Niedziela 3 Lipca 2022r. - 184 dz. roku,  Imieniny: Anatola, Jacka, Miros┼éawy

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 16.08.13 - 18:19     Czytano: [3842]

Kresowe korzenie Polak├│w


15% Polak├│w ma kresowe korzenie

Wed┼éug opublikowanych w po┼éowie 2013 roku danych Centrum Badania Opinii Spo┼éecznej 15% ludno┼Ťci dzisiejszej Polski (38 544 513 mieszka┼äc├│w w 2012 r.) deklaruje posiadanie przodk├│w urodzonych na Ziem Wschodnich. Najwi─Öcej takich os├│b zamieszkuje wojew├│dztwa zachodnie, dok─ůd skierowano najwi─Öcej Polak├│w wyp─Ödzonych z Ziem Wschodnich przez okupant├│w sowieckich w latach 1945-46 roku. Absolutnym rekordzist─ů jest wojew├│dztwo lubuskie (1 023 317 mieszk.), w kt├│rym 51% czyli 523 000 os├│b posiada korzenie kresowe i tu┼╝ za nim jest wojew├│dztwo dolno┼Ťl─ůskie (2 916 577 mieszk.) - 47% czyli 1 365 000 „kresowiak├│w”. Na nast─Öpnych miejscach uplasowa┼éy si─Ö wojew├│dztwa: opolskie (1 013 950 mieszk.) – 30% czyli 304 000 „kresowiak├│w”, zachodnio-pomorskie (1 722 739 mieszk.) – 25% czyli 430 000 „kresowiak├│w”, warmi┼äsko-mazurskie (1 451 950 mieszk.) – 18% czyli 261 000 „kresowiak├│w”, pomorskie (2 290 070 mieszk.) – 17% czyli 388 000 „kresowiak├│w”, podlaskie (1 199 724 mieszk.) – 11% czyli 132 000 „kresowiak├│w”, ┼Ťl─ůskie (4 620 624 mieszk.) – 11% czyli 510 000 „kresowiak├│w”, lubelskie (2 171 857 mieszk.) – 10% czyli 217 000 „kresowiak├│w”, mazowieckie (5 285 604 mieszk.) – 10% czyli 528 000 „kresowiak├│w”, podkarpackie (2 128 687 mieszk.) – 9% czyli 190 000 „kresowiak├│w”, kujawsko-pomorskie (2 098 370 mieszk.) – 8% czyli 168 000 „kresowiak├│w”, wielkopolskie (3 455 477 mieszk.) – 8% czyli 277 000 „kresowiak├│w”. Najmniej „kresowiak├│w” jest w wojew├│dztwie ┼é├│dzkim (2 533 681 mieszk.) – 5% czyli 126 000 „kresowiak├│w”, ma┼éopolskim (3 354 077 mieszk.) – 4% czyli 135 000 „kresowiak├│w” i ┼Ťwi─Ötokrzyskim (1 278 166 mieszk.) – 3% czyli 38 000 „kresowiak├│w”. Razem w Polsce mieszka ok. 4 590 000 Polak├│w z kresowymi korzeniami.

Stronnictwo Narodowe na Ziemiach Wschodnich

Jedn─ů z najwi─Ökszych polskich partii politycznych w przedwojennej Polsce by┼éo powsta┼ée w 1928 roku Stronnictwo Narodowe (SN), stawiaj─ůce na pierwszym miejscu dobro Polski i narodu polskiego. Najwi─Öksze wp┼éywy SN mia┼éo w┼Ťr├│d drobnomieszcza┼ästwa i klasy ┼Ťredniej (drobny przemys┼é, rzemios┼éo, handel) oraz du┼╝ej cz─Ö┼Ťci ziemia┼ästwa, mniejsze w┼Ťr├│d ch┼éop├│w i robotnik├│w. Najsilniej SN rozwin─Ö┼éo si─Ö w wojew├│dztwach pozna┼äskim, pomorskim (w obu konflikty z mniejszo┼Ťci─ů niemieck─ů – by┼éymi zaborcami), bia┼éostockim (wyci─ůganie r─ůk po polskie Podlasie przez nacjonalist├│w bia┼éoruskich i ukrai┼äskich), w Ma┼éopolsce Wschodniej (konflikty z Ukrai┼äcami), a z miast polskich przede wszystkim w Wilnie (pretensje Litwy do POLSKIEGO Wilna) i Lwowie (pretensje Ukrai┼äc├│w do ARCYPOLSKIEGO Lwowa). Organem prasowym SN w Wilnie by┼é dziennik „Dziennik Wile┼äski”, a we Lwowie „Kurier Lwowski”.

Kresowiana w Muzeum Archeologicznym w Warszawie

Pa┼ästwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie powsta┼éo w 1923 roku z zadaniem badania prahistorii ziem Polski, gromadzenia, przechowywania i udost─Öpniania zbior├│w, a tak┼╝e konserwacji zabytk├│w oraz popularyzacji prahistorii. Zbiory muzeum w wi─Ökszo┼Ťci sk┼éadaj─ů si─Ö z materia┼é├│w pozyskanych w czasie bada┼ä terenowych od XIX wieku na terytorium Polski i kraj├│w o┼Ťciennych – dawnych Kres├│w Rzeczypospolitej. St─ůd w Muzeum jest sporo eksponat├│w pochodz─ůcych z Kres├│w. Z najwa┼╝niejszych kresowych materia┼é├│w archeologicznych w zbiorach Muzeum wymieni─ç nale┼╝y:
w zbiorach Dzia┼éu paleolitu i mezolitu (sprzed 4000 lat p.n.Chr.) s─ů przedmioty g┼é├│wnie krzemienne tak┼╝e z teren├│w dzisiejszej Litwy, Bia┼éorusi i Ukrainy; w zbiorach Dzia┼éu neolitu (mi─Ödzy 5000-3000 lat p.n.Chr.) znajduj─ů si─Ö r├│wnie┼╝ materia┼éy z ca┼éej Polski i Kres├│w, z kt├│rych najcenniejsze przedmioty pochodz─ů z Rosi k. Wo┼ékowyska (woj. bia┼éostockie, ob. Bia┼éoru┼Ť), Pieni─ů┼╝kowa (Pieni─ů┼╝k├│wki k. Humania?) i Popudni w guberni kijowskiej; w zbiorach Dzia┼éu epoki br─ůzu i wczesnego ┼╝elaza (od ok. XV do ok. III w. p.n.Chr.) s─ů m.in. przedmioty z cmentarzyska ┼éu┼╝yckiego z M┼éy┼äska k. W┼éodzimierza Wo┼éy┼äskiego (woj. wo┼éy┼äskie, ob. Ukraina), z dawnych kolekcji kresowych oraz przedwojennych bada┼ä prowadzonych na wschodnich rubie┼╝ach II Rzeczypospolitej, jak np. znaleziony na Podolu kimmeryjski kocio┼é, wykonany ze zdobionych blach miedzianych, zabytki pochodz─ůce z kurhan├│w scytyjskich na Ukrainie, w tym znaczna liczba grocik├│w br─ůzowych i inwentarz eponimicznego cmentarzyska kultury wysockiej, kt├│ra wykszta┼éci┼éa si─Ö w X w. p.n.Chr. na wschodnich po┼éaciach kultury ┼éu┼╝yckiej - na po┼éudniowym Wo┼éyniu i terenach nad g├│rnym Bugiem, Styrem i Seretem (nazwa od miejscowo┼Ťci Wysocko Wy┼╝ne w woj. lwowskim, ob. Ukraina) i kt├│ra dlatego ┼╝e wykazuje wiele cech wsp├│lnych z kultur─ů ┼éu┼╝yck─ů, bywa te┼╝ traktowana jako jej wschodni od┼éam; z okresu rzymskiego i w─Ödr├│wek lud├│w (III/II p.n. Chr. – V w.) pochodzi skarb z Boroczyc h. Horochowa w woj. wo┼éy┼äskim (ob. Ukraina) oraz srebrna i emaliowana bi┼╝uteria z p├│┼énocno-zachodnich wybrze┼╝y Morza Czarnego (ob. Ukraina), z dawnej kolekcji J. Choynowskiego z Kijowa; w Dziale Archeologii Ba┼ét├│w s─ů materia┼éy z osad, grodzisk i cmentarzysk plemion letto-litewskich ze ┼Ťrodkowej i wschodniej (Wile┼äszczyzna) Litwy, m.in. z Mierzan i Sudaty k. ┼Üwi─Öcian (woj. wile┼äskie, ob. Litwa), Pakalniszek k. Poniewie┼╝a (Litwa Kowie┼äska) oraz liczne ozdoby, bro┼ä i naczynia z kilkudziesi─Öciu zespo┼é├│w grobowych z cia┼éopalnego cmentarzyska w ┼╗wirblach pod Wilnem; w Dziale Wczesnego ┼Üredniowiecza (VI do XIII w.) przechowywane s─ů m.in. ciekawe materia┼éy pochodz─ůce z bada┼ä archeologicznych prowadzonych na Kresach w okresie mi─Ödzywojennym, jak np. z grodziska w Dawidgr├│dku na Polesiu (ob. Bia┼éoru┼Ť) czy osady w Gr├│dku k. R├│wnego na Wo┼éyniu (ob. Ukraina), jak r├│wnie┼╝ zabytki archeologiczne z kolekcji J├│zefa Choynowskiego z Kijowa; w Dziale Numizmatycznym s─ů m.in. monety czy skarby monet odkryte przez polskich archeolog├│w na Kresach w okresie mi─Ödzywojennym, m.in. 20 kilogramowy skarb srebrnych denar├│w rzymskich z I i II w. p.n.Chr., odkryty w 1928 r. w Boroczycach na Wo┼éyniu (ob. Ukraina).

Odznaczenie Lwowa Orderem Virtuti Militari w 1920 roku

1 listopada 1918 roku nacjonali┼Ťci ukrai┼äscy z pomoc─ů upadaj─ůcej i m┼Ťciwej Austrii (za polski patriotyzm) dokonali zbrojnego zamachu na ARCYPOLSKI Lw├│w. W bohaterskiej walce, trwaj─ůcej trzy tygodnie, polska ludno┼Ť─ç Lwowa przep─Ödzi┼éa ukrai┼äskich intruz├│w z miasta. Dok┼éadnie dwa lata p├│┼║niej, dnia 22 listopada 1920 roku u st├│p pi─Öknego pomnika Adama Mickiewicza w samym centrum Lwowa, marsza┼éek Polski J├│zef Pi┼ésudski przyj─ů┼é defilad─Ö wojska i listopadowych obro┼äc├│w Lwowa, kt├│ra przesz┼éa tak┼╝e przez Rynek i dekorowa┼é Srebrnym Krzy┼╝em Virtuti Militari herb Lwowa trzymany przez prezydenta miasta J├│zefa Naumanna, kt├│remu asystowali m.in. wiceprezydenci: dr Stahl, dr Chlamtacz i dr Schleicher, dow├│dca obrony Lwowa brygadier M─ůczy┼äski, genera┼éowie: J─Ödrzejewski, Lamezan i Rozwadowski oraz arcybiskupi lwowscy B. Twardowski i J. Teodorowicz. Uzasadniaj─ůc decyzj─Ö marsz. Pi┼ésudski powiedzia┼é: „Tu (we Lwowie) codziennie walczy─ç trzeba o nadziej─Ö, codziennie walczy─ç o si┼é─Ö wytrwania. Ludno┼Ť─ç stawa┼éa si─Ö wojskiem, wojsko stawa┼éo si─Ö ludno┼Ťci─ů. I kiedym ja, jako s─Ödzia wojskowy daj─ůcy nagrody, odznaczaj─ůcy ludzi, my┼Ťla┼é nad kampani─ů pod Lwowem, to wielkie zas┼éugi Waszego miasta oceni┼éem tak, jak gdybym mia┼é jednego zbiorowego ┼╝o┼énierza, dobrego ┼╝o┼énierza, i ozdobi┼éem Lw├│w Krzy┼╝em Orderu Virtuti Militari, tak, ┼╝e wy jeste┼Ťcie jedynym miastem w Polsce, kt├│re z mojej r─Öki, jako Naczelnego Wodza, za prac─Ö wojenn─ů, za wytrzyma┼éo┼Ť─ç otrzyma┼éo ten order”. Wiadomo jednak, ┼╝e marsz. Pi┼ésudski uhonorowa┼é tym odznaczeniem nie tylko walk─Ö o polski Lw├│w w listopadzie 1918 roku, ale tak┼╝e i to, ┼╝e Lw├│w w ca┼éej swej prawie 600-letniej historii by┼é wiernym miastem Rzeczypospolitej – miastem Semper Fidelis. Lw├│w by┼é pierwszym i jedynym miastem polskim do II wojny ┼Ťwiatowej odznaczonym najwy┼╝szym polskim orderem wojskowym – orderem Virtuti Militari (dzisiaj jest odznaczona nim tak┼╝e Warszawa). Po uhonorowaniu Lwowa Orderem Virtuti Militari insygnia tego orderu zosta┼éy dodane do herbu miasta. Poprawiony herb miasta Lwowa zosta┼é zaprojektowany przez Rudolfa M─Ökickiego i zatwierdzony 28 czerwca 1936 roku przez Ministerstwo Wyzna┼ä i O┼Ťwiecenia Publicznego. Now─ů tarcz─Ö herbow─ů wie┼äczy┼éa korona (symbol miasta kr├│lewskiego, kt├│rym by┼é Lw├│w w I Rzeczypospolitej), a po bokach tarczy umieszczono wst─Ögi czerwon─ů i b┼é─Ökitn─ů z dewiz─ů miasta – Semper Fidelis (zawsze wierny), a pod tarcz─ů na skrzy┼╝owaniu dwu ga┼é─ůzek wawrzynu zwisa na wst─ů┼╝ce Krzy┼╝ Srebrny orderu wojennego Virtuti Militari. Chwil─Ö nadania miastu Orderu Virtuti Militari przez ├│wczesnego Naczelnika Pa┼ästwa J├│zefa Pi┼ésudskiego przedstawia znany obraz namalowany przez wybitnego malarza lwowskiego Stanis┼éawa Batowskiego-Kaczora (1866 – 1946). – Jako ciekawostk─Ö podaj─Ö, ┼╝e w bardzo grubym tomie (1159 stron) „Kalendarium Lwowa 1918-1939” Agnieszki Biedrzyckiej (Universitas, Krak├│w 2012) pod dat─ů 11 XI 1920 nie ma najmniejszej wzmianki o uroczysto┼Ťci odznaczenia Lwowa Orderem Virtuti Militari! Dziwne i niewybaczalne to przeoczenie.

Polskie w─ůtki gmachu g┼é├│wnego Uniwersytetu Lwowskiego

Wzniesiony w latach 1877-81 pi─Ökny gmach g┼é├│wny Uniwersytetu Lwowskiego do 1919 roku by┼é gmachem galicyjskiego (krajowego) Sejmu Krajowego i w├│wczas w sali posiedze┼ä sejmowych, kt├│r─ů wymalowa┼é wybitny malarz polski Henryk Rodakowski, wisia┼é wielki obraz (298 x 512 cm) Jana Matejki „Unia Lubelska”, kt├│ry obecnie jest eksponowany w Muzeum Lubelskim w Lublinie (jest w┼éasno┼Ťci─ů Muzeum Narodowego w Warszawie), natomiast w Sali Marsza┼ék├│w r├│wnie wielki obraz (247 x 446 cm) tego mistrza „Konstytucja 3 Maja”, kt├│ry obecnie znajduje si─Ö na Zamku Kr├│lewskim w Warszawie. W Sali tej by┼éy tak┼╝e portrety marsza┼ék├│w Sejmu Krajowego: Alfreda hr. Potockiego i Miko┼éaja Zyblikiewicza, r├│wnie┼╝ p─Ödzla Matejki; Ludwika hr. Wodzickiego, p─Ödzla Henryka Siemiradzkiego, W┼éodzimierza hr. Dzieduszyckiego, Leona ks. Sapiehy i Jana hr. Tarnowskiego malowane przez Henryka Rodakowskiego; Eustachego ks. Sanguszki, Andrzeja hr. Potockiego i Stanis┼éawa hr. Badeniego, p─Ödzla Kazimierza Pochwalskiego. Fasad─Ö gmachu zdobi u szczytu alegoryczna grupa pi─Öknie wykonanych rze┼║b wyobra┼╝aj─ůcych Galicj─Ö, Wis┼é─Ö (a wi─Öc kr├│low─ů polskich rzek) i Dniestr. Cztery figury nad gzymsem s─ů d┼éuta polskich rze┼║biarzy R. Trembeckiego i J. Mikulskiego. Natomiast w klatce schodowej stoj─ů rze┼║by ksi─Öcia Mieszka I, za kt├│rego Ziemia Lwowska po raz pierwszy znalaz┼éa si─Ö w granicach Polski (ok. 980 r.) i kr├│la Kazimierza Wielkiego, kt├│ry przywr├│ci┼é t─Ö ziemi─Ö Polsce w 1340 roku – rze┼║biarza R. Trembeckiego.

Stronnictwo Post─Öpowo-Demokratyczne we Lwowie

Stronnictwo Post─Öpowo-Demokratyczne (SP-D), znane tak┼╝e jako Polskie Stronnictwo Post─Öpowe, utworzone we Lwowie w 1911 roku, tworzy┼éa grupa polityk├│w galicyjskich, g┼é├│wnie inteligencja niepodleg┼éo┼Ťciowa o pogl─ůdach demokratyczno-lewicowych, kt├│ra wyodr─Öbni┼éa si─Ö z Polskiego Stronnictwa Demokratycznego; popiera┼éa je klasa ┼Ťrednia Lwowa i Galicji Wschodniej/Ma┼éopolski Wschodniej. Stronnictwo wyst─Öpowa┼éo z has┼éami demokratyzacji prawa wyborczego, r├│wnouprawnienia kobiet, rozdzia┼éu Ko┼Ťcio┼éa od pa┼ästwa i laicyzacji szkolnictwa. Od 1912 roku reprezentowane by┼éo w Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodleg┼éo┼Ťciowych, a podczas I wojny ┼Ťwiatowej (1914-18) wchodzi┼éo w sk┼éad i Naczelnego Komitetu Narodowego. Rozwi─ůza┼éo si─Ö po powstaniu niepodleg┼éego pa┼ästwa polskiego w listopadzie 1918 roku. G┼é├│wnymi jego przyw├│dcami i dzia┼éaczami byli: Hipolit ┼Üliwi┼äski, W┼éadys┼éaw Sikorski, B. Laskownicki, Aleksander Lisiewicz, Micha┼é Janik, Bronis┼éaw Pawlewski. Organem prasowym SP-D by┼é najwi─Ökszy dziennik lwowski „Wiek Nowy” (50 000 egz.).

Ksi─Ö┼╝a urodzeni we Lwowie i pracuj─ůcy w Polsce w 1985 r.

Wed┼éug „Spisu duchowie┼ästwa diecezjalnego i zakonnego w Polsce 1985” (Pallottinum Pozna┼ä-Warszawa 1985), a wi─Öc wydanego 40 lat po wyp─Ödzeniu Polak├│w ze Lwowa przez okupanta sowieckiego, w ja┼éta┼äskiej Polsce, a wi─Öc w Polsce bez Kres├│w jeszcze ┼╝y┼éo i pracowa┼éo w duszpasterstwie 33 Polak├│w-ksi─Ö┼╝y diecezjalnych, kt├│rzy urodzili si─Ö w polskim Lwowie oraz by┼éo 12 lwowiak├│w-zakonnik├│w, z kt├│rych 11 przyj─Ö┼éo ┼Ťwi─Öcenia kap┼éa┼äskie, a jeden by┼é bratem zakonnym. Tak du┼╝a liczba samych polskich duchownych katolickich pochodz─ůcych ze Lwowa (a przecie┼╝ od 1945 do 1985 r. zmar┼éo w Polsce kilkudziesi─Öciu polskich kap┼éan├│w urodzonych we Lwowie) jest najlepszym dowodem na to, ┼╝e by┼éo to polskie miasto i tylko przez sadyzm historii przesta┼éo nim by─ç.

Ksi─Ö┼╝mi diecezjalnymi urodzonymi we Lwowie byli: Zygmunt Barmi┼äski ur. 1916, Roman Drozd ur. 1942, Ryszard Franiszyn ur. 1932, Edward Godlewicz ur. 1897, Pawe┼é Heintsch ur. 1924, Eugeniusz Hlibowicki ur. 1913, Roman Hoppe ur. 1929, Tomasz Horak ur. 1944, Jan Iwanicki ur. 1935, Marian Jaworski ur. 1926 (emerytowany arcybiskup lwowski, kardyna┼é), Ryszard Jerie ur. 1941, Zdzis┼éaw Kalinowski ur. 1932, Stanis┼éaw Ka┼Ťci┼äski ur. 1905, Zbigniew Kutzan ur. 1928, Czes┼éaw Kwiatkowski ur. 1941, Stanis┼éaw ┼üabi┼äski ur. 1936, Andrzej ┼üutnik ur. 1937, Stanis┼éaw Mackiewicz 1935, Ryszard Mebel ur. 1915, Tadeusz Menio ur. 1937, Bogdan Niedopytalski ur. 1935, Kazimierz Nowak ur. 1937, Edward Paw┼éowski ur. 1921, Stanis┼éaw Rogalski ur. 1928, Tadeusz Siwiec ur. 1926, Stanis┼éaw Skorodecki ur. 1919, Wiktor Sobaszek ur. 1922, J├│zef Stre┼╝y┼äski ur. 1950, Eugeniusz Surgent ur. 1931, Tadeusz ┼Ümigielski ur. 1935, Romuald Warachim ur. 1946, Zdzis┼éaw Wenk ur. 1918, Kazimierz Wojto┼ä ur. 1937.

Zakonnikami urodzonymi we Lwowie byli: Leszek Balczewski ur. 1932 - jezuita, Jan Berka ur. 1914 – karmelita bosy (brat zakonny), Szymon G├│rniak ur. 1940 - barnardyn, Alojzy Hus ur. 1916 - jezuita, Antoni Kordowisko ur. 1945 - franciszkanin, Stanis┼éaw ┼üopatka ur. 1909 - jezuita, Bernard Machniewicz ur. 1935 - bernardyn, Roman Madura ur. 1892 - dominikanin, Franciszek Ma┼éaczy┼äski ur. 1920 - benedyktyn, J├│zef Mo┼╝drze┼ä ur. 1930 - jezuita, Roman Pito┼éaj ur. 1916 - bernardyn, Stanis┼éaw Tarka ur. 1938 - paulin.

Pacyków w Małopolsce Wschodniej w dziejach sztuki polskiej

Pacyk├│w to miejscowo┼Ť─ç, kt├│ra przed wojn─ů, a wi─Öc w czasie przynale┼╝no┼Ťci jej do Polski, by┼éa wsi─ů w powiecie doli┼äskim (8 km od Doliny) w wojew├│dztwie stanis┼éawowskim (ob. Ukraina). Jak prawie ka┼╝da, je┼Ťli nie ka┼╝da, miejscowo┼Ť─ç w Ma┼éopolsce Wschodniej tak┼╝e i jej historia jest zwi─ůzana z Polsk─ů i Polakami, chocia┼╝ by┼éa to wie┼Ť zamieszkiwana g┼é├│wnie przez Rusin├│w/Ukrai┼äc├│w. Chocia┼╝by przez sam fakt, ┼╝e od 1340 roku nale┼╝a┼éa do Polski (do 1772 r. w wojew├│dztwie ruskim/lwowskim, nast─Öpnie do 1918 r. w Galicji). W XVII w. stanowi┼éa w┼éasno┼Ť─ç polskiego szlachcica Andrzeja ┼╗urakowskiego, kt├│ry w 1692 roku ufundowa┼é tutaj cerkiew wraz z monastyrem; dokument fundacyjny zosta┼é napisany po polsku. W┼éadze austriackie znios┼éy monastyr w 1792 roku, a w 1811 roku grunta nale┼╝─ůce do monastyru sprzedano Polakowi J├│zefowi Matkowskiemu.
Pacyk├│w przeszed┼é tak┼╝e do historii sztuki polskiej, a konkretnie za┼éo┼╝ona tu w 1912 roku przez Aleksandra Lewickiego fabryka fajansu (Pierwsza Galicyjska Fabryka Artystycznych Fajans├│w i Terracotty Pacyk├│w, a od 1924 r. Fabryka Fajansu w Pacykowie), kt├│ra by┼éa czynna do 1939 roku; po zniszczeniach , kt├│re dozna┼éa w I wojnie ┼Ťwiatowej, zosta┼éa odbudowana i rozbudowana. Wytwarza┼éa ona ciesz─ůce si─Ö spor─ů popularno┼Ťci─ů w przedwojennej Polsce wyroby fajansowe w stylu art d├ęco, kt├│re projektowali polscy rze┼║biarze ze Lwowa, m. in. Luna Drexler, Antoni Popiel (tw├│rca pomnika A. Mickiewicza we Lwowie), W┼éadys┼éaw Gruberski i W┼éadys┼éaw Adamiak i kt├│re by┼éy wysokiej jako┼Ťci. W fabryce pacykowskiej wyrabiano m.in. figurki dam prezentuj─ůcych mod─Ö typow─ů dla okresu lat mi─Ödzywojennych, zwierz─Öta, postaci w strojach ludowych i inne, kt├│rych modele projektowali m.in. Stanis┼éaw Czapka i Wilhelm Tomasch. Po ┼Ťmierci jej za┼éo┼╝yciela w 1935 roku, fabryk─Ö prowadzi┼é jego syn, r├│wnie┼╝ Aleksander. Wyroby fabryki prezentowane by┼éy na wystawach w Kijowie w 1913, Lipsku w 1913 i we Lwowie w 1914 roku. W okresie mi─Ödzywojennym wyroby z Pacykowa wystawiane by┼éy regularnie w latach 1921-38 w specjalnym pawilonie na Targach Wschodnich we Lwowie. Po zaj─Öciu Ma┼éopolski Wschodniej przez Zwi─ůzek Sowiecki we wrze┼Ťniu 1939 roku fabryka zosta┼éa zamkni─Öta.

Sercanki polskie w Małopolsce Wschodniej

Zgromadzenie S┼éu┼╝ebnic Naj┼Ťwi─Ötszego Serca Jezusowego, zwane potocznie sercankami, to katolicki zakon ┼╝e┼äski. Powsta┼é w 1894 roku z inicjatywy profesora teologii pastoralnej na Uniwersytecie Jagiello┼äskim w Krakowie, ks. (┼Ťw.) J├│zefa Sebastiana Pelczara (1842 – 1924; od 1899 biskup przemyski, kanonizowany w 2003 r.), z pomoc─ů dw├│ch zakonnic, s. Ludwiki Szcz─Ösnej (kt├│ra zosta┼éa pierwsz─ů prze┼éo┼╝on─ů do 1916 r.) i s. Faustyny Rostkowskiej; zgromadzenie zosta┼éo zatwierdzone przez Watykan w 1912 roku. Ks. Pelczar stworzy┼é nowy zakon, aby m├│g┼é si─Ö on opiekowa─ç za┼éo┼╝onym przez niego przytuliskiem dla przybywaj─ůcych do pracy w Krakowie dziewcz─ůt. P├│┼║niej siostry mia┼éy zajmowa─ç si─Ö g┼é├│wnie dzia┼éalno┼Ťci─ů dydaktyczno-wychowawcz─ů i charytatywn─ů: prowadzi┼éy schroniska dla dziewcz─ůt pracuj─ůcych, ochronki, sieroci┼äce, szko┼éy, pracowa┼éy w szpitalach i zak┼éadach opieki spo┼éecznej. Kandydatek do tej zbo┼╝nej pracy nie brakowa┼éo i zgromadzenie szybko si─Ö rozwija┼éo; do 1900 roku wznios┼éo sw├│j okaza┼éy klasztor i ko┼Ťci├│┼é w Krakowie przy ul. Garncarskiej oraz rozpocz─Ö┼éo dzia┼éalno┼Ť─ç w innych miastach Galicji.
Ju┼╝ w 1895 roku, a wi─Öc zaledwie po roku istnienia, pierwsze sercanki wyjecha┼éy do Lwowa, aby tam rozwija─ç dzia┼éalno┼Ť─ç apostolsko-wychowawcz─ů w┼Ťr├│d s┼éu┼╝─ůcych w przytulisku ┼Ťw. Jadwigi. W nast─Öpnych latach na terenie Ma┼éopolski Wschodniej powsta┼éy domy zakonne sercanek w Brodach (pe┼éni┼éy s┼éu┼╝b─Ö piel─Ögniarsk─ů w szpitalu) i Stryju (schronisko dla s┼éu┼╝─ůcych i robotnic), a inne podj─Ö┼éy prac─Ö administracyjn─ů i piel─Ögniarsk─ů w Szpitalu Powszechnym we Lwowie, szpitalu w Krakowcu k. Jaworowa i prowadzi┼éy sanatorium w ┼╗abiem w Karpatach Wschodnich (Czarnohora) w przedwojennym wojew├│dztwie stanis┼éawowskim. Po oderwaniu od Polski i przy┼é─ůczeniu Lwowa i Ma┼éopolski Wschodniej do Zwi─ůzku Sowieckiego w 1945 roku, sercanki zosta┼éy wyp─Ödzone do poja┼éta┼äskiej Polski (Polski bez Kres├│w).

Wołyńska publikacja naukowa

W stolicy polskiego Wo┼éynia i wojew├│dztwa wo┼éy┼äskiego – ┼üucku tu┼╝ przed wojn─ů, w 1939 roku, ukaza┼éo si─Ö bardzo wa┼╝ne wydawnictwo naukowe o mi─Ödzynarodowym znaczeniu: „Ksi─Öga ku czci J├│zefa Ignacego Kraszewskiego”. Jej wydawc─ů by┼éo Wo┼éy┼äskie Towarzystwo Przyjaci├│┼é Nauk w ┼üucku. By┼éa to jedyna tej wagi publikacja polska wydana w okresie mi─Ödzywojennym na Wo┼éyniu.

Wołyńskie Towarzystwo Krajoznawcze i Muzeum Wołyńskie

W 1927 roku grupa polskich mi┼éo┼Ťnik├│w krajoznawstwa oraz historii ┼üucka i Wo┼éynia za┼éo┼╝y┼éa w ┼üucku Wo┼éy┼äskie Towarzystwo Krajoznawcze i Opieki nad Zabytkami Przesz┼éo┼Ťci, kt├│rego prezesem zosta┼é in┼╝. Franciszek Ksi─Ö┼╝opolski, dyrektor wo┼éy┼äskiej dyrekcji rob├│t publicznych. W sk┼éad jego zarz─ůdu wchodzi┼é m.in. Jan Suszy┼äski, by┼éy prezydent miasta ┼üucka. Wkr├│tce powsta┼éo kilka oddzia┼é├│w terenowych Towarzystwa w miastach powiatowych. Towarzystwo stanowi┼éo Okr─Ög Wo┼éy┼äski Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, kt├│rego organem by┼é miesi─Öcznik „Ziemia Wo┼éy┼äska”, ukazuj─ůcy si─Ö w latach 1936-39 i redagowany przez Tadeusza Ignacego Gumi┼äskiego.
Staraniem tego Towarzystwa 16 czerwca 1929 roku zosta┼éo otwarte w ┼üucku Muzeum Wo┼éy┼äskie. Otwarcia dokona┼é prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Ignacy Mo┼Ťcicki. W┼Ťr├│d jego za┼éo┼╝ycieli byli znani badacze przyrody i historii Wo┼éynia, m.in.: historyk Jakub Hoffman, lekarz Adam Wojnicz, konserwator zabytk├│w Zbigniew Rewski, archeolog Jan Fitzke, paleontolog Kazimierz Przemyski, historyk Julian Nie─ç oraz etnograf Aleksander Prusiewicz (1878-1941), rodem z Okop├│w ┼Üwi─Ötej Tr├│jcy (woj. tarnopolskie, obecnie Ukraina), kt├│ry zosta┼é pierwszym dyrektorem Muzeum. W swoim przes┼éaniu na za┼éo┼╝enie Muzeum jego fundatorzy napisali: „Wo┼éy┼äskie Muzeum ma charakter ┼Ťci┼Ťle regionalny i jego zadaniem jest nie tylko gromadzenie rozmaitych przyk┼éad├│w zabytk├│w kultury i sztuki, ale i poszerzanie wiedzy na ich temat i mi┼éo┼Ť─ç do nich, badanie teren├│w Wo┼éynia, jego przyrody, pami─ůtek historii, etnografii”. By┼éo to pierwsze i po dzie┼ä dzisiejszy dzia┼éaj─ůce muzeum na Wo┼éyniu – jeszcze jedna wa┼╝na plac├│wka kulturalna za┼éo┼╝ona w tej krainie przez Polak├│w. 23 stycznia 1935 roku powsta┼éo w ┼üucku Wo┼éy┼äskie Towarzystwo Przyjaci├│┼é Nauk, w nast─Öpstwie zebrania za┼éo┼╝ycielskiego, kt├│re odby┼éo si─Ö 13 grudnia 1934 roku. Towarzystwo szybko sta┼éo si─Ö jednym z najwa┼╝niejszych towarzystw powsta┼éych w mi─Ödzywojennej Polsce. Wzi─Ö┼éo ono pod swoje skrzyd┼éa Muzeum Wo┼éy┼äskie. 15 stycznia 1935 roku powo┼éano Wo┼éy┼äskie Towarzystwo Muzealne w ┼üucku, kt├│rego zadaniem by┼éo utrzymanie i prowadzenie muzeum w ┼üucku, a w miar─Ö mo┼╝liwo┼Ťci otwieranie muze├│w tak┼╝e w innych miastach Wo┼éynia. Ostatni─ů przedwojenn─ů siedzib─ů Muzeum Wo┼éy┼äskiego by┼é budynek przy ul. H. Sienkiewicza 31 (aktualnie B. Chmielnickiego 12). Do 1939 roku z pomoc─ů wielu Polak├│w zebra┼éo wiele cennych eksponat├│w dotycz─ůcych historii, archeologii i przyrody ┼üucka i Wo┼éynia. We wrze┼Ťniu 1939 roku Niemcy i Zwi─ůzek Sowiecki napadli na Polsk─Ö, dziel─ůc si─Ö po po┼éowie jej obszarem. Zwi─ůzek Sowiecki zagarn─ů┼é ca┼ée Kresy, a wi─Öc tak┼╝e i Wo┼éy┼ä. Od razu przyw┼éaszczyli sobie bezprawnie zbiory Muzeum Wo┼éy┼äskiego. Po definitywnym oderwaniu Wo┼éynia od Polski w 1945 roku, na bazie Muzeum Wo┼éy┼äskiego stworzono obwodowe muzeum historyczno-krajoznawcze pod nazw─ů Wo┼éy┼äskie Muzeum Krajoznawcze. Od 1985 roku Wo┼éy┼äskie Muzeum Krajoznawcze mie┼Ťci si─Ö w dwupi─Ötrowym budynku z kolumnami w centrum ┼üucka, kt├│ry zosta┼é wzniesiony przy ul. Chopina 20 w latach 1928-30 wed┼éug projektu pracuj─ůcego w ┼üucku polskiego architekta Kazimierza Janickiego dla Wo┼éy┼äskiego Okr─Ögowego Urz─Ödu Ziemskiego. Wo┼éy┼äskie Muzeum Krajoznawcze jest najwi─Ökszym muzeum dzia┼éaj─ůcy obecnie na Wo┼éyniu. Jego zbiory licz─ů ponad 125 tysi─Öcy eksponat├│w reprezentuj─ůcych przyrod─Ö, histori─Ö, etnografi─Ö i sztuk─Ö Wo┼éynia. Muzeum posiada bogat─ů kolekcj─Ö materia┼é├│w przyrodniczo - naukowych. W Muzeum jest oczywi┼Ťcie wiele polonik├│w i to nie tylko pochodz─ůcych z przedwojennego Muzeum Wo┼éy┼äskiego ale tak┼╝e po prostu skradzionych narodowi polskiemu na ziemiach etnicznej Polski podczas wojny, jak np. dwa obrazy, kt├│re do II wojny ┼Ťwiatowej nale┼╝a┼éy do zbior├│w Zamku Kr├│lewskiego na Wawelu w Krakowie. Unikatowy jest tu zielnik (ponad 3 tysi─ůce arkuszy), u┼éo┼╝ony z ro┼Ťlin zebranych na Wo┼éyniu w latach 30-tych XX w. przez polskiego botanika Stefana Mack─Ö. S─ů tu pami─ůtki po J├│zefie Ignacym Kraszewskim, eksponaty z wykopalisk przeprowadzonych na Wo┼éyniu w latach 1936−1939 przez polskich archeolog├│w Jana Fritzkego i Tadeusza Sulimirskiego (w Muzeum jest sta┼éa ekspozycja po┼Ťwi─Öcona obu archeologom z eksponatami archeologicznymi), a przede wszystkim wyroby rzemios┼éa artystyczne, meble, obrazy, porcelana itd. skradzione polskim w┼éa┼Ťcicielom dwork├│w na Wo┼éyniu po jego zaj─Öciu przez Zwi─ůzek Sowiecki we wrze┼Ťniu 1939 roku.

Tadeusz Ko┼Ťciuszko Bia┼éorusinem?

Tadeusz Ko┼Ťciuszko (1746-1817) jest uwa┼╝any za bohatera narodowego Polski i Stan├│w Zjednoczonych. O tym, ┼╝e czu┼é si─Ö Polakiem – synem narodu polskiego m├│wi dobitnie jego ┼╝yciorys, a przede wszystkim fakt, ┼╝e sam siebie uwa┼╝a┼é za Polaka, nawet podczas emigracji w Stanach Zjednoczonych, a potem we Francji i w Szwajcarii, gdzie zmar┼é. Tymczasem, jak poda┼é „Nasz Dziennik” (Warszawa, 17-18.4.2004), w┼éadze bia┼éoruskie przyst─ůpi┼éy do odbudowania, zniszczonego podczas II wojny ┼Ťwiatowej, dworku Ko┼Ťciuszk├│w w Mereczowszczy┼║nie na Polesiu, gdzie urodzi┼é si─Ö Ko┼Ťciuszko, z zamiarem zamienienia go w muzeum Tadeusza Ko┼Ťciuszki – jako syna bia┼éoruskiej ziemi.

Jest to kolejna pr├│ba zaw┼éaszczenia, w tym wypadku przez Bia┼éorusin├│w (bo podobnie z Tadeuszem Ko┼Ťciuszk─ů czyni─ů Litwini i Ukrai┼äcy), znanego w ┼Ťwiecie Polaka. Najpierw nacjonali┼Ťci bia┼éoruscy, litewscy i ukrai┼äscy m├│wili, ┼╝e Polakami na Kresach by┼éa tylko szlachta i cz─Ö┼Ťciowo mieszczanie oraz ksi─Ö┼╝a katoliccy. Teraz coraz cz─Ö┼Ťciej odmawia si─Ö polsko┼Ťci wszystkim znanym Polakom pochodz─ůcym z Litwy, Bia┼éorusi i Ukrainy. A oburzaj─ůce jest to, ┼╝e strona polska biernie si─Ö temu przygl─ůda, jak i zak┼éamywaniu polskiej historii Kres├│w.

Polacy na dzisiejszej Grodzieńszczyźnie

Nacjonali┼Ťci bia┼éoruscy uwa┼╝aj─ů nale┼╝─ůce do Polski Podlasie, tj. wojew├│dztwo podlaskie, za teren bia┼éoruski, kt├│ry powinien wchodzi─ç w sk┼éad pa┼ästwa bia┼éoruskiego. Wskazuje na to np. mapa w publikacji „Belorussia and its books”, wydana w Melbourne w 1986 roku. Jako akt ca┼ékowicie prawny uwa┼╝aj─ů w┼é─ůczenie przez Zwi─ůzek Sowiecki 2 listopada 1939 roku Podlasia do Republiki Bia┼éoruskiej. Tymczasem na Podlasiu ┼╝ywio┼é polski dominuje od kilkuset lat. St─ůd ju┼╝ zwyci─Öskie mocarstwa po I wojnie ┼Ťwiatowej przyznawa┼éy Podlasie Polsce bez ┼╝adnej dyskusji (tzw. linia Curzona), a i Stalin odda┼é j─ů Polsce w 1944 roku. Powszechny spis ludno┼Ťci przeprowadzony w Polsce w 2002 roku wykaza┼é zaledwie 48,7 tys. Bia┼éorusin├│w w Polsce, mieszkaj─ůcych g┼é├│wnie na Podlasiu. Natomiast bia┼éoruski spis ludno┼Ťci z 1999 roku wykaza┼é, ┼╝e po drugiej stronie granicy polsko-bia┼éoruskiej, na Grodzie┼äszczy┼║nie, granicz─ůcej z polskim Podlasiem, mieszka ci─ůgle 294 090 Polak├│w. I to pomimo zsy┼éek na Sybir w latach 1940-41, okupacji niemieckiej i wyw├│zek na przymusowe roboty do Niemiec 1941-44, wysiedleniu do tzw. Polski Ludowej w latach 1945-47 ok. 140 tys. Polak├│w z Grodzie┼äszczyzny i dalszych kilkudziesi─Öciu tysi─Öcy w latach 1957-58 oraz trwaj─ůcej przez 50 lat bezwzgl─Ödnej sowieckiej rusyfikacji. S─ů na Grodzie┼äszczy┼║nie rejony, na kt├│rych dominuje ludno┼Ť─ç polska, jak np. woronowski – 83% og├│┼éu ludno┼Ťci i szczuczy┼äski – 55,5% og├│┼éu ludno┼Ťci. – Je┼Ťli wi─Öc ktokolwiek chce zmiany granicy polsko-bia┼éoruskiej, to musia┼éaby ona przebiega─ç dalej na wsch├│d od obecnej granicy.

Kompozytor Mieczys┼éaw Kar┼éowicz – syn Ziemi Nowogr├│dzkiej

11 grudnia 1876 roku w Wiszniewie, kt├│ry przed wojn─ů by┼é w powiecie wo┼éo┼╝y┼äskim w wojew├│dztwie nowogr├│dzkim, a po 1945 roku jest na Bia┼éorusi, urodzi┼é si─Ö Mieczys┼éaw Kar┼éowicz, uznany kompozytor i dyrygent, przedstawiciel nurtu p├│┼║nego romantyzmu w muzyce polskiej, nale┼╝─ůcy do okresu M┼éodej Polski. Uwa┼╝any jest za pierwszego wielkiego symfonika polskiego. W 1887 roku rodzice Mieczys┼éawa przeprowadzili si─Ö do Warszawy. Kar┼éowicz studia muzyczne odby┼é w Dre┼║nie, Pradze, Warszawie i Belinie (1895-1901). Po ich uko┼äczeniu powr├│ci┼é do Warszawy, dzia┼éaj─ůc w Towarzystwie Muzycznym, a od 1907 roku do ┼Ťmierci mieszka┼é w Zakopanem u podn├│┼╝a Tatr, w kt├│rych by┼é po raz pierwszy z rodzicami w 1889 roku; i ju┼╝ wtedy zakocha┼é si─Ö w pi─Öknie Tatr. By┼é bardzo dobrym taternikiem, cz┼éonkiem Towarzystwa Tatrza┼äskiego i jednym z pionier├│w polskiego narciarstwa. W Tatrach wszed┼é na wiele szczyt├│w, jego najwa┼╝niejsze osi─ůgni─Öcia to: I samotne wej┼Ťcie na Wielk─ů Ko┼éow─ů Turni─Ö grani─ů od Modrej Turni w 1907 roku, I wej┼Ťcie na Ci─Ö┼╝k─ů Turni─Ö grani─ů p├│┼énocno-wschodni─ů z Dolinki Spadowej w 1908 roku, I zimowe wej┼Ťcie na Ko┼Ťcielec w 1908 roku, wraz z lwowskim narciarzem Romanem Kordysem dokona┼é I zimowego wej┼Ťcia na Wo┼éoszyn oraz ┼╗├│┼ét─ů Turni─Ö z prze┼é─Öczy Krzy┼╝ne, wej┼Ťcie na Ostry Szczyt po┼éudniow─ů ┼Ťcian─ů w 1908 roku. A jako narciarz dokona┼é m.in. pierwszego przej┼Ťcia na nartach z Hali G─ůsienicowej przez Liliowe, Zawory i Koprow─ů Prze┼é─Öcz do Szczyrbskiego Jeziora. Dnia 9 lutego 1909 roku podczas samotnej narciarskiej wycieczki zgin─ů┼é w lawinie ┼Ťnie┼╝nej na wschodnich zboczach Ma┼éego Ko┼Ťcielca. Stoi tam od 1909 roku pami─ůtkowy granitowy kamie┼ä, przed kt├│rym w rocznic─Ö ┼Ťmierci odbywaj─ů si─Ö uroczysto┼Ťci ze sk┼éadaniem kwiat├│w.
Na tw├│rczo┼Ť─ç muzyczn─ů Kar┼éowicza sk┼éadaj─ů si─Ö 22 pie┼Ťni (w tym 10 do s┼é├│w Kazimierza Przerwy-Tetmajera), koncert skrzypcowy, melodeklamacja z fortepianem, muzyka do dramatu, symfonia „Odrodzenie” (1902) i 6 poemat├│w symfonicznych, mi.in. „Powracaj─ůce fale”, „Trzy odwieczne pie┼Ťni”, „Rapsodia litewska”, „Stanis┼éaw i Anna O┼Ťwi─Öcimowie”. 22 stycznia 1909 roku Kar┼éowicz prze┼╝y┼é wielki triumf po koncercie w Filharmonii Warszawskiej, na kt├│rym entuzjastycznie przyj─Öto poemat symfoniczny „Odwieczne pie┼Ťni”.

Rewia wojskowa w Wilnie w 1933 roku

W styczniu 1933 kanclerzem Niemiec zosta┼é Adolf Hitler, kt├│ry nie kry┼é swoich wrogich zamiar├│w wobec Polski i Polak├│w. Dlatego marsza┼éek J├│zef Pi┼ésudski zarz─ůdzi┼é pokaz si┼éy Wojska Polskiego. W kwietniu 1933 roku odby┼éa si─Ö w Wilnie wielka rewia wojskowa, na kt├│r─ů przyjecha┼é marsz. Pi┼ésudski z du┼╝─ů grup─ů genera┼é├│w. Rewia mia┼é pokaza─ç hitlerowskim Niemcom si┼é─Ö or─Ö┼╝a polskiego.

Polska buława marszałkowska zaprojektowana w Wilnie

Bu┼éaw─Ö marsza┼ékowsk─ů dla J├│zefa Pi┼ésudskiego, wr─Öczon─ů mu 14 listopada 1920 roku podczas pierwszych obchod├│w ┼Ťwi─Öta niepodleg┼éo┼Ťci Polski na Placu Zamkowym w Warszawie przez zwyk┼éego ┼╝o┼énierza frontowego, a przedtem po┼Ťwi─Öcon─ů przez biskupa polowego Stanis┼éawa Galla w czasie mszy polowej, zaprojektowa┼é profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie Mieczys┼éaw Kotarbi┼äski. Bu┼éawa jest dzisiaj przechowywana w Muzeum J├│zefa Pi┼ésudskiego w Sulej├│wku.

Wilnianie w ┼╝yciu Warszawy

Niewielu Polak├│w, szczeg├│lnie w dzisiejszej Polsce bez Wilna i w kraju, w kt├│rym w┼éadze pa┼ästwowe i r├│┼╝ne instytucje pa┼ästwowe, naukowe, a nawet cz─Östo spo┼éeczne o nastawieniu patriotycznym nie interesuj─ů si─Ö tym, zdaje sobie spraw─Ö z tego jak du┼╝─ů rol─Ö w ┼╝yciu stolicy Polski – Warszawy odgrywali i odgrywaj─ů po dzi┼Ť dzie┼ä, chocia┼╝ coraz mniejszy z przyczyn naturalnych, Polacy urodzeni w Wilnie, kt├│rzy cz─Ö┼Ť─ç lub prawie ca┼ée swe ┼╝ycie mieszkali i dzia┼éali w Warszawie. Mo┼╝emy si─Ö o tym dowiedzie─ç z encyklopedii, Polskiego S┼éownika Biograficznego czy s┼éownik├│w Polak├│w wed┼éug profesji. Jedn─ů z takich publikacji jest „Encyklopedia Warszawy” wydana w 1994 roku pod redakcj─ů naczeln─ů Barbary Petrozolin-Skowro┼äskiej przez Wydawnictwo Naukowe PWN. „Encyklopedia Warszawy” chocia┼╝ jest obszerna (1072 strony du┼╝ego formatu) nie jest pe┼én─ů encyklopedi─ů Warszawy. Ma raczej charakter podr─Öczny. St─ůd brakuje w niej wielu hase┼é, szczeg├│lnie osobowych. Bardzo cz─Östo tak┼╝e biogram├│w wilnian, i to cz─Östo znanych os├│b (np. Aleksandra Prystora - premiera Polski 1931-33, Witolda Borkowskiego – tancerza, solisty opery warszawskiej, Stanis┼éawa Gruszczy┼äskiego – wybitnego ┼Ťpiewaka opery warszawskiej, Henryka Kot┼éubaja – wsp├│┼éza┼éo┼╝yciela i pierwszego prezesa Warszawskiego Towarzystwa Weterynaryjnego, Witolda Nowickiego – prof. Politechniki Warszawskiej, Jerzego Passendorfera – re┼╝ysera filmowego, tw├│rcy znanego filmu o tematyce warszawskiej Zamach, Jana Rutkiewicza – prezesa Zarz─ůdu G┼é├│wnego Polskiego Czerwonego Krzy┼╝a, Piotra Rytla – kompozytora, prof. Konserwatorium Muzycznego w Warszawie, W┼éadys┼éawa Zawadzkiego – ekonomisty, ministra skarbu i prof. Szko┼éy G┼é├│wnej Handlowej w Warszawie itd.), kt├│rych ┼╝ycie zwi─ůza┼éo si─Ö z Warszaw─ů i kt├│rzy odgrywali w jej ┼╝yciu znacz─ůc─ů rol─Ö. Niemniej z jej lektury mo┼╝emy si─Ö zorientowa─ç, ┼╝e histori─Ö Warszawy tworzy┼éo r├│wnie┼╝ wielu Polak├│w urodzonych w Wilnie. Oto oni:

W┼éadys┼éaw Anczyc (1823 – 1883 Krak├│w), dramatopisarz, poeta, publicysta; lata 1859-67 sp─Ödzi┼é w Warszawie, wsp├│┼épracuj─ůc z „Tygodnikiem Ilustrowanym”, „Kmiotkiem” i „Przyjacielem Dzieci” oraz redagowa┼é „Kalendarz Warszawski”.
Micha┼é Andriolli (1836 – 1893 Na┼é─Öcz├│w), znany rysownik, ilustrator; 1871-83 mieszka┼é w Warszawie i by┼é ilustratorem „Tygodnika Ilustrowanego”, „Biesiady Literackiej”, „K┼éos├│w”, rysowa┼é widoki Warszawy i scen warszawskich (Bielany, Saska K─Öpa, Pow─ůzki itd.).
Wojciech Aszperger (1790 – 1847 Warszawa), aktor, ┼Ťpiewak; w latach 1815-36 i 1840-41 by┼é aktorem Teatru Narodowego w Warszawie.
Artur Bartles (1818 – 1885 Krak├│w), poeta, rysownik; ucz─Öszcza┼é do warszawskiego gimnazjum wojew├│dzkiego, autor m.in. piosenki Warszawa, utrwalaj─ůcej charakterystyczne realia ┼╝ycia warszawskiego z ok. 1870 roku, kt├│ra zyska┼éa znaczn─ů popularno┼Ť─ç i kt├│r─ů w 1947 roku Julian Tuwim w┼é─ůczy┼é do jego adaptacji komedii ┼╗o┼énierz kr├│lowej Madagaskaru.
Stanis┼éaw Bie┼äku┼äski (1914 – 1989 Warszawa), architekt, urbanista; projektowa┼é szereg budowli w Warszawie, m.in. gmachy: PKPG (1947-49), Ministerstwa G├│rnictwa (1951), Ministerstwa Przemys┼éu Lekkiego (1955), Ministerstwa Finans├│w (1956), Grand Hotel (1954-58), Centrum Radiowo-Telewizyjne przy ul. Woronicza.
Antoni Bohdziewicz (1906 – 1970 Warszawa), re┼╝yser filmowy i radiowy, publicysta i pedagog, 1966-70 prezes Mi─Ödzynarodowej Federacji Klub├│w Filmowych (FICC); podczas Powstania Warszawskiego 1944 realizator 3 kronik powsta┼äczych Warszawa walczy, po wojnie kierownik warszawskich zespo┼é├│w filmowych „Drioga” i „Tor”.
Odo Bujwid (1857 – 1942 Krak├│w), lekarz bakteriolog, wsp├│┼étw├│rca polskiej mikrobiologii, prof. Uniwersytetu Jagiello┼äskiego; studiowa┼é w Warszawie, w kt├│rej przebywa┼é do 1893 r., w 1886 za┼éo┼╝y┼é w Warszawie pierwszy polski Instytut Zapobiegania W┼Ťciekli┼║nie i w 1890 r. Stacj─Ö Badania Produkt├│w Spo┼╝ywczych.
Chewel Buzgan (1897 – 1971 Warszawa), aktor, re┼╝yser; od 1949 r. re┼╝yser i od 1969 r. kierownik artystyczny Pa┼ästwowego Teatru ┼╗ydowskiego w Warszawie.
Piotr Hniedziewicz (1890 – 1976 Warszawa), ksi─Ögarz, antykwariusz, wydawca, dzia┼éacz spo┼éeczny; 1912-39 zwi─ůzany z warszawskimi firmami wydawniczymi Geberthner i Wolff (od 1936 kierownik firmy) oraz M. Arct, 1938-39 przewodnicz─ůcy Zarz─ůdu G┼é├│wnego Zwi─ůzku Zawodowego Pracownik├│w Ksi─Ögarskich, 1957-69 kierownik Ksi─Ögarni Literackiej przy Rynku Starego Miasta i za┼éo┼╝yciel Klubu Ksi─Ögarza, organizator „czwartk├│w literackich” (ponad 400) w tym klubie.
Kazimiera I┼é┼éakowicz├│wna (1892 – 1982 Pozna┼ä), znana poetka, t┼éumaczka, pami─Ötnikarka, w 1905 r. debiutowa┼éa w warszawskim „Tygodniku Ilustrowanym”, 1918-39 w Warszawie, m.in. sekretarka marsz. J├│zefa Pi┼ésudskiego.
Antoni Kamie┼äski (1860 – 1933 Warszawa), malarz, rysownik, ilustrator, od 1894 r. w Warszawie, wsp├│┼épracownik pism warszawskich, portretowa┼é warszawskie osobisto┼Ťci, m.in. I. Paderewskiego, marsz. J. Pi┼ésudskiego, B. Prusa, S. Witkacego.
Natalia Kicka (1801 – 1888 Warszawa), malarka, kolekcjonerka; pozna┼éa ┼Ťrodowisko artystyczno-literackie ├│wczesnej Warszawy (m.in. F. Chopina, kt├│ry jej akompaniowa┼é), autorka Pami─Ötnika (1972), jednego z wa┼╝niejszych warszawskich pami─Ötnik├│w XIX w.
Lech Kobyli┼äski (ur. 1923), specjalista w dziedzinie budowy okr─Öt├│w, jeden z tw├│rc├│w polskiego okr─Ötownictwa, wieloletni profesor Politechniki Gda┼äskiej; podczas niemieckiej okupacji Warszawy organizator i dow├│dca wielu akcji zbrojnych, m.in. na „Bar Podlaski” 12 X 1943, a podczas Powstania Warszawskiego 1944 dow├│dca batalionu „Czwartak├│w”, kt├│ry walczy┼é na Starym Mie┼Ťcie.
W┼éadys┼éaw Koroty┼äski (1866 – 1924 Warszawa), publicysta, dziennikarz, historyk Warszawy, kolekcjoner varsavian├│w (cenne zbiory); 1894-1902 pracowa┼é w redakcji „Gazety Warszawskiej”, od 1897 w redakcji „Kuriera Warszawskiego” (1899-1903 redaktor naczelny), wybitny znawca dziej├│w Warszawy, edytor znacznej cz─Ö┼Ťci Estetyki Warszawy A. Magiera (1904), autor studium Ludno┼Ť─ç Warszawy (1916), a tak┼╝e podstawowego studium Jak i z czego Wielka Warszawa powsta┼éa (1917), jego imieniem nazwano ulic─Ö na Ochocie.
Jan Kurnakowicz (1901 – 1968 Warszawa), aktor o wielkiej indywidualno┼Ťci tw├│rczej; 1925-39 aktor teatr├│w warszawskich: im. W. Bogus┼éawskiego, Narodowego, Letniego i Polskiego i od 1950 r. ponownie Teatru Narodowego, zagra┼é w dw├│ch filmach o tematyce warszawskiej: Zakazane piosenki (1947) i Warszawska premiera (1950).
Stefan Kurowski (1923 – 2011 Warszawa), ekonomista, socjolog, urbanista, prof. KUL; od 1949 r. zajmowa┼é si─Ö m.in. problematyk─ů urbanistyki warszawskiej, autor pracy Warszawa na tle stolic Europy (1987), znany warszawski dzia┼éacz niepodleg┼éo┼Ťciowy (niezale┼╝ne pisma, Solidarno┼Ť─ç, doradca prez. L. Wa┼é─Ösy i premiera S. Olszewskiego), inicjator budowy pomnika Romana Dmowskiego w Warszawie.
Bernard ┼üadysz (ur. 1922), ┼Ťpiewak operowy (bas) ciesz─ůcy si─Ö mi─Ödzynarodowym uznaniem, od 1950 solista opery warszawskiej.
Tadeusz ┼üepkowski (1927 – 1989 Warszawa), historyk Ameryki ┼üaci┼äskiej, Polski XVIII i XIX w. i Warszawy, od 1967 profesor Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, autor m.in. prac: Pocz─ůtki klasy robotniczej Warszawy (1956), Warszawa w powstaniu listopadowym (1957), Przemys┼é warszawski u progu epoki kapitalistycznej 1815-1868 (1960); cz┼éonek Zarz─ůdu G┼é├│wnego Towarzystwa Przyjaci├│┼é Warszawy (1964-67) i radny Rady Narodowej miasta sto┼éecznego Warszawy (1965–69).
Wac┼éaw Makowski (1880 – 1942 Bukareszt), prawnik, publicysta, polityk; od 1904 w Warszawie, zas┼éu┼╝ony adwokat (obro┼äca w procesach politycznych za caratu), 1921-39 profesor prawa Uniwersytetu Warszawskiego, 1918, 1922-23 i 1926 minister sprawiedliwo┼Ťci, od 1931 wicemarsza┼éek i 1938-39 marsza┼éek Sejmu RP.
Mieczys┼éaw Niedzia┼ékowski (1893 – 1940 Palmiry), dzia┼éacz socjalistyczny, publicysta, 1927-39 redaktor naczelny „Robotnika” w Warszawie, 1919-35 pose┼é na Sejm RP, podczas obrony Warszawy we wrze┼Ťniu 1939 wsp├│┼éorganizator cywilnej obrony stolicy, cz┼éonek Rady Obrony Stolicy i Komitetu Obywatelskiego przy Dow├│dztwie armii „Warszawa”.
Wanda Osterwina (1887 – 1929 Warszawa), aktorka teatralna, m.in. w Wilnie i od 1918 Teatru Polskiego w Warszawie, ┼╝ona wielkiego aktora i re┼╝ysera polskiego Juliusza Osterwy.
Boles┼éaw Podczaszy┼äski (1822 – 1876 Warszawa), architekt, profesor Szko┼éy Sztuk Pi─Öknych w Warszawie, od 1867 r. zas┼éu┼╝ony budowniczy okr─Ögu warszawskiego, dokona┼é przebudowy szeregu ko┼Ťcio┼é├│w, pa┼éac├│w i budynk├│w u┼╝yteczno┼Ťci publicznej w Warszawie.
Wac┼éaw Przybylski (1828 – 1872 Bukareszt), dziennikarz, uczestnik Powstania Styczniowego 1863-64, cz┼éonek powsta┼äczego Rz─ůdu Narodowego, 1863 powsta┼äczy naczelnik miasta Warszawy.
Zofia Rabcewiczowa (1870 – 1947 Milan├│wek k. Warszawy), pianistka, od 1918 r. koncertowa┼éa w Warszawie, 1923-28 profesor Konserwatorium Muzycznego w Warszawie, podczas niemieckiej okupacji Warszawy organizowa┼éa nielegalne koncerty.
Paulina Rivioli (1823 – 1881 Warszawa), ┼Ťpiewaczka operowa (sopran), 1837-60 primadonna opery warszawskiej, wykona┼éa parti─Ö tytu┼éow─ů w Halce S. Moniuszki na prapremierze warszawskiej w 1858 r.
Dominik Rudnicki (1676 – 1739 Warszawa), jezuita, poeta, kaznodzieja; przebywa┼é w Warszawie w latach 1720-25 i 1737-39, zyskuj─ůc tu s┼éaw─Ö jako kaznodzieja kolegiaty ┼Ťw. Jana, wyda┼é drukiem publikacj─Ö Relecyja o cudowym Ukrzy┼╝owanego Chrystusa obrazie w Warszawie w Ko┼Ťciele Societatis Jesu (1724).
Aleksander Rymkiewicz (1913 – 1983 I┼éawa), znany poeta, od 1945 r. mieszkaj─ůcy w Warszawie, autor m.in. zbioru Warszawskie ceg┼éy (1951).
Zbyszko Siemaszko (ur. 1925), artysta fotografik, autor fotografii Warszawy; w latach 1949-51 wykona┼é dokumentacj─Ö fotograficzn─ů odbudowanych zabytk├│w stolicy, 1953-61 fotoreporter tygodnika „Stolica”, autor wystaw fotograficznych o Warszawie.
Wincenty Smokowski (1797 – 1876 Krzykiany na Wile┼äszczy┼║nie), grafik, malarz, lekarz, prekursor nowoczesnego polskiego drzeworytu; 1841-53 lekarz miejski w Warszawie; autor obraz├│w m.in. o tematyce warszawskiej (m.in. Doro┼╝ka warszawska, Stragan przekupki warszawskiej), jego prace s─ů m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie.
Monika Snarska (1919 – 2006 Skolim├│w), re┼╝yser i aktorka teatru lalkowego; od 1960 kierownik artystyczny, a 1969-90 dyrektor Teatru Guliwer w Warszawie, prekursorka lalkowych widowisk muzycznych i baletowych.
Andrzej Strumi┼é┼éo (ur. 1928), malarz, grafik; od 1956 r. w Warszawie, uprawia m.in. grafik─Ö warszawsk─ů; laureata nagrody m. st. Warszawy.
Beata Tryli┼äska (1908 – 1973 Warszawa), architekt, konserwator zabytk├│w; zas┼éu┼╝ony konserwator zabytk├│w Warszawy, m.in. ko┼Ťcio┼é├│w (m.in. ┼Ťw. Anny, ┼Ťw. Marcina, ┼Ťw. Augustyna), mur├│w obronnych, Barbakanu, pa┼éacu W. Bogus┼éawskiego, ┼üazienek i pa┼éacu w Wilanowie.
Antoni Uniechowski ( 1903 – 1976), rysownik, ilustrator ksi─ů┼╝ek; prace cz─Östo o tematyce warszawskiej, np. album Dywan warszawski (1969), autor projekt├│w scenograficznych, np. Spacerek po Warszawie (Teatr Powszechny 1956).
Czes┼éaw Wo┼é┼éejko (1916 – 1987 Warszawa), wybitny aktor teatralny i filmowy, re┼╝yser; od 1951 aktor teatr├│w warszawskich: Polskiego, Wsp├│┼éczesnego i Ateneum oraz Teatru Telewizji.
Magda W├│jcik (1934 – 2011 Podkowa Le┼Ťna), aktorka teatralna i filmowa; 1966 wsp├│┼éza┼éo┼╝ycielka, aktorka i re┼╝yser Teatru Adekwatnego w Warszawie, zagra┼éa tytu┼éow─ů rol─Ö w g┼éo┼Ťnym filmie J. Zaorskiego Matka Kr├│l├│w (1982).
Edward Zieli┼äski (1861 – 1921 Warszawa), lekarz, pedagog, spo┼éecznik, 1895-1921 zas┼éu┼╝ony ordynator Szpitala Praskiego (fundator wielu pracowni i ich wyposa┼╝enia), leczy┼é bezp┼éatnie ubogich warszawiak├│w.
Bronis┼éaw Ziemi─Öcki (1886 – 1944 Warszawa), wybitny dzia┼éacz socjalistyczny, 1919-39 cz┼éonek Rady Naczelnej Polskiej Partii Socjalistycznej, 1919-30 pose┼é na Sejm RP; podczas I wojny ┼Ťwiatowej cz┼éonek Batalionu Warszawskiego Polskiej Organizacji Wojskowej, cz┼éonek Komitetu Obywatelskiego m. st. Warszawy, 1934-36 cz┼éonek Zarz─ůdu Warszawy i cz┼éonek Zarz─ůdu Warszawskiego Oddzia┼éu Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, 1938-39 radny miejski.
W┼éodzimierz Zonn (1905 – 1975 Warszawa), wybitny astronom (absolwent polskiego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie), profesor Uniwersytetu Warszawskiego, prezes Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.

Polacy na terenie Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego

Podczas unii polsko-litewskiej 1385 – 1795 nigdy nie by┼éa prowadzona polityka kolonizowania ziem Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego (WKL) przez Polsk─Ö. W ramach wsp├│lnego pa┼ästwa na terytorium WKL osiedlali si─Ö pojedynczy Polacy, zazwyczaj byli to przedstawiciele inteligencji (pomagali w prowadzeniu administracji pa┼ästwa, gdy┼╝ ma┼éo by┼éo Litwin├│w zdolnych do tego) i r├│┼╝nego rodzaju fachowcy, sprowadzani przez miejscow─ů arystokracj─Ö, miasta czy bogatych kupc├│w i rzemie┼Ťlnik├│w, nie licz─ůc polskich duchownych katolickim, kt├│rzy szerzyli katolick─ů wiar─Ö w┼Ťr├│d Litwin├│w, arystokracji litewsko-ruskiej i mieszczan. Litewski j─Özyk i litewska kultura by┼éy w├│wczas tak prymitywne, ┼╝e ka┼╝da osoba, kt├│ra chcia┼éa si─Ö w czymkolwiek wybi─ç musia┼éa zna─ç albo ┼éacin─Ö, albo j─Özyk polski. ┼üacin─Ö od XVI w. wypiera┼é j─Özyk polski, a do pe┼énej polonizacji j─Özykowo-kulturalnej szlachty i mieszcza┼ästwa litewsko-ruskiego przyczyni┼éa si─Ö reformacja (zapocz─ůtkowana na pocz─ůtku XVI w.), kt├│r─ů przyjmowa┼éa masowo szlachta litewska i w kt├│rej dzia┼éalno┼Ťci kr├│lowa┼é j─Özyk polski. I tak to j─Özyk i kultura polska zdobywa┼éy coraz wi─Öcej mieszka┼äc├│w Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego. W XVIII w. prawie ka┼╝dy szlachcic i inteligent na tych ziemiach by┼é cz┼éowiekiem j─Özyka i kultury polskiej i wi─Ökszo┼Ť─ç z nich uwa┼╝a┼éa si─Ö za Polak├│w.

W 1791 roku na terytorium Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, tj. na obszarze dzisiejszej Litwy, Bia┼éorusi, polskiego Podlasia i Inflant (p┼éd.-wsch. cz─Ö┼Ť─ç ┼üotwy) mieszka┼éo oko┼éo 3 850 000 os├│b (W. Wielhorski), z tego 1 400 000 przypada┼éo na bia┼éorusk─ů grup─Ö j─Özykowo-kulturaln─ů, 1 000 000 na polsk─ů grup─Ö etniczn─ů (kt├│ra stanowi┼éa 26% og├│┼éu ludno┼Ťci WKL), 800 000 na litewsko-┼╝mudzk─ů, 380 000 na ┼╝ydowsk─ů, 140 000 na rosyjsk─ů (starowiercy), 95 000 na ┼éotewsk─ů (w Inflantach), 30 000 na niemieck─ů i po oko┼éo 5000 na karaimsk─ů i tatarsk─ů (Tatarzy polscy). Je┼Ťli chodzi o podzia┼é wyznaniowy to najwi─Öksz─ů grup─Ö stanowili unici – 1,5 mln, nast─Öpnie katolicy 1 470 000 (tj. 38% og├│┼éu ludno┼Ťci), starozakonni (┼╝ydzi) 385 000, prawos┼éawni 250 000 i inni oko┼éo 210 000 os├│b. Polacy, obok ┼╗yd├│w, byli rozproszeni po ca┼éym kraju, stanowi─ůc du┼╝y odsetek ludno┼Ťci miejskiej, a przede wszystkim w┼Ťr├│d szlachty tych ziem. Jednak wok├│┼é Wilna, promieniuj─ůcego polskim j─Özykiem i polsk─ů kultur─ů na okoliczne tereny, by┼éo ju┼╝ bardzo du┼╝o polskiej ludno┼Ťci wiejskiej.

Marian Kałuski

Wersja do druku

ks. Bana┼Ť - 24.11.16 19:10
We Lwowie na Batorówce urodził się też ks. Stanisław Węglowski 22.09.1923

takitam - 07.09.13 20:39
W "Kalendarium Lwowa" pod dat─ů 11 XI 1920 "nie ma najmniejszej wzmianki o uroczysto┼Ťci odznaczenia Lwowa Orderem Virtuti Militari", bo uroczysto┼Ť─ç mia┼éa miejsce 22 XI. Rzeczywi┼Ťcie, to "dziwne i niewybaczalne".

Wszystkich komentarzy: (2)   

Publikowane komentarze s─ů prywatnymi opiniami naszych Czytelnik├│w. Gazeta Internetowa KWORUM nie ponosi odpowiedzialno┼Ťci za tre┼Ť─ç opinii.

03 Lipca 1961 roku
Urodził się 30 milionowy obywatel Polski.


03 Lipca 1802 roku
Urodził się Ignacy Domeyko, polski geolog, badacz Ameryki Południowej, przyjaciel Adama Mickiewicza (zm. 1889)


Zobacz wi─Öcej