Niedziela 3 Lipca 2022r. - 184 dz. roku,  Imieniny: Anatola, Jacka, Miros┼éawy

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 20.07.13 - 10:49     Czytano: [2809]

Polskie – dzi┼Ť niepolskie


Polskie diecezje na Kresach do 1991 roku

Ksi─ů┼╝─Ö Rusi Halicko-Wo┼éy┼äskiej Jerzy II (z rodu Piast├│w mazowieckich) uczyni┼é kr├│la Polski Kazimierza Wielkiego spadkobierc─ů swego ksi─Östwa. W ten spos├│b latach 1340-49 do Polski zosta┼éa przy┼é─ůczona Ru┼Ť Czerwona (Lwowszczyna), Che┼émszczyzna i zachodni Wo┼éy┼ä (tereny wok├│┼é Lubomla i W┼éodzimierza Wo┼éy┼äskiego). Krainy te by┼éy zamieszka┼ée przez rusi┼äsk─ů ludno┼Ť─ç prawos┼éawn─ů; tylko w niekt├│rych grodach, jak np. we Lwowie czy Haliczu by┼éo troch─Ö katolik├│w (Niemc├│w, Polak├│w) i ko┼Ťcio┼éy katolickie. Jednak samo przy┼é─ůczenie tych ziem do Polski nios┼éo z sob─ů rozw├│j na nich religii katolickiej poprzez polskie osadnictwo i konwersje. St─ůd kr├│l Kazimierz Wielki rozpocz─ů┼é starania o utworzenie tu biskupstw katolickich. ┼╣r├│d┼éa m├│wi─ů, ┼╝e ju┼╝ w 1340 roku osiad┼é w Przemy┼Ťlu biskup katolicki Iwan (1340-52), po kt├│rym rz─ůdy biskupie obj─ů┼é Miko┼éaj Rusin (1353-75); ok. 1358 roku we Lwowie osiad┼é biskup Tomasz ze Lwowa a we W┼éodzimierzu na Wo┼éyniu biskup Piotr. Rok p├│┼║niej, w 1359 roku, w Che┼émie osiad┼é biskup Tomasz z Sienna. Kazimierz Wielki d─ů┼╝y┼é jednak do ustanowienia tu sta┼éych biskupstw, tworz─ůcych now─ů polsk─ů metropoli─Ö. Dzi─Öki jego staraniom powsta┼éa, ale ju┼╝ po jego ┼Ťmierci, 13 lutego 1375 roku archidiecezja halicka (Ziemia Lwowska i Pokucie), kt├│rej podporz─ůdkowane zosta┼éy utworzone jednocze┼Ťnie biskupstwa w Che┼émie dla Che┼émszczyzny i pn.-zach. Wo┼éynia (Kamie┼ä Koszyrski), Przemy┼Ťlu dla Ziemi Przemyskiej po Rzesz├│w i W┼éodzimierzu dla polskiej cz─Ö┼Ťci Wo┼éynia. Antypapie┼╝ Jan XXIII na pro┼Ťb─Ö arcybiskupa halickiego Miko┼éaja Tr─ůby, kt├│r─ů popar┼é kr├│l W┼éadys┼éaw Jagie┼é┼éo, bull─ů In eminenti specula 28 sierpnia 1412 roku przeni├│s┼é stolic─Ö archidiecezji i metropolii do Lwowa. Archidiecezja lwowska i diecezja (dzi┼Ť metropolia) przemyska istniej─ů po dzi┼Ť dzie┼ä: archidiecezja lwowska po 1945 roku znalaz┼éa si─Ö na Ukrainie (jej ma┼éa cz─Ö┼Ť─ç pozosta┼éa w Polsce i do 1991 roku ca┼éa archidiecezja-metropolia lwowska nale┼╝a┼éa do polskiej prowincji ko┼Ťcielnej; polsk─ů cz─Ö┼Ť─ç archidiecezji lwowskiej z siedzib─ů biskupa w Lubaczowie przy┼é─ůczono do nowoutworzonej w 1991 roku diecezji zamojskiej; w ten spos├│b POLSKI papie┼╝ Jan Pawe┼é II zlikwidowa┼é POLSK─ä archidiecezj─Ö lwowsk─ů, kt├│ra odegra┼éa tak wielk─ů rol─Ö w dziejach Ko┼Ťcio┼éa polskiego, a mo┼╝na by┼éo t─Ö spraw─Ö za┼éatwi─ç inaczej! – nowoutworzona diecezja zamojsko-lubaczowska (cz─Ö┼Ť─ç lubaczowska do 1991 roku by┼éa cz─Ö┼Ťci─ů archidiecezji lwowskiej) mog┼éa zosta─ç nazwan─ů lwowsko-zamojsk─ů; niestety papie┼╝ rozwi─ůzuj─ůc t─Ö spraw─Ö bra┼é pod uwag─Ö tylko interes Watykanu i Ukrainy chc─ůc si─Ö przypodoba─ç Ukrai┼äcom i wierz─ůc, ┼╝e Polacy mu to wybacz─ů), a przemyska z Przemy┼Ťlem, okrojona o wschodni─ů cz─Ö┼Ť─ç (tereny wok├│┼é Sambora, Drohobycza i Jaworowa) w┼é─ůczon─ů do Ukrainy, pozosta┼éa diecezj─ů polsk─ů. Natomiast diecezja w┼éodzimierska dzi─Öki staraniom wielkiego ksi─Öcia Witolda zosta┼éa w 1425 roku po┼é─ůczona przez papie┼╝a Marcina V z diecezj─ů ┼éuck─ů (┼üuck na Wo┼éyniu), le┼╝─ůc─ů na terenie polskiego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego. Z kolei diecezja che┼émska zosta┼éa zniesiona w 1805 roku przez papie┼╝a Piusa VII, kt├│ry jednocze┼Ťnie w jej miejsce erygowa┼é diecezj─Ö lubelsk─ů, kt├│ra swym zasi─Ögiem obj─Ö┼éa ca┼é─ů Lubelszczyzn─Ö; podczas reorganizacji Ko┼Ťcio┼éa w Polsce w 1992 roku, w wyniku kt├│rej powsta┼éo 13 nowych archidiecezji i diecezji, papie┼╝ Jan Pawe┼é II, id─ůc na r─Ök─Ö Ukrai┼äcom, nie odnowi┼é historycznej diecezji che┼émskiej, a tylko ustanowi┼é now─ů w Zamo┼Ťciu. Do 1783 roku archidiecezja gnie┼║nie┼äska (erygowana w 1000 r.) wraz z archidiecezj─ů lwowsk─ů by┼éy jedynymi archidiecezjami-metropoliami katolickimi w Polsce, a konkretnie polskiego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego. Ok. 1378-1386 powsta┼éa na polskim Podolu diecezja kamieniecka (Kamieniec Podolski), kt├│ra zosta┼éa tak┼╝e przy┼é─ůczona do metropolii halickiej (lwowskiej), w latach 1798 – 1867 nale┼╝a┼éa do archidiecezji mohylewskiej; zniesiona przez w┼éadze carskie w 1867 roku, odnowiona w 1918 roku, zanik┼éa w okresie sowieckim (ostatni jej biskup Piotr Ma┼äkowski zamieszka┼é w Polsce).

W 1385 roku dosz┼éo do unii polsko-litewskiej; a┼╝ do 1795 roku Polska i Litwa stanowi┼éy jedno pa┼ästwo pod ber┼éem wsp├│lnego monarchy. Przed uni─ů polsko-litewsk─ů Litwa by┼éa krajem poga┼äskim. W my┼Ťl zawartej unii Litwa mia┼éa przyj─ů─ç chrze┼Ťcija┼ästwo w obrz─ůdku ┼éaci┼äskim (katolickim). Zgodnie z tym w 1388 roku na terytorium polskiego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego erygowana zosta┼éa diecezja wile┼äska ze stolic─ů biskupa w Wilnie (bulla papie┼╝a Urbana VI z 12 III 1388) z biskupem Andrzejem z Krakowa ((1386-98), kt├│ra zosta┼éa w┼é─ůczona do metropolii gnie┼║nie┼äskiej, w latach 1798-1925 nale┼╝a┼éa do metropolii mohylewskiej, a 28 pa┼║dziernika 1925 roku papie┼╝ Pius XI bull─ů Vixdum Poloniae unitas podni├│s┼é j─ů do rangi archidiecezji-metropolii – by┼éa jedn─ů z pi─Öciu w Polsce; w 1991 roku zosta┼éa przez papie┼╝a Jana Paw┼éa II oderwana od Polski i w┼é─ůczona w struktury Ko┼Ťcio┼éa litewskiego (bez ┼╝adnych praw dla tamtejszych katolik├│w polskich – polska katedra zosta┼éa litewsk─ů ┼Üwi─ůtyni─ů Narodow─ů, a wielotysi─Öczne rzesze katolik├│w polskich zosta┼éy pozbawione nawet polskiego biskupa sufragana!). I w tym wypadku POLSKI papie┼╝ Jan Pawe┼é II zlikwidowa┼é POLSK─ä archidiecezj─Ö wile┼äsk─ů, kt├│ra odegra┼éa wielk─ů rol─Ö w dziejach Ko┼Ťcio┼éa polskiego, a przecie┼╝ mo┼╝na by┼éo t─Ö spraw─Ö za┼éatwi─ç inaczej gdyby papie┼╝ nie zadba┼é tylko o interesy litewskie – archidiecezja bia┼éostocka, b─Öd─ůca do 1991 roku cz─Ö┼Ťci─ů archidiecezji wile┼äskiej, mog┼éa zosta─ç nazwan─ů wile┼äsko-bia┼éostock─ů; b─Öd─ůc z pielgrzymk─ů na Litwie nie chcia┼é spotka─ç si─Ö nawet z tamtejszymi Polakami oraz odprawi─ç dla nich osobnej mszy ┼Ťw., jak to zawsze czyni┼é w innych krajach! W Watykanie i papie┼╝ wiedzieli, ┼╝e Polacy nie b─Öd─ů za to krytykowa─ç swego (polskiego) papie┼╝a. I w ten spos├│b sami Polacy odsuwaj─ů si─Ö od swojej historii, godz─ůc si─Ö na jej fa┼észowanie.

Kiedy Litwa wraz z Polsk─ů odzyska┼éy od Krzy┼╝ak├│w ┼╗mud┼║ na Litwie, 11 wrze┼Ťnia 1421 roku powsta┼éa diecezja ┼╝mudzka ze stolic─ů biskupi─ů w Worniach-Miednikach, kt├│ra zosta┼éa w┼é─ůczona tak┼╝e do metropolii gnie┼║nie┼äskiej, w latach 1798-1925 nale┼╝a┼éa do metropolii mohylewskie; od 1918 roku jest na terytorium Litwy. Po dobrowolnym przy┼é─ůczeniu si─Ö Inflant (obecnie ┼üotwa) do Polski z inicjatywy kr├│la polskiego Stefana Batorego papie┼╝ Grzegorz XIII 11 maja 1583 roku erygowa┼é diecezj─Ö inflanck─ů ze stolic─ů biskupi─ů w Wenden; po zaj─Öciu wi─Ökszo┼Ťci Inflant przez Szwecj─Ö w 1625 roku papie┼╝ Innocenty XI 15 stycznia po┼é─ůczy┼é j─ů z dawn─ů diecezj─ů kurlandzk─ů; w wyniku I rozbioru Polski w 1772 roku znalaz┼éa si─Ö pod panowaniem rosyjskim i zgodnie z porozumieniem watyka┼äsko-rosyjskim (caryca Katarzyna II) zosta┼éa zlikwidowana przez papie┼╝a Piusa VI 15 kwietnia 1783 roku, a jej parafie w┼é─ůczone do w┼éa┼Ťnie utworzonego arcybiskupstwa-metropolii mohylewskiej z siedzib─ů arcybiskupa (wszyscy arcybiskupi do 1923 r. byli Polakami, gdy┼╝ metropolia mia┼éa charakter g┼é├│wnie polski, szczeg├│lnie na ziemiach bia┼éoruskich i ukrai┼äskich przedrozbiorowej Rzeczypospolitej) w Mohylewie na wschodniej Bia┼éorusi, a od 1873 roku w Petersburgu; archidiecezja mohylewska zanik┼éa po rewolucji bolszewickiej; odrodzi┼éa si─Ö po upadku Zwi─ůzku Sowieckiego w 1991 roku i jest arcybiskupstewm-metropoli─ů Ko┼Ťcio┼éa bia┼éoruskiego, kt├│ry w du┼╝ym odsetku ma ci─ůgle charakter polski, kt├│ry zgodnie z dyrektywami z Watykanu i za zgod─ů polskiego Ko┼Ťcio┼éa jest depolonizowany.

Kolejn─ů diecezj─ů powsta┼é─ů na ziemiach polskiego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego by┼éa diecezja smole┼äska, kt├│r─ů z inicjatywy kr├│la Zygmunta III erygowa┼é papie┼╝ Urban VIII 1 wrze┼Ťnia 1636 roku na terenach odzyskanych od Rosji (Smole┼äszczyzna) i w┼é─ůczy┼é do metropolii gnie┼║nie┼äskiej; po ponownej utracie prawie ca┼éej Smole┼äszczyzny na rzecz Rosji w 1654 roku (zosta┼éo przy Polsce zaledwie kilka parafii) biskupi smole┼äscy rezydowali w Warszawie; diecezja zosta┼éa zlikwidowana na ┼╝yczenie carycy Katarzyny II przez papie┼╝a Piusa VI 15 kwietnia 1783 roku w zwi─ůzku z erygowaniem archidiecezji mohylewskiej tego samego dnia.

Po upadku Polski w 1795 roku i w┼é─ůczeniu wszystkich ziem bia┼éoruskich do Rosji, rz─ůd carski postanowi┼é podzieli─ç strasznie wielk─ů diecezj─Ö wile┼äsk─ů, dla lepszego jej kontrolowania przez carat. Dla jej cz─Ö┼Ťci bia┼éoruskiej, z kt├│rej utworzono guberni─Ö mi┼äsk─ů, wystarano si─Ö w Watykanie o erygowanie diecezji mi┼äskiej, co nast─ůpi┼éo 17 listopada 1798 roku; podporz─ůdkowano j─ů metropolii mohylewskiej. Podczas represji antypolskich po Powstaniu Styczniowym 1863-64 roku w┼éadze carskie znios┼éy w 1869 roku diecezj─Ö mi┼äsk─ů, kt├│ra odrodzi┼éa si─Ö w 1917 roku. Po wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku jej biskup, Zygmunt ┼üozi┼äski, przeni├│s┼é si─Ö do polskiej cz─Ö┼Ťci diecezji mi┼äskiej i zosta┼é biskupem utworzonej 28 pa┼║dziernika 1925 roku diecezji pi┼äskiej, powsta┼éej z polskiej cz─Ö┼Ťci diecezji mi┼äskiej i cz─Ö┼Ťci diecezji wile┼äskiej. Wilno zosta┼éo w├│wczas arcybiskupstwem-metropoli─ů, do kt├│rej w┼é─ůczona zosta┼éa diecezja pi┼äska (obok ┼éom┼╝y┼äskiej). Jej ma┼éa cz─Ö┼Ť─ç znalaz┼éa si─Ö w granicach stalinowskiej Polski (siedziba biskupa w Drohiczynie) gdzie przetrwa┼éa do 1991 roku, kiedy papie┼╝ Jan Pawe┼é II uczyni┼é z niej diecezj─Ö drohiczy┼äsk─ů, zamiast pi┼äsko-drohiczy┼äsk─ů.

Po zaj─Öciu przez Rosjan w 1813 roku centralnych ziem polskich w┼é─ůcznie z Warszaw─ů, kt├│re za Napoleona tworzy┼éy Ksi─Östwo Warszawskie, w┼éadze carskie utworzy┼éy Kr├│lestwo Polskie zwi─ůzane z Rosj─ů poprzez wsp├│lnego monarch─Ö i m.in. przyst─ůpi┼éy do reorganizacji tak┼╝e Ko┼Ťcio┼éa katolickiego na tym terenie. W ramach tej reorganizacji powsta┼éa (obok metropolii warszawskiej) m.in. 30 czerwca 1818 roku diecezja sejne┼äska ze stolic─ů biskupa w Sejnach, w kt├│rej granicach znalaz┼éa si─Ö tak┼╝e p├│┼énocna Suwalszczyzna, zamieszka┼éa g┼é├│wnie przez Litwin├│w; tam te┼╝ by┼éa wi─Ökszo┼Ť─ç parafii. Po odrodzeniu si─Ö Polski w listopadzie 1918 roku i powstaniu separatystycznego pa┼ästwa litewskiego (Litwa Kowie┼äska), polsk─ů Suwalszczyzn─Ö/polsk─ů cz─Ö┼Ť─ç diecezji suwalskiej (Suwa┼éki, August├│w, Sejny) papie┼╝ Pius XI 28 pa┼║dziernika 1925 roku wcieli┼é do nowopowsta┼éej diecezji ┼éom┼╝y┼äskiej, a z litewskiej cz─Ö┼Ťci utworzy┼é w 1926 roku diecezj─Ö w Wy┼ékowyszkach (Litwa Kowie┼äska).

Je┼Ťli chodzi o ziemie ukrainne Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, kt├│re w 1569 roku wesz┼éy dobrowolnie w sk┼éad Korony Polskiej, to z inicjatywy kr├│la W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼éy zosta┼éa utworzona ok. 1397/1400 roku diecezja kijowska jako sufragania metropolii halickiej/lwowskiej. Pierwszy biskup kijowski, benedyktyn polski ze Starych Trok k. Wilna, przyby┼é do Kijowa po uposa┼╝eniu przez ksi─Öcia Witolda biskupstwa i zbudowaniu w mie┼Ťcie katedry. Po 1654 roku odpad┼éa od Polski prawobrze┼╝na Ukraina wraz z Kijowem; po stronie polskiej diecezji kijowskiej zosta┼éo niewiele parafii (43 parafii w 1793 r.); kapitu┼éa katedralna odbywa┼éa swe posiedzenia w Lublinie lub w Sokalu. W 1724 roku biskup kijowski Jan Samuel O┼╝ga ustanowi┼é ┼╗ytomierz now─ů stolic─ů diecezji kijowskiej, zbudowa┼é tu katedr─Ö i przeni├│s┼é kapitu┼é─Ö w 1726 roku. Na ┼╝yczenie carycy Katarzyny II papie┼╝ Pius VI bull─ů z 17 listopada 1798 roku zlikwidowa┼é diecezj─Ö kijowsk─ů, ustanawiaj─ůc jednocze┼Ťnie diecezj─Ö ┼╝ytomiersk─ů, kt├│r─ů z┼é─ůczy┼é z diecezj─ů ┼éuck─ů; od 1844 biskupi ┼éucko-┼╝ytomierscy z polecenia w┼éadz carskich przebywali w ┼╗ytomierzu. W 1920 roku diecezja ┼╝ytomierska znalaz┼éa si─Ö w granicach Zwi─ůzku Sowieckiego i faktycznie przesta┼éa istnie─ç.

Diecezja ┼éucka na Wo┼éyniu chocia┼╝ chronologicznie m┼éodsza od diecezji kijowskiej, bo utworzona dzi─Öki staraniom wielkiego ksi─Öcia Witolda w 1404 roku i tego samego roku obsadzona przez biskupa ┼Üwi─Ötos┼éawa, faktycznie zacz─Ö┼éa funkcjonowa─ç o rok wcze┼Ťniej od kijowskiej (1405). Najpierw by┼éa podporz─ůdkowana metropolii lwowskiej, a od XVI wieku do 1798 roku by┼éa sufragani─ů metropolii gnie┼║nie┼äskiej. W 1798 roku zosta┼éa z┼é─ůczona z diecezj─ů ┼╝ytomiersk─ů i wesz┼éa w sk┼éad metropolii mohylewskiej. Za biskupa Micha┼éa Piwnickiego (1831-45) w┼éadze carskie zmusi┼éy go do przeniesienia rezydencji biskupiej z ┼üucka do ┼╗ytomierza. Po zniesieniu przez carat w 1866 roku diecezji kamienieckiej, biskupi ┼éucko-┼╝ytomierscy przej─Öli jej administracj─Ö (do 1918 r.). Po w┼é─ůczeniu diecezji ┼╝ytomierskiej do Zwi─ůzku Sowieckiego w 1920 roku, biskup ┼éucko-┼╝ytomierski Ignacy Dubowski (1916-25) przeni├│s┼é siedzib─Ö biskupi─ů i seminarium duchowne do ┼üucka. Po wymordowaniu ok. 100 000 Polak├│w na Wo┼éyniu przez nacjonalist├│w ukrai┼äskich i zniszczeniu przez nich wi─Ökszo┼Ťci ko┼Ťcio┼é├│w oraz wyp─Ödzeniu przez Zwi─ůzek Sowiecki do stalinowskiej Polski w 1945 roku pozosta┼éych na Wo┼éyniu Polak├│w (ok. 250 tys.), polska diecezja ┼éucka w okresie sowieckim faktycznie przesta┼éa istnie─ç.

W 1939 roku przedstawiciele katolickiego Ko┼Ťcio┼éa w Polsce oraz przedstawiciele rz─ůdu polskiego prowadzili rozmowy w sprawie utworzenia dw├│ch nowych diecezji na Kresach: diecezji w Grodnie i diecezji w Tarnopolu (Ma┼éopolska Wschodnia). Agresja Niemiec i Zwi─ůzku Sowieckiego na Polsk─Ö we wrze┼Ťniu 1939 roku przekre┼Ťli┼éa te plany.

Zasiedlenie Ziem Zachodnich i Północnych kresowianami w latach 1945-48

We wrze┼Ťniu 1939 roku Niemcy i Zwi─ůzek Sowiecki dokona┼éy zbrojnej agresji na Polsk─Ö i podzieli┼éy podbity kraj mi─Ödzy siebie. Zwi─ůzek Sowiecki zaj─ů┼é 48% powierzchni przedwojennej Polski – ostatecznie w 1945 roku 175 667 km kw. W zamian za utrat─Ö Wschodniej Polski wraz z arcypolskimi miastami – Lwowem i Wilnem, po pokonaniu hitlerowskich Niemiec przez Mocarstwa Zachodnie (i Polsk─Ö!) i Zwi─ůzek Sowiecki w maju 1945 roku, przyw├│dcy Stan├│w Zjednoczonych (prezydent H. Truman), Wielkiej Brytanii (premier W. Churchill, p├│┼║niej C. Attlee) i Zwi─ůzku Sowieckiego (premier J. Stalin) na konferencji odbytej w Poczdamie k. Berlina w dniach 17 VII – 2 VIII 1945 roku oddali pod zarz─ůd polskiego pa┼ästwa tereny niemieckie po┼éo┼╝one na wsch├│d od linii rzek: Odra i Nysa ┼üu┼╝ycka (p├│┼énocna cz─Ö┼Ť─ç Prus Wschodnich wraz z Kr├│lewcem zosta┼éa przy┼é─ůczona do Zwi─ůzku Sowieckiego) obszar o ┼é─ůcznej powierzchni 98 632 km kw. Z teren├│w tych w ostatnich miesi─ůcach II wojny ┼Ťwiatowej uciek┼éa przed zbli┼╝aj─ůc─ů si─Ö armi─ů sowieck─ů znaczna cz─Ö┼Ť─ç Niemc├│w (pozosta┼éo ok. 1,3 mln autochtonicznej ludno┼Ťci polskiej). Jednocze┼Ťnie Wielka Tr├│jka pozwoli┼éa rz─ůdowi polskiemu na wysiedlenie Niemc├│w z ziem de facto w┼é─ůczonych do Polski. W tym samym czasie w┼éadze sowieckie przyst─ůpi┼éy do wyp─Ödzenia Polak├│w z ziem polskich przy┼é─ůczonych do Zwi─ůzku Sowieckiego.

W latach 1945-48 na przy┼é─ůczonych do Polski ziemiach na wsch├│d od Odry i Nysy ┼üu┼╝yckiej, kt├│re zacz─Öto nazywa─ç Ziemiami Odzyskanymi albo Ziemiami Zachodnimi i P├│┼énocnymi (w skr├│cie: Ziemiami Zachodnimi) osiedli┼éo si─Ö 3 971 000 osadnik├│w polskich, w tym 1 538 000 Polak├│w wyp─Ödzonych ze Wschodniej Polski/Kres├│w, chocia┼╝ w ramach oficjalnej „repatriacji” (tak k┼éamliwie w czasach PRL-u nazywano wyp─Ödzenie Polak├│w z Kres├│w) przyby┼éo do ja┼éta┼╝skiej Polski z Kres├│w 1 506 683, a poza ni─ů oficjalnym transportem ko┼éowym dodatkowo 22 815 os├│b, czyli razem 1 529 498 os├│b. A przecie┼╝ zapewne kilkaset tysi─Öcy wyp─Ödzonych w├│wczas kresowian osiedli┼éo si─Ö w centralnej Polsce, m.in. wiele tysi─Öcy w Warszawie. Wi─Öksz─ů liczb─Ö kresowian na Ziemiach Zachodnich od liczby kresowian wyp─Ödzonych ze Wschodniej Polski t┼éumaczy osiedlenie si─Ö tu tak┼╝e wielu tysi─Öcy Polak├│w, kt├│rzy opu┼Ťcili Kresy przed terrorem nacjonalistycznych band ukrai┼äskich (200-300 tysi─Öcy os├│b) i przed ponownym zaj─Öciem tych teren├│w przez Armi─Ö Czerwon─ů, jak r├│wnie┼╝ przez osiedlenie si─Ö na Ziemiach Odzyskanych r├│wnie┼╝ wielu tysi─Öcy kresowian przyby┼éych z okupowanych Niemiec, dok─ůd zostali wywiezieniu przez Niemc├│w podczas wojny na przymusowe roboty.

Z 1 538 000 Polak├│w zza Buga (z Kres├│w), kt├│rzy osiedlili si─Ö na Ziemiach Zachodnich, 1 092 000 przekroczy┼éo now─ů granic─Ö polsko-ukrai┼äsk─ů, a 446 000 now─ů granic─Ö polsko-bia┼éorusk─ů. Wi─Ökszo┼Ť─ç Polak├│w wyp─Ödzonych z ziem polskich w┼é─ůczonych do Sowieckiej Ukrainy, czyli ze Lwowa, z Ma┼éopolski Wschodniej i Wo┼éynia, a wi─Öc ci, kt├│rzy przekroczyli now─ů granic─Ö polsko-ukrai┼äsk─ů, zosta┼éa skierowana na ┼Ül─ůsk: 75 000 osiedli┼éo si─Ö w wojew├│dztwie katowickim, 193 000 w wojew├│dztwie opolskim, 593 000 w woj. wroc┼éawskim (z tego 40 000 samych lwowian osiedli┼éo si─Ö we Wroc┼éawiu) i 231 000 w wojew├│dztwie zielonog├│rskim. Natomiast spo┼Ťr├│d Polak├│w wyp─Ödzonych z ziem polskich w┼é─ůczonych do Sowieckiej Litwy i Sowieckiej Bia┼éorusi, a wi─Öc tych, kt├│rzy przekroczyli now─ů granic─Ö polsko-bia┼éorusk─ů, osiedlono: 8000 w pruskiej cz─Ö┼Ťci (E┼ék-Go┼édap) wojew├│dztwa bia┼éostockiego, 134 000 w wojew├│dztwie olszty┼äskim, 37 000 w wojew├│dztwie gda┼äskim (Gda┼äsk i obszar by┼éego Wolnego miasta Gda┼äska oraz rejon L─Öborka) i 267 000 w ├│wczesnym wojew├│dztwie szczeci┼äskim (wraz z obszarem p├│┼║niejszego woj. koszali┼äskiego).
Tak┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç z ok. 250 000 Polak├│w wyp─Ödzonych z Kres├│w przez w┼éadze sowieckie w latach 1957-58, czyli podczas tzw. drugiej „repatriacji”, osiedli┼éa si─Ö na Ziemiach Zachodnich i P├│┼énocnych.
St─ůd kresowianie od 1945 roku odgrywali i odgrywaj─ů du┼╝─ů rol─Ö w ┼╝yciu polskich Ziem Zachodnich i P├│┼énocnych.

Powstanie Styczniowe 1863-64 na Kresach

Powstanie Styczniowe by┼éo ostatnim polskim powstaniem narodowym przeciw Rosji. Wybuch┼éo ono 23 stycznia 1863 w Kr├│lestwie Polskim i trwa┼éo do grudnia 1864 roku; w tym miesi─ůcu mia┼éa miejsce ostatnia bitwa na terenie Kr├│lestwa Polskiego, a w pa┼║dzierniku 1864 roku na polskiej Litwie. Podczas powstania zosta┼éo stoczonych ┼é─ůcznie 1227 bitew i potyczek oddzia┼é├│w powsta┼äczych, z kt├│rych 1025 zosta┼éo stoczonych w 1863 roku i 202 w 1864 roku. Og├│┼éem na terenie Kr├│lestwa Polskiego zosta┼éo stoczonych 955 bitew i potyczek, z tego 764 w 1863 roku i 191 w 1864 roku. Natomiast na Kresach stoczono ┼é─ůcznie 272 bitwy i potyczki, z tego 237 na terenie Litwy (ziemie litewsko-bia┼éoruskie) i 35 na Rusi (ziemie ukrainne), g┼é├│wnie w 1863 roku (261 bitew i potyczek).

Zagrabione zbiory sztuki polskiej na Kresach

┼╗aden inny kraj podczas II wojny ┼Ťwiatowej nie poni├│s┼é tyle strat rzeczowych w dobrach kultury i sztuki co Polska. Straty w tej dziedzinie wynios┼éy a┼╝ 43 proc. stanu z dnia 1 wrze┼Ťnia 1939 roku. Zosta┼éy one ocenione na ponad 14 mld z┼é przedwojennych. Niekt├│re zabytki kultury mia┼éy warto┼Ť─ç bezcenn─ů. Np. stracili┼Ťmy jedyny znajduj─ůcy si─Ö w Polsce obraz Rafaela – „Portret m┼éodego m─Ö┼╝czyzny”, kt├│ry by┼é w zbiorach Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Og├│┼éem stracili┼Ťmy 2500 obraz├│w malarzy obcych i 10 000 obraz├│w malarzy polskich. To s─ů obrazy, kt├│rych nie mo┼╝na do tej pory odnale┼║─ç. Ale opr├│cz tych strat nar├│d polski i polska kultura ponios┼éy dodatkowe straty ju┼╝ po wojnie – w wyniku oderwania od Polski przez Zwi─ůzek Sowiecki Ziem Wschodnich z Lwowem i Wilnem. W ten spos├│b przepad┼éy olbrzymie polskie zbiory w muzeach na tych ziemiach, a szczeg├│lnie we Lwowie i w Wilnie. St─ůd w ukrai┼äskim dzi┼Ť Lwowie jest najwi─Ökszy poza polsk─ů zbi├│r ksi─ů┼╝ek polskich (Ossolineum, kt├│re nie szanuj─ů!) i malarstwa polskiego – a┼╝ kilka tysi─Öcy obraz├│w, w┼é─ůcznie z najwybitniejszymi malarzami polskimi. Najwi─Ökszy i maj─ůcy ogromn─ů warto┼Ť─ç dla kultury polskiej („Lwowska Galeria Obraz├│w. Malarstwo polskie” Warszawa 1990).

Po odrodzeniu si─Ö pa┼ästwa polskiego w 1918 roku ├│wczesne rz─ůdy polskie zmusi┼éy Rosj─Ö Sowieck─ů do oddania narodowi polskiemu najcenniejszych skarb├│w kultury polskiej przetrzymywanych w Rosji. Niestety, rz─ůdy polskie po 1989 roku nie odzyska┼éy od rz─ůd├│w Ukrainy, Litwy i Bia┼éorusi nic z tego co jest NASZE, to co ma wielk─ů warto┼Ť─ç dla narodu polskiego – dla jego kultury, „to, co zgromadzone i utrzymywane by┼éo wysi┼ékiem spo┼éecze┼ästwa polskiego, co zdobyte i stworzone by┼éo jego kosztem i stanowi niew─ůtpliwie w┼éasno┼Ť─ç narodow─ů polsk─ů (w r─Ökach ukrai┼äskich, litewskich i bia┼éoruskich znajduje si─Ö „prawem kaduka” albo prawem silniejszego! – M.K.), znajduje si─Ö teraz poza granic─ů (ja┼éta┼äsk─ů), nie w r─Ökach polskich i nie pod opiek─ů tych czy innych czynnik├│w polskich, w kt├│rych posiadanie bezwzgl─Ödnie i w ca┼éo┼Ťci powinno powr├│ci─ç” (Stanis┼éaw Ko┼Ťcia┼ékowski „Pami─Ötnik wile┼äski” Londyn 1972).

Ostatnie dni prezydenta Ignacego Mo┼Ťcickiego w kraju by┼éy na Kresach

Po napadzie Niemiec na Polsk─Ö 1 wrze┼Ťnia 1939 roku prezydent RP Ignacy Mo┼Ťcicki wyg┼éosi┼é or─Ödzie do narodu, w kt├│rym zwr├│ci┼é si─Ö, aby stan─ů┼é do walki z odwiecznym wrogiem o wolno┼Ť─ç, niepodleg┼éo┼Ť─ç i honor. Z powodu bombardowania miast polskich i stolicy prezydent w nocy z 1 na 2 wrze┼Ťnia opu┼Ťci┼é Warszaw─Ö i przeni├│s┼é si─Ö do podwarszawskiej wsi B┼éota ko┼éo Falenicy. Ze wzgl─Ödu na szybkie post─Öpy armii niemieckiej i marszu jej na Warszaw─Ö, prezydent przeni├│s┼é si─Ö do O┼éyki ko┼éo ┼üucka na Wo┼éyniu (dzi┼Ť Ukraina), gdzie w dniach 8-14 wrze┼Ťnia przebywa┼é w zamku Radziwi┼é┼é├│w. Z powodu dalszych post─Öp├│w Wehrmachtu miejscem kolejnego postoju prezydenta by┼é dworek rodziny Krzysztofowicz├│w w maj─ůtku Za┼éucze nad Czeremoszem ko┼éo ┼Üniatynia na Pokuciu (obecnie Ukraina), w pobli┼╝u granicy polsko-rumu┼äskiej. Kiedy 17 wrze┼Ťnia Zwi─ůzek Sowiecki napad┼é na walcz─ůc─ů z Niemcami Polsk─Ö, zadaj─ůc naszej ojczy┼║nie cios w plecy, zapad┼éa decyzja przeniesienia prezydenta Mo┼Ťcickiego do Kut, gdzie by┼é most graniczny z Rumuni─ů na Czeremoszu. Tutaj odby┼éa si─Ö narada z udzia┼éem prezydenta, marsza┼éka Edwarda Rydza-┼Ümig┼éego, ministra spraw zagranicznych J├│zefa Becka i premiera Felicjana Sk┼éadkowskiego. Postanowiono, ┼╝e prez. Mo┼Ťcicki opu┼Ťci Rzeczpospolit─ů, po uprzednim wyg┼éoszeniu/wydaniu or─Ödzia do narodu. Przekroczenie granicy polsko-rumu┼äskiej przez prez. Mo┼Ťcickiego i rz─ůd polski nast─ůpi┼éo 17 wrze┼Ťnia 1939 roku o godzinie 21.45. Kresy by┼éy wi─Öc ostatnim terenem Polski, na kt├│rym by┼é ostatni raz w swoim ┼╝yciu prezydent Ignacy Mo┼Ťcicki.

Polskie Towarzystwo Teologiczne powstało we Lwowie

Z inicjatywy profesor├│w Wydzia┼éu Teologicznego na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie ksi─Ö┼╝y Szczepana Szydelskiego i Tofila D┼éugosza powsta┼éo we Lwowie w 1924 roku Polskie Towarzystwo Teologiczne (PTT). Wkr├│tce powsta┼éy oddzia┼éy Towarzystwa przy Wydzia┼éach Teologicznych na uniwersytetach w Warszawie (1926), Krakowie, Poznaniu, Wilnie (1927) i Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (1924) oraz przy niekt├│rych diecezjalnych seminariach duchownych: w Przemy┼Ťlu, Katowicach, Tarnowie, Pelplinie, P┼éocku (1930), Cz─Östochowie, Kielcach, Sandomierzu i ┼üucku na Wo┼éyniu. Zadaniem Towarzystwa by┼éo o┼╝ywienie obumar┼éego w czasie zabor├│w ruchu naukowo-teologicznego i zainteresowanie nim najszerszych kr─Ög├│w duchowie┼ästwa. Celowi temu s┼éu┼╝y┼éa dzia┼éalno┼Ť─ç odczytowa, wydawnictwa i biblioteka. PTT wsp├│┼épracowa┼éo z Wydzia┼éami Historycznym i Filologicznym Polskiej Akademii Nauk w Krakowie i Lwowskiego Towarzystwa Naukowego, z Polskim Towarzystwem Historycznym i Polskim Towarzystwem Filozoficznym. Przedstawiciele PTT uczestniczyli z w┼éasnym referatem w Mi─Ödzynarodowym Kongresie Prawnik├│w w Rzymie (1934). W okresie mi─Ödzywojennym zjazdy og├│lne Towarzystwa odby┼éy si─Ö we Lwowie w 1928 roku, w Warszawie w 1933 roku i w Krakowie w 1938 roku. Organem Polskiego Towarzystwa Teologicznego by┼é kwartalnik „Przegl─ůd Teologiczny”, wydawany we Lwowie w latach 1920-39 (20 rocznik├│w), od 1931 roku pod zmienionym tytu┼éem „Collectanea Theologica”; sta┼é si─Ö w├│wczas pismem o charakterze mi─Ödzynarodowym. We Lwowie ukaza┼éy si─Ö tak┼╝e 2 tomy „Naszej My┼Ťli Teologicznej” (1930 i 1935).

Kopernikowie byli tak┼╝e we Lwowie

R├│d Kopernik├│w ma ┼Ťl─ůskie pochodzenie - pochodzi┼é ze wsi Koperniki ko┼éo Nysy na ┼Ül─ůsku Opolskim. W XIV wieku cz┼éonkowie tej rodziny ruszyli „w ┼Ťwiat”. Niekt├│rzy osiedlili si─Ö w pobliskiej Nysie, inni we Wroc┼éawiu, a jeszcze inni w Krakowie w 1367 roku, Toruniu w 1400 roku (tutaj urodzi┼é si─Ö w 1473 r. astronom Miko┼éaj Kopernik, ale jego ojciec przyby┼é tu z Krakowa) i we Lwowie w 1439 roku. Kopernikowie lwowscy, tak jak wszyscy inni Kopernikowie, zajmowali si─Ö handlem.

Przoduj─ůce w Polsce ch├│ry lwowskie

Spo┼Ťr├│d wielu polskich ch├│r├│w amatorskich we Lwowie wysoki poziom artystyczny osi─ůgn─Ö┼éy nast─Öpuj─ůce ch├│ry: „Lutnia” (za┼é. 1880), „Echo-Macierz” (1886), Lwowski Ch├│r Akademicki (1889) i Lwowski Ch├│r Robotniczy (1902), kt├│re poprzez liczne wyst─Öpy znane by┼éy w ca┼éej Polsce i z wyst─Öp├│w za granic─ů. Natomiast za┼éo┼╝ony przed wojn─ů przez Adama So┼étysa ch├│r Konserwatorium Muzycznego we Lwowie by┼é uwa┼╝any za najlepszy ch├│r w ca┼éej Polsce.

Lwowska pami─ůtka w Warszawie

Lwowskich pami─ůtek jest wiele w stolicy Polski, bo Lw├│w przez 600 lat odgrywa┼é wielk─ů rol─Ö w dziejach Polski i narodu polskiego. Chodzi tutaj o t─ů zwi─ůzan─ů ze znan─ů polsk─ů poetk─ů i nowelistk─ů – popularn─ů po dzi┼Ť dzie┼ä, Mari─ů Konopnick─ů (ur. 1842 w Suwa┼ékach), kt├│ra zmar┼éa we Lwowie 8 pa┼║dziernika 1910 roku i tam zosta┼éa pochowana na Cmentarzu ┼üyczakowskim. T─ů „lwowsk─ů” pami─ůtk─ů jest mosi─Ö┼╝na tablica pami─ůtkowa ods┼éoni─Öta w 1982 roku na murze obronnym przy placu Zamkowym w Warszawie dedykowana Marii Konopnickiej przez cz┼éonk├│w Sto┼éecznego Stowarzyszenia Niepij─ůcych i Niepal─ůcych „Abstynencja”. Widnieje na niej tekst: „Autorce hymnu bojownik├│w o idea┼éy. Cz┼éonkini abstynenckiej Eleuterii-Wyzwolenia Lw├│w 1902...”.

Pierwsza szkoła pielęgniarek w Polsce była we Lwowie

Pierwszym zak┼éadem kszta┼éc─ůcym piel─Ögniarki w odrodzonym w 1918 roku pa┼ästwie polskim by┼éa lwowska szko┼éa piel─Ögniarek, powsta┼éa w 1919 roku z inicjatywy profesora Franciszka Groera przy Klinice Dzieci─Öcej Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Pozostawa┼éa ona pod bezpo┼Ťrednim nadzorem Rady Wydzia┼éu Lekarskiego Uniwersytetu. Uko┼äczy┼éo j─ů wiele setek piel─Ögniarek. W latach 1921-29 otwarto 7 nast─Öpnych szk├│┼é piel─Ögniarskich w r├│┼╝nych miastach Polski.

Z Woronienki w Karpatach Wschodnich z musu na W─Ögry we wrze┼Ťniu 1939 roku

1 wrze┼Ťnia 1939 roku Niemcy hitlerowskie napad┼éy na Polsk─Ö. W Ma┼éopolsce Wschodniej z naje┼║d┼║c─ů walczy┼éy wojska Frontu Po┼éudniowego pod dow├│dztwem gen. Kazimierza Sosnkowskiego.
W ukazuj─ůcym si─Ö w Londynie „Dzienniku Polskim” z 10 pa┼║dziernika 1990 roku ukaza┼é si─Ö artyku┼é Eugeniusza Wo┼éowicza zatytu┼éowany „Do Stryja i dalej (Wspomnienia wrze┼Ťniowe)”, w kt├│rych czytamy m.in.: „...w Woronience... Tam zaskoczy┼éa nas wiadomo┼Ť─ç, ┼╝e Sowiety zaatakowa┼éy Polsk─Ö od wschodu. W Woronience poradzono nam, ┼╝e winni┼Ťmy uda─ç si─Ö na W─Ögry, lub wraca─ç do domu na w┼éasne ryzyko. R├│wnie┼╝ informowano nas o bandach ukrai┼äskich, kt├│re atakowa┼éy Polak├│w. Nie by┼éo wi─Öc wyboru. Z b├│lem serca powzi─Öli┼Ťmy decyzj─Ö opuszczenia ojczyzny, udali┼Ťmy si─Ö w kierunku granicy w─Ögierskiej i j─ů przekroczyli┼Ťmy...”.

Badania pola magnetycznego Ziemi w Małopolsce Wschodniej

Wa┼╝nym kierunkiem prac podj─Ötych w Instytucie Geofizyki i Meteorologii Uniwersytetu Jana Kazimierza (UJK) we Lwowie w 1927 roku by┼éy badania pola magnetycznego Ziemi. Z inspiracji prof. Arctowskiego za┼éo┼╝ono dwa obserwatoria magnetyczne: w Daszawie pod Stryjem – w centrum rejonu poszukiwa┼ä gazu ziemnego (w 1929 r.) oraz w Janowie pod Lwowem (w 1933 r.). Dzi─Öki tym stacjom, w kt├│rych prowadzono pomiary bezwzgl─Ödnych warto┼Ťci trzech sk┼éadowych wektora nat─Ö┼╝enia ziemskiego pola magnetycznego, mo┼╝liwe sta┼éo si─Ö prowadzenie redukcji warto┼Ťci pomiar├│w terenowych sk┼éadowej Z na okre┼Ťlony moment czasu. Prace terenowe w rejonie Lwowa, Truskawca i na ca┼éym Podkarpaciu by┼éy kierowane przez zesp├│┼é naukowc├│w: dr H. Orkisz i dr E. Stenz. Ich wyniki by┼éy systematycznie publikowane w kolejnych tomach Komunikat├│w Instytutu Geofizyki i Meteorologii UJK (14 publikacji w latach 1928-39).

Pierwszy i jedyny polski kosmonauta pochodzi z Wołynia

27 czerwca 1978 o godz. 17:27 czasu warszawskiego, w ramach mi─Ödzynarodowego programu bada┼ä kosmicznych Interkosmos, kt├│ry by┼é realizowany tak┼╝e przez Polsk─Ö Ludow─ů, z kosmodronu Bajkonur w Kazachstanie (w├│wczas Zwi─ůzek Sowiecki) wyniesiono w przestworza statek kosmiczny Sojuz 30 na 8-dniow─ů misj─Ö, podczas kt├│rej 28 czerwca 1978 roku o godzinie 19:08 przeprowadzono cumowanie z zespo┼éem orbitalnym „Salut 6” – Sojuz 29. Podczas 7-dniowego pobytu na pok┼éadzie stacji orbitalnej kosmonauci przeprowadzili szereg bada┼ä i eksperyment├│w medyczno-biologicznych, obserwacje powierzchni Ziemi oraz badania zorzy polarnej. Po wykonaniu tego programu badawczego i dokonaniu 126 okr─ů┼╝e┼ä Ziemi, 5 lipca Sojuz 30 od┼é─ůczy┼é si─Ö od Saluta 6 i dokona┼é l─ůdowania w stepach Kazachstanu (300 km od Celinogrodu). Za┼éog─Ö Sojuza 30 stanowili radziecki kosmonauta pochodzenia bia┼éoruskiego Piotr Klimuk i polski kosmonauta Miros┼éaw Hermaszewski, kt├│ry urodzi┼é si─Ö 15 wrze┼Ťnia 1941 roku w polskiej kolonii Lipniki ko┼éo Kostopola na Wo┼éyniu (ob. Ukraina). Podczas masowego i bardzo brutalnego mordowania Polak├│w na Wo┼éyniu przez zwyrodnialc├│w spod znaku nacjonalistycznej Ukrai┼äskiej Powsta┼äczej Armii (UPA) wspieranych przez r├│wnie dziki i barbarzy┼äski mot┼éoch ukrai┼äski, w nocy z 26 na 27 marca 1943 roku na Lipniki napad┼é oddzia┼é UPA pod dow├│dztwem Iwana ┼üytwynczuka wraz z okolicznymi ukrai┼äskimi mieszka┼äcami. Ofiar─ů zbrodni pad┼éo w├│wczas 179–182 os├│b, opr├│cz Polak├│w tak┼╝e 4 ┼╗yd├│w i 1 Rosjanka. Miros┼éaw Hermaszewski cudownie prze┼╝y┼é ten napad wraz z rodzicami i rodze┼ästwem, uciekaj─ůc na czas do lasu. Jednak bardzo ucierpia┼éa ich pozosta┼éa rodzina. Podczas tzw. rzezi wo┼éy┼äskiej (albo „wo┼éy┼äskich czerwonych nocy”) w latach 1943–1945 zgin─Ö┼éo 19 os├│b z rodziny Hermaszewskich, w tym tak┼╝e ojciec, zamordowany przez UPA w Bereznem k. Kostopola 28 sierpnia 1943 roku. Uratowana z rzezi cz─Ö┼Ť─ç rodziny znalaz┼éa si─Ö w powojennej Polsce, gdy┼╝ w 1945 roku Zwi─ůzek Sowiecki oderwa┼é Wo┼éy┼ä od Polski.

Mord inteligencji polskiej w Krzemieńcu przez Niemców i Ukraińców w latach 1941-43

W latach 1922-39 dzia┼éa┼éo w Krzemie┼äcu na Wo┼éyniu s┼éynne Liceum Krzemienieckie. Zosta┼éo ono zsowietyzowane podczas pierwszej sowieckiej okupacji Krzemie┼äca (ca┼éych Kres├│w) przez Zwi─ůzek Sowiecki (IX 1939 – VI 1941). 22 czerwca 1941 roku Niemcy napad┼éy na dotychczasowego swego najwi─Ökszego sojusznika - Zwi─ůzek Sowiecki. Krzemienic zaj─Ö┼éy wojska niemieckie 2 lipca 1941 roku. Wkr├│tce potem przyby┼éa do miasta hitlerowska Einsatzgruppe C, kt├│ra na podstawie listy sporz─ůdzonej przez nacjonalist├│w ukrai┼äskich, kt├│rym przewodzi┼é Iwan Miszczena, aresztowa┼éa spor─ů grup─Ö przedstawicieli polskiej inteligencji, w┼Ťr├│d nich wielu nauczycieli przedwojennego Liceum Krzemienieckiego. Aresztowanych uwi─Öziono w Domu Spo┼éecznym, gdzie byli torturowani przez Sonderkommando i milicj─Ö ukrai┼äsk─ů. Nast─Öpnie w dniach 28-30 lipca 1941 roku wyprowadzono oko┼éo 30 os├│b i rozstrzelano pod G├│r─ů Krzy┼╝ow─ů. Zidentyfikowano nast─Öpuj─ůce ofiary: mgr Joanna Kopci┼äska, nauczycielka, harcmistrzyni; mgr Franciszek M─ůczak, nauczyciel; mgr Boles┼éaw M┼éodzianko, nauczyciel; dr Zdzis┼éaw Marceli Opolski, nauczyciel; mgr Helena Paliwodzianka, nauczycielka, harcmistrzyni; mgr Janina Poniatowska, nauczycielka, harcmistrzyni; mgr Ludwik Zawalnicki, nauczyciel; Jan Targo┼äski, nauczyciel; Edmunt ┼╗eromski, adwokat, cz┼éonek Zarz─ůdu Liceum Krzemienieckiego; mgr Stefan G├│recki, przewodnicz─ůcy Komitetu Rodzicielskiego; in┼╝. Boles┼éaw Soko┼éowski; Irena G├│recka, studentka; Czes┼éaw G├│recki, student; Franciszek Doro┼╝y┼äski, dyrektor banku; Piotr Moczulski, prawnik; Konstanty Ejsmund; Stanis┼éaw Brudzi┼äski; Ludomir ┼üozi┼äski; Gustaw Wawrzyszak. Zw┼éoki zakopywa┼éa grupa przyp─Ödzonych do tego zadania ┼╗yd├│w. Nacjonali┼Ťci ukrai┼äscy dalej polowali na ukrywaj─ůcych si─Ö przedstawicieli polskiej inteligencji, przyczyniaj─ůc si─Ö do p├│┼║niejszego aresztowania m.in. Marii Zdobnickiej (rozstrzelana w wi─Özieniu krzemienieckim w grudniu 1941 r.) oraz zamordowali sami 20 listopada 1943 roku Zofi─Ö Sier┼╝yck─ů; obie by┼éy przed wojn─ů tak┼╝e nauczycielkami Liceum Krzemienieckiego.

Konarszczyzna na Ukrainie

Pochodz─ůcy z Dobkiszek na p├│┼énocnej Suwalszczy┼║nie (Litwa Kowie┼äska) Szymon Konarski (1808 – 1839) by┼é polskim dzia┼éaczem rewolucyjnym i niepodleg┼éo┼Ťciowym. Bra┼é udzia┼é w Powstaniu Listopadowym 1830-31, po kt├│rego upadku uszed┼é do Francji, gdzie by┼é aktywnym dzia┼éaczem Wielkiej Emigracji Polskiej; dzia┼éa┼é w M┼éodej Polsce i w 1833 roku bra┼é udzia┼é w nieudanej partyzantce pu┼ékownika J├│zefa Zaliwskiego w Kr├│lestwie Polskim. Latem 1835 roku uda┼é si─Ö nielegalnie do Galicji, gdzie by┼é wsp├│┼éza┼éo┼╝ycielem Stowarzyszenia Ludu Polskiego. W ko┼äcu 1835 roku przedosta┼é si─Ö na okupowany przez Rosjan Wo┼éy┼ä w celu zorganizowania polskiego spisku radykalno-niepodleg┼éo┼Ťciowego na ziemiach ukrainnych, bia┼éoruskich i litewskich. Doprowadzi┼é do utworzenia centralnej organizacji spiskowej, zwanej konarszczyzn─ů, kt├│rej liczba uczestnik├│w dosz┼éa w pocz─ůtku 1838 roku do 3 tysi─Öcy. Ruch ten odegra┼é du┼╝─ů rol─Ö w dziejach polskiej walki niepodleg┼éo┼Ťciowej. W maju 1838 roku Konarski zosta┼é aresztowany na Polesiu przez Rosjan i po dziewi─Öciu miesi─ůcach tortur skazany na ┼Ťmier─ç i rozstrzelany w Wilnie 27 lutego 1839 roku. – W Archiwum Akt Dawnych w Warszawie (vol. 2481) znajduje si─Ö spis aresztowanych przez Rosjan konarszczyk├│w (spiskowc├│w) w guberniach ukrainnych do ko┼äca 1838 roku, w tym 11 os├│b z guberni kijowskiej, 68 z wo┼éy┼äskiej, 26 z podolskiej i 29 student├│w polskich z Uniwersytetu Kijowskiego. Chocia┼╝ lista ta z pewno┼Ťci─ů nie jest kompletna, Rosjanom nie uda┼éo si─Ö wy┼éowi─ç wszystkich spiskowc├│w Konarskiego nie tylko na ziemiach ukrainnych, ale tak┼╝e bia┼éoruskich i litewskich.

Eliza Orzeszkowa na Polesiu

Po wyj┼Ťciu za m─ů┼╝ za Piotra Orzeszk─Ö 21 stycznia 1858 roku znana i popularna dzisiaj pisarka polska Eliza Orzeszkowa, z domu Korwin-Paw┼éowska (1841 – 1910) zamieszka┼éa w maj─ůtku m─Ö┼╝a w Ludwinowie ko┼éo Kobrynia na Polesiu. Przebywa┼éa tam do ko┼äca 1863 roku. Przy dworze za┼éo┼╝y┼éa szk├│┼ék─Ö dla dzieci ch┼éopskich. W Ludwinowie przebywa┼éa podczas Powstania Styczniowego 1863, wspieraj─ůc powsta┼äc├│w w s┼éu┼╝bach pomocniczych. W drugiej po┼éowie czerwca i w pierwszych dniach lipca 1863 pa┼ästwo Orzeszkowie ukrywali w swoim dworze dow├│dc─Ö powstania na Polesiu, a potem dyktatora powstania Romualda Traugutta, kt├│rego Eliza osobi┼Ťcie szcz─Ö┼Ťliwie, pomimo patroli rosyjskich, odwioz┼éa ukrytego w jej karecie do granicy Kr├│lestwa Polskiego. Niestety, kto┼Ť ze s┼éu┼╝by w Ludwinowie zadenuncjowa┼é Piotra Orzeszk─Ö, kt├│ry zosta┼é zes┼éany na Sybir, a ich maj─ůtek zosta┼é skonfiskowany. Eliza Orzeszkowa powr├│ci┼éa do swej rodzinnej Milkowszczyzny ko┼éo Grodna, a, po sprzeda┼╝y tego maj─ůtku, w 1869 roku zamieszka┼éa w Grodnie. W napisanych wiele lat p├│┼║niej nowelach, takich jak „Gloria victis” (┼éac. „chwa┼éa zwyci─Ö┼╝onym”; wyd. 1910) w formie zbeletryzowanej opisa┼éa Powstanie Styczniowe – jego apoteoz─Ö i sw├│j w nim udzia┼é na Polesiu.

Pierwsza od 1864 roku szkoła polska w Grodnie

W ramach represji po Powstaniu Listopadowym 1830-31 w┼éadze carskie pozamyka┼éy wszystkie szko┼éy polskie na Kresach, a po Powstaniu Styczniowym 1863-64 zabroni┼éy nawet rozmawia─ç po polsku (wsz─Ödzie by┼éy wywieszki: „Goworit po polski wospreszczajetsia”) w miejscach publicznych – urz─Ödach i szko┼éach. Zakaz ten obowi─ůzywa┼é na Kresach do 1905 roku. W wyniku rewolucji 1905 roku, kt├│ra sw─ů pot─Ö┼╝n─ů si┼é─ů wstrz─ůsn─Ö┼éa Rosj─ů carsk─ů, rz─ůd musia┼é p├│j┼Ť─ç na pewne ust─Öpstwa wobec mieszka┼äc├│w Rosji, w tym tak┼╝e Polak├│w. Od tego roku mo┼╝na by┼éo na og├│┼é na Kresach rozmawia─ç po polsku w miejscach publicznych i zak┼éada─ç prywatne polskie szko┼éy. Jednak nas┼éani wcze┼Ťniej do Grodna zajadli rusyfikatorzy, kt├│rzy za sw├│j i wobec Rosji obowi─ůzek i honor uwa┼╝ali bezwzgl─Ödn─ů walk─Ö z polsko┼Ťci na Kresach, ani my┼Ťleli o wyra┼╝eniu zgody na za┼éo┼╝enie polskiej szko┼éy w tym mie┼Ťcie, w kt├│rym mieszka┼éo w├│wczas ok. 10 tysi─Öcy Polak├│w. Tote┼╝ w marcu 1905 roku w mieszkaniu w Grodnie znanej w ca┼éej Polsce powie┼Ťciopisarki polskiej Elizy Orzeszkowej odby┼é si─Ö wiec inteligencji polskiej, na kt├│rym u┼éo┼╝ono projekt petycji upominaj─ůcej si─Ö o szko┼é─Ö polsk─ů, na za┼éo┼╝enie kt├│rej pozwala┼éo nowe prawo rosyjskie. Ostra walka z rosyjskimi w┼éadzami Grodna o respektowanie przez nich dekret├│w carskich trwa┼éa ca┼éy rok. Dopiero w 1906 roku otwarta zosta┼éa pierwsza szko┼éa polska w Grodnie. – W 1935 roku w Grodnie, kt├│re mia┼éo w├│wczas 49 818 mieszka┼äc├│w, by┼éo 6 przedszkoli, 17 szk├│┼é podstawowych, 5 gimnazj├│w (w tym 2 pa┼ästwowe), 4 pa┼ästwowe seminaria nauczycielskie i 8 szk├│┼é zawodowych; j─Özykiem wyk┼éadowym prawie we wszystkich tych szko┼éach by┼é j─Özyk polski.

Film Andrzeja Wajdy o przedwojennej Wileńszczyźnie

W 1986 roku znany re┼╝yser polski Andrzej Wajda zrealizowa┼é film „Kronika wypadk├│w mi┼éosnych”, oparty na podstawie powie┼Ťci pochodz─ůcego z Nowej Wilejki k. Wilna prozaika polskiego Tadeusza Konwickiego (ur. 1926). Akcja filmu rozgrywa si─Ö w Wilnie (Przemy┼Ťl imitowa┼é to miasto) i na Wile┼äszczy┼║nie (imitowa┼éo j─ů pobliskie Podlasie) od wiosny do wybuchu II wojny ┼Ťwiatowej we wrze┼Ťniu 1939 roku (wycie syren alarmowych zwiastuj─ůcych wybuch wojny ko┼äczy film), tworzy z niego stylowy film klimatu, zatrzymuj─ůcy wizerunek czasu minionego, wizerunek tak polskiego w├│wczas Wilna i polskiej Wile┼äszczyzny, szczeg├│lnie tej w pobli┼╝u Wilna i w tle przedwojennych polskich tang: „To ostatnia niedziela” i „Jesienne r├│┼╝e”. W filmie tym Wajda po raz kolejny pokaza┼é swoj─ů wielk─ů klas─Ö. Niezwykle udany jest r├│wnie┼╝ debiut m┼éodziutkich wykonawc├│w – Pauliny M┼éynarskiej i Piotra Wawrzy┼äczaka.

Wileńskie lata Stanisława Moniuszki

Stanis┼éaw Moniuszko (1819 – 1872), kompozytor i ojciec polskiej opery narodowej urodzi┼é si─Ö w Ubielu na Mi┼äszczy┼║nie (Bia┼éoru┼Ť), a zmar┼é w Warszawie, gdzie mieszka┼é od 1858 roku. Zanim zamieszka┼é w stolicy Polski, w latach 1840-58 mieszka┼é w Wilnie, w kamienicy pod numerem 26 przy ulicy Niemieckiej (dzi┼Ť Vokie─Źiu). Jednak miasto odwiedza┼é wcze┼Ťniej. Podczas pobytu tu w 1836 roku pozna┼é swoj─ů przysz┼é─ů ┼╝on─Ö - Aleksandr─Ö M├╝ller├│wn─Ö. Po osiedleniu si─Ö w Wilnie by┼é g┼é├│wn─ů postaci─ů wile┼äskiego ┼╝ycia muzycznego. By┼é organist─ů w ko┼Ťciele ┼Ťw. Jana, p├│┼║niej tak┼╝e dyrygentem w polskim teatrze. W Wilnie komponowa┼é i wystawia┼é swoje kompozycje, m.in. w├│wczas tylko 2-aktow─ů oper─Ö Halka (libretto warszawiaka W┼éodzimierza Wolskiego) – po raz pierwszy 1 stycznia 1848 roku w wersji estradowej, a 28 lutego 1854 roku w wersji scenicznej w teatrze polskim. Jeszcze w Wilnie dopisa┼é fragmenty tej opery, kt├│re najbardziej podbi┼éy serca publiczno┼Ťci warszawskiej 1 stycznia 1858 roku – wspania┼éy mazur, ari─Ö Halki „Gdyby rannym s┼éonkiem” i Jontka „Szumi─ů jod┼éy”. W czasie pobytu w Wilnie Moniuszko skomponowa┼é opr├│cz naszej narodowej opery Halka, m.in. operetki: Nocleg w Apeninach (1839), Nowy Don Kiszot (1840), Loteria (1842), Karmaniol (1842), Jawnuta (1850) i Bettly (1852) oraz kantaty: Milda (tekst - fragm. "Witoloraudy" J├│zefa Ignacego Kraszewskiego, 1848), Nijo┼éa (tekst jw., po 1848), Widma (tekst - "Dziad├│w cz─Ö┼Ť─ç II" Adama Mickiewicza, ok. 1852), Madonna (1855) i cztery Litanie Ostrobramskie na ch├│r z orkiestr─ů (1843-1855), uwertur─Ö fantastyczn─ů Bajka (1848). Stworzy┼é ponadto w Wilnie polsk─ů liryk─Ö pie┼Ťniow─ů, ponad 300 pie┼Ťni znanych i wykonywanych po dzi┼Ť dzie┼ä, wydaj─ůc w Wilnie w latach 1844-59 – 6 zeszyt├│w ┼Üpiewnik├│w domowych (kolejnych 6 wydano w Warszawie). Na 300-lecie ko┼Ťcio┼éa lutera┼äskiego w Wilnie skomponowa┼é hymn „Chwa┼éa Bogu”. Moniuszko wyje┼╝d┼╝aj─ůc do Warszawy powiedzia┼é: „┼╗al mnie Wilna”. W Wilnie jest wiele miejsc zwi─ůzanych z Moniuszk─ů. Wiadomo, ┼╝e cz─Östo koncertowa┼é w domu Romer├│w na Bakszcie (Bok┼íto) 10, nale┼╝─ůcym do tej patriotycznej rodziny od XVIII stulecia. Odgrywa┼éa ona przez kilka pokole┼ä du┼╝─ů rol─Ö w ┼╝yciu artystycznym Wilna. W 1922 roku wilnianie wznie┼Ťli wielkiemu Polakowi i kompozytorowi przy ko┼Ťciele ┼Ťw. Katarzyny pomnik, wykonany przez polskiego rze┼║biarza, profesora Uniwersytet Stefana batorego w Wilnie B. Ba┼ézukiewicza, na kt├│rym widnieje napis: Stanis┼éawowi Moniuszce - Wilno.

Polacy na Uniwersytecie Wileńskim 1944-45

W latach 1919-39 w Wilnie dzia┼éa┼é uniwersytet polski – Uniwersytet Stefana Batorego. We wrze┼Ťniu 1939 roku Niemcy i Zwi─ůzek Sowiecki napad┼éy zbrojnie na Polsk─Ö i Hitler do sp├│┼éki ze Stalinem dokonali nowego rozbioru Polski. Stalin za bazy wojskowe na Litwie (kt├│r─ů w czerwcu 1940 r. z pomoc─ů g┼éupich polityk├│w litewskich w┼é─ůczy┼é do Zwi─ůzku Sowieckiego) zgodzi┼é si─Ö przekaza─ç temu pa┼ästwu polskie Wilno wraz z r├│wnie polskim kawa┼ékiem Wile┼äszczyzny. Wojska litewskie wkroczy┼éy do Wilna 28 pa┼║dziernika 1939 roku i od razu przyst─ůpi┼éy do brutalnej litwinizacji tego w├│wczas na wskro┼Ť polskiego miasta. 15 grudnia 1939 roku zamkn─Öli Uniwersytet Stefana Batorego. Jego wyk┼éadowcy podczas niemieckiej okupacji Wilna prowadzili tajne wyk┼éady w latach 1942-44. 13 lipca 1944 roku Wilno ponownie zaj─Ö┼éa Armia Czerwona. W nie zniszczonych budynkach uniwersyteckich otwarto uniwersytet litewski, kt├│rego rektorem zosta┼é Kazimieras Bieliukas. Do pracy zg┼éosi┼éo si─Ö ok. 200 wyk┼éadowc├│w Polak├│w, a na studia zapisa┼éo si─Ö 996 Polak├│w. W┼éadc─ů sowieckiej Litwy zosta┼é Antanas Sieckus – r├│wnie wielki polako┼╝erca jak przedwojenni nacjonali┼Ťci litewscy. Zarz─ůdzi┼é, ┼╝e wyk┼éady mia┼éy by─ç prowadzone jedynie w j─Özykach litewskim i rosyjskim. W1945 roku polskim profesorom i studentom dawnego Uniwersytetu Stefana Batorego nie pozwolono naucza─ç i uczy─ç si─Ö w swojej macierzystej wile┼äskiej uczelni, a w lipcu tego roku wyk┼éadowc├│w polskich za┼éadowano do wygon├│w i wywieziono do ja┼éta┼äskiej Polski, gdzie stali si─Ö za┼éo┼╝ycielami Uniwersytetu Miko┼éaja Kopernika w Toruniu, kt├│ry jest kontynuacj─ů Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i piel─Öguje jego tradycje.

Niedosz┼ée uroczysto┼Ťci ┼Üwi─Öta ┼╗o┼énierza w Wilnie w 1939 roku

Pr─ůcy do wojny z Polsk─ů kanclerz Niemiec Adolf Hitler 28 kwietnia 1939 wypowiedzia┼é pakt o nieagresji zawarty z Polsk─ů w 1934 roku. Wcze┼Ťniej, bo 21 marca 1939 roku Hitler oderwa┼é od Litwy Kraj K┼éajpedzki. W tym czasie, od wiosny 1938 roku, Polska i Litwa mia┼éy nawi─ůzane stosunki dyplomatyczne. Rz─ůd Polski i dow├│dztwo Wojska Polskiego postanowi┼éy g┼é├│wne, og├│lnokrajowe uroczysto┼Ťci ┼Üwi─Öta ┼╗o┼énierza tego roku zorganizowa─ç w Wilnie. Obok marsza┼éka Polski, Edwarda Rydza ┼Ümig┼éego mia┼é wzi─ů─ç w nich udzia┼é prezydent Polski, prof. Ignacy Mo┼Ťcicki. G┼é├│wnym akcentem uroczysto┼Ťci mia┼éo by─ç wielkie widowisko odegrane przez wile┼äski Teatr „Reduta” (dyrektor Leopold Kielanowski) na G├│rze Zamkowej na tle riun Zamku Giedymina. Mia┼éo ono podkre┼Ťla─ç braterstwo broni polskie i litewskie w walce z Krzy┼╝akami i dzie┼éo Unii, ┼é─ůcz─ůcej oba narody. Wszystko by┼éo przygotowane na przys┼éowiowy „ostatni guzik” wielkim nak┼éadem pracy i koszt├│w. Niestety, na skutek stanowczego sprzeciwu rz─ůdu litewskiego, nie chc─ůcego zadra┼╝nia─ç swoich stosunk├│w z Niemcami, widowisko zosta┼éo odwo┼éane w ostatniej chwili. W pa┼║dzierniku 1939 roku Litwa razem z Niemcami, Zwi─ůzkiem Sowieckim i S┼éowacj─ů wzi─Ö┼éa udzia┼é w IV rozbiorze Polski.

Szwadron tatarski w Wojsku Polskim w okresie mi─Ödzywojennym

Tatarzy osiedlali si─Ö w Polsce od pocz. XV w. Byli lojalnymi obywatelami Rzeczypospolitej i z biegiem czasu ulegli du┼╝ej polonizacji narodowo-j─Özykowej (nie religijnej i kulturalnej). Mieszkali na Wile┼äszczy─çnie, Nowogr├│dczy┼║nie, Podlasiu (w dzisiejszej Polsce wsie Bohniki i Kruszyniany) i Suwalszczy┼║nie. W granicach przedwojennej Polski by┼éo ich ok. 6 tysi─Öcy. Za nadania ziemi zobowi─ůzani byli do s┼éu┼╝by wojskowej, g┼é├│wnie w odr─Öbnych chor─ůgwiach tatarskich. W okresie zabor├│w brali czynny udzia┼é w walce o niepodleg┼éo┼Ť─ç i powstaniach narodowych, a podczas I wojny ┼Ťwiatowej w Legionach Polskich J├│zefa Pi┼ésudskiego. Podczas wojny polsko-bolszewickiej 1919-20 istnia┼é pu┼ék jazdy tatarskiej, kt├│ry po wojnie zosta┼é rozwi─ůzany. Przyzwyczajeni przez wieki do s┼éu┼╝by wojskowej, od czasu likwidacji pu┼éku tatarskiego Tatarzy nie ust─Öpowali w swoich d─ů┼╝eniach, aby ponownie przywr├│ci─ç w┼éasn─ů jednostk─Ö wojskow─ů w Wojsku Polskim. D─ů┼╝enia te zi┼Ťci┼éy si─Ö w 1936 roku, kiedy I Szwadron 13 Pu┼éku U┼éan├│w Wile┼äskich, stacjonuj─ůcego w Nowej Wilejce ko┼éo Wilna, przemianowano na I Szwadron tatarski i wszystkich Tatar├│w, a potem i wi─Ökszo┼Ť─ç muzu┼éman├│w zacz─Öto przydziela─ç do niego. Dow├│dc─ů I Szwadronu w 1938 roku zosta┼é Tatar – rtm. Aleksander Jeljaszewicz, kt├│ry uko┼äczy┼é Centraln─ů Szko┼é─Ö Kawalerii w Grudzi─ůdzu. Szwadron tatarski otrzyma┼é bu┼äczuk, nawi─ůzuj─ůcy do wzor├│w starotatarskich. Uroczyste jego wr─Öczenie nast─ůpi┼éo w dniu ┼Ťwi─Öta pu┼ékowego – 25 VII 1937 r. – w Nowej Wilejce w obecno┼Ťci wojewody wile┼äskiego Ludwika Bocia┼äskiego, przedstawicieli Wojska Polskiego i delegacji tatarskiej. Odt─ůd bu┼äczuk na sta┼ée wyr├│┼╝nia┼é Szwadron tatarski, a nawet ca┼éy pu┼ék, spo┼Ťr├│d innych jednostek kawaleryjskich w Polsce, nadaj─ůc mu nieco orientalny charakter. W 1938 roku mianowano jedynego imama w Wojsku Polskim. Zosta┼é nim Ali Ismail Woronowicz, pochodz─ůcy z Lachowicz w Ziemi Nowogr├│dzkiej. Podlega┼é on w sprawach wojskowo-administracyjnych dow├│dztwu wojskowemu, za┼Ť w sprawach praktyk religijnych muftiemu Rzeczypospolitej. Imam by┼é prawdopodobnie ulokowany przy dow├│dztwie I Szwadronu tatarskiego 13 Pu┼éku U┼éan├│w.

Marian Kałuski

Wersja do druku

Hucuł-Galdzicki - 23.07.13 22:46
Witam
bardzo dobry artyku┼é, ale troch─Ö za du┼╝o tych dodatkowych wpis├│w o Kresowych Osobisto┼Ťciach - czy wsp├│┼éczesny Polak to przeczyta w ca┼éo┼Ťci ... w─ůtpi─Ö licz─ůc na cud. Pozdrawiam Autora

Wszystkich komentarzy: (1)   

Publikowane komentarze s─ů prywatnymi opiniami naszych Czytelnik├│w. Gazeta Internetowa KWORUM nie ponosi odpowiedzialno┼Ťci za tre┼Ť─ç opinii.

03 Lipca 1961 roku
Urodził się 30 milionowy obywatel Polski.


03 Lipca 1802 roku
Urodził się Ignacy Domeyko, polski geolog, badacz Ameryki Południowej, przyjaciel Adama Mickiewicza (zm. 1889)


Zobacz wi─Öcej