Niedziela 3 Lipca 2022r. - 184 dz. roku,  Imieniny: Anatola, Jacka, Miros┼éawy

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 22.06.13 - 11:40     Czytano: [3438]

Galicja była polska


Polacy rz─ůdzili Galicj─ů – Galicja by┼éa polskim krajem!

Ukrai┼äcy, a przede wszystkim ich przeszyta skrajnym nacjonalizmem propaganda utrzymuje, ┼╝e Galicja (1772-1918) nie stanowi┼éa cz─Ö┼Ťci Polski okupowanej przez Austri─Ö (a przecie┼╝ Zachodnia Galicja z Krakowem by┼éa etnicznie polska i przez setki lat cz─Ö┼Ťci─ů Kr├│lestwa Polskiego); dla nich Galicja by┼éa po prostu Austri─ů - krajem ca┼ékowicie austriackim, a jej wschodnia cz─Ö┼Ť─ç krajem etnicznie ukrai┼äskim, kt├│ry nigdy nie by┼é cz─Ö┼Ťci─ů Kr├│lestwa Polskiego, a tylko ziemi─ů ukrai┼äsk─ů podbit─ů (co jest k┼éamstwem!) i okupowan─ů przez Polak├│w (co tak┼╝e jest k┼éamstwem!), w kt├│rej Polacy poza okupacyjn─ů administracj─ů i wojskiem oraz w┼éa┼Ťcicielami ziemskimi nie byli obecni i nic nie znaczyli w jej historii; tak┼╝e w historii Lwowa, kt├│ry by┼é zawsze UKRAI┼âSKIM (!) miastem. Robi si─Ö wi─Öc wszystko, aby histori─Ö austriackiej Galicji jak najbardziej zdepolonizowa─ç pod ka┼╝dym wzgl─Ödem, a szczeg├│lnie histori─Ö Wschodniej Galicji i tak bardzo polskiego Lwowa. Np. w Internecie mo┼╝na przeczyta─ç, ┼╝e o┼Ťrodek narciarski w S┼éawsku w Karpatach Wschodnich (ob. Ukraina), kt├│ry za┼éo┼╝yli polscy (!) narciarze g┼é├│wnie ze Lwowa w okresie galicyjskim, zosta┼é za┼éo┼╝ony przez narciarzy... austriackich (!!!); natomiast w ukrai┼äskiej Wikipedii w artykule o Uniwersytecie Lwowskim nic nie ma o tym, ┼╝e uniwersytet ten w latach 1873-1939 by┼é polskim uniwersytetem (ten okres w dziejach uniwersytetu jest zupe┼énie pomini─Öty), a w has┼éach o wielu Polakach zwi─ůzanych ze Lwowem nie ma wzmianki o ich polskim pochodzeniu – pisze si─Ö o nich np. „lwowski architekt” czy po prostu architekt czy pisarz albo uczony nie okre┼Ťlaj─ůc jego narodowo┼Ťci. W ukrai┼äskim filmie kr├│tkometra┼╝owym o pi─Öknym gmachu Opery Lwowskiej, kiedy m├│wi si─Ö o jej architekcie – Zygmuncie Gorgolewskim nic nie wspomina si─Ö o tym, ┼╝e by┼é Polakiem (i to w dodatku z Wielkopolski); prawie wszyscy Ukrai┼äcy mog─ů my┼Ťle─ç, ┼╝e by┼é Ukrai┼äcem – i o to chodzi┼éo realizatorom filmu. Dlatego warto przypomnie─ç kto rz─ůdzi┼é Galicj─ů w latach autonomii galicyjskiej 1867-1915 i czyim de facto krajem by┼éa CA┼üA ta w├│wczas prowincja austriacka.

Podczas I rozbioru Polski w 1772 roku Austria zaj─Ö┼éa ca┼é─ů po┼éudniow─ů Polsk─Ö – ze Lwowem , ale bez Krakowa, do kt├│rego rogatek si─Öga┼éa Austria; samo miasto zaj─Öli Austriacy w 1846 roku, po likwidacji Rzeczypospolitej Krakowskiej (Wolne Miasto Krak├│w). Odebrane Polsce tereny nazwano Galicj─ů i z Lwowa uczynion─ů jej stolic─ů. Galicja mia┼éa obszar 83 tys. km kw. i ponad 8 milion├│w ludno┼Ťci w 1910 roku, z minimaln─ů przewag─ů Polak├│w i ┼╗yd├│w nad Rusinami/Ukrai┼äcami. Austriacy przez prawie sto lat prowadzili polityk─Ö germanizacyjn─ů i sami sprawowali w┼éadz─Ö w Galicji. Jej zachodnia cz─Ö┼Ť─ç wraz z Krakowem by┼éa terenem etnicznie polskim, natomiast jej wschodnia cz─Ö┼Ť─ç ze Lwowem stanowi┼éa teren mieszany etnicznie rusko/ukrai┼äsko-polski (element polski przewa┼╝a┼é w miastach, ale i na wsi mieszka┼éo ponad milion Polak├│w). Polacy bez przerwy prowadzili akcj─Ö na rzecz otrzymania wi─Ökszych praw narodowych; Rusini od Wiosny Lud├│w 1848 roku wspierani przez Wiede┼ä byli wi─Öcej zainteresowani walk─ů z Polakami ni┼╝ czymkolwiek innym, a ju┼╝ najmniej niepodleg┼éo┼Ťci─ů i suwerenno┼Ťci─ů; jednym odpowiada┼éo im by─ç pod panowaniem austriackim, a drudzy d─ů┼╝yli do po┼é─ůczenia si─Ö z Rosj─ů, uwa┼╝aj─ůc si─Ö za Rosjan (moskalofile). 21 grudnia 1867 roku og┼éoszone zosta┼éy „Ustawy zasadnicze”, czyli tzw. konstytucja grudniowa w Austrii, kt├│ra przyzna┼éa Galicji autonomi─Ö w ramach monarchii austro-w─Ögierskiej, z Sejmem Krajowym we Lwowie. Rusini po stu latach panowania austriackiego i walki Wiednia z Polakami nadal byli spo┼éecze┼ästwem w ponad 90% wiejskim, a wi─Öc w zasadzie bez stanu miejskiego, bez arystokracji rodowej, bez znacz─ůcej kadry inteligencji (jeszcze w XX w. m├│wi┼éo si─Ö: Ukrainiec – ch┼éop i pop). A poza tym byli podzieleni na dwie zwalczaj─ůce si─Ö grupy: Rusin├│w-moskalofili i Ukrai┼äc├│w. St─ůd w┼éadza w Galicji przesz┼éa w r─Öce Polak├│w i by┼éa w ich r─Ökach do ko┼äca istnienia Galicji. Postanowienie cesarskie z 4 czerwca 1869 roku wprowadzi┼éo w wewn─Ötrznym urz─Ödowaniu w┼éadz administracyjnych i s─ůd├│w galicyjskich oraz w szko┼éach w miejsce j─Özyka niemieckiego j─Özyk polski; w s─ůdownictwie i cz─Ö┼Ťciowo w szkolnictwie w Galicji Wschodniej mo┼╝na by┼éo u┼╝ywa─ç j─Özyka ruskiego/ukrai┼äskiego. Obok Sejmu Krajowego we Lwowie (w kt├│rym wi─Ökszo┼Ť─ç pos┼é├│w tak┼╝e stanowili Polacy i ┼╗ydzi) Galicja uzyska┼éa dodatkowe wa┼╝ne instytucje autonomiczne: Wydzia┼é Krajowy i Rad─Ö Szkoln─ů z siedzib─ů r├│wnie┼╝ we Lwowie. W rz─ůdzie austriackim by┼éo sta┼ée stanowisko ministra dla Galicji, reprezentantem rz─ůdu austriackiego w Galicji by┼é namiestnik Galicji, a na czele 8-osobowego Wydzia┼éu Krajowego, kt├│ry by┼é organem przygotowawczym i wykonawczym wybieranym przez Sejm Krajowy na okres 6 lat (okres kadencji Sejmu Krajowego) sta┼é marsza┼éek krajowy, kt├│ry by┼é jednocze┼Ťnie marsza┼ékiem Sejmu Krajowego; wicemarsza┼ékami Wydzia┼éu Krajowego i Sejmu Krajowego byli Rusini/Ukrai┼äcy. Lw├│w uzyska┼é samorz─ůd miejski wybierany w wolnych wyborach, co odda┼éo w┼éadz─Ö w r─Öce Polak├│w, stanowi─ůcych wi─Ökszo┼Ť─ç jego mieszka┼äc├│w. Nast─ůpi┼éa pe┼éna polonizacja wszystkich wy┼╝szych uczelniach w Galicji, w tym Uniwersytetu Lwowskiego i Politechniki Lwowskiej. Do 1915 roku ministrami dla Galicji, namiestnikami Galicji, marsza┼ékami krajowymi, prezydentami Lwowa (z wolnych wybor├│w!; wiceprezydentami byli ┼╗ydzi, kt├│rych by┼éo wi─Öcej ni┼╝ Ukrai┼äc├│w) i rektorami np. Uniwersytetu Lwowskiego i Politechniki Lwowskiej byli w zasadniczo wy┼é─ůcznie Polacy. Rz─ůdy w Galicji by┼éy wi─Öc w polskich r─Ökach! Galicja, cho─ç formalnie by┼éa cz─Ö┼Ťci─ů Austrii, by┼éa de facto polskim krajem. Lw├│w, i tak zawsze polski w ca┼éych swoich dziejach od 1340 roku, w okresie autonomii stawa┼é si─Ö z ka┼╝dym rokiem jeszcze bardziej polski i to pod ka┼╝dym wzgl─Ödem. Element ukrai┼äski w dziejach miasta w tym okresie nie odgrywa┼é ┼╝adnej wa┼╝nej roli; Ukrai┼äcy przy Polakach we Lwowie byli mniej ni┼╝ Kopciuszkami! Nawet w Galicji Wschodniej (Ma┼éopolska Wschodnia) Rusini/Ukrai┼äcy ┼╝yli w cieniu Polak├│w, chocia┼╝ stanowili tam ponad po┼éow─Ö ludno┼Ťci. Np. nie mieli swojej kadry naukowc├│w wi─Öc musieli studiowa─ç na polskim Uniwersytecie Lwowskim i Politechnice Lwowskiej czy Uniwersytecie Jagiello┼äskim, katedry grekokatolickie w Stanis┼éawowie i Przemy┼Ťlu by┼éy przedtem ko┼Ťcio┼éami polskimi, kt├│re Polakom odebra┼é zaborca austriacki i sprezentowa┼é Rusinom/Ukrai┼äcom, a grekokatolicki arcybiskup Lwowa Andrzej Szeptycki (1900-44) by┼é z urodzenia Polakiem; prawie wszystkie organizacje ukrai┼äskie kopiowa┼éy organizacje polskie; prawie wszystkie linie kolejowe w Galicji Wschodniej, z kt├│rych korzystali na co dzie┼ä Rusini/Ukrai┼äcy zbudowali Polacy i trzymali je w swoich r─Ökach; Rusini/Ukrai┼äcy leczyli si─Ö u polskich czy ┼╝ydowskich lekarzy, gdy┼╝ ukrai┼äskich by┼éo bardzo ma┼éo. Itd, itd.

Ministrami dla Galicji byli: Kazimierz Grocholski 1871, Florian Ziemiałkowski 1873-88, Filip Zaleski 1888-93, Apolinary Jakub Jaworski 1893-95, Edward Rittner 1896-97, Herman Loebl 1897-98, Adam Jędrzejowicz 1898-99, Kazimierz Chłędowski 1899-1900, Leonard Piętak 1900-06, Wojciech Dzieduszycki 1906-07, Dawid Abrahamowicz 1907-09, Władysław Dulęba 1909-10, Władysław Długosz 1911-13, Zdzisław Morawski 1914-16, Michał Bobrzyński 1917-18, Julian Twardowski 1918 i Kazimierz Gałecki 1918-19 (do likwidacji Wydziału Krajowego).

Namiestnikami Galicji byli: Agenor Go┼éuchowski 1866-67 (wcze┼Ťniej 1849-59), Ludwik Posinger-Choborski p.o. 1868-71, Agenor Go┼éuchowski 1871-75, Alfred Potocki 1875-83, Filip Zaleski 1883-88, Kazimierz Badeni 1888-95, Eustachy Sanguszko 1895-98, Leon Pini┼äski 1898-1902, Andrzej Potocki 1903-08, Micha┼é Bobrzy┼äski 1908-13, Witold Korytowski 1913-15.

Marszałkami krajowymi byli: Leon Sapieha 1861-75, Włodzimierz Dzieduszycki 1876, Ludwik Wodzicki 1877-80, Mikołaj Zyblikiewicz 1881-86, Jan Tarnowski 1886-90, Eustachy Sanguszko 1890-95, Stanisław Badeni 1895-1901, Andrzej Potocki 1901-03, Stanisław Badeni 1903-12, Adam Gołuchowski 1912-14, Stanisław Niezabitowski 1914-19 (do likwidacji Wydziału Krajowego).

Prezydentami Lwowa – stolicy Galicji byli: Florian Ziemia┼ékowski 1871–73, Aleksander Jasi┼äski 1873–80, Micha┼é Gnoi┼äski 1880–83, Wac┼éaw D─ůbrowski 1883–87, Edmund Mochnacki 1887–96, Godzimir Ma┼éachowski 1896–1905, Micha┼é Michalski 1905–07, Stanis┼éaw Ciuchci┼äski 1907–11, J├│zef Neaumann 1911–14, Tadeusz Rutowski 1914–15 (to dzi─Öki tym Polakom Lw├│w sta┼é si─Ö du┼╝ym i nowoczesnym miastem!).

Pierwsze badania jaskiń Podola galicyjskiego dokonali Polacy

Dawne polskie Podole (wschodnia cz─Ö┼Ť─ç woj. tarnopolskiego, ob. Ukraina) jest zbudowane z wapieni rafowych. Na p┼éaskiej wysoczy┼║nie lessowej wst─Öpuj─ů jaskinie gipsowe, kt├│re jako pierwsi badali Polacy.

W pobli┼╝u wsi Blicze Z┼éote na terenie przedwojennego powiatu borszczowskiego (woj. tarnopolskie), na gruntach nale┼╝─ůcych do ksi─Öcia Adama Sapiehy w 1822 roku odkryto jaskini─Ö gipsow─ů nazywan─ů Werteba. P├│┼║niej odkryto w niej s┼éynne stanowisko archeologiczne. Pierwszym archeologiem, kt├│ry z polecenia Komisji Archeologicznej krakowskiej Akademii Umiej─Ötno┼Ťci przeprowadzi┼é tu badania w latach 1876-78 by┼é Adam Honory Kirkor. Jeszcze p├│┼║niej, bo w 1884 roku odkryto tu pierwsze ┼Ťlady osady znajduj─ůcej si─Ö na terenie parku dworskiego Sapieh├│w. Pierwsze badania tej osady, na pro┼Ťb─Ö ksi─Öcia Leona Sapiehy, przeprowadzi┼é w 1889 roku kustosz polskiego Muzeum im. Lubomirskich we Lwowie, Paw┼éowicz. Po nim w listopadzie 1890 roku badania archeologiczne prowadzi┼é tu Gotfryd Ossowski, kustosz Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Odkry┼é on ponad dwadzie┼Ťcia grob├│w cia┼éopalnych. Ossowski zainteresowa┼é si─Ö r├│wnie┼╝ jaskini─ů Werteba i zleci┼é wykonanie dok┼éadnego jej planu. Dalsze badania w jaskini w latach 1898, 1904 i 1907 prowadzi┼é wybitny archeolog polski pochodz─ůcy ze Z┼éoczowa (woj. tarnopolskie, ob. Ukraina) W┼éodzimierz Demetrykiewicz, ├│wcze┼Ťnie rz─ůdowy konserwator zabytk├│w Galicji, a p├│┼║niej profesor Uniwersytetu Jagiello┼äskiego. Przedmioty z Bilcza Z┼éotego stanowi─ů dzisiaj trzon kolekcji Muzeum Archeologicznego w Krakowie.

Znajduj─ůce si─Ö tak┼╝e na terenie powiatu borszczowskiego jaskinie gipsowe: Kryszta┼éowa w Ni┼╝nych Krzywczach i Jeziorna w Strza┼ékowcach maj─ů odpowiednio 19 (mo┼╝liwe ┼╝e teraz wi─Öcej) i 116 kilometr├│w korytarzy. Ich wst─Öpne partie badane by┼éy przez speleolog├│w polskich ju┼╝ na pocz─ůtku XX wieku. Spo┼Ťr├│d wielu ich badaczy wymieni─ç tu mo┼╝na K. Gutkowskiego (1908 r.), profesora Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie Leona Koz┼éowskiego (1928 r.) oraz in┼╝. W. Nechaya, kt├│ry w Jaskimi Kryszta┼éowej odkry┼é 3,5 km korytarzy i w 1933 roku opublikowa┼é jej pierwszy plan.

Obchody 250-lecia Uniwersytetu Lwowskiego

W 1911 roku Uniwersytet Lwowski obchodzi┼é uroczy┼Ťcie 250-lecie swego istnienia. By┼é to w├│wczas po Uniwersytecie Wiede┼äskim drugi co do liczby student├│w najwi─Ökszy uniwersytet w Austrii (mia┼é 5000 student├│w, podczas gdy Uniwersytet Jagiello┼äski mia┼é ich 3000; by┼éy to w├│wczas jedyne uniwersytety polskie). Z tej okazji ├│wczesny rektor lwowskiej wszechnicy, profesor teologii, ks. B┼éa┼╝ej Jaszowski odprawi┼é 20 stycznia 1911 roku w ko┼Ťciele akademickim p.w. ┼Ťw. Miko┼éaja uroczyst─ů msz─Ö ┼Ťw. z okazji wydania dyplomu erekcyjnego Uniwersytetu Lwowskiego. Dyplom ten wydany zosta┼é przez kr├│la Jana Kazimierza w Krakowie dnia 20 stycznia 1661 roku.

G┼é├│wne obchody zwi─ůzane z 250-leciem Uniwersytetu Lwowskiego odby┼éy si─Ö jednak dopiero w roku nast─Öpnym, dok┼éadnie 29 maja 1912 roku. Tego dnia odby┼éo si─Ö w katedrze katolickiej we Lwowie uroczyste nabo┼╝e┼ästwo, celebrowane przez arcybiskupa lwowskiego (dzi┼Ť ┼Ťwi─Ötego Ko┼Ťcio┼éa katolickiego) J├│zefa Bilczewskiego (kt├│ry zanim zosta┼é arcybiskupem lwowskim by┼é profesorem teologii i 1900 r. rektorem Uniwersytetu Lwowskiego), kt├│ry wyg┼éosi┼é tak┼╝e okoliczno┼Ťciowe kazanie. W katedrze zebrali si─Ö uczestnicy obchodu, rektor Ludwik Finkel i senat uczelni w towarzystwie pedel├│w z ber┼éami uniwersyteckimi oraz licznie zebrani dostojnicy ┼Ťwieccy i duchowni z ks. arcybiskupem lwowskim polskiego Ko┼Ťcio┼éa ormia┼äskiego J├│zefem Teodorowiczem i katolickim biskupem sufraganem lwowskim W┼éadys┼éawem Bandurskim na czele. Przy g┼é├│wnym o┼étarzu zaj─Öli miejsca tak┼╝e reprezentanci Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie, polskiej Politechniki Lwowskiej i polskiej Akademii Weterynaryjnej we Lwowie, jak r├│wnie┼╝ szereg pos┼é├│w do Sejmu Galicyjskiego (Krajowego) we Lwowie w polskich strojach narodowych i prezydent miasta Lwowa J├│zef Neumann. Podczas mszy ┼Ťpiewa┼é Ch├│r Akademicki, a pie┼Ťni solowe wykona┼éa wybitna ┼Ťpiewaczka operowa o ┼Ťwiatowej renomie Janina Korolewicz-Wajdowa.

Z okazji jubileuszu Uniwersytet Lwowski nada┼é doktoraty honorowe wielu wybitnym uczonym polskim i zagranicznym oraz znanym i zas┼éu┼╝onym osobisto┼Ťciom. Godno┼Ť─ç t─Ö otrzymali m.in. arcybiskupi lwowscy: J├│zef Bilczewski i J├│zef Teodorowicz oraz biskup W┼éadys┼éaw Bandurski i biskup gnie┼║nie┼äski Edward Likowski, a tak┼╝e np. wielki pianista polski Ignacy Paderewski. Odby┼éy si─Ö r├│┼╝ne inne imprezy, odczyty, wydano kilka rocznicowych publikacji, m.in. „Uniwersytet Lwowski. Wspomnienie jubileuszowe” (Lw├│w 1912) pi├│ra Franciszka Jaworskiego.

Papież Jan Paweł II i Lwów

Ojciec ┼Üwi─Öty Jan Pawe┼é II (1978-2005), uprzednio arcybiskup metropolita krakowski, kardyna┼é Karol Wojty┼éa, by┼é konsekrowany na biskupa 28 wrze┼Ťnia 1958 r. przez polskiego arcybiskupa metropolit─Ö lwowskiego Eugeniusza Baziaka.

Pastorał arcybiskupa halickiego w Krakowie

Jednym z najcenniejszych dzie┼é rzemios┼éa artystycznego z okresu romanizmu w Polsce jest pastora┼é arcybiskupa halickiego z lat 1392 - 1409, b┼éogos┼éawionego Jakuba Strepy, kt├│ry po oderwaniu Lwowa od Polski w 1945 roku znajduje si─Ö w ko┼Ťciele franciszkan├│w w Krakowie. Jest tam tak┼╝e kapa b┼éogos┼éawionego z pi─Öknymi wizerunkami ┼Ťwi─Ötych franciszka┼äskich (abp Strepa by┼é franciszkaninem i zanim zosta┼é arcybiskupem halickim by┼é gwardianem klasztoru we Lwowie i prze┼éo┼╝onym misji franciszka┼äskich na Rusi) i ornat oraz 17 oryginalnych dokument├│w wystawionych przez abpa Jakuba.

Muzem Archidiecezjalne we Lwowie, nast─Öpnie w Lubaczowie

15 czerwca 1928 roku katolicki arcybiskup lwowski Boles┼éaw Twardowski dokona┼é otwarcia we Lwowie Muzeum Archidiecezjalnego im. J├│zefa Bilczewskiego. Na zbiory muzeum skada┼éa si─Ö g┼é├│wnie sztuka sakralna polska i obca zwi─ůzana zazwyczaj z terenem archidiecezji lwowskiej. Kustoszem lwowskiego Muzeum Archidiecezjalnego by┼é w latach 1928-39 ks. dr Stanis┼éaw Szurek.

Niekt├│re eksponaty z tego muzeum, jak r├│wnie┼╝ z katedry i pa┼éacu arcybiskupiego we Lwowie zosta┼éy wobec zbli┼╝ania si─Ö Armii Czerwonej do miasta latem 1944 roku i zaraz potem i w tajemnicy przed sowiecko-ukrai┼äskimi z┼éodziejami d├│br polskiej kultury przewiezione do Zachodniej Ma┼éopolski i do Lubaczowa przez arcybiskupa Eugeniusza Baziaka. Sta┼éy si─Ö one zacz─ůtkiem powstania Muzeum Kurii Arcybiskupiej w Lubaczowie. Do cenniejszych eksponat├│w Muzeum Kurii Arcybiskupiej w Lubaczowie (oficjalna nazwa narzucona przez re┼╝ym komunistyczny) nale┼╝a┼é ca┼éy komplet szat, ornament├│w i infu┼é arcybiskup├│w lwowskich od pierwszej po┼éowy XIV w. do arcybiskupa Eugeniusza Baziaka. By┼é tu tak┼╝e cenny zbi├│r portret├│w wszystkich arcybisku├│w lwowskich, jak r├│wnie┼╝ szereg portret├│w s┼éawnych lwowian, gobelin (6 m x 5 m) z herbami dawnej Rzeczypospolitej z Or┼éem, Pogoni─ů i ┼Ťw. Micha┼éem otoczone herbami wojew├│dztw (m.in. Smole┼äska, Witebska, Be┼éza) oraz p┼éaskorze┼║ba-tryptyk przedstawiaj─ůca w ┼Ťrodku scen─Ö ┼Ťlub├│w Jana kazimierza w katedrze lwowskiej w 1656 roku, po prawej stronie kl─Öcz─ůcego J├│zefa Pi┼ésudskiego przyjmuj─ůcego sztandar z r─ůk arcybiskupa Bilczewskiego (obecnie jest on ┼Ťwi─Ötym), a z lewej fragment bitwy z bolszewikami pod Zadw├│rzem (woj. tarnopolksie, ob. Ukraina) w 1920 roku.

Pierwszy pobyt Józefa Piłsudskiego na Wołyniu

Je┼Ťli m├│wimy o powi─ůzaniach J├│zefa Pi┼ésudskiego z Wo┼éyniem, to od razu osoby nawet znaj─ůce lepiej histori─Ö Polski i Legion├│w Polskich z czasu I wojny ┼Ťwiatowej wspominaj─ů walki legionist├│w na Wo┼éyniu latem 1916 roku, szczeg├│lnie bohaterskie walki pod Kostiuchn├│wk─ů (przed wojn─ů powiat ┼éucki, ob. Ukraina) 4-6 lipca 1916 roku. Potem Pi┼ésudski by┼é na Wo┼éyniu podczas wojny polsko-bolszewickiej 1919-20 i kilka razy kiedy Wo┼éy┼ä nale┼╝a┼é do odrodzonego pa┼ästwa polskiego (1920-39). Tymczasem J├│zef Pi┼ésudski po raz pierwszy by┼é na Wo┼éyniu wiosn─ů 1901 roku: po ucieczce 14 maja tego roku z wi─Öziennego szpitala w Petersburgu, Pi┼ésudski ukrywa┼é si─Ö przez cztery tygodnie w maj─ůtku patriot├│w polskich, pa┼ästwa Lewandowskich w Czysto┼éu┼╝y ko┼éo Rokitna (pow. Sarny, woj. wo┼éy┼äskie, ob. Ukraina).

Symbol Rzeczypospolitej na Nowym Zamku w Grodnie

Nowy Zamek w Grodnie zosta┼é wzniesiony w latach 1734-51, jako rezydencja kr├│l├│w polskich i wielkich ksi─ů┼╝─ůt litewskich oraz jako miejsce sejm├│w Rzeczypospolitej. W czasach rozbior├│w, w po┼éowie XIX w. Rosjanie zamienili pa┼éac na szpital i koszary. Usun─Öli w├│wczas z frontonu budowli kartusz herbowy Rzeczypospolitej Obojga Narod├│w z czas├│w Augusta III. Kartusz ten cudownie zachowa┼é si─Ö dzi─Öki Stanis┼éawowi So┼étanowi, w kt├│rego maj─ůtku w Ma┼éej Brzostowicy by┼é przechowywany od 1858 roku. W 1923 roku za┼éo┼╝yciel Grodzie┼äskiego Muzeum Archeologiczno-Historycznego J├│zef Jodkowski przewi├│z┼é go do ponownie polskiego Grodna. Od tamtego czasu kartusz znajdowa┼é si─Ö w tym muzeum. W 1945 roku muzeum znalaz┼éo si─Ö w sowieckich ┼éapach i kartusz pow─Ödrowa┼é do k─ůta w magazynie muzeum. Odnalaz┼é ten zabytek i zarazem cenny polonik kilka lat temu w tym┼╝e magazynie wsp├│┼épracownik polskiego Ministerstwa Kultury i jednocze┼Ťnie pracownik Konsulatu Rzeczypospolitej Polskiej w Grodnie Marek Maluchnik. Rozpocz─ů┼é on starania o przywr├│cenie kartusza na fronton Nowego Zamku, co nast─ůpi┼éo w 2013 roku po uprzednim dokonaniu prac restauracyjnych przez specjalist─Ö z Polski i na koszt Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego Polski. Po stronie bia┼éoruskiej prace i p┼éyty granitowe zafundowa┼é grodzie┼äski przedsi─Öbiorca polskiego pochodzenia Feliks Gawin. – Kartusz ten b─Ödzie przypomina┼é, ┼╝e Grodno przez wieki by┼éo polskim miastem.

Grupa Literacka „Wo┼éy┼ä”

W po┼éowie lat 30. XX w., a wi─Öc w okresie mi─Ödzywojennym kiedy Wo┼éy┼ä nale┼╝a┼é do Polski (ob. Ukraina), powsta┼éa Grupa Literacka „Wo┼éy┼ä”, kt├│ra mia┼éa skupia─ç polskich literat├│w zwi─ůzanych z t─ů star─ů polsko-rusk─ů krain─ů. Na czo┼éo tej grupy wybijali si─Ö poeci m┼éodego pokolenia, jak np. Czes┼éaw Janczarski (1911 Krzemieniec -1971), Zuzanna Ginczanka (1917-1944, zanim przenios┼éa si─Ö do Warszawy mieszka┼éa w R├│wnem na Wo┼éyniu) i Wac┼éaw Iwaniuk (1912-2001), kt├│rzy na trwa┼ée przeszli do historii literatury polskiej. Grupa Literacka "Wo┼éy┼ä" wyda┼éa m.in. w 1936 roku poemat Wac┼éawa Iwaniuka Pe┼énia czerwca. Cz┼éonkowie grupy literackiej „Wo┼éy┼ä” wsp├│┼épracowali ┼Ťci┼Ťle z J├│zefem Czechowiczem z Lublina (by┼é m.in. nauczycielem w szkole polskiej we W┼éodzimierzu Wo┼éy┼äskim), popieraj─ůc jego pr├│by zorganizowania ┼Ťrodowisk m┼éodego pokolenia poet├│w w jednolity ruch. Ginczanka nale┼╝a┼éa tak┼╝e do najm┼éodszych wsp├│┼épracownik├│w warszawskiego „Skamandra”.

Polskie szkolnictwo rolnicze na przedwojennej Wileńszczyźnie

Od wiek├│w wi─Ökszo┼Ť─ç ludno┼Ťci Wile┼äszczyzny (Polacy stanowili tu ponad 50% og├│┼éu ludno┼Ťci) utrzymywa┼éa si─Ö z rolnictwa, kt├│re w okresie zaboru rosyjskiego (1793-1915) by┼éo celowo zaniedbywane przez w┼éadze rosyjskie. Tote┼╝ zaraz po odrodzeniu si─Ö pa┼ästwa polskiego w listopadzie 1918 roku, w sk┼éad kt├│rego wesz┼éa tak┼╝e Wile┼äszczyzna na wiosn─Ö 1919 roku, Ministerstwo O┼Ťwiaty we wsp├│┼épracy z Ministerstwem Rolnictwa i Reform Rolnych przyst─ůpi┼éo do zak┼éadania naukowych plac├│wek i szk├│┼é rolniczych. Opr├│cz Wydzia┼éu Rolniczego wraz z jego stacjami badawczymi na odrodzonym Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie (m.in. fundacja ┼╗em┼éos┼éaw k. Lidy o powierzchni 2200 ha), za┼éo┼╝ono m.in. Rolnicz─ů Stacj─Ö Do┼Ťwiadczaln─ů w Bieniakoniach pod Wilnem, Rolnicz─ů Stacj─Ö badawcz─ů w Hanusowszczy┼║nie k. Nie┼Ťwie┼╝a, Zootechnicz─ů Stacj─Ö Do┼Ťwiadczaln─ů w Swis┼éoczy i du┼╝─ů i na wysokim poziomie szko┼é─Ö rolnicz─ů w ┼╗yrowicach k. S┼éonimia (wszystkie te miejscowo┼Ťci s─ů dzisiaj na Bia┼éorusi).

Litwini ukradli skarby katedry sejneńskiej

Podczas wojny polsko-bolszewickiej, 19 lipca 1920 roku wojska litewskie zaj─Ö┼éy Sejny przy wsp├│┼édzia┼éaniu z bolszewikami, a wi─Öc miasto i zamieszkan─ů przez Polak├│w po┼éudniow─ů Suwalszczyzn─Ö, kt├│ra zosta┼éa przyznana Polsce po I wojnie ┼Ťwiatowej przez zwyci─Öskie mocarstwa 26 lipca 1919 roku (tzw. linia Focha). W miasteczku od 1818 roku by┼éa katedra diecezji sejne┼äskiej (zlikwidowana w 1925 r.). Wojska polskie odebra┼éy Litwinom Sejny 9 wrze┼Ťnia 1920 roku wraz z ca┼é─ů po┼éudniow─ů Suwalszczyzn─ů do linii Focha. Litwini podczas okupacji Sejn zd─ů┼╝yli wywie┼║─ç na Litw─Ö cenne przedmioty liturgiczne ze skarbca katedry sejne┼äskiej i pomimo p├│┼║niejszych stara┼ä przedstawicieli przedwojennego Ko┼Ťcio┼éa polskiego i pa┼ästwa polskiego przedmiot├│w tych nie odzyskano („Nowe ┼╗ycie” Maj 2001). A przecie┼╝ o zwrot tych skarb├│w mo┼╝na domaga─ç si─Ö tak┼╝e i dzisiaj. Jednak w III RP nikogo to nie interesuje.

Ziemie wojew├│dztwa poleskiego w dzisiejszej Polsce

W wyniku zagarni─Öcia przez Zwi─ůzek Sowiecki w 1945 roku prawie po┼éowy przedwojennego terytorium pa┼ästwa polskiego, odpad┼éo od Polski m.in. wojew├│dztwo poleskie ze stolic─ů w Brze┼Ťciu nad Bugiem, kt├│re obejmowa┼éo obszar 36 668 km kw. Tak wygl─ůda na pierwszy rzut oka z mapy. Jednak jak si─Ö dobrze przyjrze─ç zachodniej granicy przedwojennego wojew├│dztwa poleskiego (odcinek zachodniej granicy powiatu Brze┼Ť─ç nad Bugiem) i obecnej granicy polsko-bia┼éoruskiej, to okazuje si─Ö, ┼╝e trzy skrawki wojew├│dztwa poleskiego o obszarze ok. 150 km kw. pozosta┼éy przy Polsce. Dwa skrawki przedwojennego wojew├│dztwa poleskiego to ziemie le┼╝─ůce nad polskim odcinkiem rzeczki Pulwy z wsi─ů Klukowicze oraz tereny na wsch├│d od wioski Czeremcha i na po┼éudnie od wsi Orzeszkowo. Najwi─Ökszy obszarowo teren wok├│┼é Klukowicz (wsie Tokary, Wilanowo, Sto┼ébce, Litwinowicze, Wycz├│┼éki, Tymianka, W├│lka Nurzecka, Zubacze i Bobr├│wka) nale┼╝a┼é przed wojn─ů do gminy Wysokie Litewskie, a male┼äki obszar terenu na p├│┼énoc od wsi Po┼éowce do gminy Wierzchowice, kt├│ra by┼éa najdalej na p├│┼énoc wysuni─Öt─ů gmin─ů powiatu brzeskiego; z kolei wie┼Ť Koterka, le┼╝─ůca na po┼éudnie od ziem wok├│┼é Klukowicz, nale┼╝a┼éa do gminy Wo┼éczyn (w tej miejscowo┼Ťci przygranicznej, nale┼╝─ůcej dzi┼Ť do Bia┼éorusi, urodzi┼é si─Ö ostatni kr├│l polski Stanis┼éaw August Poniatowski). Tereny wok├│┼é Klukowicz wchodz─ů obecnie w sk┼éad gminy Klukowicze w powiecie siemiatyckim, a wsie Po┼éowce, Zubacze i Bobr├│wka do gminy Czeremcha w powiecie Hajn├│wka, w wojew├│dztwie podlaskim; natomiast ma┼éa eksklawa po lewej stronie Bugu przedwojennej gminy Miedna, kt├│ra w ca┼éo┼Ťci le┼╝a┼éa po drugiej stronie rzeki, znajduje si─Ö obecnie na terenie gminy Kode┼ä w powiecie Bia┼éa Podlaska w wojew├│dztwie lubelskim.

Warto tu doda─ç, ┼╝e przeprowadzone na pocz─ůtku XXI w. badania archeologiczne na terenie grodzisk w Klukowiczach, Zbuczu i Zaj─ůczkach wykaza┼éy, ┼╝e mo┼╝na je wi─ůza─ç z "mazowieck─ů" fal─ů zasiedlenia tych teren├│w w ┼Ťredniowieczu. Grodziska te zosta┼éy zniszczone przed 1041 rokiem przez ekspansj─Ö terytorialn─ů ksi─ů┼╝─ůt kijowskich na polskie ziemie etniczne. Tak wi─Öc top jeszcze jeden dow├│d wi─Öcej na to, ┼╝e Ru┼Ť Kijowska par┼éa na ziemie polskie, ┼╝e ona by┼éa agresorem i zaborc─ů w pierwszym okresie stusunk├│w polsko-ruskich.

Dzienniki polskie wydawane na Ziemiach Wschodnich w latach 1918-1939

Dziennik to og├│lnoinformacyjna gazeta codzienna ukazuj─ůca si─Ö cz─Ö┼Ťciej ni┼╝ raz w tygodniu. W okresie mi─Ödzywojennym dzienniki wydawane by┼éy, szczeg├│lnie na Ziemiach Wschodnich, czyli ziemiach polskich, kt├│re zosta┼éy oderwane od Polski w 1945 roku i w┼é─ůczone do Zwi─ůzku Sowieckiego, zazwyczaj 6 dni w tygodniu – od poniedzia┼éku do soboty. Spo┼Ťr├│d 164 dziennik├│w wydawanych na Ziemiach Wschodnich w latach 1918-39, 157 dziennik├│w ukazywa┼éo si─Ö 6 dni w tygodniu, a tylko 8 dziennik├│w ukazywa┼éo si─Ö 2-4 razy w tygodniu (by┼éy to: „Gazeta Niedzielna i Poniedzia┼ékowa” Lw├│w, „Goniec Wo┼éy┼äski” ┼üuck, „Gromadzki G┼éos” Wilno, „Hallo! Hallo! Film-Teatr-Sport-Radio” Lw├│w, „Kolce” Wilno, „Kurier Stanis┼éawowski” Stanis┼éaw├│w, „Nowe ┼╗ycie” Grodno, „┼╗ycie Wo┼éynia” ┼üuck).

Na Ziemiach Wschodnich mieszka┼éo w 1939 roku ok. 5 milion├│w Polak├│w, poza tym kilka milion├│w innych os├│b dobrze w┼éada┼éo j─Özykiem polskim i wielu z nich czyta┼éo dzienniki polskie, szczeg├│lnie ┼╗ydzi, kr├│rzy we Lwowie wydawali nawet sw├│j w┼éasny dziennik w j─Özyku polskim – „Chwila”.

Zapotrzebowanie na dzienniki polskie wi─Öc by┼éo. Og├│┼éem od chwili odrodzenia si─Ö Pa┼ästwa Polskiego 11 listopada 1918 roku do upadku wrze┼Ťnia 1939 roku na Ziemiach Wschodnich ukazywa┼éy si─Ö ┼é─ůcznie 164 dzienniki polskie w 14 miejscowo┼Ťciach: Baranowicze (woj. nowogr├│dzkie), Brze┼Ť─ç nad Bugiem (woj. poleskie), G┼é─Öbokie (woj. wile┼äskie), Grodno (woj. bia┼éostockie), Lida (woj. nowogr├│dzkie), Lw├│w (woj. lwowskie), ┼üuck (woj. wo┼éy┼äskie), Nowogr├│dek (woj. nowogr├│dzkie), Pi┼äsk (woj. poleskie), R├│wne (woj. wo┼éy┼äskie), S┼éonim (woj. nowogr├│dzkie), Stanis┼éaw├│w (woj. stanis┼éawowskie), Tarnopol (woj. tarnopolskie) i Wilno (woj. wile┼äskie). Najwi─Öcej dziennik├│w ukazywa┼éo si─Ö w dw├│ch najwi─Ökszych miastach Ziem Wschodnich: we Lwowie 44 dzienniki (spo┼Ťr├│d tych dziennik├│w 7 ukazywa┼éo si─Ö ju┼╝ przed 1918 rokiem) i Wilnie 57 dziennik├│w, kt├│re by┼éy wielkimi o┼Ťrodkami kultury i nauki polskiej, oraz – co jest naprawd─Ö zaskakuj─ůce – w Grodnie 29 dziennik├│w; we wszystkich pozosta┼éych 11 miastach ukazywa┼éo si─Ö od 1 do 6 (Brze┼Ť─ç nad Bugiem) dziennik├│w polskich – ┼é─ůcznie 34 dzienniki. Dzienniki wydawane w mniejszych miastach Ziem Wschodnich by┼éy cz─Östo mutacjami dziennik├│w lwowskich lub wile┼äskich albo innych du┼╝ych miast polskich: Warszawa, ┼ü├│d┼║, Krak├│w, Niepokalan├│w; najwi─Öcej mutacji dziennik├│w warszawskich mia┼éo Grodno. Poza tym jeden dziennik dla Wo┼éynia – „Kurier Poranny Lubelsko-Wo┼éy┼äski” by┼é wydawany w Lublinie w 1928 roku. W 1920 roku ukazywa┼éy si─Ö edycje dla Lwowa i Wilna warszawskiej „Rzeczpospolitej”. Przed samym wybuchem wojny we wrze┼Ťniu 1939 roku na Ziemiach Wschodnich wydawanych by┼é ┼é─ůcznie 35 dziennik├│w polskich w 10 miastach: 11 w Wilnie, 9 we Lwowie, 8 w Grodnie i po jednym w: Baranowiczach, Brze┼Ťciu nad Bugiem, G┼é─Öbokiem, Nowogr├│dku, Pi┼äsku, S┼éonimie i Tarnopolu.
Dzienniki wydawane na Ziemiach Wschodnich mia┼éy zazwyczaj od kilku (np. lwowskie dzienniki: „Dziennik Ludowy”, „Gazeta Lwowska”, „Kurier Lwowski”, „S┼éowo Polskie” do 5000 egzemplarzy nak┼éadu, „S┼éowo Narodowe” do 10 tys. egz. nak┼éadu, a „Dziennik Wile┼äski” 5-7 tys. egz. nak┼éadu) do kilkunastu tysi─Öcy egzemplarzy nak┼éadu (np. lwowska „Gazeta Poranna” ok. 15 tys., „Kurier Wile┼äski” 15-20 tys. egzemplarzy nak┼éadu). Najwi─Ökszy nak┼éad mia┼é wydawany we Lwowie „Nowy Wiek” – 50 000 egzemplarzy, troch─Ö mniejszy tak┼╝e lwowski „Ilustrowany Goniec Poranny” wraz z popo┼éudni├│wk─ů „Ilustrowany Goniec Wieczorny”, a ┼é─ůczny nak┼éad lwowskich dziennik├│w wydawanych przez Sp├│┼ék─Ö Akcyjn─ů „Prasa Nowa”: „Lwowski Ilustrowany Express Poranny”, „Lwowski Ilustrowany Express Wieczorny” i „Niedziela Rano” wynosi┼é 120 tys. egzemplarzy. Natomiast wydawane w Wilnie „S┼éowo” mia┼éo nak┼éad 25 000 egzemplarzy, jednak nale┼╝a┼éo do czo┼é├│wki polskich dziennik├│w opiniotw├│rczych.
Oto alfabetyczne zestawienie miast na Ziemiach Wschodnich, w kt├│rych w latach 1918-39 wydawane by┼éy dzienniki polskie, ich tytu┼éy i rok lub lata wydawania, opracowane na podstawie informacji, kt├│re uzyska┼éem z Biblioteki Narodowej w Warszawie, „Prasy polskiej 1661-1945” (4 t. 1976-80) i „Rocznika Historii Czasopi┼Ťmiennictwa Polskiego” XIV 4):
Baranowicze: „Goniec Baranowicki” 1932, „Kurier Baranowicki” 1932-35, „Kurier Nowogrodzki” 1931-39;
Brze┼Ť─ç nad Bugiem: „ABC dla Polesia” 1926-28, „Dziennik Brzeski” 1938-39, „Dziennik Poleski” 1936, „Express Poleski” 1931-36, „Echo Poleskie” 1925, „Kurier Poleski” 1925;
G┼é─Öbokie: „Echo G┼é─Öbockie” 1936-39;
Grodno: „Codzienny Kurier Grodzie┼äski 5 groszy” 1934-35, „Dziennik Grodzie┼äski” 1922, „Dziennik Kresowy” 1923-27, „Dziennik Popularny” 1939, „Dziennik Kresowy” 1932-39, „Echo” 1918-20, „Echo Grodzie┼äskie” 1920-24, „Grodzie┼äski Express Poranny” 1934-36, „Gazeta Grodzie┼äska” 1931-32, „Gazeta Polska Ziemi Grodzie┼äskiej” 1929-31, „G┼éos Druskiennik” 1938-39, „G┼éos Grodzie┼äski” 1938-39, „G┼éos Nadnieme┼äski” 1938-39, „G┼éos Prawdy Ziemi Grodzie┼äskiej” 1926-29, „Grodzie┼äski Kurier Codzienny” 1935, „Kurier Grodzie┼äski” 1922, „Kurier Grodzie┼äski” 1926, „Kurier Grodzie┼äski” 1935-39, „Kurier Nadnieme┼äski” 1934-36, „Ma┼éy Dziennik Grodzie┼äski” 1935-36, „Nadnieme┼äski Kurier Ilustrowany” 1924-26, „Nadnieme┼äski Kurier Polski” 1924, „Nowe ┼╗ycie” 1924-35, „Nowy Dziennik Kresowy” 1923-32, „Nowy Grodzie┼äski Kurier Codzienny 5 groszy” 1935-39, „Ostatnie Wiadomo┼Ťci Grodzie┼äskie” 1931-39, „Przegl─ůd Kresowy” 1930, „Trybuna” 1926, „Wieczorny Kurier Grodzie┼äski” 1932-35, „Ziemia Grodzie┼äska” 1927-28;
Lida: „Dziennik Lidzki” 1936, „Echo Lidzkie” 1934-35, „Goniec Lidzki” 1934-35, „Kurier Lidzki” 1928-34;
Lw├│w: „Chwila” 1919-39, „Chwila Po┼éudniowa” 1922, „Depesza Polska” 1919, „Dobry Wiecz├│r” 1930, „Dziennik Ludowy” 1918-39, „Dziennik Lwowski” 1926-30, „Dziennik Nowy” 1934, „Dziennik Polski” 1935-39, „Dziennik Poranny” 1934-35, „Dzie┼ä” 1919-21, „Express Poranny” 1932-34, „Express Sportowy” 1936, „Gazeta Codzienna” 1918-30, „Gazeta Lwowska” 1918-39, „Gazeta Niedzielna i Poniedzia┼ékowa” 1923-30, „Gazeta Poranna” 1918-35, „Gazeta Wieczorna” 1918-22 i 1931-32, „Gazeta ┼╗o┼énierska” 1920, „G┼éos Pracy” 1927, „Hallo! Hallo! Film-Teatr-Sport-Radio” 1930-31, „Ilustrowany Express Poranny” 1930-39, „Ilustrowany Express Wieczorny” 1930-36, „Ilustrowany Goniec Poranny” 1934-39, „Ilustrowany Goniec Wieczorny” 1934-39, „Kurier Ludowy” 1922, „Kurier Lwowski” 1918-25, „Kurier Lwowski” 1931-35, „Kurier Powszechny” 1921-22, „Lwowski Ilustrowany Express Wieczorny-Poranny” 1930-39, „Lwowski Kurier Poranny” 1928-31, „Nowiny Poranne” 1932, „Nowiny Wieczorne 5 groszy” 1930, „Ostatnie Wiadomo┼Ťci Lwowskie” 1933-34, „S┼éowo Narodowe” 1937-39, „S┼éowo Polskie” 1918-34, „Sztandar Polski” 1928, „Trybuna” 1920, „Trybuna Polska” 1919, „Trybuna Robotnicza” 1922-24, „Wiadomo┼Ťci” 1931-32, „Wiadomo┼Ťci Gie┼édowe” 1928-34, „Wiek Nowy” 1918-39, „Wsch├│d. Prasowa Agencja Informacyjna” 1934, „Wywiad Codzienny” 1926-28;
┼üuck: „Dziennik Wo┼éy┼äski” 1920-24, „Echo Wo┼éy┼äskie” 1938, „Goniec Wo┼éy┼äski” 1919-20, „Kurier Wo┼éy┼äski” 1922, „┼╗ycie Wo┼éynia” 1924-25;
Nowogr├│dek: „Kurier Wile┼äsko-Nowogrodzki” 1932-39, „┼╗ycie Nowogr├│dzkie” 1927-31;
Pi┼äsk „Dzie┼ä Dobry Pi┼äski” 1929-32, „Kurier Polesia” 1923-30, „S┼éowo Polesia” 1934-39;
R├│wne: „Codzienny G┼éos Wo┼éynia” 1927, „Echo Kresowe” 1938, „Gazeta Kresowa” 1922-34, „Ostatnie Telegramy” 1930, „Ostatnie Wiadomo┼Ťci Wo┼éy┼äskie” 1931-32;
S┼éonim: „Kurier S┼éonimski” 1922-39;
Stanis┼éaw├│w: „G┼éos Stanis┼éawowski” 1922, „Kurier Stanis┼éawowski” 1931-34 (1886-31 i 1934-39 tygodnik), „Ostatnie Wiadomo┼Ťci Ma┼éopolski Wschodniej” 1935;
Tarnopol: „Dziennik Podolski” 1939;
Wilno: „ABC” 1926-28, „Biuletyn Codziennych Wiadomo┼Ťci” 1928-30, „Biuletyn Kowie┼äski” 1925-36, „Codzienna Gazeta Wile┼äska 5 groszy” 1924, „Dziennik Poranny” 1933, „Dziennik Wile┼äski” 1918-38, „Dzie┼ä Wilna” 1935, „Dziesi─Ö─ç Groszy” 1931, „Echo Kresowe” 1935, „Echo Litwy” 1919-20, „Echo Wile┼äskie” 1924, „Echo Wilna” 1932, „Express Wile┼äski” 1923-39, „Gazeta Krajowa” 1920-22, „Gazeta Wile┼äska” 1920-22, „Gazeta Wile┼äska” 1934-39, „Gazeta Wile┼äska 5 groszy” 1930-32, „Gazeta Wsp├│lna” 1920, „G┼éos Kresowy” 1933, „G┼éos Narodowy” 1938-39, „G┼éos Prawdy” 1922, „G┼éos Wile┼äski” 1930-36, „G┼éos Wilna” 1923, „G┼éos Wilna” 1931-32, „Goniec” 1932-35, „Goniec Poranny” 1939, „Goniec Wieczorny” 1929, „Goniec Wile┼äski” 1936, „Gromadzki G┼éos” 1924, „Ilustrowane 10 Groszy” 1931, „Kolce” 1925-26, „Kurier Codzienny 5 gr.” 1934, „Kurier Nowy” 1934, „Kurier Wieczorny” 1934, „Kurier Powszechny” 1936-39, „Kurier Wile┼äski” 1924-39, „Nar├│d” 1938-39, „Nasz Kraj” 1919-20, „Nowiny Codzienne” 1933-36, „Nowiny Wieczorne” 1924, „Nowiny Wieczorne” 1932, „Nowy Kurier 5 Groszy” 1934, „Ojczyzna” 1919, „Ostatnie Wiadomo┼Ťci” 1924, „Ostatnie Wiadomo┼Ťci” 1936, „Ostatnie Wiadomo┼Ťci Wile┼äskie” 1930-36, „Robotnik Wile┼äski” 1938-39, „S┼éowo” 1922-39, „Kurier Nowogrodzki” 1931-39, „S┼éowo Wile┼äskie” 1921-22, „Wiadomo┼Ťci Bie┼╝─ůce woj. wile┼äskiego” 1933, „Wiadomo┼Ťci Codzienne” 1936, „Wiadomo┼Ťci Wile┼äskie” 1920, „Wieczorna Gazeta Wile┼äska” 1933-39, „Wiecz├│r Wile┼äski” 1929-33, „Wiecz├│r Wilna” 1932-35, „Wile┼äska Gazeta Powszechna” 1923, „Wile┼äski Kurier Nowo┼Ťci” 1932.

Podział administracyjny Ziem Wschodnich na dzień 31.8.1939

W listopadzie 1918 roku po 123 latach niewoli odrodziło się państwo polskie.
2 sierpnia 1919 Sejm Ustawodawczy RP podzieli┼é terytorium by┼éego Kr├│lestwa Polskiego (by┼éy zab├│r rosyjski) na 5 wojew├│dztw: bia┼éostockie, kieleckie, lubelski, ┼é├│dzkie i warszawskie, a dla Warszawy przewidzia┼é odr─Öbn─ů jednostk─Ö administracyjn─ů; 12 sierpnia 1919 roku na terytorium by┼éego zaboru pruskiego/niemieckiego utworzone zosta┼éy wojew├│dztwa pozna┼äskie i pomorskie, a 15 lipca 1920 wojew├│dztwo ┼Ťl─ůskie; 23 grudnia 1920 roku na terenie by┼éej Galicji (by┼éy zab├│r austriacki) zosta┼éy utworzone wojew├│dztwa: krakowskie, lwowskie, stanis┼éawowskie i tarnopolskie; 19 lutego 1921 roku na Kresach (tak┼╝e by┼éy zab├│r rosyjski) utworzone zosta┼éy wojew├│dztwa: nowogr├│dzkie, poleskie i wo┼éy┼äskie, a jako ostatnie na tym terenie – 20 stycznia 1926 roku wojew├│dztwo wile┼äskie. Wojew├│dztwa zosta┼éy podzielone na powiaty ziemskie i powiaty grodzkie (du┼╝e miasta)
Oto podzia┼é administracyjny na wojew├│dztwa i powiaty Ziem Wschodnich na dzie┼ä 31.8.1939, a wi─Öc dotycz─ůcy jedynie obszar├│w, kt├│re zosta┼éy oderwane od Polski w 1945 roku; dane dotycz─ůce ludno┼Ťci podane s─ů wed┼éug przeprowadzonego w 1931 roku powszechnego spisu ludno┼Ťci:

WOJEW├ôDZTWO BIA┼üOSTOCKIE: Obszar 32 441 km kw., ludno┼Ť─ç 1 643 900, powiaty: Grodno/grodzie┼äski - 4459 km kw., 213 100 ludno┼Ťci; Wo┼ékowysk/wo┼ékowyski – 3938 km kw., 171 300 ludno┼Ťci.

WOJEW├ôDZTWO LWOWSKIE: Obszar 28 408 km kw., ludno┼Ť─ç 3 127 400, powiaty: B├│brka/b├│brecki – 891 km kw., 97 100 ludno┼Ťci; Dobromil/dobromilski – 994 km kw., 94 000 ludno┼Ťci (ok. 60% powiatu pozosta┼éo przy Polsce po 1945 r.); Drohobycz/drohobycki – 1499 km kw., 194 400 ludno┼Ťci; Jawor├│w/jaworowski – 977 km kw., 86 800 ludno┼Ťci (ma┼éa cz─Ö┼Ť─ç powiatu pozosta┼éa przy Polsce); Lw├│w/lwowski grodzki – 67 km kw., 312 200 ludno┼Ťci; Lw├│w/lwowski – 1276 km kw., 142 800 ludno┼Ťci; Mo┼Ťciska/mo┼Ťciski – 755 km kw., 89 500 ludno┼Ťci; Przemy┼Ťl/przemyski – 1002 km kw., 162 500 ludno┼Ťci (ok. 15% obszaru powiatu odpad┼éo od Polski); Rawa Ruska/rawski – 1401 km kw., 122 100 ludno┼Ťci (ok. 30% powiatu pozosta┼éo przy Polsce); Rudki/rudecki – 670 km kw., 79 200 ludno┼Ťci; Sambor/samborski – 1133 km kw., 133 800 ludno┼Ťci; Sokal/sokalski – 1324 km kw., 109 100 ludno┼Ťci (skrawek powiatu pozosta┼é przy Polsce); Turka/turcza┼äski – 1829 km kw., 114 400 ludno┼Ťci (ok. 200 km kw. pozosta┼éo przy Polsce); ┼╗├│┼ékiew/┼╝├│┼ékiewski – 1111 km kw., 95 500 ludno┼Ťci.

WOJEW├ôDZTWO NOWOGR├ôDZKIE: Obszar 22 966 km kw., ludno┼Ť─ç 1 057 200, powiaty: Baranowicze/baranowicki – 3298 km kw., 161 100 ludno┼Ťci; Lida/lidzki – 4258 km kw., 183 500 ludno┼Ťci; Nie┼Ťwie┼╝/nie┼Ťwieski – 1968 km kw., 114 500 ludno┼Ťci; Nowogr├│dek/nowogr├│dzki – 1930 km kw., 149 500 ludno┼Ťci; S┼éonim/s┼éonimski – 3069 km kw., 126 500 ludno┼Ťci; Sto┼épce/sto┼épecki – 2371 km kw., 99 400 ludno┼Ťci; Szczuczyn/szczuczy┼äski – 2273 km kw., 107 200 ludno┼Ťci; Wo┼éo┼╝yn/wo┼éo┼╝y┼äski – 2799 km kw., 115 500 ludno┼Ťci.

WOJEW├ôDZTWO POLESKIE: Obszar 36 668 km kw., 1 132 200 ludno┼Ťci, powiaty: Brze┼Ť─ç nad Bugiem/brzeski – 4625 km kw., 216 200 ludno┼Ťci; Drohiczyn Poleski/drohicki -2351 km kw., 97 000 ludno┼Ťci; Kobry┼ä/kobry┼äski – 3545 km kw., 114 000 ludno┼Ťci; Kos├│w/kosowski – 3562 km kw., 83 700 ludno┼Ťci; Kamie┼ä Koszyrski/koszyrski – 3243 km kw., 95 000 ludno┼Ťci; ┼üuniniec/┼éuniniecki – 5678 km kw., 108 600 ludno┼Ťci; Pi┼äsk/pi┼äski – 5631 km kw., 184 300 ludno┼Ťci; Pru┼╝ana/pru┼╝a┼äski – 2644 km kw., 108 600 ludno┼Ťci; Stolin/stoli┼äski – 5389 km kw., 124 800 ludno┼Ťci.

WOJEW├ôDZTWO STANIS┼üAWOWSKIE: 16 894 km kw., 1 480 300 ludno┼Ťci, powiaty: Dolina/doli┼äski – 2397 km kw., 118 400 ludno┼Ťci; Horodenka/horode┼äski – 849 km kw., 92 900 ludno┼Ťci; Ka┼éusz/ka┼éuski – 1137 km kw., 102 300 ludno┼Ťci; Ko┼éomyja/ko┼éomyjski -1339 km kw., 176 000 ludno┼Ťci; Kos├│w Pokucki/kosowski – 1839 km kw., 93 900 ludno┼Ťci; Nadw├│rna/nadw├│rnia┼äski – 2472 km kw., 140 700 ludno┼Ťci; Rohatyn/rohaty┼äski – 1147 km kw., 127 300 ludno┼Ťci; Stanis┼éaw├│w/stanis┼éawowski – 1249 km kw., 198 400 ludno┼Ťci; Stryj/stryjski – 2081 km kw., 152 600 ludno┼Ťci; ┼Üniatyn/┼Ťniaty┼äski – 567 km kw., 78 000 ludno┼Ťci; T┼éumacz/t┼éumacki – 934 km kw., 116 000 ludno┼Ťci; ┼╗ydacz├│w/┼╝ydaczowski – 883 km kw., 83 800 ludno┼Ťci.

WOJEW├ôDZTWO TARNOPOLSKE: Obszar 16 533 km kw., ludno┼Ť─ç 1 600 400, powiaty: Borszcz├│w/borszczowski – 1067 km kw., 103 300 ludno┼Ťci; Brody/brodzki – 1125 km kw., 91 300 ludno┼Ťci; Brze┼╝any/brze┼╝a┼äski – 1135 km kw., 103 800 ludno┼Ťci; Buczacz/buczacki – 1208 km kw., 139 100 ludno┼Ťci; Czortk├│w/czortkowski - 734 km kw., 84 000 ludno┼Ťci; Kamionka Strumi┼éowa/kamionecki - 1000 km kw., 82 100 ludno┼Ťci; Kopyczy┼äce/kopyczyniecki – 841 km kw., 88 600 ludno┼Ťci; Podhajce/podhajecki – 1018 km kw., 95 700 ludno┼Ťci; Przemy┼Ťlany/przemy┼Ťla┼äski – 927 km kw., 89 900 ludno┼Ťci; Radziech├│w/radziechowski – 1022 km kw., 69 300 ludno┼Ťci; Ska┼éat/ska┼éacki – 876 km kw., 89 200 ludno┼Ťci; Tarnopol/tarnopolski – 1231 km kw., 142 200 ludno┼Ťci; Trembowla/trembowelski – 789 km kw., 84 300 ludno┼Ťci; Zaleszczyki/zaleszczycki – 684 km kw., 72 000; Zbara┼╝/zbaraski – 740 km kw., 65 600 ludno┼Ťci; Zbor├│w/zborowski – 941 km kw., 81 400 ludno┼Ťci; Z┼éocz├│w/z┼éoczowski – 1195 km kw., 118 600 ludno┼Ťci.

WOJEW├ôDZTWO WILE┼âSKIE: Obszar 29 011 km kw., ludno┼Ť─ç 1 276 000, powiaty: Bras┼éaw/bras┼éawski – 4217 km kw., 143 100 ludno┼Ťci; Dzisna/dzi┼Ťnie┼äski – 3968 km kw., 159 900 ludno┼Ťci; Mo┼éodeczno/mo┼éodecki – 1898 km kw., 91 300 ludno┼Ťci; Oszmiana/oszmia┼äski – 2362 km kw., 104 600 ludno┼Ťci; Postawy/postawski – 3050 km kw., 99 900 ludno┼Ťci; ┼Üwi─Öciany/┼Ťwi─Öcia┼äski – 4017 km kw., 136 500 ludno┼Ťci; Wilejka/wilejski – 3427 km kw., 131 100 ludno┼Ťci; Wilno/wile┼äski grodzki – 105 km kw., 195 100 ludno┼Ťci; Wilno/wile┼äsko-trocki – 5967 km kw., 214 500 ludno┼Ťci.

WOJEW├ôDZTWO WO┼üY┼âSKIE: Dubno/dubie┼äski – 3275 km kw., 226 700 ludno┼Ťci; Horoch├│w/horochowski – 1757 km kw., 122 100 ludno┼Ťci; Kostopol/kostopolski – 3496 km kw., 159 600 ludno┼Ťci; Kowel/kowelski – 5682 km kw., 255 100 ludno┼Ťci; Krzemieniec/krzemieniecki – 2790 km kw., 243 000 ludno┼Ťci; Luboml/lubomelski – 2054 km kw., 85 500 ludno┼Ťci; ┼üuck/┼éucki – 4767 km kw., 290 800 ludno┼Ťci; R├│wno/r├│wie┼äski – 2898 km kw., 252 800 ludno┼Ťci; Sarny/sarne┼äski – 5478 km kw., 181 300 ludno┼Ťci; W┼éodzimierz Wo┼éy┼äski/w┼éodzimierski – 2208 km kw., 150 400 ludno┼Ťci; Zdo┼ébun├│w/zdo┼ébunowski – 1349 km kw., 118 300 ludno┼Ťci.

Marian Kałuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

03 Lipca 1802 roku
Urodził się Ignacy Domeyko, polski geolog, badacz Ameryki Południowej, przyjaciel Adama Mickiewicza (zm. 1889)


03 Lipca 1923 roku
Józef Piłsudski wycofał się z życia publicznego.


Zobacz wi─Öcej