Wtorek 26 Pa┼║dziernika 2021r. - 299 dz. roku,  Imieniny: Ewarysta, Lucyny

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 15.05.21 - 17:08     Czytano: [937]

Litwa Kowie┼äska – tam by┼éa Polska (I)


Marian Kałuski



Słowo wstępne




Wybitny uczony, uczestnik konferencji pokojowej w Rydze i Pary┼╝u – geograf Eugeniusz Romer pisa┼é w swoich pami─Ötnikach: Nie wystarczy wykroi─ç kawa┼é ziemi i Polsk─ů go zatytu┼éowa─ç.

Doskonale wiedzia┼é co oznacza owo „wykrojenie”. To kwestia losu, setek tysi─Öcy ludzi, podstawa gospodarki pa┼ästwa, warunki jego obronno┼Ťci. To odpowiedzialno┼Ť─ç przed Bogiem i histori─ů.

Kwestie te dotyczy─ç mog─ů wielu pa┼ästw Europy. ┼╗adna cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťwiata nie jest tak rozdrobniona, w przesz┼éo┼Ťci sk┼é├│cona, wyniszczana konfliktami i wojnami. Historia pozostawi┼éa w Europie pi─Ötno w krajobrazie. Graniczne twierdze, umocnienia, bunkry. S─ů i inne ┼Ťlady. Niezgodno┼Ť─ç przebiegu granic politycznych i rozmieszczenia narodowo┼Ťci. Mniej lub bardziej znane. Eksponowane lub przemilczane, w zale┼╝no┼Ťci od polityki pa┼ästw. Ale ┼╝yj─ůce w ┼Ťwiadomo┼Ťci ludzi. I tych zamieszkuj─ůcych narodowo┼Ťciowe enklawy w innych pa┼ästwach, jak i tych brutalnie wysiedlonych z ziemi ojc├│w. Oni pami─Ötaj─ů – jak pisa┼é poeta:

Mo┼╝na mnie stamt─ůd wyrzuci─ç, mo┼╝na mi kaza─ç nie wr├│ci─ç…
Ale jak mo┼╝na zakaza─ç t─Ösknoty?


Stanis┼éaw Bali┼äski „O kraj m├│j”.

Nie wszystkie nasze „ma┼ée ojczyzny” s─ů znane zw┼éaszcza m┼éodemu pokoleniu. Nie znaj─ů nawet polskiego nazewnictwa geograficznego tych ziem, nie m├│wi─ůc ju┼╝ o wk┼éadzie Polak├│w dla rozwoju tych ziem w trakcie wielu wiek├│w ich historii.

Kto z Polak├│w potrafi dzi┼Ť wyja┼Ťni─ç mickiewiczowskie Litwo, Ojczyzno moja czy s┼éowa Tadeusza Ko┼Ťciuszki Litwinem jestem. Autor wyja┼Ťnia t─Ö spraw─Ö.

O jednej z takich „zatopionych” wysp polsko┼Ťci pisze Marian Ka┼éuski. Podj─ů┼é si─Ö tematyki kontrowersyjnej, wr─Öcz niewdzi─Öcznej. Dotyczy ona Litwy Kowie┼äskiej. O tragicznej, nieznanej historii tego obszaru ┼Ťwiadczy kr├│tkie zestawienie. Przed II Wojn─ů ┼Üwiatow─ů mieszka┼éo tu oko┼éo 250 000 Polak├│w – tj. 10% ludno┼Ťci regionu. Dzi┼Ť to oko┼éo 1%, czyli zaledwie 2000 Polak├│w.

Autor ukazuje losy tych ludzi i regionu. Robi to w spos├│b daj─ůcy ┼Ťwiadectwo swojej kultury moralnej i politycznej. Nie d─ů┼╝y do rozdrapywania ran. Nie poucza, nie moralizuje. Ukazuje prawd─Ö, czasem bolesn─ů, tak─ů, o kt├│rej pisze Julia Hartwig:

Nie, pami─Ö─ç nie jest jedna
Jej siostry s─ů liczne i do siebie niepodobne.


Przekaz autora jest logiczny i transparentny, pozostawiaj─ůcy czytelnikowi w┼éasn─ů ocen─Ö.

W prezentacji problem├│w tak r├│┼╝nie ocenianych nie dostrzegamy akcent├│w nacjonalistycznych, lecz specyficzny apel, aby uczestnicy dialogu wzajemnie szanowali swoje racje. Marian Ka┼éuski dyskretnie apeluje do politycznych lider├│w, kt├│rzy jak pisze prof. Wolff Pow─Öska bardziej dzi┼Ť dbaj─ů o form─Ö opakowania, ani┼╝eli o charakter produktu, kt├│ry oferuj─ů.

Opracowanie Mariana Ka┼éuskiego mo┼╝e by─ç merytorycznym i etycznym wzorcem dla podobnych publikacji. Oby znalaz┼é na┼Ťladowc├│w…

Prof. Stefan Kałuski Uniwersytet Warszawski


Od autora
Przemilczana zagłada Polaków na Litwie Kowieńskiej
i apel do historyk├│w polskich


„Polskie w┼éadze tylko wtedy interesuj─ů si─Ö mordowaniem Polak├│w, je┼Ťli mordercami s─ů Niemcy”
- to fragment raportu podziemia z Ziem Wschodnich RP z 1943 r.

(Piotr Zychowicz Wołyń zdradzony Rebis, Poznań 2019)

Oddaj─Ö w r─Öce Czytelnik├│w i historyk├│w w Polsce i na Litwie unikaln─ů i z pewno┼Ťci─ů pioniersk─ů ksi─ů┼╝k─Ö pt. Litwa Kowie┼äska – tam by┼éa Polska. S┼éownik historyczno-geograficzno-biograficzny. Przyczynek do historii i zag┼éady Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej. Dotyczy ona historii obszaru Litwy Kowie┼äskiej, czyli tego terytorium, kt├│re w latach 1918-39 stanowi┼éo Republik─Ö Litewsk─ů z faktyczn─ů stolic─ů w Kownie i tamtejszych Polak├│w od XIII wieku po dzi┼Ť dzie┼ä.
Celem niniejszej ksi─ů┼╝ki jest pokazanie wsp├│┼éczesnym Polakom, jak bardzo litewskie ziemie etniczne, czyli Litwa Kowie┼äska by┼éa mocno zwi─ůzana z Polsk─ů – z histori─ů Polski i narodu polskiego. Tam naprawd─Ö by┼éa Polska. I nale┼╝y o tym pami─Öta─ç w imi─Ö prawdy historycznej i zdrowego patriotyzmu polskiego, kt├│ry ma odwag─Ö pisa─ç i m├│wi─ç o tym co kiedy┼Ť by┼éo polskie. Prawdy, kt├│ra jednocze┼Ťnie nie przekre┼Ťla prawa Litwin├│w do posiadania swej ojczyzny – przede wszystkim i bez ┼╝adnych zastrze┼╝e┼ä na etnicznych ziemiach litewskich, kt├│re akurat pokrywa┼éy si─Ö z terytorium Litwy Kowie┼äskiej. Drugim celem ksi─ů┼╝ki jest pokazanie w jaki spos├│b nacjonali┼Ťci litewscy – wyj─ůtkowo zacieki wrogowie Polski, Polak├│w i wszystkiego co polskie od ponad stu lat (w zasadzie to prawie wszyscy Litwini) od 1918 roku doprowadzili do prawie ca┼ékowitej zag┼éady 200/250 tysi─Öcznej spo┼éeczno┼Ťci polskiej mieszkaj─ůcej na Litwie Kowie┼äskiej.
W trakcie dwumiesi─Öcznych walk podczas Powstania Warszawskiego w 1944 r. straty wojsk polskich wynios┼éy ok. 16 tys. zabitych i zaginionych, 20 tys. rannych i 15 tys. wzi─Ötych do niewoli. W wyniku nalot├│w, ostrza┼éu artyleryjskiego, ci─Ö┼╝kich warunk├│w bytowych oraz masakr urz─ůdzanych przez oddzia┼éy niemieckie zgin─Ö┼éo od 150 tys. do 200 tys. cywilnych mieszka┼äc├│w stolicy. Na Litwie Kowie┼äskiej w wyniku skrajnie antypolskiej polityki rz─ůdu litewskiego i Litwin├│w przesta┼éa istnie─ç 200/250-tysi─Öczna spo┼éeczno┼Ť─ç polska. Czyli straty biologiczne narodu polskiego w obu tragediach by┼éy zbie┼╝ne. Straty biologiczne narodu polskiego na Litwie Kowie┼äskiej by┼éy jednak znacznie wi─Öksze od polskich ofiar niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz (od ok. 80 do 140–150 tys. zamordowanych Polak├│w), rzezi Polak├│w przez Ukrai┼äc├│w na Wo┼éyniu (60-100 tys. ofiar) czy sowieckich Katyni├│w (ponad 20 tys. ofiar). Zbrodnie pope┼énione przez Niemc├│w w Warszawie w 1944 r. i Auschwitz, Ukrai┼äc├│w na Wo┼éyniu w latach 1943-44 i przez Zwi─ůzek Sowiecki (Rosj─Ö) w Katyniach w 1940 r. uwa┼╝amy za zbrodnie przeciwko narodowi polskiemu. Czas najwy┼╝szy, aby wyt─Öpienie przez Litwin├│w 200 tys. Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej uzna─ç tak┼╝e za zbrodni─Ö przeciwko narodowi polskiemu. To apel przede wszystkim do Instytutu Pami─Öci Narodowej w Warszawie. To skandal, ┼╝e Instytut nie uczyni┼é tego do tej pory z pobudek czysto politycznych, stosuj─ůc wybi├│rcz─ů rejestracj─Ö zbrodni pope┼énionych na narodzie polskim! To rzuca cie┼ä na jego bezstronno┼Ť─ç w badaniach naukowych. Pisz─Ö to z b├│lem serca, bo og├│lnie m├│wi─ůc jego istnienie jest bardzo potrzebne i mimo wszystko robi on dobr─ů robot─Ö.
Ksi─ů┼╝ka sk┼éada si─Ö z dw├│ch cz─Ö┼Ťci: historycznej i ze S┼éownika historyczno-geograficzno-biograficznego. W moim za┼éo┼╝eniu ksi─ů┼╝ka nie mia┼éa by─ç i nie jest prac─ů naukow─ů i przez to nie podlega regu┼éom obowi─ůzuj─ůcym przy ich pisaniu. Pierwsza cz─Ö┼Ť─ç ksi─ů┼╝ki jest koniecznym wprowadzeniem do S┼éownika, jest prac─ů kompilacyjn─ů w moim uj─Öciu i z now─ů interpretacj─ů fakt├│w, ze specjalnym uwzgl─Ödnieniem polskich w─ůtk├│w w historii Litwy Kowie┼äskiej. Za wz├│r do jej napisania pos┼éu┼╝y┼éa mi ksi─ů┼╝ka profesora Jerzego Ochma┼äskiego Historia Litwy (wyd. 2, Zak┼éad Narodowy im. Ossoli┼äskich, Wroc┼éaw 1982). Tak jak ta ksi─ů┼╝ka, moja ksi─ů┼╝ka ma wi─Öc charakter pracy popularno-naukowej. Wykorzysta┼éem w niej dost─Öpne mi – w dalekiej Australii prace historyk├│w krajowych i emigracyjnych oraz cz─Ö┼Ťciowo litewskich (uwa┼╝ny Czytelnik to dostrze┼╝e). Je┼Ťli mia┼éem mo┼╝liwo┼Ť─ç to niekt├│re informacje podane przez dawnych historyk├│w poprawi┼éem, opieraj─ůc nie na najnowszych badaniach. Prace, kt├│re wykorzysta┼éem w mniejszym lub wi─Ökszym stopniu s─ů wymienione w Bibliografii na ko┼äcu ksi─ů┼╝ki. Dla podkre┼Ťlenia wagi danej informacji czy opinii, zaraz po niej podawa┼éem w nawiasie od kogo i z jakiej ksi─ů┼╝ki ona pochodzi. Czasami w nawiasie jest podane tylko nazwisko autora, kt├│rego prac─Ö mo┼╝na znale┼║─ç w Bibliografii. W bibliografii s─ů podane nie tylko prace naukowe, ale tak┼╝e popularno-naukowe oraz teksty opublikowane w r├│┼╝nych czasopismach emigracyjnych, litewskich i krajowych. W┼éa┼Ťnie te liczne informacje prasowe, zazwyczaj nieznane historykom krajowym, bardzo wzbogacaj─ů t─Ö ksi─ů┼╝k─Ö, podnosz─ůc jej warto┼Ť─ç historyczn─ů. Bardzo pomocny by┼é tu Internet i jego Wikipedia (korzysta┼éem najwi─Öcej na r├│wni z polskiej i litewskiej oraz rosyjskiej i angielskiej Wikipedii; bez zebranych tam informacji trudno by┼éoby opracowa─ç S┼éownik) . Bardzo pomocnym przy opracowywaniu tej ksi─ů┼╝ki by┼éo wykorzystanie przeze mnie uprzednio opracowanego przeze mnie i opublikowanego materia┼éu w moich opas┼éych 4 tomach Spraw kresowych bez cenzury Toru┼ä 2017-2018). Stara┼éem si─Ö wykorzysta─ç jak najwi─Öcej ciekawych o nich i ich dzia┼éalno┼Ťci informacji, bowiem nie wszystko jest podane w pracach historycznych z r├│┼╝nych usprawiedliwionych i nieusprawiedliwionych powod├│w.
Poza wyj─ůtkami (m.in. teksty lub wywiady takich bardziej wiarygodnych litewskich badaczy jak np. Arunas Bubnys czy Alfredas Bumblauskas i kilku innych), litewsk─ů Wikipedi─ů i litewskich prasowych nie korzysta┼éem na og├│┼é z publikacji dotycz─ůcych stosunk├│w polsko-litewskich pisanych przez „historyk├│w” litewskich, gdy┼╝ s─ů one w przygniataj─ůcej wi─Ökszo┼Ť─ç zak┼éamane albo tendencyjne, ┼╝e nie spos├│b ich powa┼╝nie traktowa─ç. Na ich tendencyjno┼Ť─ç jest w tej ksi─ů┼╝ce a┼╝ za du┼╝o wiarygodnych informacji – i to mnie usprawiedliwia. Korzystaj─ů z nich zazwyczaj historycy polscy wyprani z patriotyzmu lub wspieraj─ůcy polsk─ů polityk─Ö wschodni─ů polskich rz─ůd├│w po 1989 r., ewentualnie bardzo dobrzy znawcy tematu, kt├│rzy potrafi─ů rozdzieli─ç plewy od ziaren. R├│wnie┼╝ wiele prac historyk├│w rosyjskich, niemieckich i zachodnich – angielskich, ameryka┼äskich i francuskich jest tendencyjnych i wyra┼║nie odczuwa si─Ö w nich antypolskie nastawienie. Autorzy ci chc─ů w ten spos├│b wybieli─ç zdrad─Ö Polak├│w przez Stany Zjednoczone i Angli─Ö w Ja┼écie 1945 r. i Francj─Ö we wrze┼Ťniu 1939 r. i w 1945 r. – jako pierwsze pa┼ästwo uzna┼éo sowieck─ů okupacj─Ö Polski i legalno┼Ť─ç w┼éadzy komunistycznego Tymczasowego Rz─ůdu Jedno┼Ťci Narodowej (29 VI 1945).
W okresie PRL-u bardzo wielu historyk├│w polskich dla kariery i przez oportunizm wspiera┼éo fa┼észowanie historii Polski przez re┼╝ym, a o Kresach i tamtejszych Polakach nic nie pisano, albo pisano o nich zgodnie z sowieck─ů „prawd─ů” historyczn─ů. Czes┼éaw Halski (1908 Lw├│w – 1981 Londyn), poeta, pisarz, spiker Polskiego radia Lw├│w, krytyk muzyczny, kompozytor i biograf, w swym szkicu Rozg┼éo┼Ťnia Lwowska (Polski Lw├│w. Wyk┼éady wyg┼éoszone w r. 1979/80. Lwowskie Seminarium Kultury Polskiej w Londynie, wydawca Ko┼éo Lwowian w Londynie i Polski Uniwersytet na Obczy┼║nie, Londyn 1981) pisze w odniesieniu do polskiej historii Lwowa: „Mo┼╝e dzieje tego cudownego miasta natrafi─ů kiedy┼Ť na historyka, dla kt├│rego prawda wa┼╝niejsza b─Ödzie od kariery i oportunizmu”. A chocia┼╝ po upadku komunistycznej w┼éadzy w 1989 r. ukaza┼éo si─Ö wiele ksi─ů┼╝ek o Lwowie i na inne tematy kresowe, tak┼╝e i dzisiaj historia Polski i Polak├│w na Wschodzie jest nadal podporz─ůdkowana polityce historycznej i wschodniej Polski wszystkich polskich rz─ůd├│w po 1989 r., opartej na tzw. polskiej polityce wschodniej opracowanej przez redaktora paryskiej „Kultury” Jerzego Giedrycia za pieni─ůdze ameryka┼äskie (o finansowaniu paryskiej „Kultury” przez Amerykan├│w pisze dyrektor Sekcji Polskiej Radia Wolna Europa Jan Nowak-Jeziora┼äski w miesi─Öczniku RWE w numerze czerwcowym 1972 r.) – co m├│wi samo za siebie: nie jest podporz─ůdkowana polskiej racji stanu, ale ameryka┼äskiej we Wschodniej Europie; to t┼éumaczy uparte opieranie si─Ö na niej przez wszystkie polskie rz─ůdy po 1989 r. pomimo jej ostrej krytyki przez patriot├│w polskich. Po odrodzeniu si─Ö pa┼ästwa litewskiego w 1991 r. rz─ůdy polskie uwa┼╝aj─ů Litw─Ö, pomimo obecnego prze┼Ťladowania przez ni─ů Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, za rzekomego przyjaciela Polaki i Polak├│w oraz za strategicznego partnera Polski, chocia┼╝ „armia” litewska jest wr─Öcz operetkowa. Niestety, takie mamy czasy. Na tym cierpi─ů Polacy w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie oraz prawda historyczna w odniesieniu do historycznych stosunk├│w polsko-litewskich, szczeg├│lnie w odniesieniu do prze┼Ťladowania Polak├│w od 1918 r., czyli od ponad stu lat.
Ksi─ů┼╝ka Litwa Kowie┼äska – tam by┼éa Polska. S┼éownik historyczno-geograficzno-biograficzny. Przyczynek do historii i zag┼éady Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej jest ksi─ů┼╝k─ů napisan─ů poza cenzur─ů i bez tzw. samocenzury autora w duchu polskim oraz bez poprawno┼Ťci politycznej, niszcz─ůcej woln─ů my┼Ťl i prawd─Ö. W tym jej zaleta. Jest to prawdopodobnie jednocze┼Ťnie pierwsza w j─Özyku polskim historia zag┼éady tamtejszej 200-tysi─Öcznej spo┼éeczno┼Ťci polskiej, dokonanej przez rz─ůd litewski w latach 1918-40, a w latach II wojny ┼Ťwiatowej (1940-44) przez Litwin├│w oraz wsp├│┼épracuj─ůcych z nimi w tej zbrodni okupantami Litwy: sowieckim (1940-41), niemieckim (1941-44) i ponownie po wojnie sowieckim do 1990 r. napisana przez Polaka w duchu patriotycznym. W tym jej wyj─ůtkowo┼Ť─ç i pioniersko┼Ť─ç w dzisiejszych czasach. Zdaj─Ö sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e pisanie historii Polski w duchu patriotycznym jest dzisiaj niemodne – nie zgodne z obowi─ůzuj─ůc─ů i brutalnie narzucaj─ůc─ů nam poprawno┼Ťci─ů polityczn─ů. Ja inaczej ksi─ů┼╝ek nie umiem pisa─ç. Takie s─ů moje wszystkie ksi─ů┼╝ki (34). Maciej B. St─Öpie┼ä ko┼äczy nast─Öpuj─ůco recenzj─Ö mojej ksi─ů┼╝ki Polacy w Chinach (Pax, Warszawa 2001): „…W faktograficznym nat┼éoku i j─Özykowych pu┼éapkach Autor nie zagubi┼é jednak w┼éa┼Ťciwego sobie ┼éadunku emocji, szczerego umi┼éowania historii i najlepiej rozumianego patriotyzmu. Dzi─Öki temu Polacy w Chinach mog─ů „wci─ůga─ç” niczym epicka opowie┼Ť─ç. Jako popularyzator historii Polak├│w na obczy┼║nie i przewodnik po jej meandrach, M. Ka┼éuski sprawdza si─Ö znakomicie. Pozostaje mie─ç nadziej─Ö, ┼╝e ju┼╝ wkr├│tce, za jego przewodem, temat zostanie podj─Öty w nast─Öpnych, nie tylko popularyzatorskich opracowaniach” („Recenzje i om├│wienia” Studnia Polonijne tom 24, KUL, Lublin 2003, str. 281).
Histori─ů Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej i ich prze┼Ťladowaniem przez w┼éadze litewskie w latach 1918-70 (w 1970 r. przeprowadzony zosta┼é w Zwi─ůzku Sowieckim spis ludno┼Ťci, kt├│ry ostatecznie potwierdzi┼é znikni─Öcie prawie ca┼éej spo┼éeczno┼Ťci polskiej na Litwie Kowie┼äskiej, co spis z 1989 r. dodatkowo potwierdzi┼é) zajmowa┼éo si─Ö wielu historyk├│w polskich ju┼╝ od czas├│w przedwojennych. Szczeg├│lnym zainteresowaniem badaczy cieszy┼é si─Ö okres II wojny ┼Ťwiatowej i nast─Öpuj─ůcy po niej okres sowietyzacji Kres├│w oraz dzia┼éalno┼Ťci konspiracyjnej Polak├│w na Litwie (wg informacji otrzymanej z IPN). Okresem mi─Ödzywojennym zajmowali si─Ö przede wszystkim Piotr ┼üossowski (najbardziej zas┼éu┼╝ony na tym polu, autor najwarto┼Ťciowszych ksi─ů┼╝ek), Mieczys┼éaw Jackiewicz, Zenon Krajewski, Krzysztof Buchowski, Jaros┼éaw Subocza, Aleksander Srebrakowski, z prac kt├│rych wiele wykorzysta┼éem. Ukaza┼éo si─Ö tak┼╝e kilka wspomnie┼ä Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej, m.in. Bohdana Paszkiewicza – Pod znakiem Omegi (Warszawa 2003), Tadeusza Katelbacha – Za litewskim murem (Warszawa 1938) i Spowied┼║ pokolenia (opr. S. Cenckiewicz, Gda┼äsk 2001) i Konrada ┼üapina – G┼éos z Litwy (Gda┼äsk 1998). Niestety, wszystkie ich prace i ksi─ů┼╝ki wysz┼éy w ┼Ťmiesznie niskich nak┼éadach i poza grup─ů zainteresowanych historyk├│w i os├│b, s─ů w og├│le nieznane spo┼éecze┼ästwu polskiemu. W og├│le, gdy┼╝ o zag┼éadzie 200/250 tysi─Öcy Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej nie pisz─ů nawet w jednym zdaniu podr─Öczniki szkolne do historii.
Wydaje mi si─Ö jednak, ┼╝e ┼╝aden z nich nie potraktowa┼é w pe┼éni czy w jednej publikacji tego zagadnienia i nie przedstawi┼é historii i t┼éa wydarze┼ä, tak jak ja to zrobi┼éem. Nikt tak jak ja nie opisa┼é bardziej tre┼Ťciwie Litwy Kowie┼äskiej jako pa┼ästwa i nikt w skr├│cie, a jednocze┼Ťnie tak bardzo tre┼Ťciwe nie pokaza┼é jak wielk─ů rol─Ö odegra┼éo Wilno w ┼╝yciu Polski i narodu polskiego, ani mentalno┼Ť─ç litewsk─ů i antypolsk─ů obsesj─Ö Litwin├│w. To pomaga lepiej zrozumie─ç to co by┼éo wyprawiane z tamtejszymi Polakami. Poza tym du┼╝─ů warto┼Ťci─ů w ksi─ů┼╝ce jest na pewno to, ┼╝e zdecydowanie obala ona propagand─Ö nacjonalist├│w litewskich, ┼╝e Polacy na Litwie to spolonizowani Litwini, podaj─ůc mas─Ö przyk┼éad├│w na to, jak bardzo wielu przedstawicieli arystokracji i szlachty na Litwie Kowie┼äskiej pochodzi┼éo z innych rejon├│w Rzeczypospolitej oraz pokazuje jak Litwini w latach 1918-45, szczeg├│lnie w 1940 i 1945 r. przyw┼éaszczyli (po prostu ukradli) sobie prywatne zbiory rodzin polskich mieszkaj─ůcych na Litwie Kowie┼äskiej, pe┼éne wielu bardzo cennych polskich pami─ůtek narodowych (o czym milczy si─Ö w powojennej Polsce; mo┼╝liwe ┼╝e 75% wszystkich zbior├│w w muzeach na Litwie pochodzi z tych kradzie┼╝y; przecie┼╝ biedni ch┼éopi litewscy nie kolekcjonowali dzie┼é sztuki). Litwini przedstawiaj─ů okres Litwy Kowie┼äskiej w bardzo wyjaskrawionych kolorach. Mog─ů by─ç dumni tylko z jednego – ┼╝e zdali egzamin pa┼ästwowotw├│rczy. Wszystko inne dawa┼éo mniej powod├│w do dumy z tego pa┼ästwa. By┼éo ono obok Albanii najbardziej zacofanym krajem w Europie. Opis ten musi by─ç bardzo przykry dla Litwin├│w, kt├│rzy przesadnie gloryfikuj─ů Litw─Ö Kowie┼äsk─ů, jej histori─Ö i wywy┼╝szaj─ů samych siebie (drwi─ůc przy tym z Polak├│w), uwa┼╝aj─ůc Litw─Ö za wa┼╝ne pa┼ästwo w Europie, a samych siebie – zaledwie 2,5 milionowy narodek za wa┼╝ny nar├│d. Mo┼╝na to ignorowa─ç albo sprowadzi─ç Litwin├│w na ziemi─Ö. Przedstawiam fakty takie jakie one by┼éy. Nie wymy┼Ťli┼éem ich, bo one od dawna wyst─Öpuj─ů w fachowej literaturze. Na pewno nie deprecjonuj─Ö i nie wy┼Ťmiewam pa┼ästwa litewskiego i Litwin├│w. Po prostu pisz─Ö PRAWD─ś (nikt nie udowodni, ┼╝e tak nie jest), a ┼╝e prawda cz─Östo w oczy kole, to nie moja wina. Na pewno nie mam kompleksu antylitewskiego. Popieram istnienie pa┼ästwa litewskiego (uwa┼╝am jednak, ┼╝e ma┼ée pa┼ästwa i narody s─ů bardzo skrzywdzone pod wieloma wzgl─Ödami – upo┼Ťledzonymi w stosunku do du┼╝ych narod├│w, np. w dziedzinie kulturalnej – np. przez brak t┼éumacze┼ä s─ů odci─Öci od literatury i kultury ┼Ťwiatowej i przez to wegetuj─ů w swoim nacjonalizmie), nie wysuwam roszcze┼ä terytorialnych nawet do wsp├│┼éczesnej Litwy, gdy┼╝ zdaj─Ö sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e s─ů wydarzenia historyczne, kt├│re s─ů nieodwracalne. Jednak uwa┼╝am, ┼╝e oderwanie Wilna od Polski to sadyzm historii, to niesprawiedliwo┼Ť─ç dziejowa, to triumf z┼éa - wynagrodzenie tych, kt├│rzy przez swoj─ů antypolsk─ů dzia┼éalno┼Ť─ç zas┼éuguj─ů na ostre i stanowcze pot─Öpienie. Tak przez Boga, jak i porz─ůdnych ludzi. Dlatego zapewne mo┼╝na wyczu─ç, ┼╝e nie mam serca nie tylko dla nacjonalist├│w litewskich, ale w og├│le Litwin├│w. Bo jak mo┼╝na lubi─ç ludzi, kt├│rzy prze┼Ťladowali i prze┼Ťladuj─ů Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej, a teraz w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie? Czy Polacy, Anglicy nie wspominaj─ůc ┼╗yd├│w lubili Niemc├│w – wszystkich Niemc├│w podczas II wojny ┼Ťwiatowej? Na pewno nie tylko nie lubili, ale wr─Öcz nienawidzili. I nie s┼éysza┼éem, aby kto┼Ť mia┼é o to do nich pretensje. Bo to jest normalny ludzki odruch wobec wroga. A przecie┼╝ Litwini prowadz─ů ci─ůg┼é─ů wojn─Ö ze swoimi Polakami, a tam, gdzie mog─ů tak┼╝e z Polsk─ů. Jednak nie mam nic przeciwko porz─ůdnym Litwinom, nawet je┼Ťli s─ů patriotami, bo to cecha pozytywna, szczeg├│lnie je┼Ťli uzupe┼énia j─ů humanitaryzm. Dlatego np. szanuj─Ö uczciwego litewskiego historyka Alfredasa Bumblauskasa.
Cz─Ö┼Ť─ç druga ksi─ů┼╝ki to kilka razy wi─Ökszy od wprowadzenia „S┼éownik historyczno-geograficzno-biograficzny” Litwy Kowie┼äskiej. Oto opinia o s┼éowniku historyka Instytutu Pami─Öci Narodowej w Warszawie dra Paw┼éa Libery: „…u┼éo┼╝ony w porz─ůdku alfabetycznym. Sam zamys┼é przygotowania tego s┼éownika jest bez w─ůtpienia ide─ů godn─ů pochwa┼éy, a dzieje tych ziem i ich zwi─ůzek z kultur─ů i histori─ů Polski zas┼éuguj─ů ze wszech miar na przypomnienie i upami─Ötnienie. Trudno oprze─ç si─Ö nasuwaj─ůcej si─Ö analogii z wydawanym przez Instytut Pami─Öci Narodowej cyklem „Kresowe Rezydencje” pod redakcj─ů Grzegorza R─ůkowskiego… W recenzowanym tomie wszystkie has┼éa s─ů napisane wed┼éug tej samej zasady i posiadaj─ů podobn─ů konstrukcj─Ö (autor nie mia┼é okazji pozna─ç si─Ö z cyklem G. R─ůkowskiego – M.K.). Ka┼╝de has┼éo sk┼éada si─Ö z nazwy miejscowo┼Ťci, informacji o przynale┼╝no┼Ťci administracyjnej oraz bardzo zwi─Öz┼éych danych o (polskich) dziejach miejscowo┼Ťci… Jako plus nale┼╝y podkre┼Ťli─ç, ┼╝e s┼éownik zosta┼é u┼éo┼╝ony wed┼éug polskich nazw geograficznych, ale podaje r├│wnie┼╝ wersj─Ö litewsk─ů. Wreszcie ka┼╝de has┼éo zawiera informacje o pochodzeniu i zwi─ůzanych z omawianymi miejscowo┼Ťciami Polakach. Informacje te cz─Östo zamieniaj─ů si─Ö w biogramy… Cennym uzupe┼énieniem hase┼é historyczno-geograficznych s─ů wspomnienia cytowane w tek┼Ťcie…”.
Napisane wprowadzenia historycznego nie kosztowa┼éo mnie mo┼╝e nawet 5 procent sp─Ödzonego czasu przy pisaniu ksi─ů┼╝ki. S┼éownik jest nie tylko kilka razy obszerniejszy od wprowadzenia historycznego, ale by┼é przedsi─Öwzi─Öciem prawie ┼╝e ponad ludzkie mo┼╝liwo┼Ťci, szczeg├│lnie jednego cz┼éowieka. To bez w─ůtpienia pionierska praca w literaturze polskiej. Nie ma bowiem nawet w przybli┼╝eniu wydanej takiej pracy. Trzeba by┼éo z o┼é├│wkiem w r─Öku przeczyta─ç 15 opas┼éych tom├│w S┼éownika geograficznego Kr├│lestwa Polskiego i innych kraj├│w s┼éowia┼äskich (Warszawa 1880-1902), zaznacza─ç odpowiednie informacje i od razu opracowa─ç has┼éo – oczywi┼Ťcie w pierwszej redakcji. Wtedy trzeba by┼éo przeczyta─ç jeszcze wi─Öcej, bo 37 (do kt├│rych mia┼éem dost─Öp) r├│wnie opas┼éych tom├│w „Polskiego S┼éownika Biograficznego” i od razu tworzy─ç nowe has┼éa i uzupe┼énia─ç has┼éa uzyskanymi nowymi informacjami natury historycznej i biograficznej. Informacje uzyskane z kilkudziesi─Öciu innych publikacji zazwyczaj uzupe┼énia┼éy posiadane ju┼╝ has┼éa, chocia┼╝ i one wnios┼éy dobrze ponad setk─Ö do ksi─ů┼╝ki nowych hase┼é. Nast─Öpn─ů czynno┼Ťci─ů by┼éo znalezienie wersji litewskiej dla przygniataj─ůcej wi─Ökszo┼Ťci miejscowo┼Ťci. Zaj─Ö┼éo to wiele setek godzin, gdy┼╝ poza wi─Ökszymi lub historycznymi miejscowo┼Ťciami - najwy┼╝ej 200, wszystkie inne nie maj─ů w literaturze polskiej literaturze polskiej litewskich nazw. Nie ma tak┼╝e polsko-litewskich nazw geograficznych tak┼╝e w ┼╝adnej publikacji litewskiej, gdy┼╝ przez ci─ůgle paranoiczn─ů litewsk─ů walk─Ö z j─Özykiem polskim na Litwie, polskich nazwa geograficznych nie ma w ┼╝adnej publikacji litewskiej. Dla Litwin├│w one po prostu nigdy nie istnia┼éy (nawet dla historycznych miejscowo┼Ťci na Litwie w okresie I Rzeczypospolitej) i nie istniej─ů. Np. w polskiej Wikipedii opr├│cz nazwy polskiej w ha┼Ťle „Wilno” jest podana tak┼╝e nazwa litewska, bia┼éoruska, rosyjska, ┼éotewska, niemiecka, w jidysz i hebrajska, podobnie jest w Wikipedii angielskiej czy rosyjskiej, natomiast w litewskiej jest podana tylko nazwa litewska – Vilnius. Szuka┼éem wi─Öc tych nazw gdziekolwiek istnia┼éo podejrzenie, ┼╝e mo┼╝e tam by─ç potrzebna mi litewska nazwa. Zazwyczaj bezowocnie. By┼éa to tak ┼╝mudna i czasoch┼éonna praca, ┼╝e by┼éy momenty, ┼╝e chcia┼éem zrezygnowani z podawania nazw litewskich. Jak ju┼╝ mia┼éem nazw─Ö litewsk─ů, to ju┼╝ znacznie ┼éatwiej by┼éo umiejscowi─ç j─ů w aktualnej przynale┼╝no┼Ťci administracyjnej. Oko┼éo 40 procent informacji podanych w S┼éowniku historyczno-geograficzno-biograficznym pochodzi ze S┼éownika geograficznego Kr├│lestwa Polskiego i innych kraj├│w s┼éowia┼äskich, 20 procent z litewskiej Wikipedii (przyswojenie sobie ok. 200 wyraz├│w litewskich u┼éatwi┼éo mi jej czytanie), a 40% z innych ┼║r├│de┼é. Najobszerniejszym has┼éem jest „Kowno”. Jest ono najobszerniejsz─ů (27 807 wyraz├│w), a w┼éa┼Ťciwie jedyn─ů w literaturze polskiej histori─ů/monografi─ů Polak├│w w tym mie┼Ťcie. Przypuszczam, ┼╝e tak┼╝e kilkana┼Ťcie innych hase┼é (jak np. „Bir┼╝e”, „Kiejdany”, „K┼éajpeda”, „Po┼é─ůga”, „Poniewie┼╝”, „Szawle”, „Wi┼ékomierz” czy „┼╗mud┼║”) ma pierwszorz─Ödne znaczenie w literaturze polskiej, bo tych hase┼é nikt jeszcze tak dok┼éadnie nie opracowa┼é.
Has┼éa w S┼éowniku, ze wzgl─Ödu na ustalon─ů z g├│ry obj─Öto┼Ť─ç ksi─ů┼╝ki (i tak du┼╝ej – ponad 500 stron) si┼é─ů rzeczy musia┼éy by─ç bardzo zwi─Öz┼ée. Ogranicza┼éy si─Ö do podania polskiej historii danej miejscowo┼Ťci i jej powi─ůza┼ä z Polsk─ů oraz ewentualnie zawiera┼éy r├│wnie┼╝ kr├│tki biogram (na wz├│r ma┼éych encyklopedii) Polak├│w urodzonych w nich. Pewna ilo┼Ť─ç wymienionych nazwisk nie posiada dat ┼╝ycia, inne nie posiadaj─ů imion, kt├│re zosta┼éy zast─ůpione znakami zapytania czy tylko pierwsz─ů liter─Ö imienia. Stara┼éem si─Ö je uzupe┼éni─ç – zazwyczaj bezowocnie. Poda┼éem wi─Öc te dane tak jak wyst─Öpuj─ů one w innych publikacjach ksi─ů┼╝kowych (braki te wyst─Öpuj─ů tak┼╝e np. w Polskim S┼éowniku Biograficznym). S┼éownik nie jest r├│wnie┼╝ prac─ů naukow─ů, dlatego nie maj─ů ┼╝adnych odsy┼éaczy do wykorzystanych materia┼é├│w ┼║r├│d┼éowych i literatury przedmiotu. Jest opracowany bez tego, podobnie jak np. S┼éownik geograficzno-krajoznawczy Polski (PWN Warszawa 1983) czy Polska. Nowy podzia┼é terytorialny. Przewodnik encyklopedyczny (┼Üwiat Ksi─ů┼╝ki Warszawa 1999).
Kontynuacj─ů rejestracji litewskich zbrodni przeciwko narodowi polskiemu, ale teraz w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie jest b─Öd─ůca tak┼╝e w druku moja ksi─ů┼╝ka pt. Unicestwianie Polak├│w i polsko┼Ťci w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie od pa┼║dziernika 1939 roku.
Republika Litewska znikn─Ö┼éa z mapy politycznej Europy w 1940 roku – zosta┼éa wch┼éoni─Öta przez Zwi─ůzek Sowiecki pod kt├│rego okupacj─ů pozostawa┼éa do 1990/1991 roku. Od tego czasu mamy II Republik─Ö Litewsk─ů, kt├│ra, niestety, w odniesieniu do Polski i Polak├│w w Wilnie i Wile┼äszczy┼║nie jest wiern─ů kopi─ů I Republiki Litewskiej (1918-40). W zwi─ůzku z tym, ┼╝e na Litwie Kowie┼äskiej nie ma ju┼╝ Polak├│w, kt├│rych wyt─Öpiono tam do 1970 roku, teraz t─Öpi Polak├│w i polsko┼Ť─ç na w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie tym samymi metodami, jakimi si─Ö pos┼éugiwano na Litwie Kowie┼äskiej. Nic Litwin├│w nie zmieni┼éo – ani okupacja sowiecka, ani nawet ┼╝ycie w innym ┼Ťwiecie (szczeg├│lnie w Europie, kt├│ra jest bardziej demokratyczna i tolerancyjna ni┼╝ przed wojn─ů, jak r├│wnie┼╝ przynale┼╝no┼Ť─ç do Unii Europejskiej i NATO. Dlaczego tak si─Ö dzieje wyja┼Ťnia odwa┼╝ny historyk litewski Alfredas Bumblauskas. W audycji „Komentarze tygodnia” w prywatnej litewskiej stacji telewizyjnej TV3 powiedzia┼é: „Ca┼éa nasza litewska to┼╝samo┼Ť─ç jest antypolska. My, wsp├│┼éczesny nar├│d litewski, urodzili┼Ťmy si─Ö jako antypolacy. Najwa┼╝niejsi XIX-wieczni tw├│rcy naszej to┼╝samo┼Ťci narodowej m├│wili, ┼╝e podstawowym d─ů┼╝eniem tworz─ůcego si─Ö narodu litewskiego powinno by─ç wyzwolenie si─Ö spod dominacji polskiej (zasianie nienawi┼Ťci do Polski i Polak├│w i wszystkiego co polskie)...”. Zdaniem Bumblauskasa ka┼╝dy humanista i naukowiec litewski powinien zada─ç sobie pytanie, co osobi┼Ťcie zrobi┼é, by przezwyci─Ö┼╝y─ç te uformowane w okresie mi─Ödzywojennym antypolskie stereotypy we wszystkich naukach, a w tym i w polityce. Jego zdaniem w tej dziedzinie nie zrobiono nic albo bardzo ma┼éo (Kresy24.pl 18.5.2011).
Obie ksi─ů┼╝ki stanowi─ç b─Öd─ů bez w─ůtpienia cenny przyczynek do historii i zag┼éady Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej oraz dzisiejszego t─Öpienia Polak├│w i polsko┼Ťci w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie.

……….

Potworne by┼éy losy Polak├│w w XX wieku: zdziesi─ůtkowanie naszych rodak├│w na terenie Zwi─ůzku Sowieckiego w latach 1921-1939, zag┼éada Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej przez Litwin├│w i nacjonalist├│w ukrai┼äskich na Wo┼éyniu i w Ma┼éopolsce Wschodniej, wymordowanie kilku milion├│w etnicznych Polak├│w przez Niemc├│w/Niemcy i NKWD/Zwi─ůzek Sowiecki.
O zbrodniach niemieckich, sowieckich i ukrai┼äskich na Polakach ukaza┼éo si─Ö bardzo wiele prac naukowych i ksi─ů┼╝ek popularnonaukowych i wspomnieniowych. O horrendalnych zbrodniach niemieckich pope┼énionych na Polakach podczas II wojny ┼Ťwiatowej wie ka┼╝dy doros┼éy Polak jak i dzieci chodz─ůce do szk├│┼é. O sowieckiej zbrodni katy┼äskiej wie dzi┼Ť chyba ka┼╝dy Polak. Podobnie jest ze spraw─ů sowieckich wyw├│zek Polak├│w z Kres├│w na Sybir i o zbrodni ludob├│jstwa dokonanej na Polakach przez nacjonalist├│w ukrai┼äskich na Wo┼éyniu i Ma┼éopolsce Wschodniej w latach 1943-45. I tak powinno by─ç. Tego domaga si─Ö i prawda, i historia, a przede wszystkim pami─Ö─ç i cze┼Ť─ç dla zamordowanych czy bezwzgl─Ödnie prze┼Ťladowanych naszych Rodak├│w, tylko dlatego, ┼╝e byli Polakami. A bez prawdy nie mo┼╝na budowa─ç prawdziwie dobrego wsp├│┼é┼╝ycia mi─Ödzy spo┼éecze┼ästwami i pa┼ästwami. O wyt─Öpieniu 200/250 tysi─Öcy Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej prawie nikt z Polak├│w nic nie wie.

……….

Historia Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej rozpocz─Ö┼éa si─Ö w XIII w., kiedy to Litwini osiedlali tam polskich „bra┼äc├│w” podczas swoich ┼éupie┼╝czych najazd├│w na ziemie polskie. Unie polsko-litewskie zawarte w 1385 r. i w 1569 r., a szczeg├│lnie ta druga, otworzy┼éy Litw─Ö i Polsk─Ö na pokojowe przemieszczanie si─Ö ludno┼Ťci. W ten spos├│b wielu Polak├│w zamieszka┼éo na Litwie, a Polak i Litwin stali si─Ö bra─çmi i byli nimi do ko┼äca XIX w., to jest, dop├│ki przyja┼║┼ä polsko-litewsk─ů nie zm─ůci┼éy konsekwencje upadki Rzeczypospolitej Obojga Narod├│w oraz antypolskie dzia┼éania Rosji i Niemiec – dw├│ch odwiecznych wrog├│w Polski w okresie zabor├│w. Wy┼╝szo┼Ť─ç kultury polskiej sprawi┼éa, ┼╝e tysi─ůce etnicznych Litwin├│w stawa┼éo si─Ö lud┼║mi polskiego j─Özyka i polskiej kultury, a w XIX w. sta┼éo si─Ö po prostu Polakami. Przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů i w okresie mi─Ödzywojennym na Litwie Kowie┼äskiej ┼╝y┼éo 200-250 tysi─Öcy Polak├│w, kt├│rzy stanowili 10 procent ludno┼Ťci kraju. Dzisiaj na tym obszarze Litwy praktycznie nie ma ┼╝adnych Polak├│w – nawet 1% spo┼Ťr├│d tych, kt├│rzy mieszkali tam przed wojn─ů. A przecie┼╝ je┼Ťli kto┼Ť z dzisiejszych Polak├│w w jaki┼Ť cudowny spos├│b wie, ┼╝e na Litwie Kowie┼äskiej by┼éo tak du┼╝o Polak├│w, a dzisiaj ich tam w og├│le nie ma, to automatycznie powinno rodzi─ç si─Ö pytanie: co si─Ö z nimi sta┼éo? To pytanie powinni postawi─ç stawia─ç sobie historycy polscy, szczeg├│lnie ci – a jest i wielu, kt├│rzy zajmuj─ů si─Ö dziejami Polak├│w na ┼Ťwiecie. Tymczasem nikt z nich tym tematem – t─ů bia┼é─ů kart─ů w historii Polski i narodu polskiego do tej pory solidnie si─Ö nie zaj─ů┼é. Bo to co dotychczas wydano w Polsce na ten temat jest dalece nie wystarczaj─ůce i w og├│le nie znane spo┼éecze┼ästwu polskiemu. Na palcach mo┼╝na policzy─ç Polak├│w, kt├│rzy co┼Ť wiedz─ů o Polakach na Litwie Kowie┼äskiej - o nich, ich historii i tragedii jaka ich spotka┼éa po 1918 roku. Rezultat tego jest taki, ┼╝e chocia┼╝ to w┼éa┼Ťnie Polacy na Litwie Kowie┼äskiej byli pierwszym narodem ukaranym za bycie Polakami, to w spo┼éecze┼ästwie polskim panuje przekonanie, ┼╝e pierwszym narodem ukaranym byli Polacy na terenie Zwi─ůzku Sowieckiego. Tak to przedstawia np. ksi─ů┼╝ka Miko┼éaja Iwanowa Pierwszy nar├│d ukarany. Polacy w Zwi─ůzku Radzieckim 1921-1939 (Pa┼ästwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Wroc┼éaw 1991). Tymczasem Litwini rozpocz─Öli prze┼Ťladowanie Polak├│w z pomoc─ů Niemc├│w na Litwie Kowie┼äskiej ju┼╝ w czasie I wojny ┼Ťwiatowej. Po powstaniu pa┼ästwa litewskiego w 1918 r. r├│┼╝nego rodzaju prze┼Ťladowanie by┼éo tak powszechne i brutalne, ┼╝e w przeci─ůgu 40-50 lat prawie nic nie pozosta┼éo z 200-250-tysi─Öcznej spo┼éeczno┼Ťci polskiej na Litwie Kowie┼äskiej (potwierdzi┼é to sowiecki spis ludno┼Ťci z 1970 r.). W ┼╝adnym kraju, w kt├│rym nie by┼éo brutalnie prowadzonej polityki asymilacji, nie znikn─Ö┼éa tak bardzo liczna spo┼éeczno┼Ť─ç w okresie zaledwie dw├│ch pokole┼ä. Pomimo wi─Ökszych prze┼Ťladowa┼ä nie znikn─Ö┼éa w tym samym okresie, a nawet i d┼éu┼╝szym (do 1991 r.) spo┼éeczno┼Ť─ç polska na terenie Zwi─ůzku Sowieckiego. Z tego wyp┼éywa wniosek, ┼╝e prze┼Ťladowania Polak├│w w innych rejonach Zwi─ůzku Sowieckiego nie by┼éy a┼╝ tak masowe i r├│┼╝norakie (w okresie stalinowskim wymordowano jedynie inteligencj─Ö i polskich dzia┼éaczy, wi─Ökszo┼Ť─ç zwyk┼éych ch┼éop├│w polskich np. na Mi┼äszczy┼║nie i Podolu pozostawiono w spokoju, pozbawiaj─ůc ich jedynie jakiejkolwiek polskiej dzia┼éalno┼Ťci, ale w otwartych ko┼Ťcio┼éach katolickich trwa┼é j─Özyk polski i dlatego polski ruch narodowy m├│g┼é si─Ö tam odrodzi─ç po upadku Zwi─ůzku Sowieckiego, co nie nast─ůpi┼éo na Litwie Kowie┼äskiej po 1989 r., pomimo tego, ┼╝e jeszcze w 1945 r. a┼╝ 129 tys. Polak├│w z Litwy Kowie┼äskiej wyrazi┼éo ch─Ö─ç repatriacji do PRL) jakimi by┼éy na terenie Litwy Kowie┼äskiej w latach 1918-40 i Sowieckiej Litwy (w kt├│rej rz─ůdzili nacjonali┼Ťci litewscy przefarbowani na czerwono) na tym┼╝e terenie w latach 1944-1970. Bowiem to w┼éa┼Ťnie w tych dw├│ch okresach czasu znikn─Ö┼éa spo┼éeczno┼Ť─ç polska na terenie Litwy Kowie┼äskiej. Znikn─Ö┼éo/zg┼éadzono a┼╝ 200 tysi─Öcy Polak├│w, czyli tyle samo co zgin─Ö┼éo naszych Rodak├│w podczas Powstania Warszawskiego 1944 r., a wi─Öcej ni┼╝ podczas rzezi Polak├│w na Wo┼éyniu w latach 1943-44, eksterminacji etnicznych Polak├│w w obozie koncentracyjnym Auschwitz czy w Katyniach z r─ůk oprawc├│w sowieckiego NKWD.
Dla rzetelnego historyka nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e polityka wynaradawiania Polak├│w przez zaborc─Ö niemieckiego i rosyjskiego nie by┼éa a┼╝ tak brutalna (poza okresem 1863-1905), jak─ů by┼éa w nacjonalistycznej i nacjonalistyczno-sowieckiej Litwie. Niemcy i Rosjanie po prostu d─ů┼╝yli do wynarodowienia Polak├│w – do tego, aby stali si─Ö Niemcami czy Rosjanami bez ┼╝adnych warunk├│w wst─Öpnych. Litwini natomiast ┼Ťwiadomie d─ů┼╝yli do wynarodowienia Polak├│w poprzez uprzednie sadystyczne ich odcz┼éowieczenie i upodlenie. Pauperyzacja i zacofanie cywilizacyjne spo┼éecze┼ästwa polskiego mia┼éy prowadzi─ç do ich lituanizacji. Polacy zanim mieli si─Ö sta─ç Litwinami musieli przej┼Ť─ç przez swoisty ogniowy czy┼Ťciec. Czy to nie by┼é sadyzm ze strony Litwin├│w?!
Pewne grupy Niemc├│w i Rosjan, ale nigdy nie wszyscy Niemcy i Rosjanie – tak w carskiej jak i sowieckiej Rosji, nie lubili czy nie lubi─ů Polak├│w. Tymczasem nacjonalistyczne w┼éadze Litwy Kowie┼äskiej do sp├│┼éki – niestety – z Ko┼Ťcio┼éem litewskim wszczepili w ca┼ée spo┼éecze┼ästwo litewskie (wyj─ůtki potwierdzaj─ů regu┼é─Ö) wielk─ů nienawi┼Ť─ç do Polski i Polak├│w, ┼╝e jeszcze dzisiaj – chocia┼╝ Litwini maj─ů dzi┼Ť Wilno, a rz─ůdy polskie s─ů skrajnie prolitewskie, niemowl─Öta litewskie jakby pi┼éy polako┼╝erstwo z mlekiem matki. Potwierdza to podana wy┼╝ej wypowied┼║ historyka litewskiego Alfredas Bumblauskas.
Zasianie przez nacjonalist├│w litewskich w┼Ťr├│d Litwin├│w tak wyj─ůtkowo wielkiej nienawi┼Ťci do Polski i Polak├│w oraz wszystkiego co polskie by┼éo z pewno┼Ťci─ů fenomenem w dziejach nie tylko Europy, ale i ┼Ťwiata. A to dlatego, ┼╝e do 1918 r. Polacy i Litwini byli bra─çmi i Polacy nie dali Litwinom ┼╝adnego powodu do ich nienawidzenia. Jako chrze┼Ťcijanin jestem sk┼éonny dopatrywa─ç si─Ö w tym r─Öki Szatana, bo inaczej tego w ┼╝aden logiczny spos├│b wyt┼éumaczy─ç nie mo┼╝na. Litwini stali si─Ö jego narz─Ödziem w jego sianiu nienawi┼Ťci mi─Ödzy obu naszymi narodami. Mnie osobi┼Ťcie jako katolika, zadziwia wielka rola katolickiego Ko┼Ťcio┼éa litewskiego w tym szata┼äskim dziele!
Co na to rz─ůd polski i Polacy? Ignoruj─ů to. S┼éyszymy star─ů polsk─ů przy┼Ťpiewk─Ö: „Polacy, nic si─Ö nie sta┼éo” i nie dzieje. Rz─ůdz─ůcy, a z nimi media – wzorem z czas├│w PRL, kiedy wmawiano Polakom, ┼╝e Zwi─ůzek Sowiecki to nasz przyjaciel, upupiaj─ů Polak├│w twierdzeniem, ┼╝e Litwa to – wbrew wszystkim faktom temu zaprzeczaj─ůcych! - nasz przyjaciel i strategiczny partner Polski (jak male┼äkie i zupe┼énie bezbronne pa┼ästewko mo┼╝e by─ç partnerem strategicznym Polski?!). Do tego stopnia s─ů prolitewscy, ┼╝e w sprawie Polak├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie uprawiaj─ů polityk─Ö zgodn─ů z powiedzeniem: „Panu Bogu ┼Ťwieczk─Ö i diab┼éu ogarek”. Kr├│tko m├│wi─ůc, dla rzekomej przyja┼║ni polsko-litewskiej godz─ů si─Ö na powoln─ů zag┼éad─Ö Polak├│w tak┼╝e w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie przy pozorach ich wspierania. Sprawy te szerzej omawiam w maj─ůcej si─Ö ukaza─ç ksi─ů┼╝ce Unicestwianie Polak├│w i polsko┼Ťci w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie od 1939 roku.
W Polsce Ludowej (1944-89) sprawy kresowe i Polak├│w na Kresach by┼éy narzuconym przez w┼éadze tabu. Z tego powodu nie mo┼╝na by┼éo m├│wi─ç o zbrodniach pope┼énionych w XX w. przez jakikolwiek nar├│d mieszkaj─ůcy na terenie Zwi─ůzku Sowieckiego. W 1989 r. upad┼é komunizm w Polsce i w niby wolnym ju┼╝ kraju niekt├│re tematy kresowe pozostaj─ů nadal tabu. Jednym z nich jest m├│wienie pe┼énej prawdy o Polakach na Litwie. Rz─ůdy pokomunistyczne w Warszawie nie cenzoruj─ů tekst├│w, nie ma, jak to by┼éo w PRL cenzury prewencyjnej i represyjnej. Jednak przez 45 lat ┼╝ycia w szponach cenzury, wielu historyk├│w nauczy┼éo si─Ö samocenzury, czyli do podporz─ůdkowywania swego pi├│ra oficjalnej polityce rz─ůdu w danej sprawie. A wszystkie polskie pokomunistyczne rz─ůdy za polityk─Ö wschodni─ů Polski przyj─Ö┼éy wytyczne paryskiej „Kultury” czy – jak kto woli – naczelnego redaktora tego pisma Jerzego Giedroycia. Polska w imi─Ö budowania z Litw─ů, Ukrain─ů i ewentualnie Bia┼éorusi─ů antyrosyjskiego sojuszu, ma zapomnie─ç o historii polskiej na Kresach, o Polakach tam mieszkaj─ůcych i spe┼énia─ç mo┼╝liwie wszystkie do spe┼énienia ┼╝yczenia Wilna, Kijowa i Mi┼äska, nawet wtedy jak s─ů sprzeczne z polsk─ů racj─ů stanu. Wszystko to po to, aby pozyska─ç te pa┼ästwa do wsp├│lnej walki z rzekomym zagro┼╝eniem rosyjskim dla Polski. Trzeba by─ç naprawd─Ö skrajnym rusofobem, aby twierdzi─ç, ┼╝e dzisiejsza du┼╝o mniejsza, s┼éabsza ekonomicznie i militarnie Rosja jest zagro┼╝eniem dla niepodleg┼éo┼Ťci Polski. Przecie┼╝ pot─Ö┼╝nego Zwi─ůzku Sowieckiego, kt├│ry by┼é supermocarstwem nie sta─ç by┼éo na przej┼Ťcie z pomoc─ů gen. Wojciechowi Jaruzelskiemu w 1981 r. – na inwazj─Ö i okupacj─Ö Polski. Prawda, Moskwa – szczeg├│lnie Putina jest stanowi zagro┼╝enie dla Wilna, Mi┼äska i Kijowa, ale - powtarzam – na pewno nie dla Polski. Jednak dzisiaj trudno wyobrazi─ç sobie tak┼╝e podb├│j Litwy, Bia┼éorusi i Ukrainy przez Rosj─Ö. Te czasy min─Ö┼éy bezpowrotnie. A poza tym nad Rosj─ů wisi chi┼äski miecz Damoklesa. Wielkie Chiny s─ů niemi┼éosiernie przeludnione, a granicz─ůca z nimi olbrzymia Syberia prawie bezludna i pe┼éna bogactw naturalnych. Tylko nikt w Warszawie nie potrafi my┼Ťle─ç po polsku.
W┼éa┼Ťnie owocem tej polityki i bezmy┼Ťlno┼Ťci i sprzecznej z polskim interesem narodowym polityk├│w polskich jest przemilczanie czy raczej m├│wienie p├│┼ég─Öbkiem o litewskiej zbrodni dokonanej na Polakach na Litwie Kowie┼äskiej, kt├│ra by┼éa niczym innym jak czystk─ů etniczn─ů, a wi─Öc zbrodni─ů, kt├│ra wed┼éug rezolucji Komisji Praw Cz┼éowieka obejmuje deportacj─Ö i przymusowe, masowe usuwanie lub wyp─Ödzanie os├│b z ich dom├│w, jawne naruszanie praw tych os├│b w celu przemieszczenia lub zniszczenia grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych. Warszawa nawet nie potrafi od ma┼éej Litwy za┼╝─ůda─ç oficjalnych przeprosin za t─Ö zbrodni─Ö.
Podczas II wojny ┼Ťwiatowej, w czasie niemiecko-litewskiej okupacji polskiego Wilna i Wile┼äszczyzny (1941-44), Niemcy wsp├│lnie z Litwinami dopu┼Ťcili si─Ö wielu potwornych zbrodni na obywatelach polskich narodowo┼Ťci ┼╝ydowskiej i Polakach. W samych Ponarach ko┼éo Wilna zamordowali oko┼éo 100 000 ┼╗yd├│w i Polak├│w (wiele tysi─Öcy). Chocia┼╝ tej zbrodni dokonali Niemcy z Litwinami (oni g┼é├│wnie rozstrzeliwali ofiary), pod naciskiem komunist├│w litewskich za po┼Ťrednictwem Moskwy „…ta tragedia nie istnia┼éa na kartach historii” (ani polskiej do 1989 r., ani litewskiej), jak napisa┼é marsza┼éek Sejmu RP Marek Kuchci┼äski w li┼Ťcie skierowanym do uczestnik├│w obchod├│w Dnia Ponarskiego 28 maja 2019 roku pod Krzy┼╝em-Pomnikiem Ponarskim na Cmentarzu Wojskowym na Pow─ůzkach w Warszawie („Kronika Sejmowa” Maj 2019, str. 74). Po upadku komunizmu w Polsce Polacy, g┼é├│wnie 107 tys. Polak├│w wyp─Ödzonych z Wilna w 1945 roku, w┼Ťr├│d kt├│rych by┼éy rodziny pomordowanych, zacz─Ö┼éy domaga─ç si─Ö prawdy w zbrodni ponarskiej, i zbrodnia ta przesta┼éa by─ç bia┼é─ů plam─ů w historii Polski i narodu polskiego. Niestety, o pami─Ö─ç o ofiarach zbrodni dokonanej na Polakach na Litwie Kowie┼äskiej nie mia┼é i nie ma kto si─Ö upomnie─ç, a rz─ůdy pokomunistyczne postanowi┼éy nadal j─ů ukrywa─ç w imi─Ö budowania na lodzie przyja┼║ni polsko-litewskiej (analogia do budowanej r├│wnie┼╝ na lodzie w czasach PRL-u przyja┼║ni polsko-radzieckiej).
Na Litwie Kowie┼äskiej dokona┼éa si─Ö jedna z najobrzydliwszych czystek etnicznych w Europie w XX w. Gdyby dzisiaj mia┼éa ona miejsce, Litwa przez takie zachowanie by┼éaby nazywana pariasem Europy, gdy┼╝ by┼éoby ono ca┼ékowicie sprzeczne z Deklaracj─ů Praw Cz┼éowieka, uchwalonej 10 grudnia 1948 roku podczas Trzeciej Sesji Og├│lnego Zgromadzenia ONZ, z Mi─Ödzynarodow─ů ochron─ů praw mniejszo┼Ťci narodowych i etnicznych (wyd. pol. Komitet Helsi┼äski w Polsce, Warszawa 1992), ┼éamaniem europejskiej Konwencji o ochronie praw cz┼éowieka i podstawowych wolno┼Ťci z 1950 roku czy Mi─Ödzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych uchwalonego przez Zgromadzenie Og├│lne ONZ z dnia 16 grudnia 1966 roku. ┼üamaniem praw cz┼éowieka na Litwie zajmowa┼éby si─Ö Trybuna┼é Praw Cz┼éowieka w Strasburgu. Litwa na pewno nie zosta┼éa by cz┼éonkiem Unii Europejskiej ani NATO.
W latach 90. XX wieku pewne kr─Ögi polskich polityk├│w (m.in. Unii Wolno┼Ťci) i niekt├│re media z redakcj─ů „Gazety Wyborczej” na czele uprawia┼éy „polityk─Ö wstydu”. Polacy mieli si─Ö bi─ç w piersi nie tylko za grzechy pope┼énione, ale tak┼╝e za nie pope┼énione, a wymy┼Ťlone w ramach tej akcji. Jednocze┼Ťnie ci ludzie nie domagali si─Ö o naszych s─ůsiad├│w, aby tak┼╝e i oni przeprosili nas za pope┼énione przez nich grzechy i zbrodnie, kt├│rych bez w─ůtpienia si─Ö dopu┼Ťcili.
Przyznanie si─Ö do pope┼énionej winy i przeproszenie poszkodowanych jest rzecz─ů wskazan─ů w relacjach mi─Ödzyludzkich i mi─Ödzy pa┼ästwami. Bez tego nie mo┼╝e by─ç prawdziwego pojednania, zbudowania prawdziwej przyja┼║ni mi─Ödzy pa┼ästwami. W czasach PRL, a wi─Öc przez 45 lat na grand─Ö budowano przyja┼║┼ä polsko-radzieck─ů (sowieck─ů) z wynikiem takim, ┼╝e de facto pog┼é─Öbia┼éa si─Ö wrogo┼Ť─ç Polak├│w do okupanta sowieckiego, bo t─Ö „przyja┼║┼ä” budowano i na przemilczaniu, i na k┼éamstwie. Trzeba by┼éo milcze─ç o zbrodni katy┼äskiej, o wyw├│zkach Polak├│w na Sybir i stepy Kazachstanu, o ekonomicznym wyzyskiwaniu Polski. To oburza┼éo i bola┼éo Polak├│w. To sia┼éo u nich nienawi┼Ť─ç do Rosjan – w dodatku okupant├│w kraju.
Nie zbuduje si─Ö r├│wnie┼╝ szczerej przyja┼║ni polsko-litewskiej przez przemilczanie czy fa┼észowanie tragicznej historii stosunk├│w polsko-litewskich od chwili powstania pa┼ästwa litewskiego w 1918 r., w tym przemilczanie zag┼éady 200-250-tysi─Öcznej spo┼éeczno┼Ťci polskiej na Litwie Kowie┼äskiej oraz bez oficjalnego przeproszenia Polski i Polak├│w przez rz─ůd litewski i Ko┼Ťci├│┼é litewski za t─Ö zbrodni─Ö. W┼éa┼Ťnie brak pot─Öpienia tej zbrodni i ┼╝─ůdania przeprosin za ni─ů przez rz─ůd polski, Ko┼Ťci├│┼é polski i w og├│le Polak├│w utrzymuje Litwin├│w w przekonaniu, ┼╝e nic z┼éego nie zrobili i tym samym zach─Öca obecne rz─ůdy litewskie do prze┼Ťladowania i niszczenia dzisiaj Polak├│w w arcypolskim w swych dziejach Wilnie i na etnicznie ci─ůgle polskiej Wile┼äszczy┼║nie, kt├│re Stalin bezprawnie w ┼Ťwietle prawa mi─Ödzynarodowego oderwa┼é od Polski i sprezentowa┼é Litwie w 1939 r., aby m├│c j─ů przy┼é─ůczy─ç do Zwi─ůzku Sowieckiego ju┼╝ w nast─Öpnym roku (w czerwcu 1940 r.). Litwini robi─ů to dzi┼Ť w r─Ökawiczkach w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, ale ich cel jest taki sam: zniszczenie spo┼éeczno┼Ťci polskiej i dowod├│w na polsko┼Ť─ç tej ziemi. Jak niebezpieczne jest ignorowanie przez stron─Ö polsk─ů prze┼Ťladowania Polak├│w na Litwie, kt├│ra by┼éo czystk─ů etniczn─ů obrazuje fakt uwa┼╝ania przez Litwin├│w za osob─Ö ┼Ťwi─Öt─ů litewskiego biskupa Mecislovasa Reinysa, kt├│ry bezprawnie zarz─ůdzaj─ůcy arcybiskupstwem wile┼äskim w latach 1940-47 niemi┼éosiernie prze┼Ťladowa┼é polskich katolik├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, doprowadzaj─ůc m.in. do aresztowania przez Niemc├│w w Wilnie 22 marca 1942 r. arcybiskupa wile┼äskiego Romualda Ja┼ébrzykowskiego i cz┼éonk├│w Kurii Biskupiej i zaraz potem do aresztowania i zes┼éania do wi─Özie┼ä i oboz├│w, kilkudziesi─Öciu ksi─Ö┼╝y polskich – w tym wielu proboszcz├│w, profesor├│w i kleryk├│w wile┼äskiego seminarium duchownego oraz wielu zakonnik├│w polskich („W S┼éu┼╝bie Mi┼éosierdzia” Nr 3 2007, Bia┼éystok). W 2009 r. Poczta Litewska, jak gdyby nic z┼éego na nim nie ci─ů┼╝y┼éo, uczci┼éa tego polako┼╝erc─Ö przez wypuszczenie znaczka pocztowego z podobizn─ů tego „wielkiego Litwina”. A dzisiaj Ko┼Ťci├│┼é litewski stara si─Ö w Watykanie o wyniesienie tego polako┼╝ercy, a przez to pseudochrze┼Ťcijanina na o┼étarze! (Internet: angielska Wikipedia; POLSKA i litewska Wikipedia milcz─ů o tym z wiadomych powod├│w, tak samo jak polski Ko┼Ťci├│┼é katolicki i dojdzie do tego, ┼╝e w polskich ko┼Ťcio┼éach b─Ödziemy si─Ö modli─ç do ┼Ťw. Reinysa – patrona polako┼╝erc├│w!). Politycy i historycy polscy powinni zainteresowa─ç si─Ö artyku┼éem pt. Litwa rozlicza si─Ö z wojenn─ů przesz┼éo┼Ťci─ů, z kt├│rego wynika, ┼╝e wielu jej bohater├│w kolaborowa┼éo z nazistami” („Politico” 17.8.2019) i niech dopilnuj─ů tego, aby Litwa rozliczy┼éa si─Ö tak┼╝e z obrzydliwego prze┼Ťladowania, asymilowania i mordowania Polak├│w. I niech zaczn─ů wreszcie zwalcza─ç tak┼╝e antypolsk─ů, a przede wszystkim k┼éamliw─ů propagand─Ö historyczn─ů zwi─ůzan─ů z Polakami na Litwie. To nie s─ů ┼╝arty i bez ┼╝adnego znaczenia dla Polski i jej historii. No bo czy mo┼╝na tolerowa─ç – macha─ç r─Ök─ů np. na to jak Litwini g┼éosz─ů, ┼╝e Polska od 1385 do 1939 roku OKUPOWA┼üA Wilno (Michael Moran Along the amber shore dziennik „Weekend Australian” 13-14.2.2010, bo tak mu nak┼éamali Litwini; o obrzydliwych wsp├│┼éczesnych k┼éamstwach litewskich mo┼╝na si─Ö dowiedzie─ç m.in. z artyku┼éu J. Juliusza Jadackiego Fikcje i fakty „Magazyn Wile┼äski” nr 17 1993)? Czas najwy┼╝szy, aby to zacz─Öli robi─ç! W paryskiej „Kulturze” (Nr 1/2 1970, str. 13) czytamy w artykule o stosunkach polsko-litewskich: „Tylko twarda stanowcza taktyka daje sprawiedliwe wyniki”.
W Polsce jest tysi─ůce historyk├│w. Chc─Ö wierzy─ç, ┼╝e w┼Ťr├│d wielu tysi─Öcy polskich historyk├│w z tytu┼éem doktora znajdzie si─Ö cho─ç jeden, kt├│ry zdob─Ödzie si─Ö na odwag─Ö i w imi─Ö prawdy historycznej i z pobudek patriotycznych zajmie si─Ö naukowo spraw─ů zag┼éady 200-250 tysi─Öcy Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej przez nacjonalist├│w litewskich w latach 1918 – 1970.
A do polityk├│w polskich kieruj─Ö uwag─Ö, ┼╝e Nar├│d, kt├│ry nie ma godno┼Ťci i nie szanuje w┼éasnej historii i przyk┼éada r─Ök─Ö do t─Öpienia Polak├│w na Kresach nie jest wart istnienia!
Niestety jak na dzisiaj w┼éadze polskie, polski Ko┼Ťci├│┼é i polskie instytucje historyczne, jak np. Instytut Pami─Öci Narodowej w Warszawie, kt├│rego celem i obowi─ůzkiem jest badanie wszystkich zbrodni dokonanych na narodzie polskim w XX wieku ani my┼Ťl─ů zaj─ů─ç si─Ö zag┼éad─ů Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej, a wszyscy oni zaj─ů─ç zdecydowane stanowisko w sprawie t─Öpienia dzisiaj Polak├│w i polsko┼Ťci w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, m.in. polskich katolik├│w. Stara┼éem si─Ö zainteresowa─ç t─ů spraw─ů Instytut Pami─Öci Narodowej (wida─ç, ┼╝e bezowocnie), a Episkopat polski tragicznym losem polskich katolik├│w w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie. R├│wnie┼╝ w przypadku Episkopatu bezowocnie. Wygl─ůda na to, ┼╝e pozostali Polacy na Kresach z pomoc─ů samych Polak├│w s─ů r├│wnie┼╝ skazani na zag┼éad─Ö, a polska historia przez wybi├│rcz─ů polityk─Ö historyczn─ů na ci─ůgle wiele bia┼éych plam w swoich dziejach.
Instytut Pami─Öci Narodowej jest plac├│wk─ů potrzebn─ů i zas┼éu┼╝on─ů. Ale, niestety, w swej dzia┼éalno┼Ťci kieruje si─Ö zgubn─ů poprawno┼Ťci─ů polityczn─ů i polityk─ů kresow─ů wszystkich rz─ůd├│w polskich od 1989 roku do dzi┼Ť dnia. Np. w roku 2002 ukaza┼éy si─Ö „Teki edukacyjne” Instytutu Pami─Öci Narodowej (IPN) pt. Stosunki polsko-ukrai┼äskie 1939-1945 opracowane przez prof. Grzegorza Motyk─Ö i innych autor├│w, dotycz─ůce ludob├│jstwa pope┼énionego na Polakach na Wo┼éyniu i w Ma┼éopolsce Wschodniej oraz w cz─Ö┼Ťci wojew├│dztwa lubelskiego i na Podlasiu. Teki te by┼éy ostro skrytykowane przez nie┼╝yj─ůcego ju┼╝ prof. J├│zefa Wysockiego (2008), ze wzgl─Ödu na liczne przek┼éamania i tendencyjne przedstawienie r├│┼╝nych zdarze┼ä i sytuacji. Przez t─Ö polityczn─ů poprawno┼Ť─ç rz─ůd├│w polskich IPN finansowany przez nie, nie zaj─ů┼é si─Ö dog┼é─Öbnie nie tylko zag┼éad─ů Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej, ale tak┼╝e takimi wa┼╝nymi sprawami polskiej historii XX wieku, jak np. udzia┼éem Litwin├│w i Bia┼éorusin├│w i rosyjskich w┼éasowc├│w w zbrodniach dokonanych na Polakach i obywatelach polskich podczas II wojny ┼Ťwiatowej czy o udziale Ukrai┼äc├│w w zd┼éawieniu Powstania Warszawskiego 1944 r. (ta ostatnia sprawa jest bardzo wa┼╝na i potrzebna wyja┼Ťnienia, bez kt├│rego Polacy np. bardzo cz─Östo ┼é─ůcz─ů zbrodnie w┼éasowc├│w z ukrai┼äskimi!), jak r├│wnie┼╝ udzia┼éem S┼éowacji w podboju i rozbiorze Polski we wrze┼Ťniu 1939 r. przez Niemcy i Zwi─ůzek Sowiecki oraz okupacji polskiego Spisza i Orawy przez S┼éowacj─Ö w latach 1939-45, o czym przeci─Ötny Polak nic nie wie. Nie jest dok┼éadnie i zgodnie z prawd─ů wyja┼Ťniona sprawa Zaolzia i jego zaj─Öcia przez Polsk─Ö w pa┼║dzierniku 1938 r. I dlatego z tego powodu Polska od jesieni 2019 r. jest ona nachalnie przedstawiana przez prezydenta Rosji W┼éadimira Putina jako pa┼ästwo, kt├│re przyczyni┼éo si─Ö do wybuchu II wojny ┼Ťwiatowej. Mamy tylu historyk├│w, ale jak wida─ç wielu z nich to historycy a la Bronis┼éaw Komorowski, kt├│ry po uko┼äczeniu studi├│w historycznych na Uniwersytecie Warszawskim powiedzia┼é publicznie, ┼╝e Konstytucja 3 maja 1791 roku by┼éa DRUG─ä w Europie, podczas gdy by┼éa pierwsz─ů. I st─ůd w polemice z g┼éupstwami i z┼éo┼Ťliwo┼Ťciami ze strony Putina nikt, dos┼éownie nikt w odniesieniu do sprawy zaj─Öcia Zaolzia przez Polsk─Ö w 1938 r. nie powiedzia┼é nast─Öpuj─ůcej prawdy: Hitler dokonywa┼é rozbioru Czechos┼éowacji za zgod─ů rz─ůd├│w Anglii i Francji. Niemcy by┼éy w├│wczas mocarstwem europejskim i g┼éosi┼éy 1000-letnie panowanie Rzeczy hitlerowskiej. Zaolzie, podst─Öpnie zaj─Öte zbrojnie przez Czechos┼éowacj─Ö w 1919 r. (podczas wojny Polski z Ukrai┼äcami) by┼éo historyczn─ů ziemi─ů polsk─ů, a nie czesk─ů i w 1938 r. zamieszkiwane w wi─Ökszo┼Ťci przez Polak├│w. Rz─ůd Polski s┼éusznie uzna┼é po uk┼éadzie monachijskim, ┼╝e jest to ostatnia szansa odzyskania tej polskiej ziemi. To po pierwsze. Po drugie, Zaolzie mia┼éo by─ç r├│wnie┼╝ w┼é─ůczone do Niemiec. A wi─Öc zajmuj─ůc Zaolzie Polska nie odbiera┼éa je od Czechos┼éowacji a tylko Niemcom (najlepszym na to dowodem jest zaj─Öcie przez Polak├│w strategicznego dworca w Boguminie, co rozsierdzi┼éo Berlin)! A po trzecie nikt z polskich historyk├│w nie powiedzia┼é Putinowi, ┼╝e przecie┼╝ Zwi─ůzek Sowiecki jest hipokryt─ů, gdy┼╝ sam usprawiedliwia┼é zaj─Öcie polskich Ziem Wschodnich we wrze┼Ťniu 1939 r. rzekom─ů obron─ů Ukrai┼äc├│w i Bia┼éorusin├│w przed hitlerowsk─ů okupacj─ů. A wi─Öc Kreml pope┼éni┼é tak─ů sam─ů zbrodni─Ö, jak─ů Polska pono─ç pope┼éni┼éa w sprawie Zaolzia. Z tym, ┼╝e Polska mia┼éa prawo historyczne, etniczne i polityczne do zaj─Öcia Zaolzia – do nie dopuszczenia do hitlerowskiej okupacji tej polskiej ziemi na 1000 lat. Natomiast Zwi─ůzek Sowiecki nie mia┼é ┼╝adnego prawa do agresji na Polsk─Ö i dokonania jej rozbioru, czego na pewno nie ┼╝yczy┼éa sobie tak┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç polskich Ukrai┼äc├│w i Bia┼éorusin├│w. Mogli nie kocha─ç Polski, ale z dwojga z┼éego na pewno wybrali by Polsk─Ö, a nie piek┼éo na ziemi – stalinowski Zwi─ůzek Sowiecki.
Premier Mateusz Morawiecki powiedzia┼é w Auschwitz 6 grudnia 2019 roku: „Bierno┼Ť─ç wobec przek┼éama┼ä historycznych oznacza bycie ich wsp├│┼éautorem”.
Ile jest w tym prawdy, ┼╝e najwi─Ökszymi wrogami sprawy polskiej s─ů sami Polacy!
Tak jak Czes┼éaw Halski chc─Ö wierzy─ç, ┼╝e wreszcie znajdzie si─Ö chocia┼╝ jeden historyk polski zwi─ůzany z Instytutem Pami─Öci Narodowej, kt├│ry zdob─Ödzie si─Ö na odwag─Ö i uczciwie i w pe┼éni przedstawi tragiczny los Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej w latach 1918-1970.

……….

Ksi─ů┼╝k─Ö dedykuj─Ö ku pami─Öci Polak├│w, kt├│rych z Litwy Kowie┼äskiej zdziesi─ůtkowa┼é w latach 1920 - 1940 nieludzki i antypolski nacjonalizm litewski, a „dobi┼é” r├│wnie┼╝ z piek┼éa rodem nacjonalizm sowiecko-litewski z lat 1940 - 1990.

„Nar├│d, kt├│ry nie szanuje swej przesz┼éo┼Ťci, nie zas┼éuguje na szacunek
tera┼║niejszo┼Ťci i nie ma prawa do przysz┼éo┼Ťci" – powiedzia┼é J├│zef Pi┼ésudski.
Dzi─Öki pami─Öci historycznej potrafimy wybrn─ů─ç z trudnych sytuacji i naprawia─ç b┼é─Ödy.
(„Rzeczpospolita” 12.11.2019)


Nazwa „Litwa Kowie┼äska”


Nazwa „Litwa Kowie┼äska” ma dwa znaczenia. Pierwsze to obszar etnicznych ziem narodu litewskiego przed wybuchem I wojny ┼Ťwiatowej w 1914 r., wchodz─ůcych w sk┼éad Rosji, a drugie to pa┼ästwo litewskie powsta┼ée czy raczej utworzone przez Niemcy tylko na tych ziemiach w 1918 r., kt├│re istnia┼éo do czerwca 1940 r., czyli pomi─Ödzy og┼éoszeniem niepodleg┼éo┼Ťci a w┼é─ůczeniem jego do Zwi─ůzku Sowieckiego w 1940 r. – nosz─ůce nazw─Ö Republika Litewska (Lietuvos Respublika). Ta Litwa (lit. Lietuva), kt├│rej stolic─ů by┼éo Kowno, by┼éa tak okre┼Ťlana w mi─Ödzywojennej Polsce i bardzo cz─Östo jest tak┼╝e i dzisiaj, szczeg├│lnie w publicystyce i literaturze. Zupe┼énie s┼éusznie, gdy┼╝ opr├│cz Litwy Kowie┼äskiej by┼éa tak┼╝e Litwa ┼Ürodkowa ze stolic─ů w Wilnie (1920-22, nast─Öpnie zgodnie z wol─ů wi─Ökszo┼Ťci jej mieszka┼äc├│w w┼é─ůczona do Polski) oraz ze wzgl─Ödu na to, ┼╝e w latach 1240-1795 istnia┼éa Litwa - Litwa historyczna/Wielkie Ksi─Östwo Litewskie, kt├│rego nie mo┼╝na uto┼╝samia─ç jedynie ze wsp├│┼éczesnym pa┼ästwem i narodem litewskim, gdy┼╝, ze wzgl─Ödu na zajmowany obszar i zamieszkuj─ůce je narody, stanowi ona wsp├│ln─ů histori─Ö Litwin├│w, Bia┼éorusin├│w, Polak├│w, Rosjan, ┼üotysz├│w i Ukrai┼äc├│w. Litwini odgrywali w jej dziejach du┼╝o mniejsz─ů rol─Ö od Polak├│w i Bia┼éorusin├│w. Podobnie mi─Ödzywojenny okres w historii Polski nazywamy II Rzeczpospolit─ů, a np. Niemcy by┼éy nazywane Republik─ů Weimarsk─ů i III Rzesz─ů, a Francja III Republik─ů Francusk─ů.
Litwini uwa┼╝aj─ů, ┼╝e nazwa „Litwa Kowie┼äska” jest pejoratywna. W polemice polsko-litewskiej na ┼éamach paryskiej „Kultury” (Nr 4 1976) w sprawie wyra┼╝enia „Litwa Kowie┼äska” wypowiedzia┼é si─Ö Czes┼éaw Mi┼éosz: „Bywaj─ů wyra┼╝enia, kt├│re w jakim┼Ť kr├│tkim tylko okresie s─ů emocjonalnie zabarwione i do nich nale┼╝y ra┼╝─ůca (Litwin├│w) „Litwa kowie┼äska”. W istocie termin ten mo┼╝e by─ç u┼╝yty bez jakichkolwiek politycznych intencji i jest u┼╝yteczny, bo skoro Wilno jest Litw─ů, jak nazwa─ç niepodleg┼ée pa┼ästwo litewskie z lat 1918-1939 ze stolic─ů w Kownie?”.
Pod poj─Öciem „Litwa” – szczeg├│lnie w polityce i historii Polski powinien by─ç rozumiany jedynie obszar przedrozbiorowego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego Rzeczypospolitej Obojga Narod├│w, po┼é─ůczonego z Polsk─ů w jeden mechanizm pa┼ästwowy Konstytucj─ů 3 maja 1791 r. Jest wi─Öc taka Litwa poj─Öciem zgodnym z histori─ů i jednocze┼Ťnie szerokim, obejmuj─ůcym tak┼╝e Wile┼äszczyzn─Ö, polsk─ů Suwalszczyzn─Ö i Podlasie i ca┼é─ů dzisiejsz─ů Bia┼éoru┼Ť, kraj ponad trzy razy wi─Ökszy obszarowo i ludno┼Ťciowo od dzisiejszej Litwy, kt├│ry, podobnie jak Polska, zupe┼énie s┼éusznie uwa┼╝a si─Ö za spadkobierc─Ö historycznej Litwy i historycznych Litwin├│w. Z tego powodu dzisiejsze pa┼ästwo ze stolic─ů w Wilnie nie powinno by─ç nazywane po polsku Litw─ů, a tylko zgodnie z oficjaln─ů terminologi─ů litewsk─ů/z oficjaln─ů nazw─ů pa┼ästwa: Lietuvos Respublika - Republika Litewska, wzgl─Ödnie Lietuva (po polsku: Litwa), a mieszka┼äcy dzisiejszej Litwy Lietuwisami (nigdy Litwinami!). W├│wczas unikniemy wiele nieporozumie┼ä natury politycznej i historycznej, jak np. fa┼észowania przez Litwin├│w historii Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, kt├│rego prawem kaduka uwa┼╝aj─ů si─Ö za wy┼é─ůcznych spadkobierc├│w, przy bierno┼Ťci ze strony w┼éadz polskich i historyk├│w polskich.


Unia Polski z Litw─ů i jej konsekwencje


Litwini i ich historycy nacjonalistyczni zachowuj─ů si─Ö tak, jakby to Polska w 1385 r. zosta┼éa przy┼é─ůczona do Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego i tytu┼é wielkiego ksi─Öcia litewskiego by┼é wa┼╝niejszy od tytu┼éu kr├│l Polski (np. litewska Wikipedia, has┼éo Jonas Kazimieras Vaza (lenk. Jan II Kazimierz Waza: nad portretem kr├│la Jana Kazimierza jest podpis: Lietuvos didysis kunigaik┼ítis, Lenkijos karalius – wielki ksi─ů┼╝─Ö litewski, kr├│l polski). Litwini ignoruj─ů fakt, ┼╝e tytulatura wszystkich kr├│l├│w polskich by┼éa nast─Öpuj─ůca: „Z Bo┼╝ej ┼éaski kr├│l Polski, ziemi krakowskiej, sandomierskiej, ┼é─Öczyckiej, sieradzkiej, Kujaw, wielki ksi─ů┼╝─Ö Litwy, pan i dziedzic Rusi, Prus, Che┼émna, Elbl─ůga i Pomorza, ksi─ů┼╝─Ö mazowiecki” i ┼╝e od zawarcia unii lubelskiej (1569) ka┼╝dy nowo koronowany kr├│l Polski zostawa┼é w┼éadc─ů Litwy z urz─Ödu i nigdy nie by┼é podnoszony na Wielkie Ksi─Östwo Litewskie. Wielkie Ksi─Östwo Litewskie by┼éo de facto DRUG─ä POLSK─ä. Bowiem ca┼éa w┼éadza w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim by┼éa w r─Ökach ludzi m├│wi─ůcych po polsku i polskiej kultury (litewskim ┼╝argonem m├│wili tylko ch┼éopi, g┼é├│wnie na ┼╗mudzi). St─ůd Sejm Czteroletni/Wielki (1787-1791) w celu wzmocnienia pa┼ästwa w obliczu rozbior├│w ┼Ťci┼Ťlej po┼é─ůczy┼é Koron─Ö z Litw─ů (tak┼╝e ich wojska i skarby). Warto tu tak┼╝e zwr├│ci─ç uwag─Ö na fakt, ┼╝e dla ca┼éej Europy Zachodniej po unii Litwy z Polsk─ů nie istnia┼éa ┼╝adna Litwa, ┼╝adne Wielkie Ksi─Östwo Litewskie, ┼╝adna Rzeczypospolita Obojga Narod├│w – tam zawsze m├│wiono i pisano o nowym pa┼ästwie polsko-litewskim dawnym zwyczajem: „Polska”, „Rzeczypospolita Polska”, „sejm polski” i tylko „kr├│l polski” (Stanis┼éaw Ko┼Ťcia┼ékowski Rzeczpospolita Obojga Narod├│w (1569-1795) w: Dzieje Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego Londyn 1953).
Historia Polak├│w na etnicznej Litwie liczy sobie akurat 800 lat i zapocz─ůtkowali j─ů sami Litwini. B─Öd─ůc w├│wczas „lud┼║mi z lasu” - dzikimi barbarzy┼äcami (tak┼╝e poganami), od 1201 r. ┼╝yli z ┼éupieskich wypraw na s─ůsiednie kraje. W latach 1201-1236 dokonali 40 wypraw ┼éupieskich, w tym 4 na Polsk─Ö. W 1213 r. napadli i spalili du┼╝y i bogaty P┼éock na Mazowszu. Z kolei w latach 1237-68 hordy litewskie dokona┼éy 39 wypraw, w tym 9 na Polsk─Ö, a do 1306 r. kolejnych 46 wypraw, w tym 16 na Polsk─Ö. Najazdy te obejmowa┼éy Mazowsze, Lubelszczyzn─Ö, Ziemie Sieradzk─ů i ┼ü─Öczyck─ů. Z s─ůsiaduj─ůcej z nimi i ludnej Polski Litwini uprowadzali tak┼╝e ludno┼Ť─ç, tak jak p├│┼║niej robili to Tatarzy krymscy. Dlatego wyprawy na Polsk─Ö organizowali w okresie ┼Ťwi─ůt, gdy ludno┼Ť─ç by┼éa w ko┼Ťcio┼éach (┼éatwo j─ů by┼éo wtedy uprowadzi─ç). Wynikiem tych najazd├│w by┼éo wyludnienie Lubelszczyzny; podczas gdy w s─ůsiedniej ziemi sandomierskiej przypada┼éo wtedy 19 os├│b na km kw., to w Lubelszczy┼║nie na 1 km kw. przypada┼éa przez najazdy litewskie tylko 1 osoba. Historycy obliczyli, ┼╝e w ca┼éym okresie Litwy poga┼äskiej Litwini uprowadzili do swego kraju do 100 000 Polak├│w (kronikarze m├│wi─ů o 150 tysi─ůcach), z kt├│rych wi─Ökszo┼Ť─ç uleg┼éa lituanizacji. Na etnicznej Litwie zak┼éadane by┼éy nawet wsie polskie z tych „bra┼äc├│w”. Z tego okresu pochodz─ů wsie o polskich nazwach, kt├│re przetrwa┼éy do dzisiaj, jak np. Lenkaiciai czy Lenkaliai o litewskiego s┼éowa Polacy-Lenkai oraz Mozurai czy Mozuriskis od litewskiego s┼éowa Mazurzy – Mozurai (J. Ochma┼äski Dawna Litwa). Kiedy Aldona, c├│rka wielkiego ksi─Öcia litewskiego Giedymina w 1325 r. wychodzi┼éa za m─ů┼╝ za kr├│lewicza Kazimierza (p├│┼║niejszego kr├│la Kazimierza Wielkiego), jako wiano przywioz┼éa ze sob─ů z Litwy przesz┼éo 20 000 bra┼äc├│w polskich (K. Wojnar). A kiedy we┼║mie si─Ö pod uwag─Ö fakt, ┼╝e w po┼éowie XIII w. Litwa liczy┼éa nie wi─Öcej jak 200 tysi─Öcy, a za Jagie┼é┼éy jako wielkiego ksi─Öcia litewskiego 300 tysi─Öcy mieszka┼äc├│w, wtedy dopiero pojmiemy jak wielki by┼é przelew krwi polskiej do ┼╝y┼é litewskich, gdy┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w uprowadzonych na Litw─Ö zatraci┼éa sw─ů mow─Ö, wyznanie i obyczaj (W. Wielhorski). Jednak na Litwie przed uni─ů z Polsk─ů mieszkali nie tylko Polacy uprowadzeni z Polski przez Litwin├│w. Osiedle┼äcy polscy na Litwie ju┼╝ od czas├│w Mendoga rekrutowali si─Ö tak┼╝e z przybysz├│w dobrowolnych, sprowadzanych przez ksi─ů┼╝─ůt litewskich i darzonych przywilejami ekonomicznymi. Sporo ich nap┼éyn─Ö┼éo na Litw─Ö za Giedymina. Jednak do ko┼äca XV w. w miastach litewskich dominowa┼é element niemiecki i ruski. Polacy byli na trzecim miejscu, za┼Ť Litwini w grodach litewskich sk┼éadali si─Ö w wi─Ökszo┼Ťci z posp├│lstwa (W. Wielhorski). Hufce polskie mia┼é ze sob─ů Kiejstut w wyprawie przeciw Moskwie w 1372 r., a prawie bezludne po┼éudniowe tereny litewskie (Grodzie┼äszczyzna) przy granicy z Polsk─ů od XIV w. zacz─Ö┼éo zasiedla─ç polskie rycerstwo (H. ┼üowmia┼äski Studia nad dziejami Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego). W 1528 r., podczas popisu wojska litewskiego, Polacy stanowili ponad 20% og├│┼éu rycerstwa Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego. R├│wnie┼╝ od czas├│w za┼éo┼╝enia Wilna przez Giedymina (I po┼é. XIV w.) datuje si─Ö systematyczny przyp┼éyw polskich kupc├│w i rzemie┼Ťlnik├│w najpierw do stolicy, a nast─Öpnie do innych osiedli litewskich. W XVI w. mieszcza┼ästwo polskie ju┼╝ dobrze by┼éo zadomowione na Litwie („Rota” 2/3 1993). Wsp├│┼éczesna krew litewska niewiele r├│┼╝ni si─Ö od krwi polskiej. Nacjonali┼Ťci polscy mogliby ┼Ťmia┼éo twierdzi─ç, ┼╝e wsp├│┼écze┼Ťni mieszka┼äcy Litwy Kowie┼äskiej to Polacy m├│wi─ůcy po litewsku.
Poga┼äska Litwa do 1363 r. podbi┼éa zniszczone i wyludnione przez najazdy tatarskie ziemie bia┼éoruskie i ukrai┼äskie (w 1363 r. opanowano Kij├│w) i w┼é─ůczy┼éa do swego ksi─Östwa. Etniczne ziemie litewskie stanowi┼éy w├│wczas mniej ni┼╝ 10% powierzchni, a Litwini ok. 10% ludno┼Ťci Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego. Etniczna Litwa w por├│wnaniu z ziemiami ruskimi by┼éa krajem nie tylko ma┼éym, ale tak┼╝e zacofanym pod wzgl─Ödem gospodarczym i kulturalnym: prymitywne j─Özyki litewski i ┼╝mudzki by┼éy a┼╝ do ko┼äca XVIII w. j─Özykiem ch┼éopstwa, u┼╝ywanym tak┼╝e jako j─Özyk pomocniczy w parafiach, w kt├│rych dominowa┼éa ludno┼Ť─ç litewska (Wikipedia), st─ůd j─Özyk ruski (z kt├│rego powsta┼é j─Özyk bia┼éoruski), kt├│ry dominowa┼é (obok prawos┼éawia) na 90% powierzchni Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, by┼é nie tylko w powszechnym u┼╝yciu w┼Ťr├│d litewskich bojar├│w i mieszcza┼ästwa, ale tak┼╝e na dworze wielkoksi─ů┼╝─Öcym. Prof. W┼éadys┼éaw Wielhorski pisze, ┼╝e ju┼╝ w XV w. na Wile┼äszczy┼║nie bojarstwo i mieszcza┼ästwo jest j─Özykowo zrutenizowane i ┼╝e nawet tamtejsi ch┼éopi litewscy coraz ch─Ötniej u┼╝ywaj─ů ruszczyzny. W ten spos├│b granica j─Özykowa litewska zacz─Ö┼éa si─Ö cofa─ç ku zachodowi. „obserwujemy tu pr─ůd kultury, wdzieraj─ůcy si─Ö w obszar szczepowy Litwy od wschodu”. W samym Wilnie, dominuj─ůcy w nim Niemcy do XVI w. ulegli cz─Ö┼Ťciowo asymilacji j─Özykowej: najpierw ruskiej, p├│┼║niej polskiej, podobnie jak Tatarzy sprowadzeni tu przez ksi─Öcia Witolda (Stosunki narodowo┼Ťciowe, wyznaniowe i j─Özykowe w: Dzieje Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego Londyn 1953). Tak wi─Öc to nie j─Özyk polski wypar┼é z Wile┼äszczyzny j─Özyk litewski, a tylko j─Özyk starobia┼éoruski. Powszechne u┼╝ywanie j─Özyka ruskiego w┼Ťr├│d Litwin├│w powodowa┼éo ruszczenie si─Ö elity litewskiej – wielu ksi─ů┼╝─ůt litewskich na Rusi przyj─Ö┼éo religi─Ö prawos┼éawn─ů, j─Özyk i narodowo┼Ť─ç rusk─ů. Sam Witold przed uni─ů z Polsk─ů przyj─ů┼é chrzest w obrz─ůdku prawos┼éawnym wraz z imieniem Aleksander i m├│g┼é ┼Ťmia┼éo przej┼Ť─ç do historii jako ksi─ů┼╝─Ö ruski. Wraz z religi─ů prawos┼éawn─ů Litwini przyjmowali kultur─Ö wschodni─ů - bizantyjsk─ů. W Wilnie by┼éy ju┼╝ cerkwie prawos┼éawne. Wielko┼Ť─ç Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, kt├│r─ů chwal─ů si─Ö dzisiaj Litwini, by┼éa de facto wielko┼Ťci─ů nie litewsk─ů a rusk─ů. „Tym sposobem Wielkie Ksi─Östwo Litewskie przesta┼éo by─ç litewskim” (Anatol Estryn, „Kultura” Nr 6/345, Pary┼╝). Gdyby nie nast─ůpi┼éo zbli┼╝enie si─Ö Litwy do Polski, to nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e dzisiaj nie by┼éo by narodu litewskiego; na Litwie Kowie┼äskiej mieszkali by obecnie albo Bia┼éorusini, albo Rosjanie (Jerzy Iwanowski „Kultura” Nr 1 1956, Pary┼╝). A je┼Ťli Krzy┼╝akom uda┼é by si─Ö podb├│j czy raczej utrwalenie ich w┼éadzy na Litwie ┼╝mudzkiej, to dzisiaj mieszkali by tam Niemcy; ┼╗mud┼║ pozosta┼éa przy Litwie i etnicznie ziemi─ů litewsk─ů dzi─Öki Polakom (pok├│j z Krzy┼╝akami w Toruniu 1411 r.). Nie ulega w─ůtpliwo┼Ťci, ┼╝e unia polsko-litewska uratowa┼éa wszystkich Litwin├│w przed losem Prus├│w, kt├│rych podczas rzekomego nawracania na wiar─Ö chrze┼Ťcija┼äsk─ů wyt─Öpili i wynarodowili Krzy┼╝acy (Niemcy). A Litwini byli ostatnim narodem poga┼äskim w Europie. Ostatnim do wyt─Öpienia, co za sw├│j obowi─ůzek uznawa┼éa ca┼éa Zachodnia Europa, kt├│rej rycerstwo wspiera┼éo wyprawy krzy┼╝ackie na Litw─Ö. Zreszt─ů nie uwa┼╝ano Litwin├│w w og├│le za ludzi. „Gdy w czasie jednej z takich wypraw (koniec XIV w.) rycerz angielski wzi─ů┼é do niewoli Litwina, przywi├│z┼é go do Anglii, gdzie go pokazywano w klatce, jako dzikusa i poganina (Henryk Paszkiewicz Litwa przedchrze┼Ťcija┼äska. Geneza unii polsko-litewskiej w: Dzieje Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego Londyn 1953). A┼╝ do XVI-XVII w. na Zachodzie uwa┼╝ano Litwin├│w za dzikus├│w i tak ich przedstawiano na ilustracjach (stroje).
Unia polsko-litewska zosta┼éa zawarta w Krewie (dzi┼Ť Bia┼éoru┼Ť) w 1385 r. „Unia i przyj─Öcie chrze┼Ťcija┼ästwa pod┼éug obrz─ůdku zachodniego otworzy┼éy przed Litw─ů drog─Ö na Zach├│d, przy┼é─ůczy┼éy j─ů do wielkiej rodziny narod├│w europejskich pozostaj─ůcych pod wp┼éywem kultury ┼éaci┼äskiej, korzystaj─ůcych z jej owoc├│w i przyjmuj─ůcych udzia┼é w jej rozwoju. Unia przes─ůdzi┼éa przynale┼╝no┼Ť─ç narodu litewskiego do tej kultury” (Jerzy Iwanowski Dialog polsko-litewski „Kultura” Nr 1 1956, Pary┼╝). To si─Ö sta┼éo dzi─Öki Polakom. Wed┼éug postanowie┼ä unii krewskiej wielki ksi─ů┼╝─Ö litewski Jagie┼é┼éo za koron─Ö polsk─ů – po┼Ťlubienie kr├│lowej Polski Jadwigi zobowi─ůza┼é si─Ö m.in. przyj─ů─ç wiar─Ö katolick─ů z r─ůk polskich i przy┼é─ůczy─ç do Polski ziemie Litwy i Rusi. „Jagie┼é┼éo na chrzcie przyj─ů┼é imi─Ö W┼éadys┼éawa. W┼Ťr├│d dynastii Jagiellon├│w stale spotyka si─Ö imi─Ö W┼éadys┼éaw i Kazimierz – co nie jest wcale przypadkiem – s─ů to imiona W┼éadys┼éawa ┼üokietka i Kazimierza Wielkiego. W ten spos├│b Jagie┼é┼éo i jego potomkowie nawi─ůzywali do tradycji polskiej” (Henryk Paszkiewicz Litwa przedchrze┼Ťcija┼äska. Geneza unii polsko-litewskiej w: Dzieje Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego Londyn 1953). 2 pa┼║dziernika 1413 r. w postanowieniach kolejnej unii polsko-litewskiej – zwanej horodelsk─ů, wprowadzono instytucj─Ö odr─Öbnego wielkiego ksi─Öcia na Litwie, wybieranego przez kr├│la Kr├│lestwa Polskiego za rad─ů i wiedz─ů pan├│w polskich oraz bojar├│w litewskich, postanowiono w niej dotrzyma─ç przyrzecze┼ä wzajemnego zwi─ůzku i wsp├│lnego prowadzenia wojen, upodobniono administracj─Ö Ksi─Östwa do administracji w Polsce (kasztelanie, wojew├│dztwa), wprowadzono wsp├│lne sejmy i zjazdy polsko-litewskie, a litewscy bojarzy wyznania rzymskokatolickiego otrzymali te same prawa, kt├│re posiada┼éa szlachta polska. Bojarzy litewscy przyrzekli wierno┼Ť─ç szlachcie polskiej, Koronie polskiej (Polsce), kr├│lowi W┼éadys┼éawowi Jagielle oraz wielkiemu ksi─Öciu Witoldowi. Jednocze┼Ťnie potwierdzony zosta┼é nierozerwalny zwi─ůzek Litwy z Kr├│lestwem Polskim. Zbli┼╝enie obu pa┼ästw i narod├│w by┼éo udane i tak wielkie, ┼╝e w 1569 r. Korona Kr├│lestwa Polskiego i Wielkie Ksi─Östwo Litewskie zawar┼éy now─ů i ostatni─ů uni─Ö – uni─Ö lubelsk─ů, powo┼éuj─ůc─ů do ┼╝ycia pa┼ästwo pod nazw─ů Rzeczpospolita Obojga Narod├│w. Od zawarcia unii lubelskiej ka┼╝dy nowo koronowany kr├│l Polski automatycznie stawa┼é si─Ö w┼éadc─ů Litwy i dlatego nigdy nie by┼é podnoszony na Wielkie Ksi─Östwo Litewskie (Wikipedia).
Kr├│l Zygmunt August – ostatni Jagiellon na tronie polskim zmar┼é 7 lipca 1572 r. W┼éadca Rzeczypospolitej Obojga Narod├│w pozostawi┼é tak Polakom jak i Litwinom nast─Öpuj─ůce nauki i wskazania w swym w og├│le dzisiaj przemilczanym i przez to nikomu, a szczeg├│lnie Litwinom, nieznanym testamencie: „Rzeczpospolita niczem inszem w ca┼éo┼Ťci zachowania d┼éu┼╝ej mie─ç nie mo┼╝e, jedno zgod─ů, mi┼éo┼Ťci─ů, spo┼éeczno┼Ťci─ů, jedno┼Ťci─ů: przeto tym naszym Testamentem obiema pa┼ästwu, Koronie Polskiej i Wielkiemu Ksi─Östwu Litewskiemu dajemy i odkazujemy i zostawujemy mi┼éo┼Ť─ç, zgod─Ö, jedno┼Ť─ç, kt├│r─ů przodkowie nasi po ┼éacinie unj─ů zwali... a kt├│ry z tych dw├│ch narod├│w nar├│d t─Ö unij─Ö wdzi─Öcznie przyj─ůwszy, mocno trzyma─ç b─Ödzie, temu b┼éogos┼éawie┼ästwo dajemy... a kt├│ry zasi─Ö nar├│d niewdzi─Öczen b─Ödzie i dr├│g do rozdwojenia b─Ödzie szuka┼é, niechaj si─Ö boi gniewu Bo┼╝ego... Racz Panie Bo┼╝e to w tym obojgu pa┼ästwie utwierdzi─ç, co┼Ť w niem przez nas sprawi┼é, racz oboi ten lud w jedno┼Ťci spojony, w niezmy┼Ťlonej mi┼éo┼Ťci wiecznie zachowa─ç...” (K. Wojnar).
Nale┼╝y zwr├│ci─ç uwag─Ö na fakt, ┼╝e rzekomo litewska – co bardzo mocno podkre┼Ťlaj─ů Litwini - dynastia Jagiellon├│w z punktu widzenia etnicznego nie by┼éa a┼╝ tak bardzo litewsk─ů i tylko zwyczajowo jest nazywana litewsk─ů. Powinna by─ç nazywana poprawnie wielkolitewsk─ů, bo w jej ┼╝y┼éach p┼éyn─Ö┼éo najwi─Öcej krwi litewskiej i ruskiej – i chyba po r├│wnej po┼éowie. Na wst─Öpie nale┼╝y zaznaczy─ç, ┼╝e gdyby Jagie┼é┼éo nie zosta┼é kr├│lem Polski to nie tylko nie by┼éo by dynastii jagiello┼äskiej, ale tak┼╝e sam Jagie┼é┼éo by┼éby w Europie nikomu nieznan─ů postaci─ů historyczn─ů. Tym kim jest dzisiaj w historii nie tylko Polski i Litwy, ale i Europy zawdzi─Öcza tylko i wy┼é─ůcznie tronowi polskiemu! Przyjrzyjmy si─Ö jakim Litwinem by┼é Jagie┼é┼éo – za┼éo┼╝yciel dynastii jagiello┼äskiej, kt├│ra przetrwa┼éa na tronie polskim do 1572 r. Jagie┼é┼éo na pewno by┼é z punktu widzenia politycznego Litwinem do 1386 r. (nast─Öpnie przez zostanie kr├│lem Polski – jak by si─Ö dzisiaj powiedzia┼éo – Polakiem pochodzenia litewskiego), ale z pewno┼Ťci─ů nie by┼é rasowym Litwinem, gdy┼╝ w jego ┼╝y┼éach p┼éyn─Ö┼éo du┼╝o krwi nielitewskiej. A co ciekawe to to, ┼╝e w jego ┼╝y┼éach p┼éyn─Ö┼éa tak┼╝e krew polska! Dziadem Jagie┼é┼éy by┼é wielki ksi─ů┼╝─Ö litewski Giedymin (1316-41), za┼éo┼╝yciel dynastii Giedyminowicz├│w, kt├│rego ┼╝on─ů, jak przyjmuje wi─Ökszo┼Ť─ç historyk├│w, by┼éa Jewna, c├│rka ksi─Öcia po┼éockiego Iwana, a wi─Öc Rusinka-Bia┼éorusinka. Ich synem i ojcem Jagie┼é┼éy by┼é wielki ksi─ů┼╝─Ö litewski Olgierd (1341-77), kt├│rego ┼╝on─ů by┼éa Julianna Aleksandrowna Twerska, c├│rka wielkiego ksi─Öcia ruskiego Tweru Aleksandra i Anastazji halickiej, kt├│ra by┼éa c├│rk─ů ruskiego ksi─Öcia halickiego Jerzego I i Eufemii Kujawskiej, siostry kr├│la polskiego W┼éadys┼éawa ┼üokietka (ich rodzicami byli: ksi─ů┼╝─Ö kujawski Kazimierz I i Eufrozyta, c├│rka ksi─Öcia opolskiego Kazimierza I). Jak z tego widzimy, Jagie┼é┼éo nie by┼é rasowym Litwinem. W jego ┼╝y┼éach p┼éyn─Ö┼éa krew litewska, ruska (dzisiaj bia┼éoruska i rosyjska) oraz polska. Dynastia Jagiello┼äska ju┼╝ przez samego Jagie┼é┼é─Ö, w kt├│rego ┼╝y┼éach p┼éyn─Ö┼éo bardzo ma┼éo krwi litewskiej, by┼éa ma┼éo litewska, a tym bardziej przez nast─Öpnych jej przedstawicieli na tronie polskim: jego syna Kazimierza Jagiello┼äczyka (1427-1492), wnuka Zygmunta Starego (1467-1548) i prawnuka Zygmunta Augusta (1520-1572) by┼éa jeszcze mniej litewska, gdy┼╝ nie otrzymywa┼éa nowej krwi litewskiej. Dlatego z ka┼╝dym nast─Öpnym pokoleniem coraz trudniej nazywa─ç t─Ö dynasti─Ö litewsk─ů. W ┼╝y┼éach ostatniego przedstawiciela tej dynastii na tronie polskim – Zygmunta Augusta p┼éyn─Ö┼éo zaledwie 1/16 krwi litewskiej. Matk─ů wszystkich dzieci W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼éy by┼éa spolonizowana Rusinka/Bia┼éorusinka (m.in. inicjatorka pierwszego t┼éumaczenia Biblii na j─Özyk polski – tzw. Biblia Kr├│lowej Zofii) Zofia Holsza┼äska (zm. 1461 Krak├│w), kr├│lowa Polski od 1422 r.
Po chrzcie Litwy zacz─Ö┼éo przybywa─ç na Litw─Ö polskie duchowie┼ästwo ┼Ťwieckie i zakonne. Nap┼éyn─Ö┼éo wi─Öcej polskich r─Ökodzielnik├│w i kupc├│w. „Jednak do czasu Unii Lubelskiej w 1569 r., polski stan rycerski nie mia┼é swobodnego prawa nabywania ani dziedziczenia d├│br w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim. Bojarstwo litewskie (jeszcze nie spolonizowane j─Özykowo i kulturalnie) strzeg┼éo wy┼é─ůczno┼Ťci swego posiadania ziemi, kt├│ra by┼éa wtedy najistotniejsz─ů warto┼Ťci─ů gospodarcz─ů, narodow─ů, polityczn─ů, daj─ůc─ů pe┼éni─Ö praw stanowych posiadaczom. W tym okresie nie mia┼éy miejsca powszechnej (poza nielicznymi wyj─ůtkami) ma┼é┼╝e┼ästwa polsko-litewskie w warstwie szlachecko-bojarskiej. Pocz─ůtek wieku XVI otworzy┼é okres nap┼éywania do miast, miasteczek i rezydencji wielkopa┼äskich oraz klasztor├│w na prowincji, jak te┼╝ do zarz─ůdu d├│br wielkoksi─ů┼╝─Öcych, zamo┼╝niejszego bojarstwa i magnat├│w – nowej fali polskich imigrant├│w, z posiadaniem ziemi jeszcze bezpo┼Ťrednio nie zwi─ůzanych” (W. Wielhorski). Przez wielk─ů reform─Ö roln─ů na Litwie kr├│lowej Bony z Polski sprowadzano do Litwy technik├│w rolnych, le┼Ťnych, rachmistrz├│w, geometr├│w, administrator├│w itp. Po tej reformie kraj si─Ö wzbogaci┼é i rozbudowywa┼é, co przyci─ůga┼éo z Polski majstr├│w, rzemie┼Ťlnik├│w, budowniczych, artyst├│w, kupc├│w. Np. kr├│l Zygmunt August do przyozdobienia zamku w Wilnie u┼╝ywa┼é artyst├│w polskich: Marcina Ostrowskiego, Wojciecha Che┼émi┼äskiego z Inowroc┼éawia i Stanis┼éawa Rutk─Ö z Poznania (prof. Feliks Kucharzewski). Unia Lubelska znios┼éa zakaz kupna ziemi przez Polak├│w, co wp┼éyn─Ö┼éo m.in. na mno┼╝enie si─Ö zwi─ůzk├│w rodzinnych pomi─Ödzy szlacht─ů polsk─ů i litewsk─ů. Przybywali na Litw─Ö tak┼╝e polscy uczeni i nauczyciele, politycy, pisarze i arty┼Ťci. Jak pisze Wielhorski, imigracja polska na Litw─Ö nie by┼éa masowa – by┼éa to emigracja wyborowa pod wzgl─Ödem kulturalnym. „Wreszcie nale┼╝y stwierdzi─ç, ┼╝e przybysze ci nie mieli sk┼éonno┼Ťci do tworzenia polskiego „getta””. Litwa zacz─Ö┼éa polonizowa─ç si─Ö j─Özykowo (j─Özyk zaczyna zast─Öpowa─ç j─Özyk ruski i ┼éacin─Ö) i kulturalnie, w miastach, a szczeg├│lnie w Wilnie, element polski wzi─ů┼é g├│r─Ö nad wszystkimi innymi. Najwa┼╝niejszy dokument prawny Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego by┼é w 1588 r. wydany po rusku (nigdy nie by┼é wydany po litewsku, bo nie mia┼é kto tego dokona─ç!), siedem nast─Öpnych jego wyda┼ä pomi─Ödzy 1614 a 1819 r. zosta┼éo wydanych ju┼╝ po polsku, bo j─Özyk ruski przestawa┼é by─ç „j─Özykiem ca┼éego ludu” – powszechnie u┼╝ywanym.
Litwini (wyj─ůtki potwierdzaj─ů regu┼é─Ö) wyj─ůtkowo bardzo opacznie – przez okulary skrajnego nacjonalizmu interpretuj─ů wsp├│ln─ů histori─Ö polsko-litewsk─ů. Twierdz─ů m.in., ┼╝e przyj─Öcie chrze┼Ťcija┼ästwa z r─ůk Polski by┼éo przyczyn─ů os┼éabienia ducha litewskiego i zahamowa┼éo rozw├│j pa┼ästwowo-tw├│rczych talent├│w Litwin├│w, ┼╝e w og├│le unia z Polsk─ů przynios┼éa wielk─ů tragedi─Ö narodowi litewskiemu, ┼╝e przez uni─Ö Polska otrzyma┼éa wiele od Litwy w┼é─ůcznie z dynasti─ů jagiello┼äsk─ů („Kultura” Nr 1 1956, Pary┼╝, str. 81). A czy przyj─Öcie chrztu z r─ůk Rusin├│w, do czego wcze┼Ťniej czy p├│┼║niej by dosz┼éo, nie zahamowa┼éo by rozw├│j pa┼ästwowo-tw├│rczych talent├│w Litwin├│w? I nie by┼éyby to w├│wczas talenty litewskie tylko ruskie! Natomiast z wyj─ůtkowych zalet i umiej─Ötno┼Ťci panowania dynastii jagiello┼äskiej korzystali przecie┼╝ w r├│wnym stopniu Polacy jak i Litwini, kt├│rzy w├│wczas jeszcze si─Ö nie spolonizowali. Poza tym na te wyj─ůtkowe zalety i umiej─Ötno┼Ťci Jagiellon├│w na tronie polskim musia┼éo mie─ç wp┼éyw ich polskie otoczenie na dworze krakowskim. Bardzo cz─Östo dobrym politykiem jest si─Ö przez posiadanie dobrych doradc├│w. A w┼Ťr├│d nich na dworze wielkolitewskim byli g┼é├│wnie Polacy i bardzo niewielu Litwin├│w. Ju┼╝ wielki ksi─ů┼╝─Ö Witold na swoim dworze mia┼é polskich doradc├│w, co pokazuj─ů dokumenty historyczne.
Litwa od Polski i Polak├│w te┼╝ wiele dosta┼éa. Przede wszystkim odzyska┼éa ┼╗mud┼║, kt├│ra by┼éa w r─Ökach krzy┼╝ackich oraz broni┼éa Litw─Ö przez moskiewsk─ů agresj─ů. A┼╝ dziewi─Ö─çdziesi─ůt procent obszaru Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego zajmowa┼éy ziemie ruskie. Na wsch├│d od Litwy zacz─Ö┼éo rosn─ů─ç w si┼é─Ö Wielkie Ksi─Östwo Moskiewski, kt├│re w 1480 r. wyzwoli┼éo si─Ö od zale┼╝no┼Ťci od tatarskiej Z┼éotej Ordy. Ksi─Östwo to sta┼éo si─Ö jedynym niezawis┼éym pa┼ästwem ruskim. Po podboju Bizancjum, Ba┼ékan├│w i Kaukazu przez Turk├│w Wielkie Ksi─Östwo Moskiewskie sta┼éo si─Ö tak┼╝e jedynym niepodleg┼éym pa┼ästwem prawos┼éawnym w Europie. Moskwa zacz─Ö┼éa aspirowa─ç do roli spadkobierczyni Bizancjum i stolicy ┼Ťwiata prawos┼éawnego, co wyra┼╝ono m.in. w teorii trzech Rzym├│w. W 1547 r. odby┼éa si─Ö koronacja wielkiego ksi─Öcia moskiewskiego Iwana IV Gro┼║nego na „cara wszech Rusi”, co da┼éo pocz─ůtek Carstwu Rosyjskiemu (Wikipedia). Pierwszy wielki ksi─ů┼╝─Ö moskiewski Iwan III Srogi (1462-1505) og┼éosi┼é si─Ö „gosudarem wszystkiej Rusi” (panem ca┼éej Rusi), a wi─Öc tak┼╝e ziem ruskich Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego. I on jako pierwszy rozpocz─ů┼é „zbieranie ziem ruskich”. W 1492 r. rozpocz─ů┼é wojny zaborcze przeciw Litwie. W 1500 r. ponownie zaatakowa┼é Wielkie Ksi─Östwo Litewskie. Wielkie Ksi─Östwo Litewskie mia┼éo, zgodnie z zawart─ů uni─ů z Polsk─ů, swoj─ů armi─Ö i nie chcia┼éo czy uwa┼╝a┼éo, ┼╝e nie potrzebuje polskiej pomocy wojskowej. Obie wojny z Iwanem III Litwa sromotnie przegra┼éa. W bitwie nad Wiedrosz─ů, stoczon─ů 14 lipca 1500 r., Litwini dowodzeni przez hetmana Konstantego Ostrogskiego ponie┼Ťli totaln─ů kl─Ösk─Ö. Zgin─Ö┼éa masa Litwin├│w i sam hetman Ostrogski dosta┼é si─Ö do moskiewskiej niewoli, a w jej wyniku 1/3 ziem Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego zosta┼éa przy┼é─ůczona do Wielkiego Ksi─Östwa Moskiewskiego. Litwini zrozumieli, ┼╝e bez polskiej pomocy przysz┼éo┼Ť─ç Litwy stan─Ö┼éa pod znakiem zapytania. W wyniku wojny os┼éabiona i zagro┼╝ona Litwa, zmuszona zosta┼éa do zacie┼Ťnienia zwi─ůzk├│w z Polsk─ů podpisuj─ůc w 1501 r. uni─Ö mielnick─ů. Ju┼╝ w 1512 Wielkie Ksi─Östwo Moskiewskie ponownie zaatakowa┼éo Litw─Ö, rozpoczynaj─ůc I wojn─Ö polsko/litewsko-rosyjsk─ů (1512–22). 8 wrze┼Ťnia 1514 r. razem z Polakami, Litwini odnie┼Ťli wspania┼ée zwyci─Östwo nad Moskalami w bitwie pod Orsz─ů. 30-tysi─Öczna armia polsko-litewska pobi┼éa armi─Ö moskiewsk─ů licz─ůc─ů od 35 do 80 tysi─Öcy ludzi. Zwyci─Östwo to sta┼éo si─Ö g┼éo┼Ťne w ca┼éej Europie. W zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie znajduje si─Ö obraz Bitwa pod Orsz─ů namalowany ok. 1530 r. przez artyst─Ö pozostaj─ůcego pod wp┼éywem Lucasa Cranacha starszego. Wsp├│lna walka wojsk polskich i litewskich (raczej ruskich) zaowocowa┼éa tym, ┼╝e od 1522 r. zdo┼éano ustali─ç granic─Ö Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego na odcinku bia┼éoruskim, kt├│ra przetrwa┼éa (z nieznacznymi przej┼Ťciowymi zmianami) do 1772 r., czyli do I rozbioru Polski, wykazuj─ůc rzadk─ů w historii trwa┼éo┼Ť─ç przez tak d┼éugi czas (W. Wielhorski). Wojny polsko/litewsko-rosyjskie toczone by┼éy tak┼╝e w latach: 1534-37, 1558-70, 1577-82, 1632-34 i 1654-67. Bez unii z Polsk─ů wcze┼Ťniej czy p├│┼║niej Wielkie Ksi─Östwo Litewskie uleg┼éo by Wielkiemu Ksi─Östwu Moskiewskiemu/Rosji i dzisiaj ziemie nawet etnicznej Litwy by┼éyby cz─Ö┼Ťci─ů Rosji i zamieszka┼ée przez wyznawc├│w prawos┼éawia, mo┼╝e nawet uwa┼╝aj─ůcych si─Ö za Rosjan.
Polacy mieszkaj─ůcy w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim nigdy nie pr├│bowali tworzy─ç w┼éasnego getta, nie odcinali si─Ö od otoczenia i od spraw pa┼ästwa litewskiego, a potem – od II po┼é. XVI w. – polsko-litewskiego. Wr─Öcz przeciwnie – nasi─ůkali wielkolitewskim patriotyzmem pa┼ästwowym, za co zdobywali zaufanie i uznanie niepolskiego otoczenia. (Z. Krajewski „Rota” Nr 2/3 1993). Jednak „Litewsko┼Ť─ç ta nie mia┼éa nic wsp├│lnego z nacjonalizmem (litewskim) a by┼éa (jedynie) wyrazem g┼é─Öbokiego przywi─ůzania do w┼éasnej pa┼ästwowo┼Ťci i r├│┼╝nych zwi─ůzanych z ni─ů tradycji…” (Henryk W. ┼╗ebrowski Dooko┼éa zagadnienia polsko-litewskiego „Wiadomo┼Ťci” 1.8.1965, Londyn). Ten patriotyzm wielkolitewski Polak├│w, podobny np. do lokalnego patriotyzmu Bawarczyk├│w w Niemczech (przecie┼╝ tak┼╝e Niemc├│w), przetrwa┼é do XX w., chocia┼╝ od 200-300 lat mia┼é on oblicze tak┼╝e polskie. Patriotyzm wielkolitewski o obliczu polskim reprezentowali na pocz─ůtku XX w. tzw. krajowcy. By┼éa to grupa inteligencji polskoj─Özycznej b─ůd┼║ polskiej na Litwie na pocz─ůtku XX wieku. Grupa ta w obliczu emancypacji narodowej Litwin├│w wysuwa┼éa program kompromisu pomi─Ödzy tradycyjnym a nowoczesnym znaczeniem poj─Öcia "Litwin" (zob. Litwini w znaczeniu historycznym). Krajowcy pragn─Öli po┼é─ůczy─ç ┼Ťwiadomo┼Ť─ç narodow─ů polsk─ů i u┼╝ycie j─Özyka polskiego ze ┼Ťwiadomo┼Ťci─ů pa┼ästwow─ů litewsk─ů, a niekt├│rzy z programem lojalno┼Ťci wobec pa┼ästwa nowolitewskiego, tzn. Republiki Litewskiej (Wikipedia). Niestety, nacjonali┼Ťci litewscy nie chcieli mie─ç nic wsp├│lnego nie tylko z Polsk─ů, ale tak┼╝e z j─Özykiem i kultur─ů polsk─ů. W ich programie Litwin nie mia┼é prawa m├│wi─ç po polsku i mie─ç cokolwiek wsp├│lnego z polsk─ů kultur─ů. Byli i s─ů przeciwnikami tak popularnej dzisiaj w ┼Ťwiecie zachodnim polityki wielokulturowo┼Ťci. Ho┼éduj─ů, wzoruj─ůc si─Ö na zwierz─Öcym wprost rasizmie XIX-wiecznym, czysto┼Ťci rasowej, j─Özykowej i kulturalnej.
Inn─ů korzy┼Ťci─ů jak─ů Wielkie Ksi─Östwo Litewskie odnios┼éo z unii z Polsk─ů by┼éa zapocz─ůtkowana na ziemiach polskich wielka reforma rolna, za wzorem kt├│rej tak┼╝e magnaci wielkolitewscy urz─ůdzali swe dobra, co by┼éo dla Litwy rewolucj─ů nies┼éychanie zbawienn─ů, gdy┼╝ zreformowa┼éa bardzo prymitywne ca┼ée rolnictwo wielkolitewskie (Franciszek Bujak Historia osadnictwa ziem polskich Warszawa 1920).
Tak┼╝e przez uni─Ö z Polsk─ů Litwa nale┼╝y dzi┼Ť do ┼Ťwiata kultury zachodniej, co bez w─ůtpienia mia┼éo i ma wielkie znaczenie w dziejach narodu litewskiego po dzie┼ä dzisiejszy.
Po unii lubelskiej ukszta┼étowa┼éo si─Ö dwustopniowe poczucie narodowo┼Ťci. Litwini i Polscy potrafili wypiel─Ögnowa─ç patriotyzm pa┼ästwowy i narodowy. Okre┼Ťlenie „Polak” znaczy┼éo a┼╝ do XIX w. tyle co „obywatel Rzeczypospolitej (Obojga Narod├│w)”. Poj─Öcia „Polak” i „Litwin” nie przeciwstawia┼éy si─Ö sobie, a wr─Öcz przeciwnie – dope┼énia┼éy si─Ö. Termin „Polak” by┼é poj─Öciem szerszym, za┼Ť „Litwin”, czy np. „Mazur”, w─Ö┼╝szym (Rota 2/3 1993). Mieszkaniec ziem Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego by┼é Litwinem i Polakiem. Marsza┼éek Polski J├│zef Pi┼ésudski m├│wi┼é o sobie „Litwin”, a przecie┼╝ by┼é przede wszystkim Polakiem. Podobnie by┼éo np. z Tadeuszem Ko┼Ťciuszk─ů czy Adamem Mickiewiczem. W odezwie do mieszka┼äc├│w Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego Ko┼Ťciuszko u┼╝ywa┼é alternatywnie termin├│w Polska i Litwa. Mickiewicz (historyczn─ů, bo przecie┼╝ pochodzi┼é z bia┼éoruskiej Nowogr├│dczyzny i litewskiego nie zna┼é) Litw─Ö nazywa┼é swoj─ů ojczyzn─ů, ale w jego rozumieniu Litwin i Mazur byli bra─çmi o wsp├│lnym nazwisku – Polacy (W. Sukiennicki). Podobnie by┼éo z marsz. J├│zefem Pi┼ésudskim. Pochodz─ůc z Wile┼äszczyzny nazywa┼é siebie Litwinem, ale polsko┼Ťci nie mog─ů mu odm├│wi─ç nawet Litwini. Przeciwnie, uwa┼╝aj─ů go za wielkiego wroga Litwy Kowie┼äskiej i Litwin├│w, co w ┼Ťwietle fakt├│w jest nieprawd─ů. Oto jeden z wielu przyk┼éad├│w na to: Pi┼ésudski, jako naczelny w├│dz Wojska Polskiego, w li┼Ťcie z dnia 5 wrze┼Ťnia 1919 r. do gen. Stanis┼éawa Szeptyckiego, ├│wczesnego dow├│dcy Frontu Litewsko-Bia┼éoruskiego pisze: „┼╝e je┼╝eli spokojnie znosi (chodzi o Pi┼ésudskiego – M.K.) na swojej lewej wojsko litewskie, kt├│rego komunikowania si─Ö z wrogiem przy┼éapuje, dowodzi to tylko “┼╝e jeste┼Ťmy w stosunku do Litwin├│w zasadniczo jak najbardziej pokojowo i ch─Ötnie do pertraktacji usposobieni”. Gdyby nie ta dobra wola – zaznacza dalej J├│zef Pi┼ésudski – “dawno da┼ébym rozkaz swoim wojskom maszerowania wprost na Kowno i usuni─Öcia samozwa┼äczego rz─ůdu…”” (Kazimierz Okulicz Listy J├│zefa Pi┼ésudskiego do gen. Szeptyckiego „Tydzie┼ä Polski” 19.2.1972, Londyn).
XVI wiek by┼é tzw. „z┼éotym wiekiem” w dziejach Polski. Polska by┼éa nie tylko najwi─Ökszym pa┼ästwem zachodniej Europy katolicko-protestanckiej, ale krajem wszechstronnie rozwijaj─ůcym si─Ö. Tak┼╝e pod wzgl─Ödem narodowym. Nast─ůpi┼é niebywa┼éy rozw├│j j─Özyka i literatury oraz kultury polskiej. Tymczasem Wielkie Ksi─Östwo Litewskie, kt├│re teraz w por├│wnaniu z polskimi ziemiami etnicznymi by┼éo krajem ci─ůgle zacofanym: prymitywne j─Özyki litewski i ┼╝mudzki pozostawa┼éy nadal j─Özykiem ch┼éopstwa na etnicznie litewskiej Litwie, a w powszechnym u┼╝yciu w┼Ťr├│d szlachty i mieszcza┼ästwa pozostawa┼é do ko┼äca XVII w. j─Özyk ruski, pozostaj─ůcy ci─ůgle urz─Ödowym j─Özykiem w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim. Jednak┼╝e tak┼╝e i on zatrzyma┼é si─Ö w rozwoju i stawa┼é si─Ö coraz bardziej skostnia┼éy i anachroniczny w por├│wnaniu z j─Özykiem polskim, kt├│ry ostatecznie zatriumfowa┼é tu w XVII w. I tak by┼éo z j─Özykiem ruskim/bia┼éoruskim i litewskim prawie do XX w. Litewski by┼é tak prymitywny i nieuporz─ůdkowany i pe┼ény nalecia┼éo┼Ťci bia┼éoruskich i polskich, ┼╝e wsp├│┼écze┼Ťni lituani┼Ťci musieli go uporz─ůdkowa─ç i zast─ůpi─ç archaiczne wyrazy oraz utworzy─ç zupe┼énie nowe. W ten spos├│b powsta┼é j─Özyk nowolitewski, zupe┼énie inny o j─Özyka litewskiego u┼╝ywanego w mowie i pi┼Ťmie do XX w.; pr├│bowa┼é go usystematyzowa─ç na pocz─ůtku XX w. litewski j─Özykoznawca Jonas Jablonskich, ale wszystkiemu sam jeden nie podo┼éa┼é, bowiem brakowa┼éo innych odpowiednio wykszta┼éconych j─Özykoznawc├│w litewskich. Starczy wspomnie─ç, ┼╝e nie ┼╝aden litewski, ale polski lituanista, przed wojn─ů profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, a po wojnie Uniwersytetu Pozna┼äskiego Jan Otr─Öbski dokona┼é jednego z najwi─Ökszych osi─ůgni─Ö─ç naukowych w odniesieniu do j─Özyka litewskiego – opracowa┼é monumentaln─ů, trzytomow─ů Gramatyk─Ö j─Özyka litewskiego (Warszawa 1956-1965), kt├│ra j─ů nareszcie w pe┼éni uporz─ůdkowa┼éa. Kultura litewska (ch┼éopska) i ruska by┼éy tak┼╝e bardzo prymitywne w por├│wnaniu z kultur─ů polsk─ů. Do tego dosz┼éa reformacja, kt├│r─ů przyj─Ö┼éa w wi─Ökszo┼Ťci szlachta litewsko-┼╝mudzka. Nowinki religijne sz┼éy na Litw─Ö i ┼╗mud┼║ przez Polsk─Ö, a tym samym religijna literatura polemiczna by┼éa wydawana w j─Özyku polskim i wszystkie dysputy teologiczne by┼éy prowadzone w tym j─Özyku. Szlachta litewsko-┼╝mudzka si┼é─ů rzeczy uczy┼éa si─Ö pilnie j─Özyka polskiego i w ten spos├│b reformacja w bardzo du┼╝ym stopniu przyczyni┼éa si─Ö do rozpowszechnienia si─Ö j─Özyka polskiego na Litwie i ┼╗mudzi. J─Özyk polski sta┼é si─Ö j─Özykiem powszechnie u┼╝ywanym w domach i miejscach publicznych. I sami Litwini uwa┼╝ali to za rzecz naturaln─ů. Sygnalizowa┼é to Janusz Radziwi┼é┼é (nie ten z Potopu, ale ten ┼╝yj─ůcy w latach 1579-1620, kasztelan wile┼äski), pisz─ůc do brata Krzysztofa, wielkolitewskiego hetmana polnego, w roku 1615: „Aczem sam Litwinem si─Ö urodzi┼é i Litwinem umrze─ç mi przyjdzie, jednak idioma polskiego za┼╝ywa─ç w ojczy┼║nie naszej musimy”. By┼éo to skutkiem stopniowego zaniku u┼╝ywania ┼éaciny zar├│wno w ┼╝yciu publicznym jak i prywatnym (W. Sukiennicki). Wyniesiony na piedesta┼é przez nacjonalist├│w litewskich syn Krzysztofa - Janusz Radziwi┼é┼é (1612-1655) nie tylko m├│wi┼é po polsku od szczeni─Öcych lat, ale tak┼╝e bardzo wcze┼Ťnie nauczy─ç si─Ö czyta─ç i pisa─ç. Zapewne z pomoc─ů doros┼éych, ale maj─ůc lat pi─Ö─ç, napisa┼é po polsku list do ojca. Opr├│cz polskiego (uczy┼é si─Ö pi─Öknego pisania po polsku i ┼éacinie) uczy┼é si─Ö tak┼╝e niemieckiego i w─Ögierskiego oraz ruskiego. Natomiast nic pewnego nie mo┼╝na powiedzie─ç o znajomo┼Ťci litewskiego (Henryk Wisner Dzieci┼ästwo Janusza Radziwi┼é┼éa „Przegl─ůd Wschodni”, t. IV, z. 3 (15), 1997). Jako ksi─ů┼╝─Ö na pewno nigdy nie mia┼é nawet okazji rozmawiania z ch┼éopstwem litewskim. W XVII w. polonizacja szlachty litewskiej posun─Ö┼éa si─Ö ju┼╝ tak daleko, ┼╝e coraz cz─Ö┼Ťciej ┼╝─ůda┼éa ona oficjalnego uznania j─Özyka polskiego za j─Özyk urz─Ödowy na Litwie. Sta┼éo si─Ö to w 1696 r. Wa┼╝nym jest pami─Öta─ç to, ┼╝e w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim j─Özyk polski nie zast─ůpi┼é j─Özyka litewskiego jako j─Özyk urz─Ödowy, ale zast─ůpi┼é j─Özyk ruski (starobia┼éoruski). Bo je┼Ťli dzisiaj Litwini pot─Öpiaj─ů triumf j─Özyka polskiego na Litwie od XVI do XX wieku, to musz─ů tak┼╝e pot─Öpia─ç triumf j─Özyka ruskiego w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim od XIII do XVI/XVII wieku i o tym, ┼╝e w obu przypadkach sami sobie te j─Özyki wybrali za urz─Ödowe. Ani Rusini, ani Polacy im swego j─Özyka nie narzucali! Dlatego nie mo┼╝na dzisiaj obarcza─ç win─ů Polak├│w i os─ůdza─ç ich od najgorszych za to, ┼╝e Litwini z w┼éasnej i nieprzymuszonej woli wieki temu zaadoptowali j─Özyk polski jako sw├│j w┼éasny, ┼╝e zaadoptowali tak┼╝e b─Öd─ůc─ů na wy┼╝ynach europejskich kultur─Ö polsk─ů w miejsce prymitywnej ch┼éopskiej kultury litewskiej czy nawet ruskiej. J─Özyk, literatura i kultura polska by┼éy w├│wczas, a i p├│┼║niej, jak si─Ö to dzisiaj m├│wi, trendy w ca┼éej Europie. Wszak pod koniec XVII w. j─Özyk polski by┼é tak┼╝e j─Özykiem nawet dworu carskiego w Moskwie (!) – na dworze cara Fiodora i regentki Zofii, a do ko┼äca XVIII w. by┼é lingua franca w ca┼éej wschodniej Europie. By┼é w u┼╝yciu np. w grecko-prawos┼éawnej Akademii Mohyla┼äskiej w Kijowie, ksi─ů┼╝─Ö mo┼édawski D. Cantemir t┼éumaczy┼é dzie┼éa z j─Özyka polskiego, poeta rumu┼äski T. Hy┼╝deu pisa┼é po polsku, polski zna┼é pisarz w─Ögierski J. Batsanyi, kancelaria w┼éadc├│w Krymu cz─Östo pos┼éugiwa┼éa si─Ö j─Özykiem polskim nawet w korespondencji dyplomatycznej (W. Sukiennicki). Poeta polski Jan Kochanowski (zm. 1584) uwa┼╝any jest za jednego z najwybitniejszych tw├│rc├│w renesansu w Europie, Klemens Janicki (1543) otrzyma┼é od papie┼╝a Paw┼éa III laur poetycki jako „poeta laureatus”, a Maciej Sarbiewski (zm. 1640), jest po dzi┼Ť dzie┼ä uwa┼╝any za ┼Ťwiatowej s┼éawy poet─Ö neo┼éaci┼äskiego. Polski taniec narodowy polonez by┼é ta┼äcem dworskim w ca┼éej Europie i jako taki przeszed┼é do muzyki ┼Ťwiatowej, itd. Nie jest win─ů Polak├│w, ┼╝e j─Özyk, literatura i kultura litewska nie dor├│wnywa┼éy i nie dor├│wnuj─ů j─Özykowi, literaturze i kulturze polskiej i ┼╝e etniczna Litwa jest du┼╝o mniejsza od Polski, a nar├│d litewski wiele razy mniej liczniejszy od narodu polskiego. W XVIII i XIX w. j─Özyk (j─Özyk salon├│w), literatura i kultura francuska by┼éy bardzo popularne w Polsce, a Francja jest wi─Öksza od Polski i nar├│d francuski do┼Ť─ç du┼╝o wi─Ökszy od narodu polskiego. Ale nikt w Polsce nie mia┼é i nie ma o to pretensji do Francji i Francuz├│w. Przeciwnie, przez du┼╝e i wszechstronne kontakty polsko-francuskie bardzo du┼╝o zyska┼éa Polska, Polacy i kultura polska. Dzisiaj w krajach zachodnich jest moda na wielokulturowo┼Ť─ç, kt├│ra wzbogaca wszystkie narody, a nie na za┼Ťciankowy nacjonalizm, kt├│ry zubo┼╝a pod ka┼╝dym wzgl─Ödem nar├│d jemu ho┼éduj─ůcy. Jak─ů warto┼Ť─ç dla samych Litwin├│w ma j─Özyk litewski, je┼Ťli zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç najwa┼╝niejszych dzie┼é literatury ┼Ťwiatowej nie jest dost─Öpna w tym j─Özyku? Oto naj┼Ťwie┼╝szy przyk┼éad: w pa┼║dzierniku 2019 r. polska pisarka Olga Tokarczuk zosta┼éa laureatk─ů mi─Ödzynarodowej Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 2018 i w tym┼╝e roku laureatk─ů The Man Booker International Prize za powie┼Ť─ç Bieguni (Flights), a jej tw├│rczo┼Ť─ç by┼éa dotychczas t┼éumaczona na 20 j─Özyk├│w. Tymczasem jej tw├│rczo┼Ť─ç literacka w og├│le nie jest znana Litwinom. Gorzej, w internetowej Wikipedii jej biogram jest podany w 56 j─Özykach ┼Ťwiata, w tym np. w esto┼äskim, ┼éotewskim, islandzkim i macedo┼äskim, a wi─Öc w j─Özykach narod├│w, kt├│re s─ů du┼╝o mniejsze od litewskiego (ale wida─ç bardziej kulturalne od Litwin├│w), a tak┼╝e w j─Özyku esperanckim, ale nie w j─Özyku litewskim, kt├│ry przez granic─Ö l─ůdow─ů s─ůsiaduje z polskim! Nar├│d pozbawiony dost─Öpu do najwa┼╝niejszych dzie┼é literatury ┼Ťwiatowej jest narodem u┼éomnym i si┼é─ů rzeczy jest skazany na duszenie si─Ö w swoim nacjonalistycznym sosie. Samych etnicznych Litwin├│w dusi bieda litewska oraz ta za┼Ťciankowo┼Ť─ç i prawdziwa wsiowo┼Ť─ç ich ojczyzny (co potwierdzaj─ů bardzo liczne zdj─Öcia miejscowo┼Ťci litewskich zamieszczone w internetowej Wikipedii, w tym wielu miast i miasteczek), j─Özyka i kultury i dlatego masowo opuszczaj─ů Litw─Ö. W latach 2001-2011 liczba Litwin├│w na Litwie spad┼éa z 2 907 293 do 2 531 314 os├│b (dane litewskiego spisu ludno┼Ťci), a do 2050 r. ma spa┼Ť─ç poni┼╝ej 2 milion├│w.
I jeszcze jedna wa┼╝na uwaga. Nacjonali┼Ťci litewscy od 135 lat walcz─ů z j─Özykiem polskim na Litwie, traktuj─ůc go jakby to by┼éa jaka┼Ť cholera czy d┼╝uma. Tymczasem szereg wsp├│┼éczesnych znanych Litwin├│w, jak np. ostatni sekretarz generalny Komunistycznej Partii Litwy Algirdas Brazauskas oraz nacjonalistyczni politycy – oboje prezydenci Litwy i znani wrogowie Polak├│w na Litwie Vytautas Landsbergis (1990-92) i Dalia Grybauskaitė (2009-19) m├│wi─ů po polsku. Znany dziennikarz polski Miros┼éaw Ikonowicz wspominaj─ůc Brazauskasa pisze o swojej rozmowie z nim rozmowie: „Rozmawiali┼Ťmy najpierw po rosyjsku, ale on przeszed┼é na polski. Nie m├│wi┼é zbyt p┼éynnie. Ja po litewsku te┼╝ nie. Od czas├│w, kiedy w Wilnie za „pierwszych Litwin├│w” (w pa┼║dzierniku 1939 r. Stalin odda┼é na osiem miesi─Öcy Litwie Wilno i Wile┼äszczyzn─Ö) chodzi┼éem przymusowo do litewskiej szko┼éy, up┼éyn─Ö┼éo wiele lat. Powiedzia┼é, ┼╝e w dzieci┼ästwie przeczyta┼é po polsku trylogi─Ö Sienkiewicza i bardzo prze┼╝y┼é ┼Ťmier─ç swego rodaka, Longinusa Podbipi─Öty” (Swym dzia┼éaniem Algirdas Brazauskas wpisa┼é si─Ö w nurt niepodleg┼éo┼Ťciowy „Tygodnik Przegl─ůd” 21.2.2010). Ale nie tylko politycy litewscy uczyli si─Ö j─Özyka polskiego w czasach Sowieckiej Litwy. Tak┼╝e bardzo wielu Litwin├│w spo┼Ťr├│d inteligencji zna┼éo lub zna j─Özyk polski. To, ┼╝e ci sprzed I wojny ┼Ťwiatowej znali j─Özyk polski – to zrozumia┼ée. Jednak wielu z nich pozna┼éo j─Özyk polski w okresie mi─Ödzywojennym (1918-40) i komunistycznym (1944-91). Starczy zapozna─ç si─Ö z biogramami litewskich t┼éumaczy literatury polskiej w ksi─ů┼╝ce Mieczys┼éawa Jackiewicza Literatura polska na Litwie XVI-XX wieku (1993), aby si─Ö zorientowa─ç jak na przyk┼éad wielu powojennych i wsp├│┼éczesnych pisarzy litewskich zna j─Özyk polski i nim nie pogardza, tak jak to czyni bardzo wielu ich rodak├│w. Odnosi si─Ö wra┼╝enie, ┼╝e wielu inteligent├│w litewskich w okresie sowieckim nie mog┼éo si─Ö obej┼Ť─ç bez znajomo┼Ťci j─Özyka polskiego. Uczyli si─Ö wi─Öc sami i w dost─Öpny dla nich spos├│b. W paryskiej „Kulturze” (Nr 5 1972) w Kronice litewskiej czytamy: Najbardziej rozchwytywanym czasopismem w dzisiejszym Wilnie jest „┼╗ycie Warszawy”, „bo tam pisz─ů o wszystkim, prawie jak na Zachodzie”. Natomiast w numerze 7-8 (1979) jeden Litwin pisze: „Obecnie w kioskach znajdujemy du┼╝o pism zagranicznych, ale najwi─Öcej polskich. Podobnie jest w bibliotekach. Powinni┼Ťmy obecnie przyja┼║ni─ç si─Ö z Polakami…”, a innym razem czytamy: „Powtarzaj─ů si─Ö wiadomo┼Ťci, ┼╝e rodowici Litwini ucz─ů si─Ö polskiego, aby m├│c korzysta─ç z bardziej nieskr─Öpowanych polskich audycji radiowych, maj─ůcych szerszy zasi─Ög ni┼╝ telewizja” (Nr 7/8 1981, str. 145). Oto jeden z konkretnych przyk┼éad├│w na to. Tomasz Andrzej Krajewski pisze: „(W Kownie) Sta┼éem patrz─ůc na faluj─ůce jezioro, gdy podszed┼é do mnie m─Ö┼╝czyzna i nawi─ůza┼é po polsku rozmow─Ö. Mia┼é na imi─Ö Roman, po litewsku - Romualdas. Kapitan s┼éodkich w├│d, wo┼╝─ůcy ch─Ötnych, ostatnio cz─Östo nowo┼╝e┼äc├│w, ┼éodzi─ů po jeziorze. Dwadzie┼Ťcia lat temu by┼é nawet w Polsce, u krewnych w Bydgoszczy… Kapitonas Romualdas j─Özyka polskiego nauczy┼é si─Ö dzi─Öki polskiej telewizji, kt├│ra by┼éa odbierana na Litwie i w stosunku do przepe┼énionych indoktrynacj─ů radzieckich medi├│w by┼éa oknem na ┼Ťwiat. Wszyscy j─ů ogl─ůdali, poczynaj─ůc od "Bolka i Lolka" przez "Czterech pancernych i psa" po czarno-bia┼ée filmy ameryka┼äskie…” („Niemen - Rzeka Obojga Narod├│w” Internet: W┼éoc┼éawski Klub Wodniak├│w 2006). Nikt tych ludzi nie zmusza┼é do nauki j─Özyka polskiego. ┼╗yj─ůc w Zwi─ůzku Sowieckim po prostu uznali, ┼╝e ten j─Özyk b─Ödzie im przydatny, b─Ödzie ich oknem na ┼Ťwiat. Dlaczego wi─Öc pot─Öpiaj─ů Litwin├│w, kt├│rzy w dawnych wiekach tak┼╝e uznali, ┼╝e polski j─Özyk b─Ödzie im bardziej przydatny, szczeg├│lnie na obszarze ca┼éej Rzeczypospolitej ani┼╝eli wiejski j─Özyk litewski czy archaiczny ruski, u┼╝ywane wy┼é─ůcznie na terenie Litwy (litewski) i ruski na terenie ca┼éego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, ale nie w przewodniej w unii Polsce, gdzie by┼éa stolica Rzeczypospolitej i siedziba jej kr├│la, czyli centrum polityczne i kulturalne kraju?
Pisarz polski i przyjaciel Litwy i Litwin├│w Tadeusz Konwicki pisz─ůc o wsp├│┼éczesnych obawach Litwin├│w przed polonizacj─ů napisa┼é: „To prawo historii – zawsze cywilizacja, kultura sz┼éy z Zachodu. My┼Ťmy te┼╝ podlegali jakim┼Ť odkszta┼éceniom. By┼é czas, kiedy miasta polskie by┼éy w jakiej┼Ť cz─Ö┼Ťci niemieckie. Na to nie ma rady. Chc─Ö zwr├│ci─ç tylko uwag─Ö, ┼╝e polonizacja (narodu litewskiego) nie by┼éa brutalna. J─Özyk litewski nie by┼é zagro┼╝ony, poniewa┼╝ jak wiemy, bodaj do XVII w. j─Özykiem pa┼ästwowym Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego by┼é starobia┼éoruski, p├│┼║niej ┼éacina. Ale zawsze Litwini mogli si─Ö obawia─ç spontanicznej polonizacji, kt├│ra by┼éa wyposa┼╝ona w tradycj─Ö w┼éasn─ů i europejsk─ů, nosi┼éa w sobie wiele warto┼Ťci uniwersalnych, kt├│rym kultura litewska nie mog┼éa si─Ö przeciwstawi─ç. W tej chwili obserwujemy wspania┼éy rozkwit kultury i sztuki litewskiej…” (Fenomen Wilna „┼╗ycie Warszawy” 18-19 5.1991). I dzisiaj ┼Ťwiadomo┼Ť─ç narodowa Litwin├│w jest ju┼╝ bardzo dobrze ugruntowana. St─ůd dzisiaj narodowi litewskiemu nie grozi ┼╝adna polonizacja, rusyfikacja czy germanizacja. Dlatego dzisiaj o gro┼║bie polonizacji Litwin├│w (poza wyj─ůtkami) mog─ů m├│wi─ç tylko skrajni nacjonali┼Ťci – wrogowie Polski, Polak├│w i wszystkiego co polskie.
Tymczasem w┼éa┼Ťnie ci nacjonali┼Ťci litewscy – wrogowie j─Özyka polskiego ani my┼Ťl─ů ust─Öpowa─ç w walce z wszelkimi objawami j─Özyka polskiego na Litwie. W „Kronice Sejmowej” Nr 67 z 15.9.2017 czytamy: „W litewskim Sejmie jest silna grupa pos┼é├│w b─Öd─ůcych za┼╝artymi przeciwnikami oryginalnej (polskiej) pisowni nazwisk, na czele z przewodnicz─ůcym sejmowego Komitetu O┼Ťwiaty i Nauki Eugenijusem Jovisk─ů…”. I nie chodzi tylko o pisanie w oryginalnej pisowni polskich nazwisk. Walka z j─Özykiem polskim i histori─ů polsk─ů oraz pami─ůtkami polskimi na dzisiejszej Litwie jest totalna. W „Tygodniku Wile┼äszczyzny” z 7-13 czerwca 2012 (nr 612) czytamy: „Redakcja „Tygodnika Wile┼äszczyzny” zosta┼éa poinformowana o bulwersuj─ůcym fakcie, dokonanym podczas odnowy zabytkowego budynku przy ulicy Go┼ítauto 1 – dawnej siedziby Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk w Wilnie. W trakcie prac remontowych, realizowanych w ramach projektu unijnego, spod warstwy tynku i farby wydobyty historyczny polski napis na g┼é├│wnej fasadzie budynku –TOWARZYSTWO PRZYJACI├ô┼ü NAUK – zosta┼é potajemnie zniszczony. Z przykro┼Ťci─ů przyjmujemy do wiadomo┼Ťci doniesienia o sporadycznych wybrykach wandali, wywracaj─ůcych pomniki na cmentarzach pod os┼éon─ů nocy. A tymczasem decydenci, kt├│rzy dali rozkaz „z mi─Ösem” wy┼╝┼éobi─ç litery umieszczone na elewacji budynku, wybudowanego na pocz─ůtku XX stulecia ze sk┼éadek polskiej spo┼éeczno┼Ťci, dzia┼éali w bia┼éy dzie┼ä… W samym sercu niedawnej europejskiej stolicy kultury... Fundowanie i wznoszenie budynk├│w, takich jak siedziba Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk, ze sk┼éadek spo┼éecznych, a nie jak podaje prasa litewska „darowanych przez cara” by┼é wielkim zrywem, kt├│ry mia┼é s┼éu┼╝y─ç dobru og├│┼éu, rozwojowi nauki i kultury. Zacieranie ┼Ťlad├│w polskich – wystarczy wspomnie─ç cho─çby Uniwersytet Wile┼äski – odbywa si─Ö nie tylko w Wilnie, ale w ca┼éym kraju. Trwaj─ůce od zarania Litwy…, szczeg├│lny rozmach przybra┼éo w ostatnich dziesi─Öcioleciach, kiedy walka ze wszystkim, co tchnie polsko┼Ťci─ů zosta┼éa podniesiona do najwi─Ökszej cnoty i sta┼éa si─Ö wa┼╝nym elementem polityki pa┼ästwa. Konkretny fakt zamazania autentycznego napisu, wbrew obowi─ůzuj─ůcym zasadom, zasygnalizowany powy┼╝ej, nie pozostawia nawet cienia w─ůtpliwo┼Ťci co do intencji os├│b zamieszanych w tym „europejskim” projekcie. Je┼Ťli traktowa─ç kultur─Ö jako odwieczny palimpsest, to w┼éa┼Ťnie teraz mo┼╝emy zaobserwowa─ç zacieranie starej warstwy, kt├│rej nawet poprzednia epoka nie zdo┼éa┼éa do ko┼äca zniszczy─ç. Tym razem pierwotna warstwa nie zosta┼éa przykryta, tylko wyd┼éubana i zamazana – bez mo┼╝liwo┼Ťci rekonstrukcji. Nowa warstwa s┼éu┼╝y nowemu celowi w m┼éodym pa┼ästwie, kt├│re nie potrafi doceni─ç wsp├│lnej wielonarodowej tradycji, optuj─ůc za racj─ů jednego narodu. I to ju┼╝ nie jest palimpsest, tylko zwyk┼ée wymazanie z pami─Öci”. - Jakie to chore! To pokazuje dobitnie, ┼╝e Litwa nie jest jeszcze w pe┼éni cywilizowanym – demokratycznym i tolerancyjnym krajem, a Litwini narodem. ┼╗e wci─ů┼╝ kr├│luje w niej barbarzy┼äski XIX-wieczny nacjonalizm, kt├│ry zrodzi┼é Hitlera i jemu podobnych dyktator├│w.
Wraz z j─Özykiem polskim przysz┼éa na Litw─Ö kultura polska, kt├│ra r├│wnie┼╝ polonizowa┼éa Litwin├│w i ┼╗mudzin├│w, podobnie jak i ma┼é┼╝e┼ästwa mieszane polsko-litewsko-┼╝mudzkie. Bowiem na Litwie od 1385 r. nie brakowa┼éo etnicznych Polak├│w (urz─Ödnicy, kupcy, rzemie┼Ťlnicy, ┼╝o┼énierze, duchowie┼ästwo), a unia lubelska (1569) ustanowi┼éa prawo osiedlania si─Ö Litwin├│w w Polsce i Polak├│w na Litwie, co spowodowa┼éo jeszcze wi─Ökszy nap┼éyw Polak├│w na Litw─Ö. Nawet w┼Ťr├│d magnaterii litewskiej byli teraz rodowici Polacy: np. Kossakowscy przyszli na Litw─Ö z Mazowsza, Bystramowie i Ba┼╝e┼äscy z polskich Prus Kr├│lewskich, a Tyszkiewiczowie wywodzili si─Ö z Wo┼éynia-Kijowszczyzny (to tylko cztery przyk┼éady z bardzo, bardzo wielu innych; ca┼éa masa szlachty „litewskiej” pochodzi┼éa z ziem bia┼éoruskich). Wszystkie te fakty historyczne zaprzeczaj─ů twierdzeniom nacjonalist├│w litewskich, ┼╝e wszyscy Polacy na Litwie to spolonizowani Litwini. Tak, na p├│┼║niejszej Litwie Kowie┼äskiej dosz┼éo do pe┼énej polonizacji szlachty i mieszczan oraz duchownych tak protestanckich jak i katolickich litewskiego pochodzenia. W ten spos├│b ┼╝ycie na ca┼éej Litwie i ┼╗mudzi a┼╝ do ko┼äca XIX w. by┼éo przenikni─Öte polsk─ů kultur─ů, polsk─ů mow─ů, wsz─Ödzie panowa┼éa polska ksi─ů┼╝ka i polskie zwyczaje. A ch┼éopi litewsko-┼╝mudzcy a┼╝ do tego czasu nie stanowili odr─Öbnego od Polak├│w narodu i uznawali nadrz─Ödno┼Ť─ç j─Özykow─ů i kulturaln─ů polsk─ů. Chocia┼╝ uwa┼╝ali si─Ö w├│wczas zazwyczaj za „tutejszych” byli lojalnymi obywatelami historycznej Polski i to jeszcze ponad sto lat po jej rozbiorach. Pochodz─ůcy z rodu ┼╝mudzkiego mi┼éo┼Ťnik Litwy, j─Özyka i kultury ┼╝mudzkiej Dionizy Paszkiewicz/Dionizas Po┼íka (1764-1830) w swoim poemacie w j─Özyku litewskim Ch┼éop ┼╝mudzki i litewski pisze: „…Nie patrz─ůc, czy to odwil┼╝, a cho─çby ulewa,/Wie┼║ z lasu wyr─ůbane tam przez ciebie drzewa,/Albo w─Ödruj daleko, czuwaj niewyspany,/Do Wilna lub Warszawy przez zaspy, kurhany…”. I nieprzypadkowo wymieni┼é Warszaw─Ö, kt├│ra autorowi r├│wnie by┼éa bliska jak Wilno. W 1861 r. mia┼éa miejsce w Kownie (stolicy nacjonalistycznej Litwy w latach 1918-45!) symboliczna Manifestacja Jedno┼Ťci Rzeczypospolitej Obojga Narod├│w, w kt├│rej wzi─Ö┼éo udzia┼é a┼╝ 15-20 tysi─Öcy os├│b – Polak├│w i Litwin├│w (ich by┼éo wi─Öcej!), zorganizowana dla uczczenia rocznicy Unii Lubelskiej. Jej celem by┼éo wykazanie wobec w┼éadz carskich jedno┼Ťci ziem przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, podzielonych przez w┼éadze rosyjskie granic─ů polityczn─ů wzd┼éu┼╝ Niemna i Bugu – na zach├│d Kr├│lestwo Polskie, na wsch├│d ziemie wcielone bezpo┼Ťrednio do Rosji (Kresy). W┼éa┼Ťnie Kowno do 1918 r. by┼éo miastem granicznym - jego lewobrze┼╝na cz─Ö┼Ť─ç le┼╝a┼éa w Kr├│lestwie Polskim, a prawobrze┼╝na (g┼é├│wna cz─Ö┼Ť─ç Kowna) w Rosji. Nad Niemnem, dziel─ůcym „urz─Ödowo” Polsk─Ö (Kr├│lestwo Polskie) od Litwy zesz┼éy si─Ö 12 sierpnia dwie wielkie procesje: jedna litewska – druga polska, kt├│re ze ┼Ťpiewem „Bo┼╝e co┼Ť Polsk─Ö” wkroczy┼éy na most graniczny. „Litwa zarzuca bukietami i wie┼äcami Polsk─Ö, Polska nawzajem Litw─Ö, a Niemen wie┼äce i bukiety unosi i miesza je ze sob─ů i ┼é─ůczy tak, jak serca Polski i Litwy, po┼é─ůczone z dawna bij─ů w tej chwili do siebie” – zapisuje naoczny ┼Ťwiadek tego zdarzenia (H. Mo┼Ťcicki Wspomnienia i dokumenty). A kiedy dwa lata p├│┼║niej wybuch┼éo Powstanie Styczniowe 1863 r. poszczeg├│lne regiony Polski wyst─ůpi┼éy z deklaracjami poparcia dla powsta┼äczego centralnego rz─ůdu narodowego w Warszawie. Deklaracj─Ö wojew├│dztwa kowie┼äskiego (tj. guberni kowie┼äskiej, kt├│ra obejmowa┼éa 70% ziem etnicznie litewskich), czyli obszaru obejmuj─ůcego Litw─Ö etniczn─ů, wys┼éan─ů 18 wrze┼Ťnia 1863 r. podpisa┼éo a┼╝ 96 432 osoby. W adresie tym czytamy m.in.: „...w unii dobrowolnej wszystkich ziem naszych z Polsk─ů, tworzymy ca┼éo┼Ť─ç odwieczn─ů i niepodzielne cia┼éo polityczne; podobnie chcemy pozostawa─ç w tej jedno┼Ťci nierozerwalnej z naszym w┼éasnym Rz─ůdem Narodowym polskim. ...jeste┼Ťmy pewni, ┼╝e rz─ůdy i ludy Europy opiera─ç si─Ö b─Öd─ů w s─ůdach o nas... na naszych ofiarach, na czynach bohaterskich naszych bojownik├│w, kt├│rzy wci─ů┼╝ walcz─ů za Polsk─ů i znacz─ů nasze granice swoj─ů krwi─ů...”. Podczas Powstania Styczniowego na terenie by┼éego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego stoczonych zosta┼éo og├│┼éem a┼╝ 237 bitew i potyczek oddzia┼é├│w powsta┼äczych z wojskami rosyjskimi, g┼é├│wnie na terenach litewskich i polsko-litewskich. By┼éy to walki bohaterskie – pe┼éne po┼Ťwi─Öcenia. I nawet na terenie Kr├│lestwa Polskiego, a wi─Öc etnicznej Polski, nie bra┼éo w walkach udzia┼éu tylu ch┼éop├│w co w┼éa┼Ťnie na ┼╗mudzi. Legend─ů powstania na ┼╗mudzi sta┼é si─Ö ch┼éop litewski – patriota polski Adam Bitis (1834-1884). Szli do boju pod has┼éem: „B─Ödziemy wolnymi Polakami” cz─Östo wypowiadanym po litewsku: „Busime lenkais valnais” (L. Kondratas). Wcze┼Ťniej rodowici Litwini wzi─Öli du┼╝y udzia┼é tak┼╝e w polskich powstaniach narodowych: ko┼Ťciuszkowskim w 1794 r. i w Powstaniu Listopadowym 1830-31.
Z kolei na litewsko-bia┼éoruskiej Wile┼äszczy┼║nie spolonizowa┼éa si─Ö tak┼╝e wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç ludno┼Ťci ch┼éopskiej i kraj ten do dzi┼Ť dnia ma etniczny charakter polski, pomimo dokonywanych od 1939 r. wyw├│zek na Sybir, wyp─Ödzeni Polak├│w do komunistycznej Polski w latach 1945-46 i 1957-58 oraz brutalnie prowadzonej sowietyzacji i lituanizacji. W Wilnie z braku os├│b tym zainteresowanych msze po litewsku w ostatnim ko┼Ťciele – ┼Ťw. Jana przestano odprawia─ç w 1737 r. „Czym bli┼╝ej ko┼äca XVII w. tym bardziej szlachta litewska przesi─ůka┼éa polsk─ů kultur─ů i polsk─ů ┼Ťwiadomo┼Ťci─ů narodow─ů” – pisze prof. Jerzy Ochma┼äski w swej „Historii Litwy” (Wroc┼éaw 1982). A w XIX w. j─Özyk i kultur─Ö polsk─ů przyjmowa┼éo masowo nawet ch┼éopstwo na Wile┼äszczy┼║nie i w okolicy Kowna (Lauda). Wed┼éug rosyjskiego spisu ludno┼Ťci z 1897 r. oraz danych ko┼Ťcielnych na terenach po┼éo┼╝onych na Litwie Kowie┼äskiej by┼éy parafie katolickie maj─ůce du┼╝─ů przewag─Ö ludno┼Ťci polskiej, jak np.: Kowno 75%, Bobty 80%, Buka┼äce 60%, Datn├│w 80%, Jan├│w 85%, Jaswojnie 60%, Jewie 80%, Jeziorosy 90%, Kiejdany miasto 90%, Kiejdany wie┼Ť 65%, Kormia┼é├│w 80%, Kozakiszki 95%, ┼üabun├│w 80%, ┼üopie 90%, Pacunele 90%, Piwoszuny 60%, Skorule 95%, Sumiliszki/Siemieliszki 60%, Szaty 60%, W─Ödziago┼éa 95%, Wodokty 95%, Wysoki Dw├│r 85%, ┼╗ejmy 75%.
Historyk litewski z Ameryki Romualdas Misiunas na Konferencji Studi├│w Ba┼étyckich, odbywaj─ůcej si─Ö na uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku zauwa┼╝y┼é, ┼╝e dzieje stosunk├│w polsko-litewskich w znacznym stopniu przypominaj─ů histori─Ö angielsko-szkock─ů. W obydw├│ch wypadkach nar├│d bardziej prymitywny, znajduj─ůcy si─Ö na samym pograniczu cywilizacji europejskiej, ale w pobli┼╝u wysoko rozwini─Ötego narodu, da┼é dynasti─Ö cywilizowanemu pa┼ästwu europejskiemu i po┼é─ůczy┼é si─Ö uni─ů ze spo┼éeczno┼Ťci─ů wy┼╝sz─ů kulturalnie. Rezultatem tego po┼é─ůczenia by┼éo to, ┼╝e wy┼╝sze warstwy narodu mniej rozwini─Ötego zatraci┼éy sw├│j j─Özyk ojczysty i podda┼éy si─Ö wy┼╝szej kulturze s─ůsiad├│w (Wies┼éaw A. Lasocki Polsko-litewskie sentymenty „Wiadomo┼Ťci Polskie” 20.11.1977, Sydney za „Tygodniem Polskim” Londyn). Z kolei Pawe┼é Jasienica w swoim dziele Rzeczpospolita Obojga Narod├│w (t. 1-3, Warszawa 1967-72) wykaza┼é, ┼╝e elita litewska ulega┼éa stopniowej polonizacji. W pierwszym stadium, kt├│re trwa┼éo kilka wiek├│w, elita ta w┼é─ůczy┼éa si─Ö w kultur─Ö polsk─ů zachowuj─ůc jednak pewn─ů litewsk─ů odr─Öbno┼Ť─ç. Drugie stadium rozpocz─Ö┼éo si─Ö po upadku Polski/Rzeczpospolitej Obojga Narod├│w i zosta┼éo powa┼╝nie przyspieszone przez kl─Ösk─Ö Powstania Styczniowego 1863-64. Polega┼éo ono na tym, i┼╝ ta spolszczona elita zacz─Ö┼éa si─Ö w┼é─ůcza─ç ca┼ékowicie i bez zastrze┼╝e┼ä do narodu polskiego. Ju┼╝ wtedy trzeba by┼éo mie─ç jak─ů┼Ť skrystalizowan─ů narodowo┼Ť─ç, szczeg├│lnie kiedy od 1883 r. nacjonali┼Ťci litewscy zacz─Öli zalewa─ç Litw─Ö brutaln─ů antypolsk─ů propagand─ů. Bli┼╝sza by┼éa jej narodowo┼Ť─ç polska. Ich wyb├│r m├│g┼é si─Ö nie podoba─ç nacjonalistom litewskim, jednak by┼é ca┼ékowicie zrozumia┼éy. Bowiem ┼╝aden bardzo dobry pi┼ékarz nie chce gra─ç w pi─ůtej lidze, szczeg├│lnie je┼Ťli jest zwi─ůzany z bardzo dobrym klubem. Tote┼╝ kiedy w 1902 r. czo┼éowy publicysta i ideolog litewskiego obozu narodowo-klerykalnego i polako┼╝erca zwi─ůzany z „Auszr─ů” ks. Aleksandras Dambrauskas (pod pseudonimem Jakstas) wyda┼é po polsku broszur─Ö pt. G┼éos Litwin├│w do m┼éodej generacji magnat├│w, obywateli i szlachty nas Litwie, w kt├│rej nawo┼éywa┼é „aby do narodu litewskiego wr├│cili spolszczeni Litwini”, polski ziemianin z Pojo┼Ťcia ko┼éo Poniewie┼╝a Szymon Meysztowicz da┼é odpowied┼║ o znamiennym tytule Przenigdy! (1903) (J. Ochma┼äski). Wyb├│r by┼é ju┼╝ dokonany, a polako┼╝erstwo nacjonalist├│w litewskich nie mog┼éo nikogo z elity przyci─ůgn─ů─ç do litewsko┼Ťci, kt├│re ostatecznie opluwa┼éo dzieje jej przodk├│w ┼Ťci┼Ťle zwi─ůzane z Polsk─ů i Polakami. Dotyczy to tak┼╝e wielu tysi─Öcy w┼éo┼Ťcian litewskich mieszkaj─ůcych w promieniu Wilna, na kt├│rych oddzia┼éywa┼éo to polskie miasto, a jednocze┼Ťnie cz─Östo zbli┼╝onych do polskiego dworu czy ksi─Ödza oraz sprawy polskiej. R├│wnie┼╝ przez rozw├│j antypolskiego nacjonalizmu litewskiego od ko┼äca XIX w., kt├│ry nie chcieli czy nie mogli z przekonania zaakceptowa─ç, wybierali narodowo┼Ť─ç polsk─ů (Z. Brzozowski). To w┼éa┼Ťnie m.in. mieszka┼äcy powy┼╝ej wspomnianych niekt├│rych miejscowo┼Ťci z przewag─ů ludno┼Ťci polskiej. Podobnie by┼éo w zamieszka┼éym g┼é├│wnie przez Niemc├│w i ewangelik├│w (tamtejsi Litwini byli ewangelikami, podczas gdy na Litwie Kowie┼äskiej katolikami) Kraju K┼éajpedzkim, kt├│ry Litwa Kowie┼äska zaj─Ö┼éa zbrojnie w 1923 r. Spis ludno┼Ťci z 1925 r. wykaza┼é, ┼╝e Litwini czy raczej ludzie m├│wi─ůcy po litewsku (a to du┼╝a r├│┼╝nica!) stanowili tam po┼éow─Ö ludno┼Ťci. Litwini r├│wnie┼╝ chcieli ich nachalnie zlituanizowa─ç i przechrzci─ç na katolicyzm, co doprowadzi┼éo do tego, ┼╝e zacz─Öli si─Ö oni szybko germanizowa─ç. Rzuca┼éo si─Ö w to oczy przy wyborach do sejmiku k┼éajpedzkiego, gdy na list─Ö litewsk─ů pada┼éo nie wi─Öcej jak 18 – 5% g┼éos├│w! (J. Ochma┼äski, Z. Brzozowski). Przez to Litwa utraci┼éa Kraj K┼éajpedzki w marcu 1939 r. na rzecz Niemiec i tylko przez Stalina odzyska┼éa w 1945 r., z tym, ┼╝e wszyscy tamtejsi Litwini wyjechali do Niemiec (podobnie sta┼éo si─Ö z polskim Wilnem, gdzie uby┼éo 90% ludno┼Ťci, co umo┼╝liwi┼éo po 1945 r. jego powoln─ů lituanizacj─Ö, nie doko┼äczon─ů po dzi┼Ť dzie┼ä z powodu ma┼éej liczebno┼Ťci Litwin├│w). Litwinom k┼éajpedzkim odechcia┼éo si─Ö by─ç Litwinami. Oto do czego doprowadzi┼é litewski agresywny nacjonalizm – pr├│ba brutalnej asymilacji.
Historia stosunk├│w polsko-litewskich zna tak┼╝e poj─Öcie „krajowcy”, o czym ju┼╝ wspomnia┼éem. By┼éa to stosunkowo nieliczna grupa inteligencji polskoj─Özycznej b─ůd┼║ polskiej na Litwie na pocz─ůtku XX wieku. Grupa ta wysuwa┼éa program kompromisu pomi─Ödzy tradycyjnym a nowoczesnym znaczeniem poj─Öcia „Litwin” oraz pragn─Ö┼éa po┼é─ůczy─ç ┼Ťwiadomo┼Ť─ç narodow─ů polsk─ů i u┼╝ywanie j─Özyka polskiego ze ┼Ťwiadomo┼Ťci─ů pa┼ästwow─ů litewsk─ů, a niekt├│rzy z programem lojalno┼Ťci wobec pa┼ästwa nowo litewskiego, tzn. Republiki Litewskiej – Litwy Kowie┼äskiej (Wikipedia). Grupa ta widz─ůc p├│┼║niej jak nacjonali┼Ťci litewscy prze┼Ťladowali Polak├│w na Litwie Kowie┼äskiej, a w latach 1939-45 w Wilnie i na Wile┼äszczy┼║nie, w latach wojny przesta┼éa istnie─ç. Ludzie ci uznali si─Ö za Polak├│w i patriot├│w wy┼é─ůcznie polskich.
Czy to tak┼╝e wina Polak├│w, kt├│rych za to nale┼╝y nienawidzi─ç?! Czy raczej nacjonalist├│w litewskich, kt├│rzy tych ludzi zniech─Öcili do siebie i Litwy?
Wsp├│┼écze┼Ťni Litwini maj─ů straszne pretensje do Polski i Polak├│w za rzekome polonizowanie Litwin├│w. Litwin dr Juozas Girnius na ┼éamach paryskiej „Kultury” (Nr 10 1955) napisa┼é: „Kultura polska, zamiast pobudzi─ç rozw├│j kultury litewskiej, kultur─Ö t─Ö podbi┼éa i ujarzmi┼éa”. Zenon Krajewski („Rota” 2/3 1993) zauwa┼╝a: „Litwini w polski kr─ůg kulturalny weszli ┼Ťwiadomie i dobrowolnie, dlatego te┼╝ ich integracja kulturowa spo┼éecznie posz┼éa bardzo g┼é─Öboko. Poza jej zasi─Ögiem pozosta┼éa jedynie warstwa ch┼éopska – i to nie na ca┼éym etnicznym obszarze Litwy”. To, ┼╝e Litwini ┼Ťwiadomie i dobrowolnie polonizowali si─Ö potwierdza m.in. historyk litewski Zenonas Ivinskis, kt├│ry stwierdzi┼é, ┼╝e chocia┼╝ w 1447 r. Kazimierz Jagiello┼äczyk przymuszony przez Litwin├│w wyda┼é przywilej gwarantuj─ůcy wy┼é─ůcznie mieszka┼äcom Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego do obsadzania diecezji katolickich w Ksi─Östwie, biskupi wile┼äscy, b─Öd─ůcy centraln─ů postaci─ů w ┼╝yciu ko┼Ťcielnym ziem wielkolitewskich „przez dalsze stulecia odgrywali swoist─ů rol─Ö polonizacyjn─ů w ┼Ťrodowisku pomieszanym j─Özykowo… (i) a┼╝ do roku 1918… nie troszczyli o prawa j─Özyka litewskiego…” (Marceli Antoniewicz Pochodzenie episkopatu litewskiego XV-XVI wieku w ┼Ťwietle katalog├│w biskup├│w wile┼äskich Studia ┼╣r├│d┼éoznawcze. Commentationes, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2001, Tom 39). Poza tym w jakim kraju na ┼Ťwiecie przed 2. po┼éow─ů XX w. ludzie jednej narodowo┼Ťci i kultury pobudzali rozw├│j drugiej narodowo┼Ťci i jej kultury! To wyj─ůtkowo dziwne i niepowa┼╝ne pretensje. Szczeg├│lnie dlatego – i podkre┼Ťlmy to mocno raz jeszcze, ┼╝e Polacy nie narzucali swojej kultury i polskiego j─Özyka Litwinom i innym narodowo┼Ťciom zamieszkuj─ůcym Polsk─Ö/Rzeczpospolit─Ö Obojga Narod├│w. Litwini nie do Polak├│w, ale do samych siebie - do swoich przodk├│w powinni mie─ç pretensje o to, ┼╝e nie dbali o zachowanie i rozw├│j j─Özyka litewskiego.

©Marian Ka┼éuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

26 Pa┼║dziernika 1916 roku
Urodził się Francois Mitterand, w latach 1981 do 1995 prezydent Francji.


26 Pa┼║dziernika 1990 roku
Zmarła Barbara Ludwiżanka, polska aktorka, żona Władysława Hańczy (ur. 1908)


Zobacz wi─Öcej