éo wchodzi─ç w uni─Ö z Litw─ů i ratowa─ç Litwin├│w przed ich zag┼éad─ů, kt├│rym powinni zaj─ů─ç si─Ö wreszcie polscy historycy, dostrzegaj─ůcy do dzisiaj tylko w─ůtpliwe dla Polski w ostatecznym rozrachunku korzy┼Ťci z tej unii – tumani─ů nas wielko┼Ťci─ů (na s┼éomianych nogach!) Polski Jagiello┼äskiej. Jak┼╝e to trafnie uj─ů┼é Micha┼é K. Pawlikowski tytu┼éem swego artyku┼éu pt. Jadwiga p┼éaci alinemta („Wiadomo┼Ťci” nr 989, Londyn 1965). Tak, dzisiaj my Polacy, kt├│rzy uratowali┼Ťmy nar├│d litewski i sam─ů Litw─Ö przed zag┼éad─ů z r─ůk albo krzy┼╝ackich, albo rosyjskich, p┼éacimy alimenta za uni─Ö z Litwinami.
Obok Polak├│w odrzucaj─ůcych bezpodstawne zaw┼éaszczanie przez Litwin├│w historii Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego polegaj─ůce na zacieraniu wszelkiej r├│┼╝nicy mi─Ödzy Litw─ů etnograficzn─ů a WKL, przeciwko temu protestowali i protestuj─ů g┼éo┼Ťno tak┼╝e Bia┼éorusini. Historiografia bia┼éoruska proponuje zupe┼énie inn─ů interpretacj─Ö przesz┼éo┼Ťci Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego. W Wikipedii czytamy, ┼╝e dzia┼éacze bia┼éoruskiego ruchu narodowego nie bez pewnych podstaw uwa┼╝aj─ů Wielkie Ksi─Östwo Litewskie za pa┼ästwo protobia┼éoruskie, w istocie b─Öd─ůce przodkiem wsp├│┼éczesnego pa┼ästwa bia┼éoruskiego. Wysuwaj─ů pogl─ůd, ┼╝e na prze┼éomie XIX i XX wieku Nowolitwini (tak nazywaj─ů wsp├│┼éczesnych Litwin├│w), w spos├│b arbitralny i nieuprawniony zaw┼éaszczyli sobie „litewsko┼Ť─ç” i w ten spos├│b utrudnili formowanie si─Ö bia┼éoruskiego pr─ůdu niepodleg┼éo┼Ťciowego. Pewni historycy bia┼éoruscy uwa┼╝aj─ů, ┼╝e ju┼╝ Wielkie Ksi─Östwo za panowania Witolda mo┼╝na traktowa─ç jako zupe┼énie bia┼éoruskie, bo by┼éo zdominowane pod ka┼╝dym wzgl─Ödem przez element bia┼éoruski. A ┼╝e „Bia┼éorusini to jeden ze szczep├│w ruskich, wi─Öc by┼éo pa┼ästwem Zachodniej Rusi” (Litwa „Kultura” Pary┼╝ Nr 5/1974).
Na bezprawnym i niczym nie uzasadnionym przej─Öciu przez auszrowc├│w dziej├│w, pa┼ästwowo┼Ťci i kultury Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego nie ko┼äczy┼é si─Ö program nacjonalist├│w litewskich wobec Polski i Polak├│w. Nacjonali┼Ťci litewscy wyci─ůgn─Öli tak┼╝e r─Ök─Ö do ┼Ťmiertelnych wrog├│w Polak├│w – Rosjan i w specjalnie zredagowanym memoriale zaoferowali im moralne zespolenie z Rosj─ů (wydawca „Auszry” Jan/Jonas Sliupas), ┼╝eby doprowadzi─ç do takiego moralnego upadku Polski, aby nie by┼éa niczym godnym szacunku, zar├│wno we w┼éasnych oczach, jak i zagranic─ů (J. Ochma┼äski). W memoriale obiecywali Rosji r├│wnie┼╝ wyt─Öpienie w ci─ůgu kilkunastu lat ┼Ťlad├│w polsko┼Ťci na Litwie. Jak pisze Piotr ┼üossowski, „Auszra” uformowa┼éa prawie w stu procentach aktualne po dzi┼Ť dzie┼ä (a wi─Öc od ponad 135 lat!) u Litwin├│w argumenty i postaw─Ö Litwy i Litwin├│w do Polski, Polak├│w i wszystkiego co polskie, skrajnie antypolskiej wsp├│lnej historii polsko-litewskiej, granicy polsko-litewskiej (Litwini ci─ůgle licz─ů na przy┼é─ůczenie do Litwy polskiej Suwalszczyzny) i polityki w┼éadz litewskich do Polak├│w najpierw na Litwie Kowie┼äskiej (1918-40), a po 1945 r. tak┼╝e w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. W okresie mi─Ödzywojennym ta skrajnie antypolska postawa Litwin├│w spowodowa┼éa „Konflikt tak ostry i zawzi─Öty, i┼╝ budzi┼é wr─Öcz zdumienie postronnych obserwator├│w. By┼é w niespokojnej Europie zjawiskiem wyj─ůtkowy, stanowi┼é zarzewie ci─ůg┼éego niebezpiecze┼ästwa” (L├ęon No├źl). Ta zoologiczna nienawi┼Ť─ç Litwin├│w do Polak├│w sprawi┼éa, ┼╝e w okresie zaledwie 40 lat znikn─Ö┼éa na Litwie Kowie┼äskiej mieszkaj─ůca tu setki lat 200-tysi─Öczna mniejszo┼Ť─ç polska.
Wybitny poeta polski, laureat literackiej nagrody Nobla (1980), rodem z Litwy Kowie┼äskiej, Czes┼éaw Mi┼éosz (1911 – 2004) tak skomentowa┼é zachowanie si─Ö auszrowc├│w i nacjonalist├│w litewskich: „Dawna Litwa nie chcia┼éa nikogo nawraca─ç na sw├│j j─Özyk i wiar─Ö, ta nowa wyznaczy┼éa sobie misj─Ö depolonizacji, pos┼éuguj─ůc si─Ö argumentem, ┼╝e przecie┼╝ to wszystko Litwini, tylko nie u┼Ťwiadomieni”, kt├│rych, jak potrzeba to nawet brutaln─ů si┼é─ů, nale┼╝y przywr├│ci─ç narodowi litewskiemu.
Bez psychiatry i psychologa nikt nie zrozumie zachowania si─Ö nacjonalist├│w litewskich tak dnia wczorajszego jak i dzisiejszego. Na przyk┼éad wypowiedzieli i prowadz─ů bez przerwy od 135 lat bezpardonow─ů walk─Ö z j─Özykiem polskim na Litwie w┼Ťr├│d Polak├│w i og├│┼éu Litwin├│w. Tymczasem bardzo wielu Litwin├│w spo┼Ťr├│d inteligencji zna┼éo lub zna j─Özyk polski. Tak┼╝e niekt├│rzy nacjonalistyczni politycy litewscy, jak na przyk┼éad znany polako┼╝erca Vytautas Landsbergis - g┼éowa Pa┼ästwa Litewskiego w latach 1990–1992, czy prezydent Litwy w latach 2009-19 Dalia Grybauskaitė. Tylko litewski arcybiskup wile┼äski w latach 1991-2013, kard. Audrys Backis nie chcia┼é si─Ö nauczy─ç j─Özyka polskiego, chocia┼╝ po┼éow─Ö wiernych w jego diecezji stanowili Polacy. M├│wi to wiele o jego i po dzi┼Ť dzie┼ä Ko┼Ťcio┼éa litewskiego antypolskim, a wi─Öc rasistowskim nastawieniu do Polak├│w i polskich katolik├│w, co potwierdzi┼éo wiele zaistnia┼éych fakt├│w!
Tak┼╝e w sferze politycznej (nawet litewska nazwa ich parlamentu – Seimas jest zapo┼╝yczona z j─Özyka polskiego, chocia┼╝ wymieciono ze s┼éownika j─Özyka litewskiego kilka tysi─Öcy polonizm├│w; pozosta┼éo 500, bo nie wiedziano jak pozby─ç si─Ö tych wyraz├│w), kulturalnej i naukowej (historia) czerpano z dorobku polskiego. Mieczys┼éaw Jackiewicz pisze: “Nawet m┼éodolitewski ruch narodowowyzwole┼äczy i kulturalny w ko┼äcu XIX wieku, kt├│ry w swoim programie zdecydowanie odrzuci┼é tradycje polsko-litewskiej unii i nawo┼éywa┼é Litwin├│w do walki o wyzwolenie narodowe bez udzia┼éu Polak├│w, czerpa┼é z romantyzmu polskiego tre┼Ťci ideowe do kszta┼étowania litewskiej dumy narodowej…”.
Zgorszeni polako┼╝erstem auszrowc├│w „Litwini m├│wi─ůcy po polsku zacz─Öli kwestionowa─ç autentyczno┼Ť─ç litewskiego ruchu odrodzeniowego, traktuj─ůc go jako perfidn─ů intryg─Ö rosyjskiego rz─ůdu. Uwa┼╝aj─ůc si─Ö za prawdziwych Litwin├│w, odmawiali oni prawa do tej nazwy elementom „warcholskim” i stworzyli dla nich now─ů nazw─Ö „litwoman├│w”. Podczas tworzenia pa┼ästwa litewskiego przez Niemc├│w pod koniec I wojny ┼Ťwiatowej wrogiego Polsce i Polakom, Polacy mieszkaj─ůcy na Litwie oraz w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, ci─ůgle si─Ö uwa┼╝aj─ůc za najbardziej autentycznych Litwin├│w, odmawiali prawa do tej nazwy tym, co wyrzekli si─Ö tradycji Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego i szli na wsp├│┼éprac─Ö z Niemcami, nazywaj─ůc ich Lietuwisami (W. Sukiennicki). To powinna by─ç oficjalna polska nazwa dla ba┼étyjskiego pochodzenia mieszka┼äc├│w Lietuwy (Litwy). Bo obecne nazwy tego pa┼ästwa i jego ludno┼Ťci w j─Özyku polskim s─ů definitywnie ba┼éamutne w odniesieniu do historii tej ziemi i maj─ů wyra┼║nie antypolskie oblicze. „Litwini” nazywaj─ů swoje pa┼ästwo Lietuwa, a „Litwin├│w” Lietuwisami i podobnie powinno by─ç w j─Özyku polskim. Terminologi─Ö „Lietuwisi” u┼╝ywali w swych pracach m.in. prof. Ludwik Janowski i prof. W┼éadys┼éaw Zawadzki. W j─Özyku polskim wyrazy „Litwa” i „Litwini” powinny by─ç przys┼éugiwa─ç tylko dla historycznej Litwy i historycznych Litwin├│w. ┼╗e tak nie jest, to wielkie to zaniedbanie ze strony historyk├│w i j─Özykoznawc├│w polskich, kt├│rzy z uporem maniaka nie dostrzegaj─ů anomalii z wyp┼éywaj─ůcych z tego zaniedbania i jak─ů to przynosi szkod─Ö dla historii Polski i w og├│le prawdy historycznej.
Terenem, gdzie odrodzeniowy ruch litewski najbardziej bezpo┼Ťrednio zetkn─ů┼é si─Ö z polsko┼Ťci─ů by┼é Ko┼Ťci├│┼é. Oba narody by┼éy katolickie i modli┼éy si─Ö w tych samych ko┼Ťcio┼éach. Separatyzm litewski spowodowa┼é strukturalny wstrz─ůs w Ko┼Ťciele katolickim na Litwie, poniewa┼╝ – a tak mo┼╝e to interpretowa─ç osoba wierz─ůca w Boga/Jezusa Chrystusa - w┼Ťr├│d Litwin├│w zrodzi┼é si─Ö Kain, kt├│ry postanowi┼é nie tylko przep─Ödzi─ç ze ┼Ťwi─ůty┼ä katolickich na Litwie Polaka Abla, ale tak┼╝e go zabi─ç. Temat ten zas┼éuguje na osobne om├│wienie, co poni┼╝ej czynimy.
W 1883 r. narodzi┼éo si─Ö dziecko sp┼éodzone przez Szatana – nacjonalizm/szowinizm litewski (bo jak┼╝e on jest daleki od nauki Ko┼Ťcio┼éa katolickiego!), pozostaj─ůcy od tego czasu ca┼ékowicie pod jego wp┼éywem. Prawdziwy chrze┼Ťcijanin, kt├│ry wiernie trzyma si─Ö przykazania Boskiego – mi┼éo┼Ťci bli┼║niego, nie mo┼╝e inaczej wyt┼éumaczy─ç tego, co od 1883 r. Litwini (wyj─ůtki potwierdzaj─ů regu┼é─Ö) prze┼╝arci do szpiku ko┼Ťci nienawi┼Ťci─ů do Polak├│w wyprawiali i wyprawiaj─ů z Polakami na Litwie. Dla chrze┼Ťcijanina sprawa jest jasna: tylko s┼éudzy Szatana mog─ů tak post─Öpowa─ç!

© Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

26 Pa┼║dziernika 1990 roku
Zmarła Barbara Ludwiżanka, polska aktorka, żona Władysława Hańczy (ur. 1908)


26 Pa┼║dziernika 1927 roku
Ze Szwajcarii sprowadzono urn─Ö z sercem Tadeusza Ko┼Ťciuszki.


Zobacz wi─Öcej