Wtorek 30 Listopada 2021r. - 334 dz. roku,  Imieniny: Andrzeja, Maury

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 25.11.18 - 23:21     Czytano: [1777]

Prawdziwa tragedia Birczy





Kłamstwo ma zawsze krótkie nogi i zawsze wypłynie na wierzch. Odpowiedź na ordynarne kłamstwa Arkadiusza Karbowiaka



Moment oficjalnego otwarcia "Ronda Obro┼äc├│w Birczy" w Elbl─ůgu 13 pa┼║dziernik 2018 r. Ods┼éoni─Öcia dokonuje 92 letni Pan Witold Grodziewicz, ocalony z ludob├│jstwa na Wo┼éyniu. Z lewej przewodnicz─ůcy Rady Miejskiej w Elbl─ůgu, Pan Marek Pruszak, z prawej, przewodnicz─ůcy Rady Gminy Bircza, Pan Wojciech Bobowski, syn ┼╝o┼énierza Wojska Polskiego, zgrupowania majora Henryka Dobrza┼äskiego -- Hubala. Z przewieszon─ů bia┼éo czerwon─ů szarf─ů, ┼╝o┼énierz Wojska Polskiego, jeden z obro┼äc├│w Birczy w latach walk z bandami UPA

W styczniowym wydaniu miesi─Öcznika "Historia Do Rzeczy” ukaza┼é si─Ö artyku┼é Arkadiusza Karbowiaka "Tragedia Birczy”, w kt├│rym opisano rzekomy mord ┼╝o┼énierzy Wojska Polskiego na bojownikach Ukrai┼äskiej Powsta┼äczej Armii. Poza tym autor opisa┼é –wedle sobie dost─Öpnych ┼║r├│de┼é – t┼éo walk polsko – ukrai┼äskich w okolicach Birczy.

Arkadiusz Karbowiak og┼éosi┼é, ┼╝e sw├│j wyw├│d opar┼é na opracowaniach – cho─ç nie poda┼é ich tytu┼é├│w – oraz na nieznanych wcze┼Ťniej dokumentach ujawnionych niedawno przez Wojskowe Biuro Informacji. Zapewne nowo dost─Öpne dokumenty s─ů bardo wa┼╝nymi ┼║r├│d┼éami, ale czy pozwala to autorowi stawia─ç w artykule tak jednoznaczne tezy?

R├│wnie┼╝ ja pozwol─Ö sobie sw├│j artyku┼é oprze─ç na dost─Öpnej literaturze oraz przede wszystkim na – chyba – niedost─Öpnych panu Karbowiakowi ┼║r├│d┼éach pisanych i ustnych. Nie b─Öd─Ö si─Ö r├│wnie┼╝ stara┼é g┼éosi─ç, ┼╝e na pewno wiem, co wydarzy┼éo si─Ö w Birczy w czasie konfliktu z UPA. Ocen─Ö i w─ůtpliwo┼Ť─ç pozostawi─Ö Czytelnikowi.



Przede wszystkim spr├│buj─Ö zrekonstruowa─ç przebieg walk o Bircz─Ö oraz okoliczne miejscowo┼Ťci na podstawie lokalnych ┼║r├│de┼é: kroniki parafii rzymskokatolickiej w Birczy, kroniki Szko┼éy Powszechnej w Birczy, relacji ┼Ťwiadk├│w, wspomnie┼ä komendanta posterunku Milicji Obywatelskiej w Birczy J├│zefa Winiarskiego, wspomnie┼ä grekokatolickiego dziekana z Birczy ojca Iwana ┼üebedowicza oraz dokument├│w z archiw├│w: Instytutu Pami─Öci Narodowej w Rzeszowie, Archiwum Pa┼ästwowego w Rzeszowie i Archiwum Pa┼ästwowego w Przemy┼Ťlu. Poza tym skorzystam z najnowszych bada┼ä pana Artura Bro┼╝yniaka z rzeszowskiego Oddzia┼éu Instytutu Pami─Öci Narodowej, kt├│re dotycz─ů trzeciego napadu UPA na Bircz─Ö. Postaram si─Ö cytowa─ç r├│wnie┼╝ Polak├│w – uczestnik├│w opisywanych wydarze┼ä, a nie jedynie Ukrai┼äc├│w – banderowc├│w, tak jak zrobi┼é to pan Karbowiak. Mam nadziej─Ö, ┼╝e zbilansuje to obraz przesz┼éo┼Ťci.

Po pierwsze pan Karbowiak stwierdzi┼é, ┼╝e konfrontacj─Ö polsko – ukrai┼äsk─ů rozpocz─Öli Polacy w czasie okupacji niemieckiej. Mieli oni likwidowa─ç przedstawicieli elit ukrai┼äskich oraz cz┼éonk├│w ukrai┼äskiej policji pomocniczej. Moim zdaniem by┼éo inaczej. Poza tym musimy si─Ö cofn─ů─ç do czas├│w mi─Ödzywojennych i istnienia Drugiej Rzeczpospolitej.

W mi─Ödzywojniu przemyska OUN g┼éosi┼éa w┼Ťr├│d ukrai┼äskich ch┼éop├│w has┼éa wyp─Ödzenia Polak├│w i przej─Öcia ich gospodarstw. Na Pog├│rzu Przemyskim ukrai┼äscy ch┼éopi zacz─Öli grozi─ç polskim s─ůsiadom. Agresywno┼Ť─ç Ukrai┼äc├│w uspokoi┼éo dopiero wys┼éanie zmotoryzowanych jednostek policyjnych. O wzrastaj─ůcych nastrojach antypolskich mo┼╝e ┼Ťwiadczy─ç wyp─Ödzenie handluj─ůcej dewocjonaliami Polki spod cerkwi w Walawie niedaleko Przemy┼Ťla, gro┼╝─ůc jej i karz─ůc si─Ö wynosi─ç, gdy┼╝ „tu jest Ukraina”. Terror nacjonalist├│w ukrai┼äskich skierowany by┼é r├│wnie┼╝ wobec swoich. W 1938 roku nacjonali┼Ťci ukrai┼äscy zacz─Öli prze┼Ťladowa─ç dziewcz─Öta, kt├│re ucz─Öszcza┼éy na zabawy organizowane przez polskie ┼Ťwietlice, odgra┼╝aj─ůc si─Ö „┼╝e je zabij─ů, je┼Ťli nadal b─Öd─ů chodzi─ç do Lach├│w”.

W Birczy jeszcze w 1918 roku Polacy i Ukrai┼äcy potrafili ze sob─ů wsp├│┼épracowa─ç. W├│wczas krwawe walki polsko-ukrai┼äskie toczy┼éy si─Ö o Przemy┼Ťl. Niestety dzia┼éalno┼Ť─ç elit ukrai┼äskich na czele z klerem grekokatolickim, a dok┼éadnie ks. Iwanem ┼üebedowiczem z Birczy, zmieni┼éa t─Ö istniej─ůc─ů od wiek├│w sytuacj─Ö. Podobnie jak dzia┼éalno┼Ť─ç ks. Wasyla Szewczuka w nieodleg┼éej Paw┼éokomie, kt├│ra doprowadzi┼éa do wybijania szyb w polskich domach przez ukrai┼äskich s─ůsiad├│w oraz napa┼Ťci na polskie dzieci, kt├│rych dokonywali ich ukrai┼äscy r├│wie┼Ťnicy.

W 1931 roku ukrai┼äscy nacjonali┼Ťci napadli pod Bircz─ů na ambulans pocztowy. W czerwcu 1939 roku sprowokowali zbrojne rozruchy o wsp├│┼éu┼╝ytkowan─ů przez Polak├│w cerkiew w Ku┼║minie. Jednak dopiero wojna mia┼éa pokaza─ç nienawi┼Ť─ç cz─Ö┼Ťci Ukrai┼äc├│w do Polak├│w w Birczy.



Pan Karbowiak chyba nie wie, jak zachowywa┼éa si─Ö ludno┼Ť─ç ukrai┼äska w Birczy w czasie II wojny ┼Ťwiatowej. Oto kilka fakt├│w. Ju┼╝ w czasie kampanii wrze┼Ťniowej boj├│wki OUN wsp├│┼épracowa┼éy z nacieraj─ůcymi Niemcami. W Jaworniku Ruskim oraz Uluczu zamordowa┼éy w sumie 6 ┼╝o┼énierzy Wojska Polskiego. Po polsko-niemieckiej bitwie pod Bircz─ů 12 wrze┼Ťnia 1939 roku, ukrai┼äscy nacjonali┼Ťci pilnowali z┼éo┼╝onej w miejscowym ko┼Ťciele broni i wskazywali Niemcom, co bardziej znanych, polskich dzia┼éaczy spo┼éecznych i politycznych. A jak zachowywa┼éa si─Ö ludno┼Ť─ç ukrai┼äska?

Ukrainki w strojach narodowych wita┼éy Niemc├│w ┼Ťpiewem (…) Milicja ukrai┼äska prze┼Ťladowa┼éa Polak├│w i donosi┼éa kim kto by┼é i do jakiej organizacji nale┼╝a┼é. Domy, w kt├│rych mieszkali Polacy znaczyli Ukrai┼äcy liter─ů P. Po przej┼Ťciu frontu, do Birczy i okolic zacz─Öli wraca─ç mieszka┼äcy, kt├│rzy w czasie walk uciekali na wsch├│d. Niestety cz─Ö┼Ť─ç z nich zgin─Ö┼éa, tak jak wcze┼Ťniej polscy ┼╝o┼énierze. Nad uciekinierami w drodze zn─Öcali si─Ö Ukrai┼äcy i wielu pomordowali.



Kres terrorowi ukrai┼äskich nacjonalist├│w po┼éo┼╝yli Sowieci, kt├│rzy decyzj─ů paktu Ribbentrop – Mo┼éotow zaj─Öli Bircz─Ö. Pokazuje to pe┼én─ů wsp├│┼éprac─Ö i okrucie┼ästwo nacjonalist├│w ukrai┼äskich z Niemcami, kt├│ra mog┼éa si─Ö w ca┼éej okaza┼éo┼Ťci ukaza─ç w czasie okupacji niemieckiej po 1941 roku, gdy Sowieci opu┼Ťcili Bircz─Ö.

Za niemieck─ů armi─ů przechodzi┼éy grupy ukrai┼äskiej m┼éodzie┼╝y (…) Po mszy przed cerkwi─ů stawi┼é si─Ö poch├│d, kt├│ry ruszy┼é w stron─Ö Starej Birczy. Tam na placu obok go┼Ťci┼äca by┼éa ustawiona trybuna udekorowana ukrai┼äskimi flagami, z kt├│rej og┼éoszono powstanie w┼éadzy ukrai┼äskiej na tym terenie i odebrano od zgromadzonej ludno┼Ťci przysi─Ög─Ö na pos┼éusze┼ästwo tej w┼éadzy.
– wspomina┼é o. Iwan ┼üebedowicz.

W┼éadza w Birczy zosta┼éa przez Niemc├│w przekazana Ukrai┼äcom, kt├│rzy przynajmniej cz─Ö┼Ťciowo wsp├│┼éuczestniczyli przy Zag┼éadzie miejscowych ┼╗yd├│w. Ukrai┼äscy funkcjonariusze z posterunku w Birczy, kt├│rzy byli jednocze┼Ťnie cz┼éonkami OUN, brali udzia┼é w aresztowaniu w 1944 roku Romana Segelina oraz ma┼é┼╝e┼ästwa Katarzyny i Micha┼éa Gerul├│w, kt├│rzy zostali p├│┼║niej zamordowani za ukrywanie ┼╗yd├│w. Dzieci i m┼éodzie┼╝ ukrai┼äska by┼éa tak indoktrynowane, ┼╝e grozi┼éy w szkole ┼Ťmierci─ů polskim uczniom; l┼╝y┼éy je i opluwa┼éy. "Polak├│w bardzo prze┼Ťladowano i za namow─ů Ukrai┼äc├│w aresztowano i wywo┼╝ono do oboz├│w.” – zapisano w miejscowej kronice.

Nadszedł czas rizaty Lachiw
– mia┼é stwierdzi─ç dziekan grekokatolicki z Birczy.


Pan Karbowiak twierdzi jednak, ┼╝e to Polacy zacz─Öli. Wspomina, ┼╝e byli likwidowani ukrai┼äscy policjanci pomocniczy. A mo┼╝e gin─Öli za kolaboracj─Ö, prze┼Ťladowania Polak├│w i udzia┼é w Holokau┼Ťcie? Pami─Ötajmy, ┼╝e w czasie okupacji niemieckiej istnia┼éa oko┼éo 70–osobowa plac├│wka Armii Krajowej nr 5 w Birczy o kryptonimie "Barbara”.

W artykule "Tragedia Birczy” napisano, ┼╝e ostatecznie ukrai┼äscy policjanci latem 1944 roku opu┼Ťcili swoje posterunki i zdezerterowali do UPA. W lipcu tego roku powsta┼éa w miejscowo┼Ťci Jamna sotnia, kt├│ra w chwili zbli┼╝ania si─Ö frontu przemie┼Ťci┼éa si─Ö w Bieszczady. To prawdopodobnie t─Ö sotni─Ö zasilili ukrai┼äscy policjanci z Birczy. Jednak jeszcze przed opuszczeniem wcze┼Ťniejszego sojusznika upozorowali atak na Bircz─Ö.

Ukrai┼äcy postanowili ucieka─ç do las├│w, gdzie mieli przygotowane ju┼╝ bunkry. Jednej nocy upozorowali atak na Bircz─Ö. Zacz─Öto bi─ç w gongi i zacz─Ö┼éa si─Ö strzelanina. Mieli ju┼╝ przygotowane wozy i na te na┼éadowali towary ze swoich sklep├│w. Zabrali z mleczarni beczki mas┼éa. (…) Ze szpitala zabrali koce i inne potrzebne im rzeczy. Nast─Öpnie wpadli do apteki i zabrali potrzebne lekarstwa. Aptekarz wraz z rodzin─ů w ostatniej chwili uciek┼é przez okno.

Nast─Öpnego dnia chcieli oskar┼╝y─ç o ten napad Polak├│w, licz─ůc, ┼╝e Niemcy zastosuj─ů represj─Ö. Na szcz─Ö┼Ťcie przygotowuj─ůcy si─Ö do opuszczenia Birczy Niemcy im nie uwierzyli. Podobna sytuacja, lecz o du┼╝o bardziej tragiczniejszym przebiegu mia┼éa miejsce w kwietniu 1944 roku w Dyl─ůgowej. Ukrai┼äscy policjanci chcieli w├│wczas wymordowa─ç wszystkich mieszka┼äc├│w wioski. Miejscowy ksi─ůdz zd─ů┼╝y┼é rozgrzeszy─ç zgromadzon─ů nad do┼éami ┼Ťmierci polsk─ů ludno┼Ť─ç. Zbrodni nie pozwolili dokona─ç Niemcy, o czym ┼Ťwiadcz─ů raporty OUN.

Pan Karbowiak napisa┼é, ┼╝e do roku 1945 nie by┼éo masowych zbrodni na Polakach. ┼╣r├│d┼éa jednak temu zaprzeczaj─ů. Na obszarze powiatu dobromilskiego, do kt├│rego nale┼╝a┼éa Bircza w okresie mi─Ödzywojennym, zbrodnie nacjonalist├│w ukrai┼äskich by┼éy ju┼╝ w 1943 roku. W├│wczas plac├│wka Armii Krajowej w Birczy utworzy┼éa samoobron─Ö w samej Birczy i pobliskiej Sufczynie. Od marca do maja 1944 roku na terenie powiat├│w: dobromilskiego, przemyskiego i mo┼Ťcickiego OUN zamordowa┼éo 23 Polak├│w, w tym Polaka Kurasiewicza w Birczy. W pobliskich Bieszczadach te┼╝ masowo gin─Öli w├│wczas Polacy. W Ropience zamordowano 32 Polak├│w i jedn─ů Ukraink─Ö, ┼╝on─Ö Polaka. Po┼Ťr├│d pomordowanych byli m─Ö┼╝czy┼║ni, kobiety i dzieci w wieku od 2 do 75 lat, mieszka┼äcy Leszczowatego (20 os├│b), Brelikowa (7 os├│b) i Wa┼äkowej (6 os├│b).

Od lipca do grudnia 1944 roku na obszarze gminy Bircza nie by┼éo du┼╝ych oddzia┼é├│w UPA. Dzia┼éalno┼Ť─ç struktur OUN opiera┼éa si─Ö na wiejskich formacjach SKW. Likwidowa┼éa ona zagra┼╝aj─ůcych im Polak├│w. 14 lipca 1944 roku w Ku┼║minie nacjonali┼Ťci ukrai┼äscy zamordowali Jana Januszczaka i jego syna Stanis┼éawa. Osiem dni p├│┼║niej pr├│bowali zamordowa─ç Franciszka Bro┼╝yniaka, sekretarza Gminy Nowosi├│┼éki Dydy┼äskie. W dniu 3 listopada 1944 roku banderowcy zamordowali w Sufczynie trzech braci: Boles┼éawa (6 lat), Mieczys┼éawa (10 lat), Zbigniewa (16 lat) i ich ojca Micha┼éa Dorociaka. Wedle zezna┼ä naocznego ┼Ťwiadka – Katarzyny Pusiarskiej – ch┼éopcy byli wypytywani o rodzic├│w, a nast─Öpnie zastrzeleni. Ojciec zosta┼é znaleziony przez banderowc├│w na strychu i r├│wnie┼╝ zastrzelony. Matka by┼éa w├│wczas w Przemy┼Ťlu.



W┼Ťr├│d okrutnie zamordowanych w Sufczynie znajduje si─Ö r├│wnie┼╝ rodzina Sugier├│w, ma┼é┼╝e┼ästwo nauczycieli z Sufczyny oraz ich dw├│ch syn├│w. Zgin─Öli we w┼éasnym domu w styczniu 1945 roku. Cia┼éa ojca Jana oraz syna Zbigniewa by┼éy w piwnicy. Matka Aniela oraz Mieczys┼éaw le┼╝eli nadzy w upozorowanym kazirodczym akcie w jednym z pokoj├│w. Drugiemu synowi obci─Öli przyrodzenie. Zbyszek zd─ů┼╝y┼é owin─ů─ç sobie koszul─Ö wok├│┼é krocza, by┼éa ca┼éa we krwi, musia┼é bardzo cierpie─ç zanim umar┼é – wspomina Anna Piwowarczyk, 92–letnia mieszkanka Birczy, kt├│ra w m┼éodo┼Ťci s─ůsiadowa┼éa z rodzin─ů Sugier├│w. Wszystkie wymienione ofiary zosta┼éy pochowane w Birczy.



Takich zbrodni by┼éo wi─Öcej. S─ůsiaduj─ůca w├│wczas z Bircz─ů – nieistniej─ůca obecnie – gmina ┼╗ohatyn zosta┼éa niemal w ca┼éo┼Ťci sterroryzowana przez nacjonalist├│w ukrai┼äskich. Od lipca 1944 roku do lutego 1945 roku zgin─Ö┼éo tam 45 os├│b w tym: 2 ksi─Ö┼╝y, 4 milicjant├│w, 3 polskich ┼╝o┼énierzy, pomocnik sekretarza gminy, gajowy, zast─Öpca przewodnicz─ůcego i cz┼éonek gminnej rady narodowej oraz 32 rolnik├│w; m.in. w Jaworniku Ruskim dwie polskie rodziny zosta┼éy przez banderowc├│w wrzucone do studni. Tego typu zdarzenia wywo┼éywa┼éy strach i prze┼Ťwiadczenie u ludno┼Ťci polskiej, ┼╝e mo┼╝e powt├│rzy─ç si─Ö sytuacja z Wo┼éynia, zw┼éaszcza, ┼╝e du┼╝a liczba uciekinier├│w z tamtych teren├│w zosta┼éa przesiedlona do powiatu przemyskiego. Nie jest wi─Öc prawd─ů, ┼╝e by┼é to czas pozbawiony masowych, cz─Östo okrutnych mord├│w.

Pan Karbowiak napisa┼é o masakrach Ukrai┼äc├│w w czasie odwetowych akcji Polak├│w w pierwszej po┼éowie 1945 roku. Wspomnia┼é mi─Ödzy innymi o Brzusce. Tak, dosz┼éo tam do zbrodni. Sama liczba ofiar w Brzusce nie jest dok┼éadnie znana. Na pewno zgin─Ö┼éo ponad 150 os├│b. Wedle archiwalnych ┼║r├│de┼é od czasu powstania MO do 3 maja 1945 roku, czyli ju┼╝ po mordzie w Brzusce, na terenie posterunku MO w Birczy zgin─Ö┼éo 179 Ukrai┼äc├│w i 90 Polak├│w. Na terenie s─ůsiedniego posterunku w Borownicy zgin─Ö┼éo 30 Ukrai┼äc├│w i 114 Polak├│w, wliczaj─ůc w to ofiary zbrodni na Polakach w Borownicy. Mord├│w na Ukrai┼äcach dokonywa┼éa r├│wnie┼╝ SB OUN. Warto w tym miejscu wi─Öcej napisa─ç o wymienionych przez pana Karbowiaka miejscowo┼Ťciach: Brzusce, Borownicy i Bachowie.

W nocy z 28 lutego na 1 marca 1945 roku oko┼éo 70–osobowy konny oddzia┼é banderowc├│w napad┼é na mieszkaj─ůc─ů w Bachowie ludno┼Ť─ç polsk─ů, kt├│ra stanowi┼éa tam mniejszo┼Ť─ç. Po ostrzelaniu dom├│w, Polacy w panice przenie┼Ťli si─Ö do Babic. Atak na polskie gospodarstwa ponowiono dwukrotnie na pocz─ůtku marca. Natomiast miesi─ůc p├│┼║niej, w dniu 9 kwietnia 1945 roku, wyp─Ödzono Polak├│w z ┼╗ohatynia do Borownicy. Tam r├│wnie┼╝ przenios┼éa si─Ö ca┼éa administracja gminy oraz posterunek MO. Wyp─Ödzonym Polakom nie pozwolono ze sob─ů nic zabra─ç. Jednocze┼Ťnie nieliczni Ukrai┼äcy z Borownicy, kt├│rzy r├│wnocze┼Ťnie przenie┼Ťli si─Ö do ┼╗ohatyna, zabrali ze sob─ů sw├│j dobytek. Posterunek MO w ┼╗ohatynie z siedzib─ů w Borownicy nie interweniowa┼é ze wzgl─Ödu na znacz─ůc─ů przewag─Ö ludno┼Ťci ukrai┼äskiej i przebywaj─ůcych w pobli┼╝u du┼╝ych oddzia┼é├│w banderowc├│w. Milicjanci nie reagowali, boj─ůc si─Ö zaostrzenia napi─Ötych stosunk├│w miedzy Polakami i Ukrai┼äcami. 11 kwietnia dosz┼éo do polskiego ataku na Brzusk─Ö. Dziewi─Ö─ç dni p├│┼║niej Ukrai┼äcy spalili Borownic─Ö i dokonali rzezi Polak├│w. Nale┼╝y tu zaznaczy─ç, ┼╝e takich lokalnych przesiedle┼ä – jak w ┼╗ohatynie – dokonywanych przez UPA by┼éo na Pog├│rzu Przemyskiem wi─Öcej.

Kolejn─ů wa┼╝n─ů kwesti─ů, kt├│r─ů poruszy┼é pan Karbowiak by┼éy przesiedlenia Ukrai┼äc├│w do USRR. To, ┼╝e by┼éa to dla tych ludzi tragedia, jest oczywiste. Tak samo tragedi─ů by┼éo opuszczenie ojcowizny przez Polak├│w z Ma┼éopolski Wschodniej. Dzia┼éalno┼Ť─ç OUN i UPA zmusi┼éa Polak├│w do opuszczenia Kres├│w po┼éudniowo – wschodnich (np. w okolicach Wilna pozosta┼éy spore skupiska Polak├│w). Warto pami─Öta─ç o gro┼║bach wobec Polak├│w ze Lwowa, kt├│rzy nie chcieli opuszcza─ç swojego miasta.

Na dodatek cz─Ö┼Ť─ç terytorium Polski – ju┼╝ w nowych granicach – banderowcy stopniowo zamieniali w zgliszcza. Arkadiusz Karbowiak skupia si─Ö w swoim artykule na ukrai┼äskich cierpieniach. Wskazuje na zab├│jstwa i bicie wysiedlanych Ukrai┼äc├│w. Pisze r├│wnie┼╝ o rabunkach. Takie przypadki mia┼éy miejsce, ale pisanie tylko w kontek┼Ťcie ukrai┼äskim wypacza obraz przesz┼éo┼Ťci. Poza tym wskazuje na dzia┼éania UPA, kt├│re mia┼éy broni─ç rodak├│w przed deportacj─ů. Cele ukrai┼äskiego podziemia by┼éy szersze. Dotyczy┼éy depolonizacji Pog├│rza Przemyskiego. Z ├│wczesnych mieszka┼äc├│w Birczy pan Karbowiak zrobi┼é rabusi├│w, zupe┼énie nie zwa┼╝aj─ůc na sytuacj─Ö duchow─ů i materialn─ů ludno┼Ťci cywilnej. S─ů to moim zdaniem zbyt ┼éatwo stawiane tezy, kt├│re mog─ů fa┼észowa─ç histori─Ö. R├│wnie ┼éatwo jest zrobi─ç rabusi├│w z Ukrai┼äc├│w na Pog├│rzu Przemyskim. Spr├│bujmy spojrze─ç na to szerzej.

Ju┼╝ od jesieni 1944 roku, w wyniku napad├│w i mord├│w dokonywanych przez ukrai┼äskich nacjonalist├│w, nastawienie ludno┼Ťci polskiej do Ukrai┼äc├│w, postrzeganych jako spo┼éeczno┼Ť─ç wspieraj─ůca aprowizacyjnie i pomagaj─ůca oddzia┼éom UPA, uleg┼éo znacznemu pogorszeniu. Dow├│dca sotni W┼éodzimierz Szczyhelski „Bur┼éaka” – bior─ůcy udzia┼é w mordzie Polak├│w w Baligrodzie oraz w napadzie na Bircz─Ö – zezna┼é ┼╝e, wi─Ökszo┼Ť─ç Ukrai┼äc├│w popiera┼éa siatk─Ö OUN i UPA, i wierzy┼éa, ┼╝e jest ona jedyn─ů realn─ů si┼é─ů, kt├│ra mo┼╝e j─ů reprezentowa─ç. Ludno┼Ť─ç na spotkaniach organizowanych przez banderowc├│w cz─Östo p┼éaka┼éa i cieszy┼éa si─Ö, ┼╝e nie s─ů osamotnieni. Wi─Ökszo┼Ť─ç Ukrai┼äc├│w wspiera┼éa materialnie UPA.

Jak stwierdzi┼é „Bur┼éaka”:
Odczuwana na mityngach szczero┼Ť─ç ludzi i ich oddanie dla naszej sprawy, wyzwala energi─Ö i ch─Ö─ç do pracy.


Nie do ko┼äca by┼éo jednak tak, jak przedstawi┼é to "Bur┼éaka”. Cywile musieli wsp├│┼épracowa─ç z ukrai┼äskim podziemiem. Ludno┼Ť─ç ukrai┼äska sk┼éada┼éa r├│┼╝ne ┼Ťwiadczenie na rzecz banderowc├│w, a w razie odmowy by┼éa tak samo terroryzowana, jak Polacy. Zarzucano im w├│wczas wsp├│┼éprac─Ö z polskimi w┼éadzami samorz─ůdowymi, a za to grozi┼éa ju┼╝ kara ┼Ťmierci z rak nacjonalist├│w ukrai┼äskich.

Ludno┼Ť─ç polska i ukrai┼äska by┼éa zubo┼╝a┼éa na skutek kontyngent├│w, kt├│re musia┼éa ┼Ťwiadczy─ç w czasie okupacji dla Niemc├│w, nast─Öpnie dla nowej w┼éadzy i w ko┼äcu r├│wnie┼╝ dla UPA. Ogromny brak ┼╝ywno┼Ťci i zagro┼╝enie g┼éodem na wsi spowodowa┼éo, ┼╝e polskie komisje kontyngentowe czasem orzeka┼éy zmniejszenie na┼éo┼╝onych kontyngent├│w z poszczeg├│lnych wsi do mo┼╝liwo┼Ťci mieszkaj─ůcej tam ludno┼Ťci. Z czasem, w celu wywarcia presji na ludno┼Ť─ç ukrai┼äsk─ů i aby zmusi─ç j─ů do wyjazdu do USRR, by┼éy one wi─Öksze ni┼╝ wobec ludno┼Ťci polskiej. Jednak na terenach, gdzie odradzaj─ůca si─Ö administracja polska by┼éa s┼éaba lub faktycznie nie istnia┼éa, a jej rol─Ö zaj─Ö┼éo ukrai┼äskie podziemie, to ludno┼Ť─ç ukrai┼äska odmawia┼éa sk┼éadania kontyngent├│w. W wielu wsiach stacjonowa┼éy – przez pewien czas – wojska sowieckie i ludno┼Ť─ç cywilna zmuszona zosta┼éa do zakwaterowania ┼╝o┼énierzy. Armia Czerwona konfiskowa┼éa w tym okresie konie, krowy, ┼Ťwinie, wozy, obuwie i ┼╝ywno┼Ť─ç. We wrze┼Ťniu 1944 roku na terenie powiatu przemyskiego takie konfiskaty przeprowadzono m.in. w Krasiczynie, Krzeczkowej i Olszanach.

W po┼éowie 1945 roku Ukrai┼äcy napadali na przeje┼╝d┼╝aj─ůc─ů ludno┼Ť─ç polsk─ů w gminach: Krasiczyn, Bircza, Ku┼║mina, Wojtkowa, ┼╗ohatyn (Borownica) i Stubno. Banderowcy dokonywali napad├│w zar├│wno na patrole, jak i przeje┼╝d┼╝aj─ůce furmanki MO. Sami milicjanci w zwi─ůzku z niedostatkiem ludzi i broni, ograniczali si─Ö jedynie do obrony. 17 kwietnia 1945 roku oko┼éo godziny 22 niedaleko Cisowej kilku uzbrojonych banderowc├│w napad┼éo na powracaj─ůc─ů z Przemy┼Ťla do Birczy furmank─Ö. W wyniku tej akcji zgin─Ö┼éy dwie Polki: Janina Maliczowska (21 lat) i Emilia Ulanowska (22 lata). Ponadto zrabowano rzeczy powracaj─ůcej z Niemiec do Birczy Stanis┼éawy Strzemie┼äskiej. Banderowcy wypytywali zaatakowanych Polak├│w o milicjant├│w, kt├│rzy mieli powraca─ç z Przemy┼Ťla do Birczy. Prawdopodobnie Ukrai┼äcy ci byli cz─Ö┼Ťci─ů oddzia┼éu, kt├│ry mia┼é zaatakowa─ç milicjant├│w z Birczy. Ci za┼Ť wyjechali z Przemy┼Ťla dopiero nast─Öpnego dnia.

Kto musia┼é jecha─ç z Birczy do Przemy┼Ťla, albo z Przemy┼Ťla do Birczy nigdy nie by┼é pewny swego ┼╝ycia.
– zapisano w kronice parafialnej.

Po rozpocz─Öciu przymusowego wysiedlenia Ukrai┼äc├│w, UPA przerzuca┼éa obowi─ůzki kontyntengowe na ludno┼Ť─ç polsk─ů. Te┼╝ by┼éo bicie, o kt├│rym pisa┼é pan Karbowiak, jednak tym razem Polak├│w przez Ukrai┼äc├│w. W pa┼║dzierniku 1945 roku UPA dwa razy napad┼éa na Zalesie w powiecie przemyskim. By┼éa to kara za nie z┼éo┼╝enie przez tamtejszych mieszka┼äc├│w kontrybucji. Banderowcy spalili 68 zabudowa┼ä gospodarczych, wcze┼Ťniej rabuj─ůc mienie Polak├│w.

W czasie napadu zgin─Ö┼éo 8 os├│b, w tym dwie sp┼éon─Ö┼éy, dwie raniono. Uprowadzono tak┼╝e 5 Polak├│w, kt├│rzy mieli p─Ödzi─ç skradzione byd┼éo. Osoby, kt├│re prze┼╝y┼éy by┼éy pozbawione dachu nad g┼éow─ů, odzie┼╝y i ┼╝ywno┼Ťci. Leopold Be┼äko milicjant z Birczy wspomina┼é po latach, ┼╝e mi─Ödzy Bircz─ů a Przemy┼Ťlem osta┼é si─Ö jedynie Krasiczyn, wobec kt├│rego banderowcy wysy┼éali ci─ůg┼ée pogr├│┼╝ki o napadzie, a przez to panowa┼éa tam „szalona depresja duchowa”. Milicjanci z posterunku w Krasiczynie mieli nadziej─Ö, ┼╝e w┼éadze zareaguj─ů na tak─ů sytuacj─Ö i uchroni─ů chocia┼╝ Krasiczyn "t─ů jedna oaz─Ö Polak├│w” przed zniszczeniem. Tak wygl─ůda┼éa rzeczywisto┼Ť─ç w s─ůsiaduj─ůcych z Bircz─ů gminach oraz miejscowo┼Ťciach. Czy z ka┼╝dej z tych wymienionych miejscowo┼Ťci – a by┼éo ich du┼╝o wi─Öcej – organizowano wypady na ukrai┼äskie wsie? Czy stacjonuj─ůca w Krasiczynie milicja da┼éa si─Ö we znaki Ukrai┼äcom? Czy mieszka┼äcy tych miejscowo┼Ťci rabowali ukrai┼äskich s─ůsiad├│w? Czy znajdowa┼éy si─Ö tam komisje przesiedle┼äcze? Czy spotka┼éa je s┼éuszna zemsta banderowc├│w? Pan Karbowiak takie oskar┼╝enia wysuwa wobec mieszka┼äc├│w i milicjant├│w z Birczy. Wed┼éug s┼é├│w przytoczonego przez niego banderowca Miros┼éawa Huka, Bircza sp─Ödza┼éa ludziom sen z powiek. Spr├│bujmy wi─Öc odtworzy─ç sytuacj─Ö z Birczy.

Polacy po nocach nie spali tylko kryli si─Ö po zbo┼╝ach, potokach i schronach, kt├│re robili ko┼éo dom├│w. Gdy nadchodzi┼é wiecz├│r s┼éycha─ç by┼éo bicie w gongi, s┼éycha─ç by┼éo strza┼éy i wida─ç by┼éo ┼éuny. Ludzie chodzili jak cienie z niewyspania i strachu. Ksi─ůdz Mazurkiewicz poleci┼é ca┼é─ů parafi─Ö opiece Matki Boskiej Kalwaryjskiej.

Tak kronika parafialna charakteryzowa┼éa sytuacj─Ö w Birczy. Od pocz─ůtku odtwarzania polskiej administracji na opisywanych terenach, ukrai┼äskie podziemie pr├│bowa┼éo si─Ö temu przeciwstawi─ç. UPA napada┼éa na wsie przeszkadzaj─ůc w pracach zarz─ůd├│w gminnych, so┼étys├│w, kt├│rych cz─Östo mordowano. Banderowcy zaciekle zwalczali odtworzenie polskiej pa┼ästwowo┼Ťci na terenach, kt├│re uwa┼╝ali za ukrai┼äskie. Dla nich korzystniejsze by┼éoby wcielenie tych teren├│w do USRR. Powy┼╝sza teza zosta┼éa powiedziana w filmie „┼╗elazna sotnia”.

Do najbardziej zagro┼╝onych antypolsk─ů dzia┼éalno┼Ťci─ů UPA gmin w powiecie przemyskim nale┼╝a┼éa mi─Ödzy innymi Bircza. Miejscowo┼Ť─ç by┼éa pocz─ůtkowo broniona przez samoobron─Ö oraz milicjant├│w.

Dzień i noc funkcjonariusze milicji trzymali warty, byli w stałym pogotowiu bojowym. Milicjanci zostali skoszarowani na posterunku. Tu spali, tu się stołowali
– wspomina┼é komendant posterunku MO w Birczy J├│zef Winiarski.


W czasie s┼éu┼╝by zgin─Öli mi─Ödzy innymi: Andrzej Bary┼éa, Wilhelm Dobrza┼äski, Stanis┼éaw Budnik, W┼éadys┼éaw Turczyk, Edward Laszkiewicz, Stefan Czycz, W┼éadys┼éaw Olejarz, Albin Nachman, Stefan Kozimor, Jan Koziomor, Franciszek Pac┼éawski. Na s┼éu┼╝bie zgin─ů┼é r├│wnie┼╝ Wincenty Flader. Tak wspomina┼éa to jego matka – Marianna Flader:
M├│j syn poszed┼é na pomoc milicji. Wraca┼é do domu. W Pi─ůtkowej na mostku, tam go zastrzelili.

W skład milicji wchodzili wówczas głównie miejscowi, którzy bronili swoich rodzin. Często byli to chłopcy.

Gdzie ty dziecko idziesz? Na posterunek. Lat 17. Taki ch┼éopaczek malutki, ale poszed┼é…
– wspomina┼éa Paulina Be┼äko z Birczy.


Ludno┼Ť─ç ukrai┼äska w gminie Bircza odmawia┼éa dostarczenia furmanek do dyspozycji miejscowego posterunku milicji i zarz─ůdu gminy. Ukrai┼äcy nie wykonali tak┼╝e zarz─ůdzenia w┼éadz w sprawie zwo┼éania zebra┼ä i naklejenia obwieszcze┼ä m├│wi─ůcych o nakazie sk┼éadnia broni. Sami milicjanci byli na tych terenach bezsilni, gdy┼╝ za┼éogi posterunk├│w by┼éy za ma┼ée, aby mog┼éy zapobiec takim sytuacjom. Jednocze┼Ťnie cz─Ö┼Ť─ç Ukrai┼äc├│w wraz z Polakami domaga┼éa si─Ö przys┼éania wojska w celu zaprowadzenia porz─ůdku.

W lipcu 1945 roku by┼éo wiadomo, ┼╝e ukrai┼äscy nacjonali┼Ťci byli zbyt silni, aby mogli si─Ö nim przeciwstawi─ç milicjanci i mieszka┼äcy Birczy. Zrozpaczona terrorem UPA ludno┼Ť─ç polska prosi┼éa o ewakuacj─Ö lub zagwarantowanie bezpiecze┼ästwa. Postanowiono wys┼éa─ç 5–osobow─ů delegacj─Ö do Rzeszowa oraz Warszawy. Dzi─Öki jej staraniom przys┼éano do Birczy ┼╝o┼énierzy Wojska Polskiego. Ukrai┼äskie podziemie nasili┼éo w├│wczas palenie okolicznych miejscowo┼Ťci. Ukrai┼äcy wiedzieli, ┼╝e przybycie Wojska Polskiego utrudni im ca┼ékowite podporz─ůdkowanie po┼éudniowej cz─Ö┼Ťci powiatu przemyskiego. Dla mieszka┼äc├│w Birczy przybyli ┼╝o┼énierze – nie byli komunistyczni, nie byli ludowi, po prostu polscy – byli jedyn─ů obron─ů! Tak samo 6 lat wcze┼Ťniej, kiedy rozegra┼éa si─Ö pod Bircz─ů wielka bitwa polsko – niemiecka. Ojczyzny, tej du┼╝ej i ma┼éej, bronili w├│wczas polscy ┼╝o┼énierze, nie sanacyjni, nie autorytarni. Pan Karbowiak ci─ůgle pisze o komunistycznym lub ludowym wojsku. Ci ┼╝o┼énierze mieli swoje obowi─ůzki, a przede wszystkim – ochroni─ç Bircz─Ö i jej mieszka┼äc├│w przed atakami Ukrai┼äc├│w. Mieli r├│wnie┼╝ zabezpieczy─ç wysiedlenie Ukrai┼äc├│w, takie by┼éy w├│wczas decyzje, na kt├│re nie mieli wp┼éywu.



Pierwsze jednostki wojskowe przyby┼éy do Birczy w sierpniu 1945 roku. Sytuacja w regionie by┼éa ju┼╝ bardzo niebezpieczna. W sierpniu 1945 roku mieszkaniec Huwnik narodowo┼Ť─ç ukrai┼äskiej o nazwisku Pusz, kt├│ry by┼é cz┼éonkiem UPA, zorganizowa┼é spotkanie dla miejscowych Ukrai┼äc├│w, na kt├│rym powiedzia┼é, ┼╝e „wkr├│tce nast─ůpi czas i┼╝ w przeci─ůgu trzech godzin wyr┼╝n─ů wszystkich Polak├│w na terenie tutejszej gminy (Rybotycze – przyp. G.P.)”. Pod koniec spotkania Ukrai┼äcy od┼Ťpiewali pie┼Ť┼ä „Smert Lachom”. Banderowcy zablokowali drog─Ö do Przemy┼Ťla, za┼Ť przejazd do Rybotycz z Birczy by┼é ju┼╝ od dawna zamkni─Öty. ┼╗aden Polak nie m├│g┼é tamt─Ödy bezpiecznie przej┼Ť─ç.

W po┼éowie 1945 roku wojewoda rzeszowski donosi┼é Ministerstwu Administracji Publicznej, ┼╝e w po┼éudniowej cz─Ö┼Ťci powiatu przemyskiego, zw┼éaszcza na terenach gminy Birczy, nasili┼éa si─Ö koncentracja oddzia┼é├│w banderowc├│w i wzros┼éa ich agresywno┼Ť─ç.

W gromadach opanowanych przez banderowc├│w wprowadzani byli ich so┼étysi i w┼éasna uzbrojona milicja. Grunty po zbieg┼éej ludno┼Ťci polskiej przydzielane by┼éy Ukrai┼äcom. Na zagro┼╝onych terenach wybucha┼éy cz─Östo liczne po┼╝ary folwark├│w, le┼Ťnicz├│wek i polskich gospodarstw. Drogi by┼éy pod ostrza┼éem banderowc├│w, kt├│rzy parali┼╝owali miejscow─ů komunikacj─Ö.

Milicjanci z posterunku MO w Birczy donosili w┼éadzom starostwa w Przemy┼Ťlu, ┼╝e pozostali po wysiedleniu jesieni─ů 1945 roku Ukrai┼äcy s┼éu┼╝yli banderowcom przez dostarczanie ┼╝ywno┼Ťci i informacji. W nocy z 8 na 9 wrze┼Ťnia 1945 roku upowcy zamordowali so┼étysa Malawy i so┼étysa Brze┼╝awy, obaj byli narodowo┼Ť─ç ukrai┼äskiej, lojalnych wobec Polak├│w. Banderowcy wybili tak┼╝e szyby w domach pozostawionych przez Polak├│w. Ideologia banderowska nie zak┼éada┼éa porozumienia z Polakami. Konflikt z Polakami z za┼éo┼╝enia mia┼é by─ç bezwzgl─Ödny. S┼éuszne wi─Öc by┼éy obawy mieszka┼äc├│w Birczy. Zw┼éaszcza, jak napisa┼é Pan Karbowiak, Bircza nie usz┼éa uwadze dow├│dcom UPA. Szykowali si─Ö do zemsty za akcje wojska, milicji i „rabusi├│w – mieszka┼äc├│w”. Tak twierdzili banderowcy. To ich punkt widzenia, a mo┼╝e r├│wnie┼╝ pana Karbowiaka?

Pierwszy atak na Bircz─Ö odby┼é si─Ö w nocy z 22 na 23 pa┼║dziernika 1945 roku. O godzinie 23.30 banderowcy w mundurach polskich, sowieckich i niemieckich zaatakowali miasteczko. Walka trwa┼éa oko┼éo czterech godzin. Z kroniki parafialnej mo┼╝na odczyta─ç, ┼╝e Ukrai┼äcy w polskich mundurach, m├│wi─ůcy po polsku zdezorientowali polskich ┼╝o┼énierzy. "Nasta┼éo zamieszanie, bo Polacy i banderowcy byli jednakowo ubrani.” Banderowcy wrzucili w ogie┼ä rolnika Wiktora Bary┼é─Ö. W Birczy – wed┼éug telefonogramu wys┼éanego przez komendanta posterunku MO – zgin─Ö┼éo 17 ┼╝o┼énierzy Wojska Polskiego i 12 cywil├│w. W┼Ťr├│d ofiar znalaz┼éy si─Ö miedzy innymi trzy kobiety i dziecko. Zgin─ů┼é te┼╝ jeden miejscowy Ukrainiec. Walki toczy┼éy si─Ö w centrum Birczy.

Schowali┼Ťmy si─Ö z dzie─çmi w ko┼Ťciele. Co to by┼é za huk. Co to by┼éa za strzelanina. Dzieci piszcza┼éy!
– wspomina┼éa mieszkanka Birczy.


Sp┼éon─Ö┼éo 11 dom├│w mieszkalnych, koszary wojska, dom ludowy i tartak, a przez to zrozpaczone rodziny nie mog┼éy zdoby─ç desek na trumny dla swoich najbli┼╝szych. Na pogrzebach ofiar panowa┼é wielki smutek. Mimo obecno┼Ťci wojska, mieszka┼äcy Birczy za┼╝─ůdali od w┼éadz przewiezienia do Przemy┼Ťla. Cz─Ö┼Ť─ç os├│b wkr├│tce wyjecha┼éa pozostawiaj─ůc maj─ůtek. Uciekinierzy z innych miejscowo┼Ťci, Polacy i niekt├│rzy Ukrai┼äcy, szukali schronienia w Birczy, bronionej przez samoobron─Ö, MO i WP.

W tym samym czasie UPA zaatakowa┼éa Ku┼║min─Ö, gdzie tak┼╝e stacjonowali polscy ┼╝o┼énierze. Gmina ta r├│wnie┼╝ by┼éa w tragicznej sytuacji. Tak samo jak w Birczy lokalny samorz─ůd oczekiwa┼é pomocy dla mieszkaj─ůcych tam ponad 1700 Polak├│w. Ludno┼Ť─ç pozbawiona realnej pomocy MO sama pilnowa┼éa siebie i swojego maj─ůtku przed napadami. W Ku┼║minie by┼éo oko┼éo 15 milicjant├│w, kt├│rym ci─ůgle brakowa┼éo amunicji i byli prawie codziennie ostrzeliwani przez banderowc├│w. Pan Karbowiak napisa┼é, ┼╝e atak na Ku┼║min─Ö mia┼é uniemo┼╝liwi─ç pomoc si┼éom komunistycznym atakowanym w Birczy. Czy to ironia? Dla mnie, mieszka┼äca Birczy, jest to przykre. Mo┼╝e pan Karbowiak wola┼éby, aby te si┼éy komunistyczne zosta┼éy pokonane w Birczy, a ludno┼Ť─ç cywilna w okrutny spos├│b wymordowana, jak na Wo┼éyniu. I tak na zgliszczach miasteczka i cia┼éach mieszka┼äc├│w zatryumfowa┼éby antykomunistyczny nacjonalizm ukrai┼äski.

Po pierwszym napadzie UPA, dow├│dca garnizonu w Birczy, nakaza┼é otoczy─ç miejscowo┼Ť─ç lini─ů umocnie┼ä: okop├│w, ziemianek, stanowisk rkm-├│w i ckm-├│w.
Bircza sta┼éa si─Ö ma┼é─ů obronn─ů twierdz─ů.
– zapisano w kronice szko┼éy.

Na bazie muzyki piosenki Morze, nasze morze powstał w Birczy hymn obrońców.
"Bircza, nasza Bircza,
Wiernie Ciebie b─Ödziem strzec.
Mamy rozkaz Ci─Ö utrzyma─ç,
Albo w murach Twoich lec".


Drugi napad na Bircz─Ö nast─ůpi┼é z 29 na 30 listopada 1945 roku. Panowa┼é zmrok. Wia┼é zimny wiatr i pada┼é ┼Ťnieg. Obro┼äcy byli przygotowani. Pan Karbowiak twierdzi, ┼╝e by┼é to atak pozorowany, bo chodzi┼éo o spalenie okolicznych miejscowo┼Ťci. Faktycznie sp┼éon─Ö┼éy: Stara Bircza, Korzeniec, Bogusz├│wka i Huta Brzuska. Budynki p┼éon─Ö┼éy r├│wnie┼╝ w Woli Korzenieckiej. Ludzie i zwierz─Öta gin─Öli w p┼éomieniach. W trakcie walk niekt├│rzy mieszka┼äcy atakowanych miejscowo┼Ťci uciekli do Birczy. Cz─Ö┼Ť─ç schowa┼éa si─Ö w kryj├│wkach. Banderowcy pr├│bowali wedrze─ç si─Ö do miasta, ale zostali odparci. Wok├│┼é Birczy by┼éy umocnienia, a ogie┼ä z broni palnej uniemo┼╝liwi┼é wdarcie si─Ö do centrum miasteczka. Ostrzelano jednak plebani─Ö w Birczy. Ksi─ůdz cudem unikn─ů┼é ┼Ťmierci. "Zdawa┼éo si─Ö, ┼╝e nasta┼é s─ůdny dzie┼ä. Jednak znowu odparto banderowc├│w.”

Przed trzecim atakiem na Bircz─Ö do miejscowego urz─Ödu gminy przysz┼éa staruszka, kt├│ra przekaza┼éa ultimatum banderowc├│w dla w┼éadz i mieszka┼äc├│w Birczy. Ukrai┼äcy ┼╝─ůdali kontrybucji. W razie nie spe┼énienia przekazanych warunk├│w, UPA mia┼éa zr├│wna─ç Bircz─Ö z ziemi─ů i wymordowa─ç mieszka┼äc├│w. By┼éa to ju┼╝ kolejna gro┼║ba kierowana pod adresem Birczy, ale tym razem nacjonali┼Ťci ukrai┼äscy zapowiadali zbrodni─Ö. W Birczy zwo┼éano rad─Ö mieszka┼äc├│w. Cz─Ö┼Ť─ç birczan obwia┼éa si─Ö, ┼╝e jednak tym razem Ukrai┼äcy mog─ů zdoby─ç Bircz─Ö i dokona─ç zapowiedzianej zbrodni. Przewa┼╝y┼éy jednak g┼éosy o kontynuowaniu walki. Mieszka┼äcy poprosili o wzmocnienie garnizonu wojskowego.

W styczniu 1946 roku Mychaj┼éo Halo "Konyk”, dow├│dca kurenia, na odprawiew Gr─ůziowej nakaza┼é zniszczenie Birczy. W ┼üomnej zapowiedziano, ┼╝e w ci─ůgu p├│┼é godziny Bircza sp┼éonie. Mo┼╝liwe, ┼╝e plan napadu opracowa┼é referent SB I Okr─Ögu „Cho┼éodnego Jaru”. Od wschodu mia┼éy zaatakowa─ç sotnie „Bur┼éaka” i Hrihorija Jankowskiego „┼üastiwki”, a od zachodu sotnie Mychaj┼éy Kuczera „Jara” i „Hromenki” (w jego zast─Öpstwie dowodzi┼é Dmytro Karwa┼äski "Orski”), kt├│re mia┼éy przypu┼Ťci─ç g┼é├│wny atak. Osobi┼Ťcie dowodzi┼é tam kurenny Mychaj┼éo Halo "Konyk”.

Ich atak ruszy┼é od strony Nowej Wsi. "Konyk” i "Orski” szli na czele niewielkiego oddzia┼éu, kt├│ry po prze┼éamaniu pierwszej linii polskich okop├│w wdar┼é si─Ö do miasta. Pozostali banderowcy zostali zatrzymani przez polski ostrza┼é. Grupa "Konyka”, w czasie ich rajdu w kierunku rynku w Birczy, podpali┼éa dom, w kt├│rym sp┼éon─Ö┼éo 5 os├│b, najprawdopodobniej uciekinier├│w ze spalonej przez UPA Rudawki. Ostatecznie banderowcy z grupy g┼é├│wnodowodz─ůcego "Konyka” przeszli ko┼éo mykwy i weszli na schody ko┼éo kamienicy, gdzie znajdowa┼é si─Ö sztab obro┼äc├│w Birczy. Niestety nie by┼éo w nim, przebywaj─ůcego w├│wczas w Przemy┼Ťlu, Leona Lubeckiego – dow├│dcy garnizonu w Birczy. By┼é to dzielny, jeszcze przedwojenny oficer o pogl─ůdach endeckich, kt├│rego w 1947 roku dotkn─Ö┼éy represje komunistyczne.



W jego zast─Öpstwie nieudolnie dowodzi┼é por. Arsenij Ku┼║miczenko, sowiecki oficer narodowo┼Ťci ukrai┼äskiej, kt├│ry podawa┼é si─Ö za Polaka. Celem "Konyka” by┼é zapewne sztab. Chcia┼é si─Ö wykaza─ç, a mo┼╝e musia┼é si─Ö wykaza─ç, po wcze┼Ťniejszej krytyce, kt├│r─ů przytoczy┼é w swoim artykule Arkadiusz Karbowiak. Banderowcy weszli na schody i prawdopodobnie pr├│bowali wej┼Ť─ç do budynku kamienicy przez okna. Polscy ┼╝o┼énierze kolbami i ostrza┼éem z broni maszynowej bronili wej┼Ťcia do budynku. Banderowcy zostali otoczeni. Rano na schodach doliczono si─Ö 20 zabitych banderowc├│w. Tam zapewne zgin─ů┼é "Konyk”. Kilka godzin po walce, oko┼éo godziny 11, z budynku mykwy pad┼éy strza┼éy, kt├│re rani┼éy polskiego ┼╝o┼énierza. Do budynku wrzucono granat, kt├│ry zabi┼é nastoletniego upowca. Mo┼╝liwe, ┼╝e nie tylko on prze┼╝y┼é piek┼éo na schodach przed sztabem pu┼éku. Anna Karwa┼äska, ┼╝ona "Orskiego”, napisa┼éa, ┼╝e po bitwie o Bircz─Ö przyszed┼é do niej banderowiec, kt├│ry powiedzia┼é, ┼╝e jej m─ů┼╝ zgin─ů┼é na pocz─ůtku bitwy raniony kul─ů mi─Ödzy oczy. Czy chodzi┼éo o pocz─ůtek szturmu na budynek sztabu, czy o prze┼éamanie polskiej obrony na pocz─ůtku walk? Chyba si─Ö ju┼╝ nie dowiemy.

Na p├│┼énoc od atakuj─ůcego "Konyka” znajdowa┼éa si─Ö sotnia "Bur┼éaki”. S┼éu┼╝y┼é w niej strzelec "K┼éym”. Oto jego zeznanie: "Znajduj─ůc si─Ö ju┼╝ w strumieniu us┼éysza┼éem, jak po linii podawano, ┼╝e w sotni „┼üastiwski” jest dw├│ch zabitych i jeden ranny od ognia z kierunku Birczy (…) R├│wnocze┼Ťnie zobaczyli┼Ťmy ogie┼ä z pal─ůcych si─Ö bunkr├│w po przeciwnej stronie miasta, kt├│ry wznieci┼éa sotnia „Hromenki” i „Jara”, chc─ůc tym samym o┼Ťwietli─ç sobie drog─Ö, by m├│c lepiej widzie─ç pozycj─Ö Wojska Polskiego i tym samym skutecznie je rozbi─ç broni─ů paln─ů. Razem z sotni─ů „Hromenki” by┼é g┼é├│wnodowodz─ůcy walk─ů pu┼ékownik „Konyk”.

W tamtym odcinku, jak si─Ö p├│┼║niej dowiedzia┼éem, sotnia „Hromenki” natrafi┼éa na lini─Ö okop├│w Wojska Polskiego, kt├│re silnym ogniem zatrzyma┼éo natarcie „Hromenki”, zabijaj─ůc 12 ludzi z sotni i mi─Ödzy nimi samego pu┼ékownika „Konyka”, oraz zast─Öpc─Ö „Hromenki”, „Orskiego”. Po tych stratach sotnia ”Hromenki” odst─ůpi┼éa pozostawiaj─ůc pal─ůce si─Ö budynki.

”Opr├│cz grupy "Konyka” i "Orskiego” do Birczy wdar┼éy si─Ö inne grupy banderowc├│w. Polskie linie obrony zosta┼éy przerwane w okolicy Pa┼éacu Humnickich i ko┼Ťcio┼éa. To tam skierowa┼é ostrza┼é z mo┼║dzierzy wspomniany przez Arkadiusza Karbowiaka por. Witold Grabarczyk. By┼é on w przesz┼éo┼Ťci ┼╝o┼énierzem 27 Wo┼éy┼äskiej Dywizji Armii Krajowej, kt├│rego r├│wnie┼╝ dotkn─Ö┼éy komunistyczne represje po 1947 roku.



Banderowcy, kt├│rzy najprawdopodobniej zbli┼╝ali si─Ö do posterunku Milicji Obywatelskiej wzd┼éu┼╝ kotliny wy┼╝┼éobionej przez strumie┼ä w okolicy pa┼éacu zostali zmuszeni do odwrotu. Bitwa o Bircz─Ö zosta┼éa wygrana przez Polak├│w. Nie dosz┼éo do zapowiedzianego ludob├│jstwa. Do dzisiaj ┼╝yj─ů ┼Ťwiadkowie tamtych wydarze┼ä, kt├│rzy m├│wi─ů, ┼╝e przy cia┼éach banderowc├│w znaleziono sznury i w├│dk─Ö. Czy mieli oni ┼Ťwi─Ötowa─ç wschodni─ů Wigili─Ö przez wieszanie Lach├│w? Zapowiadali zniszczenie miasta, grozili mordem ludno┼Ťci. Pisa┼é o tym r├│wnie┼╝ pan Karbowiak.

Ilu cz┼éonk├│w UPA zgin─Ö┼éo? W artykule "Tragedia Birczy” podano, ┼╝e 23 banderowc├│w. Moim zdaniem nie mo┼╝na tak klarownie poda─ç liczby ofiar. W ┼║r├│d┼éach pojawiaj─ů si─Ö r├│┼╝ne dane. Mo┼╝liwe, ┼╝e na schodach w centrum Birczy zgin─Ö┼éo 20 banderowc├│w, a 10 kolejnych cia┼é odnaleziono na obrze┼╝ach miasteczka. Zapewne cz─Ö┼Ť─ç poleg┼éych zosta┼éo zabranych przez wycofuj─ůcych si─Ö banderowc├│w. W opracowaniu ukrai┼äskiego historyka Eugeniusza Misi┼éo pojawia si─Ö liczba 23, ale przynajmniej jeden z podanych banderowc├│w nie zgin─ů┼é w Birczy.



W tej bitwie zginęło bardzo dużo banderowców.
– podaje kronika parafialna. To zawsze b─Ödzie niewiadoma.


Pan Karbowiak poda┼é, ┼╝e ekshumacja ujawni┼éa, ┼╝e tylko na dw├│ch szkieletach by┼éy widoczne ┼Ťlady ran od walki. Pozostali banderowcy mieli by─ç wzi─Öci do niewoli i zamordowani kolbami lub strza┼éem w ty┼é g┼éowy. Autor artyku┼é stwierdzi┼é jednoznacznie, ┼╝e zostali zamordowani po dostaniu si─Ö do niewoli. Nie zgadzam si─Ö z tym. Po pierwsze – Oddzia┼éowa Komisja ┼Ücigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Rzeszowie, czyli prokuratora IPN–u stwierdzi┼éa – w przeciwie┼ästwie do Arkadiusza Karbowiaka – ┼╝e nie da si─Ö jednoznacznie stwierdzi─ç, czy pochowani w Birczy banderowcy zostali zamordowani po wzi─Öciu do niewoli. ┼Üledztwo o sygn. akt S 2/02/Zk zosta┼éo umorzone „wobec braku dowod├│w wskazuj─ůcych na to, i┼╝ cz┼éonkowie UPA zgin─Öli w dniu 7 stycznia 1947 r. w wyniku tortur i egzekucji”.

Na dodatek Arkadiusz Karbowiak przytoczy┼é s┼éowa rojowego Iwana Fedaka „Hordyja”, kt├│ry stwierdzi┼é, ┼╝e z jego roju zgin─Ö┼éo 3 osoby. Mo┼╝e ich cia┼éa zosta┼éy zabrane z pola walki przez towarzyszy, ale wtedy nie zgadza┼éaby si─Ö liczba zabitych banderowc├│w, kt├│r─ů poda┼é pan Karbowiak. Anna Karwa┼äska mia┼éa us┼éysze─ç od atakuj─ůcego Bircz─Ö upowca, ┼╝e jej m─ů┼╝ zgin─ů┼é trafiony kul─ů w czo┼éo. Mamy ju┼╝ czterech poleg┼éych w walce. Czy w dole pochowano cia┼éo rozerwanego granatem m┼éodego Ukrai┼äca, kt├│ry ostrzeliwa┼é si─Ö z mykwy? Ju┼╝ nie pisz─Ö o og├│lnej liczbie. Inne przytoczone przez mnie ┼║r├│d┼éo, czyli zeznanie banderowca "K┼éyma” podaje liczb─Ö 14 zabitych w czasie szturmu na Bircz─Ö. Poza tym sami Ukrai┼äcy, kt├│rych przytacza pan Karbowiak pisali o sotni "Orskiego”, kt├│ra "posz┼éa w piek┼éo” polskiego ostrza┼éu. Ile mog┼éo tam zgin─ů─ç os├│b? Dwie? - Jak stwierdzi┼é "Hordyj” strza┼éy i wybuchy granat├│w zla┼éy si─Ö w jedno. A co z pozosta┼éymi odcinkami walk? Bircza zosta┼éa zaatakowana ze wszystkich stron. Polscy ┼╝o┼énierze nie strzelali ┼Ťlepakami.

W OUN i UPA by┼é obowi─ůzek pope┼énienia samob├│jstwa w przypadku mo┼╝liwo┼Ťci dostania si─Ö do niewoli. O tym przypominali prze┼éo┼╝eni organizacji mi─Ödzy innymi wspomniany ju┼╝ ks. kapelan Wasyl Szewczuk „Kady┼éo” w czasie kaza┼ä. Czy ka┼╝dego by┼éo na to sta─ç? Mo┼╝e niekt├│rzy upowcy byli nieprzytomni. Po tak zaci─Ötej walce musieli by─ç ranni. Nie wszystkich ewakuowano. W kronice parafialnej zapisano, ┼╝e na drugi dzie┼ä po walce w rowach znaleziono kilkunastu rannych banderowc├│w. O zatrzymaniu kilku cz┼éonk├│w UPA wspominaj─ů meldunki WP. Pojmanych banderowc├│w odes┼éano do sztabu dywizji.

Nale┼╝y doda─ç, ┼╝e cz┼éonkowie UPA w my┼Ťl prawa polskiego i mi─Ödzynarodowego nie byli ┼╝o┼énierzami lecz tylko terrorystami. Najprawdopodobniej z cia┼é banderowc├│w zdj─Öto buty, spodnie, p┼éaszcze, kurtki, a nawet kalesony. Nie zdejmowano najcz─Ö┼Ťciej pokrwawionych podkoszulk├│w. W 1946 roku sytuacja materialna ludno┼Ťci by┼éa przewa┼╝anie katastrofalna, do czego walnie przyczynili si─Ö banderowcy. Pozwolenie na zabranie ubra┼ä przez ludno┼Ť─ç cywiln─ů by┼éo aktem humanitarnym w stosunku do uciekinier├│w ze spalonych przez banderowc├│w wiosek.

Pan Karbowiak napisa┼é, ┼╝e ┼╝o┼énierze zamordowali ch┼éop├│w z Lachowej i wrzucili ich do masowego grobu. W czasie atak├│w UPA, ale r├│wnie┼╝ WP, wykorzystywa┼éa ch┼éop├│w jako przewodnik├│w. Cz─Östo gin─Öli oni w czasie wymiany ognia, jak np. polski przewodnik w czasie walk 25 kwietnia 1945 roku w Jaworniku Ruskim. Sama Lachowa by┼éa miejscem, gdzie cz─Östo dochodzi┼éo do walk UPA z WP. To tam, 15 kwietnia 1945 roku, dow├│dca sotni Mychaj┼éo Duda "Hromenko” spotka┼é si─Ö ze Stepanem Stebelskim "Chrinem” i om├│wili plany napadu na Borownic─Ö. Mo┼╝liwe, ┼╝e jej mieszka┼äcy mogli bra─ç udzia┼é w p├│┼║niejszej zbrodni na Polakach. Oczywi┼Ťcie nie usprawiedliwia┼éoby to ich mo┼╝liwej – opisanej przez pana Karbowiaka – egzekucji. Sama akcja WP w Lachowie by┼éa 1 stycznia 1946 roku. Po niej przewieziono ewentualnych aresztant├│w do Birczy, a nast─Öpnie zapewne do sztabu 9 Dywizji Piechoty. W Birczy nie by┼éo warunk├│w na ich przetrzymywania.



Prokuratora stwierdzi┼éa, ┼╝e obowi─ůzkiem ┼╝o┼énierzy jest obrona cywil├│w. Tak te┼╝ si─Ö sta┼éo w Birczy. Uchronili oni Bircz─Ö przed ludob├│jstwem. Mimo, ┼╝e wyroki historii narzuci┼éy w├│wczas Wojsku Polskiemu sowieckich oficer├│w, r├│wnie┼╝ w Birczy, to nie by┼éo w tamtym czasie i w tamtym miejscu najwa┼╝niejsze. Obok siebie walczyli w├│wczas komuni┼Ťci przys┼éani ze Wschodu, endecy, byli ┼╝o┼énierze Armii Krajowej, m┼éodzi m─Ö┼╝czy┼║ni z poboru, mieszka┼äcy broni─ůcy swoich dom├│w i ojcowizny. Walczyli z wrogami Polski i Polak├│w na Pog├│rzu Przemyskim. Na cmentarzu w Birczy pochowano 66 polskich ┼╝o┼énierzy, kt├│rym spo┼éecze┼ästwo oddaje cze┼Ť─ç, poniewa┼╝ wie, ┼╝e dzi─Öki nim Bircza nie zosta┼éa zniszczona, a jej mieszka┼äcy zachowali ┼╝ycie.



Na stronie tytu┼éowej miesi─Öcznika, w kt├│rym ukaza┼é si─Ö artyku┼é Arkadiusza Karbowiaka napisano "Ujawniamy, co si─Ö sta┼éo w Birczy”. Tak ┼éatwo redakcja szafuje s┼éowami. Czy faktycznie ujawnili? Mnie si─Ö wydaje, ┼╝e to tylko gar┼Ť─ç prawdy. Za to du┼╝o jest tam niesprawiedliwych tez i niezrozumienia sytuacji w Birczy i ca┼éym Pog├│rzu Przemyskim w czasie konfliktu ze skrajnym nacjonalizmem ukrai┼äskim.

Autor: Grzegorz Piwowarczyk
- nauczyciel historii w Zespole Szkół w Birczy


korekta j─Özykowa: Dorota Mazurek
uwagi merytoryczne: Artur Bro┼╝yniak IPN Rzesz├│w

Opublikował portal
www.elblag.net/artykuly/prawdziwa-tragedia-birczy,37803.htm

Arkadiusz Karbowiak i UPA
www.mysl-polska.pl/1455

Mord ┼╝o┼énierzy LWP na„partyzantach z UPA”? Eksperci krytycznie o tezach Karbowiaka
https://kresy.pl/wydarzenia/mord-zolnierzy-lwp-upa-eksperci-krytycznie-o-tezach-karbowiaka



Od Redakcji: Artyku┼é przedrukowany z Portalu neon24.pl na pro┼Ťb─Ö Jacka Boki, w imieniu mieszka┼äc├│w Birczy i autora opracowania.


Wersja do druku

Lubomir - 27.11.18 15:17
PO-niemieccy figuranci, troch─Ö zagalopowali si─Ö z t─ů propagowan─ů przez Niemc├│w regionalizacj─ů. Od Opolszczyzny - po Podkarpacie obserwujemy niszczenie literackiej polszczyzny i ho┼éubienie, ju┼╝ nie tylko lokalnych gwar ale i j─Özyk├│w nacji - niekoniecznie przyjaznych Polsce. Szczeg├│lnie wszechobecna stara si─Ö by─ç niemczyzna i j─Özyk ukrai┼äski. W tej dwuj─Özyczno┼Ťci i 'dwukulturowo┼Ťci' polsko┼Ť─ç zaczyna by─ç spychana na margines a nast─Öpnie - rugowana. Niszczony jest wielopokoleniowy dorobek polonist├│w i krzewicieli polsko┼Ťci. To zakrawa na antypolski sabota┼╝, gdy┼╝ za promocj─ů obcego j─Özyka - post─Öpuje promocja obcej kultury i historii, w┼é─ůcznie z rewitalizacj─ů antypolskich bohater├│w i pomnik├│w.

Wszystkich komentarzy: (1)   

Publikowane komentarze s─ů prywatnymi opiniami naszych Czytelnik├│w. Gazeta Internetowa KWORUM nie ponosi odpowiedzialno┼Ťci za tre┼Ť─ç opinii.

30 Listopada 1931 roku
Urodzi┼é si─Ö Jan Himilsbach, pisarz, scenarzysta i aktor, ("Rejs", "Brunet wieczorow─ů por─ů"), zm. 1988 r.


30 Listopada 1868 roku
Zmarł Hipolit Cegielski, polski pedagog i przemysłowiec (ur. 1813)


Zobacz wi─Öcej