Niedziela 3 Lipca 2022r. - 184 dz. roku,  Imieniny: Anatola, Jacka, Miros┼éawy

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 29.03.13 - 21:41     Czytano: [2423]

Chluba polskiej o┼Ťwiaty (1)


Liceum Krzemienieckie na Wołyniu w latach 1805 - 1832

Od 1795 roku całe Kresy, w tym również Krzemieniec, znalazły się pod zaborem rosyjskim.

Po zamordowaniu cara Paw┼éa I w 1801 roku, na tron rosyjski wst─ůpi┼é wzgl─Ödnie liberalnie nastawiony Aleksander I. Wzgl─Ödem Polak├│w zawsze prowadzi┼é dwuznaczn─ů polityk─Ö. Z jednej strony pot─Öpia┼é rozbiory Polski i d─ů┼╝y┼é do jej odbudowania, jednak z drugiej strony chcia┼é j─ů na wieki po┼é─ůczy─ç z Rosj─ů – poprzez uni─Ö personaln─ů; carowie rosyjscy mieli by─ç jednocze┼Ťnie kr├│lami polskimi. Najwa┼╝niejszym i dla narodu polskiego najkorzystniejszym owocem polityki jednania sobie Polak├│w prowadzonej przez m┼éodego cara by┼éa reforma szkolnictwa polskiego w zaborze rosyjskim. Powo┼éana w tym celu specjalna komisja utworzy┼éa 18 maja 1803 roku wile┼äski okr─Ög naukowy, do kt├│rego nale┼╝a┼éy wszystkie ziemie zaboru rosyjskiego, a wi─Öc r├│wnie┼╝ i Wo┼éy┼ä, gdzie mia┼éo powsta─ç gimnazjum gubernialne podleg┼ée polskiemu Uniwersytetowi Wile┼äskiemu.

Kuratorem okr─Ögu mianowa┼é Aleksander I Polaka, swojego ministra spraw zagranicznych i doradc─Ö, ksi─Öcia Adama Czartoryskiego (1770-1861). Ksi─ů┼╝─Ö, b─Öd─ůc szczerym patriot─ů polskim a zarazem cz┼éowiekiem o du┼╝ej kulturze osobistej, zreformowa┼é polski uniwersytet wile┼äski i przyczyni┼é si─Ö do tego, ┼╝e na ca┼éym obszarze wile┼äskiego okr─Ögu naukowego zakwit┼éo szkolnictwo polskie prowadzone w duchu Komisji Edukacji Narodowej, kt├│ra, jako pierwsze w Europie ministerstwo edukacji, dzia┼éa┼éa bardzo owocnie w przedrozbiorowej Polsce. Na wizytatora okr─Ögu szkolnego wo┼éy┼äsko-podolsko-kijowskiego (a wi─Öc dla ziem polsko-ukrai┼äskich) powo┼éa┼é ks. Czartoryski znanego dzia┼éacza gospodarczego i o┼Ťwiatowego oraz historyka i wsp├│┼éza┼éo┼╝yciela w 1800 roku Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk w Warszawie Tadeusza Czackiego (1765-1813), rodem z Porycka na Wo┼éyniu. Pierwsz─ů jego prac─ů, po otrzymaniu nominacji, by┼éo zapoznanie si─Ö ze stanem o┼Ťwiaty polskiej w tych trzech guberniach. Zbierane w├│wczas dane o stanie o┼Ťwiaty na tym terenie by┼éy wi─Öcej ni┼╝ przygn─Öbiaj─ůce. Na Wo┼éyniu jeden ucze┼ä przypada┼é na 21 szlachcic├│w, 67 mieszczan i 4817 w┼éo┼Ťcian. Jeszcze gorzej by┼éo na Podolu, gdzie 1 ucze┼ä przypada┼é na 33 szlachcic├│w, 52 mieszczan i 12 000 w┼éo┼Ťcian, a na Kijowszczy┼║nie by┼éo wr─Öcz tragicznie: 1 ucze┼ä na 100 szlachcic├│w, 115 mieszczan i 18 000 w┼éo┼Ťcian. Istniej─ůce za┼Ť szko┼éy sta┼éy na niskim poziomie naukowym nie wspominaj─ůc ju┼╝ o warunkach higienicznych. Tak wygl─ůda┼é stan o┼Ťwiaty polskiej na ziemiach ukrainnych po 10 latach okupacji rosyjskiej.

Dla Czackiego jasnym si─Ö sta┼éo, ┼╝e tylko radykalna pomoc mo┼╝e po latach ten stan naprawi─ç. Przyst─ůpi┼é wi─Öc natychmiast do pracy. Przeprowadzona przez ks. Czartoryskiego reorganizacja szkolnictwa opiera┼éa si─Ö na wzorach opracowanych przez Komisj─Ö Edukacji Narodowej. I tak uniwersytet (wile┼äski) by┼é nie tylko szko┼é─ů najwy┼╝sz─ů, ale zarazem w┼éadz─ů zwierzchni─ů nad ┼Ťrednimi i ni┼╝szymi szko┼éami. Jednak Czacki postanawia za┼éo┼╝y─ç plac├│wk─Ö uczelnian─ů, kt├│ra by przej─Ö┼éa od Uniwersytetu Wile┼äskiego w┼éadz─Ö zwierzchni─ů nad szko┼éami guberni polsko-ukrai┼äskich. Nie by┼éa to sprawa ┼éatwa. Uniwersytet Wile┼äski nie chcia┼é rezygnowa─ç ze swoich przywilej├│w i z obu rektorami, Hieronimem Strojnowskim i Janem ┼Üniadeckim, musia┼é toczy─ç Czacki nieustanne boje, zako┼äczone, na szcz─Ö┼Ťcie, polubownie w grudniu 1804 roku, chocia┼╝ problem wsp├│┼épracy mi─Ödzy Gimnazjum/Liceum a Uniwersytetem Wile┼äskim by┼é nigdy nie doko┼äczon─ů spraw─ů. Poza tym jeszcze jedna wielka gro┼║ba zawis┼éa nad organizowan─ů pryncypialn─ů uczelni─ů gubernii polsko-ukrai┼äskich - Gimnazjum Wo┼éy┼äskim.

W lipcu 1805 roku do Kijowa przyjecha┼é rosyjski minister o┼Ťwiaty, aby wybada─ç mo┼╝liwo┼Ť─ç zorganizowania uniwersytetu rosyjskiego w tym mie┼Ťcie. Powstanie takiego uniwersytetu zahamowa┼éoby rozw├│j szkolnictwa polskiego w guberniach polsko-ukrai┼äskich, tote┼╝ Czacki natychmiast uda┼é si─Ö do Kijowa gdzie przekonywa┼é ministra o „niu┼╝yteczno┼Ťci tego nowego ustanowienia” m.in. dlatego, ┼╝e za┼éo┼╝ony na terenach, na kt├│rych dominowa┼é j─Özyk polski wywo┼éa┼éby sprzeciw powszechny ze wzgl─Ödu na obcy j─Özyk wyk┼éadowy. Jednocze┼Ťnie pozyska┼é cara Aleksandra I do zatwierdzenia statutu gimnazjum krzemienieckiego (19 lipca 1805).

Obok Tadeusza Czackiego wielk─ů rol─Ö w zorganizowaniu Gimnazjum Wo┼éy┼äskiego odegra┼é ksi─ůdz Hugo Ko┼é┼é─ůtaj (1750-1812), by┼éy reformator Akademii Krakowskiej, urodzony w Dederka┼éach Wielkich w powiecie krzemienieckim. Ko┼é┼é─ůtaj by┼é g┼é├│wnym autorem koncepcji pedagogicznej i organizacyjnej Gimnazjum Wo┼éy┼äskiego, kt├│re mia┼éo ewoluowa─ç stopniowo ku wy┼╝szej uczelni i sta─ç si─Ö o┼Ťrodkiem polskiego ┼╝ycia naukowo-kulturalnego ziem polsko-ukrai┼äskich. To Ko┼é┼é─ůtaj – pod patronatem Czackiego - wybra┼é Krzemieniec na siedzib─Ö uczelni, pozyska┼é profesor├│w, uk┼éada┼é projekty nauk, dogl─ůda┼é przebudowy gmach├│w pojezuickich i pobazylia┼äskich, kt├│re zosta┼éy przeznaczone na szkolne pomieszczenia. Przebudow─ů gmach├│w kierowa┼é Jakub Kubicki, jeden z najwybitniejszych architekt├│w polskich tego okresu.

Tymczasem Czacki zaj─ů┼é si─Ö zbieraniem fundusz├│w na ten cel. Posypa┼éy si─Ö darowizny od Czartoryskich, Steckich, Sapieh├│w, Jab┼éonowskich, Chodkiewicz├│w, Sanguszk├│w i wielu, wielu innych Polak├│w z ziem polsko-ukrai┼äskich. Sam z w┼éasnych funduszy na za┼éo┼╝enie gimnazjum przekaza┼é 3000 dukat├│w. Potrzeba jednak by┼éo sum znacznie wi─Ökszych i w├│wczas Czacki wpad┼é na pomys┼é kapitalny, kt├│ry zapewni┼é Liceum sta┼éy dop┼éyw got├│wki. Mianowicie istnia┼é w owych czasach podatek pocztowy, a uzyskiwane z niego fundusze by┼éy znacznie wy┼╝sze ni┼╝ wynosi┼éy wydatki na poczt─Ö. Gdy zaproponowano zmniejszenie podatku, Czacki poda┼é wniosek przeznaczenia nadwy┼╝ki na cele szkolne. Wniosek przyj─Öto i Liceum od tej pory mia┼éo regularny i spory zastrzyk ┼Ťrodk├│w materialnych. Niemniej np. w 1816 roku a┼╝ 70% wydatk├│w Liceum pokrywa┼éa szlachta i duchowie┼ästwo wo┼éy┼äskie z dobrowolnych ofiar; doch├│d Liceum w tym┼╝e roku zamkn─ů┼é si─Ö sum─ů 245.594 z┼ép, co by┼éo wielk─ů sum─ů jak na tamte czasy.

Dlaczego Krzemieniec a nie inne miasto jak np. ┼üuck, ┼╗ytomierz, Kamieniec Podolski czy Winnica zosta┼é wybrany na siedzib─Ö Liceum? Bez w─ůtpienia za Krzemie┼äcem przemawia┼éy przede wszystkim okaza┼ée gmachy pojezuickie i pobazylia┼äskie, centralne po┼éo┼╝enie miasta w granicach guberni wo┼éy┼äskiej, du┼╝y odsetek Polak├│w mieszkaj─ůcych tutaj, ale tak┼╝e i tradycja. Krzemieniec by┼é bowiem ju┼╝ w przesz┼éo┼Ťci dwukrotnie znacznym o┼Ťrodkiem o┼Ťwiaty polskiej. W 1638 roku za┼éo┼╝ono w Krzemie┼äcu pierwsz─ů polsk─ů szko┼é─Ö i drukarni─Ö, nast─Öpnie w 1720 roku za┼éo┼╝one tu zosta┼éo kolegium jezuickie, kt├│re istnia┼éo do kasaty zakonu w 1773 roku, a nast─Öpnie zosta┼éo szko┼é─ů akademick─ů Komisji Edukacji Narodowej (do 1795 r.). Nowe Liceum nie tylko ┼╝e nawi─ůzywa┼éo do tej tradycji o┼Ťwiatowej Krzemie┼äca, ale tak┼╝e mia┼éo j─ů kontynuowa─ç i – jak historia okaza┼éa – znacznie wzbogaci─ç.

Dnia 1 pa┼║dziernika 1805 roku Gimnazjum Wo┼éy┼äskie – bo taka by┼éa oficjalna nazwa uczelni w tym czasie – otworzy┼éo swoje podwoje. By┼é to dzie┼ä bardzo uroczysty. Grzmot stu wystrza┼é├│w armatnich i bicie dzwon├│w we wszystkich ko┼Ťcio┼éach w mie┼Ťcie obwieszcza┼é rozpocz─Öcie uroczysto┼Ťci. Wzi─Öli w nich udzia┼é biskupi katoliccy i uniccy, gubernator ks. Wo┼éko┼äski, marsza┼ékowie szlachty gubernialni i powiatowi, przedstawiciel Uniwersytetu Wile┼äskieg, dr. Jan Lenart, przedstawiciel warszawskiego Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk, hr. Al. Chodkiewicz, liczni nauczyciele, opaci, pra┼éaci i duchowie┼ästwo obu obrz─ůdk├│w. Msz─Ö ┼Ťw. celebrowa┼é katolicki biskup ┼éucko-┼╝ytomierski Kacper Cieciszowski, a kazanie o potrzebie ┼é─ůczenia religii z nauk─ů wyg┼éosi┼é ks. biskup Jan Kanty Podhorode┼äski. Tadeusz Czacki wyg┼éosi┼é sw─ů s┼éynn─ů „Mow─Ö przy otwarciu Gimnazjum Wo┼éy┼äskiego1805 – O po┼╝ytkach z wychowania publicznego i domowego”, a Euzebiusz S┼éowacki, ojciec Juliusza, „O potrzebie wyk┼éadu nauk w j─Özyku narodowym”.

Has┼éem Tadeusza Czackiego by┼éo: „Niech dla nas wszystkich Krzemieniec b─Ödzie ┼Ťwi─ůtyni─ů cnoty, a przybytkiem nauk”. – I tak w┼éa┼Ťnie si─Ö sta┼éo.

Ju┼╝ w pierwszym roku Gimnazjum Wo┼éy┼äskie mia┼éo 280 uczni├│w, a w p├│┼║niejszych czasach liczba ta wzros┼éa do oko┼éo 700, co jak na temte czasy by┼éo bardzo du┼╝o. Szko┼é─Ö Czackiego zape┼éniali synowie najkulturalniejszych dom├│w polskich, kt├│re z szerokiego terenu trzech guberni polsko-ukrai┼äskich ci─ů┼╝y┼éy ku tej uczelni (J. Poniatowski).

Gimnazjum Wo┼éy┼äskie, wyros┼ée z o┼Ťwieceniowego rozumienia roli nauki jako narz─Ödzia post─Öpu spo┼éeczno-gospodarczego kraju i z do┼Ťwiadcze┼ä Komisji Edukacji Narodowej (wniesionych przez Hugo Ko┼é┼é─ůtaja), k┼éad┼éo nacisk na wychowanie moralne i obywatelskie, zgodne z rozumieniem zada┼ä patriotycznych w kr─Ögu warszawskiego Towarzystwa Przyjaci├│┼é Nauk: rozwijanie cywilizacji i kultury, zw┼éaszcza j─Özyka ojczystego, przy poniechaniu wszelkich akcji politycznych (Z. Lewin├│wna). Tw├│rcy gimnazjum do┼Ť─ç jasno zdawali sobie spraw─Ö z proces├│w zachodz─ůcych w spo┼éecze┼ästwie polskim, a tak┼╝e z sytuacji w innych krajach. Spora cz─Ö┼Ť─ç szlachty polskiej biednia┼éa, tradycyjne drogi kariery oficerskiej lub duchownej by┼éy ju┼╝ zamkni─Öte wobec braku w┼éasnej armii i coraz mniejszej liczby klasztor├│w katolickich, zamykanych przez zaborc├│w. Program szko┼éy budowano wi─Öc tak, by da─ç m┼éodym ludziom punkt wyj┼Ťcia do specjalizacji w r├│┼╝nych kierunkach (A. ┼╗ukowska-Maziarska) .

Nauka w Gimnazjum prowadzona by┼éa w j─Özyku polskim i by┼éa roz┼éo┼╝ona na cztery jednoroczne klasy i cztery dwuletnie kursy z metod─ů nauczania zbli┼╝on─ů do uniwersyteckiej i trwa┼éa w zasadzie 10 lat. Rozpoczyna┼éa si─Ö na poziomie elementarnym, a ko┼äczy┼éa na poziomie znacznie przewy┼╝szaj─ůcym poziom ├│wczesnych szk├│┼é ┼Ťrednich. Program pierwszych czterech klas obejmowa┼é nauk─Ö g┼é├│wnie j─Özyk├│w klasycznych i nowo┼╝ytnych, ze specjaln─ů trosk─ů o dobr─ů nauk─Ö j─Özyka polskiego. Pierwsze dwa lata kursu obejmowa┼éy histori─Ö, geografi─Ö, logik─Ö i matematyk─Ö. Nast─Öpny kurs dwuletni zajmowa┼é si─Ö prawem i fizyk─ů; na kursie trzecim uczono chemi─Ö, nauki przyrodnicze i literatur─Ö, kurs czwarty obejmowa┼é matematyk─Ö wy┼╝sz─ů i astronomi─Ö. Nadobowi─ůzkowymi przedmiotami by┼éy j─Özyk grecki, mechanika, budownictwo praktyczne i bibliografia.

Jak ju┼╝ wspomnia┼éem, szczeg├│lny nacisk w gimnazjum/liceum by┼é k┼éadziony na dobr─ů nauk─Ö j─Özyka polskiego i literatury polskiej. Literatur─Ö polsk─ů wyk┼éadali tu m.in.: Euzebiusz S┼éowacki, Alojzy Osi┼äski, Alojzy Feli┼äski i J├│zef Korzeniowski. Wszyscy reprezentowali kierunek klasycystyczny, kt├│ry jest widoczny r├│wnie┼╝ w pracach literackich ich uczni├│w przedstawianych na zebraniach ich stowarzysze┼ä: Towarzystwa M┼éodzian├│w Gimnazjum Wo┼éy┼äskiego (1809-14), Klubu Pi┼Ťmienniczego (1815-16) – upami─Ötnionego w poemacie heriokomicznym „Klub Pi┼Ťmienniczy” Tymona Zaborowskiego i Towarzystwa Uczni├│w Liceum Wo┼éy┼äskiego ─ćwicz─ůcych si─Ö w Porz─ůdnym Czytaniu i Pisaniu (1818-23).

Specjaln─ů opiek─ů w┼éadze Liceum otacza┼éy przysz┼éych nauczycieli, kt├│rzy mieli by─ç kadr─ů o┼Ťwiatowc├│w na ca┼éym terenie guberni polsko-ukrai┼äskich i utrzymywa─ç ┼é─ůczno┼Ť─ç z Liceum. Wybierano najlepszych uczni├│w ze szk├│┼é elementarnych i umieszczano ich w konwikcie dla kandydat├│w na nauczycieli szk├│┼é elementarnych. Przyszli szermierze o┼Ťwiaty przechodzili najpierw cztery klasy gimnazjalne, zamiast j─Özyk├│w obcych uczyli si─Ö rolnictwa, ogrodnictwa i muzyki. W nast─Öpnych czterech latach kandydaci uczyli si─Ö matematyki, chemii, mechaniki, historii, weterynarii, prawa i budownictwa praktycznego. Razem wi─Öc kandydaci na nauczycieli uczyli si─Ö na koszt uczelni osiem lat, za co mieli ods┼éu┼╝y─ç 10 lat na stanowisku nauczycielskim. Nagrod─ů za takie 10-letnie zmagania si─Ö z ciemnot─ů i zacofaniem by┼éo prawo do osobistego szlachectwa, natomiast po 20 latach uzyskiwano szlachectwo dziedziczne. Wy─çwiczone w dyscyplinie naukowej kadry nauczycieli rozpocz─Ö┼éy zbawienne dzie┼éo odbudowy porozbiorowej ruiny duchowej guberni wo┼éy┼äskiej, podolskiej i kijowskiej.

Bez przerwy starano si─Ö o podnoszenie poziomu nauczania w Liceum i o jego presti┼╝, o utrzymywanie kontaktu z ┼╝yciem naukowym i intelektualnym Zachodu, dbano o przysz┼éych profesor├│w, kt├│rych starano si─Ö kszta┼éci─ç za granic─ů a wybierano spo┼Ťr├│d w┼éasnych najzdolniejszych uczni├│w. Np. Micha┼é Wiszniowski, upatrzony na profesora logiki, kszta┼éci┼é si─Ö w Edynburgu (Szkocja), kandydat na profesora agronomii Micha┼é Fryczy┼äski sp─Ödzi┼é trzy lata w s┼éynnej szkole rolniczej pod Berlinem, a Franciszek Miechowicz, kt├│ry mia┼é wyk┼éada─ç mechanik─Ö i "architektur─Ö cywiln─ů" przez trzy lata kszta┼éci┼é si─Ö w szkole politechnicznej w Pary┼╝u.

W lipcu 1807 roku Tadeusz Czacki zak┼éada przy Gimnazjum w Krzemie┼äcu szko┼é─Ö mierniczych, a w 1811 roku zorganizowa┼é przy Gimnazjum pierwsze w Polsce szko┼éy: Szko┼é─Ö Geometr├│w Praktycznych i Szko┼é─Ö Mechanik├│w. W 1812 roku w konwiktach gimnazjum by┼éo 105 wychowank├│w. Wszystko to by┼éo osobistym dzie┼éem Czackiego. Dwa lata p├│┼║niej ju┼╝ on nie ┼╝y┼é, ale pozostawiony owoc jego ┼╝ywota by┼é doprawdy imponuj─ůcy. Opr├│cz „ma┼éego uniwersytetu” (tak nazywa┼é Hugo Ko┼é┼é─ůtaj Gimnazjum Wo┼éy┼äskie) w Krzemie┼äcu na ziemiach polsko-ukrai┼äskich dzia┼éa┼éy jeszcze nast─Öpuj─ůce polskie szko┼éy ┼Ťrednie: w ┼üucku, ┼╗ytomierzu, W┼éodzimierzu (Wo┼éy┼äskim), Lubarze, Mi─Ödzyrzeczu Koreckim, Klewaniu, Winnicy, Barze, Kamie┼äcu Podolskim, Szarogrodzie, Niemirowie, Mi─Ödzyborzu, Berszadzie, Humaniu, Berdyczowie, Machn├│wce i Kaniowie, a poza tym 232 szko┼éy ludowe (podstawowe).

Samo Gimnazjum, kt├│rego pierwszym dyrektorem by┼é do 1811 roku prof. J├│zef Czech, przedstawia┼éo si─Ö imponuj─ůco. W tym┼╝e roku w jego murach nauk─Ö pobiera┼éo ju┼╝ oko┼éo 700 uczni├│w, cia┼éo pedagogiczne liczy┼éo 30 „profesor├│w” i 10 pracownik├│w pomocniczych (w 1830 roku 40 „profesor├│w” i 14 pracownik├│w pomocniczych). Wi─Ökszo┼Ť─ç uczni├│w stanowili synowie szlachty wo┼éy┼äskiej, podolskiej i guberni kijowskiej, ale stoj─ůca na wysokim poziomie uczelnia przyci─ůga┼éa r├│wnie┼╝ m┼éodzie┼╝ z innych rejon├│w przedrozbiorowej Polski. Pewien odsetek uczni├│w stanowili dzieci polskich mieszczan i nie brak┼éo m┼éodzie┼╝y ┼╝ydowskiej i ch┼éopskiej – tak polskiej jak i ukrai┼äskiej, cho─ç tych ostatnich by┼éo jeszcze niewielu. Liceum Krzemienieckie by┼éo pierwsz─ů w Polsce szko┼é─ů, w kt├│rej wprowadzono wychowanie fizyczne do programu nauczania oraz w kt├│rej spotykamy nauczycieli tego przedmiotu oraz lekarza szkolnego. Liceum Krzemienieckie sta┼éo si─Ö bastionem nauki, my┼Ťli i kultury polskiej na ziemiach polsko-ukrai┼äskich zaboru rosyjskiego oraz by┼éo „jedn─ů z najlepszych i najbardziej nowoczesnych pod wzgl─Ödem pedagogicznym szk├│┼é ┼Ťrednich w Europie” (L. S┼éowi┼äski).

Czacki k┼éad┼é du┼╝y nacisk na dob├│r nauczycieli. Do Krzemie┼äca przyby┼éo m.in. 8 wyk┼éadowc├│w z Krakowa i 4 z Wilna; o krok od przyjazdu z Warszawy by┼é sam Samuel Bogumi┼é Linde. Wyk┼éadowcami by┼éy tak wybitne jednostki i pedagodzy jak np. znane w historii literatury polskiej postacie: Alojzy Feli┼äski (autor hymnu „Bo┼╝e co┼Ť Polsk─Ö”), Alojzy Osi┼äski (autor „S┼éownika mitologicznego” t. 1-3 1806-12, w latach 1833-39 rektor katolickiej akademii duchownej w Wilnie) i J├│zef Korzeniowski (autor ┼Ťwietnego podr─Öcznika „Kurs poezji” 1829) oraz Euzebiusz S┼éowacki (ojciec Juliusza, 1811-14 roku profesor Uniwersytetu Wile┼äskiego i 1812-14 redaktor „Kuriera Litewskiego”); wszechstronnie wielki, historyk Joachim Lelewel, p├│┼║niej, 1822-24, profesor Uniwersytetu Wile┼äskiego; prawnik Aleksander Mickiewicz (brat Adama), od 1835 profesor uniwersytetu w Kijowie i od 1839 w Charkowie; fizyk i chemik, uprzednio profesor Akademii Krakowskiej Franciszek Scheidt; matematyk J├│zef Czech; dobry hellenista Micha┼é Jurkowski, wsp├│┼éautor s┼éownika polsko-┼éaci┼äskiego 1822-25; germanista Malawski, autor dobrego podr─Öcznika do nauki j─Özyka niemieckiego; historycy Mirowski i J. Uldy┼äski, autor podr─Öcznika „Jeografia staro┼╝ytna stosowana do dzisiejszej” (1819), z kt├│rego geografia zaczyna si─Ö wyodr─Öbnia─ç w Polsce jako samodzielna nauka; post─Öpowy ekonomista Micha┼é Cho┼äski, kt├│ry przet┼éumaczy┼é i wyda┼é w Krzemie┼äcu prac─Ö L.H. Jacoba „Zasady ekonomii narod├│w, czyli umiej─Ötno┼Ťci narodowego gospodarstwa” (t. 1-2 Krzemieniec-Warszawa 1820, wychowa┼é w Krzemie┼äcu znanych ekonomist├│w polskich: Piotra Falkenhagena i Zalewskiego); wyk┼éadowca bibliografii i gramatyki por├│wnawczej Pawe┼é Jarkowski; wyk┼éadowca higieny Karol Kaczkowski, potem profesor Uniwersytetu Warszawskiego (1829-31) i naczelny lekarz Wojska Polskiego w Powstaniu Listopadowym (1831); botanik Willebald Besser, autor pracy „Rzut oka na geografi─Ö fizyczn─ů Wo┼éynia i Podola” (1828), a p├│┼║niej profesor Uniwersytetu Kijowskiego; wybitny malarz, portrecista kr├│la Stanis┼éawa Augusta Poniatowskiego i polskiej arystokracji, profesor rysunku J├│zef Pitschmann; muzyk i nauczyciel ┼Ťpiewu Giovanni Lenzi, uprzednio szef orkiestry teatru cesarskiego w Petersburgu, nauczyciel paru muzyk├│w polskich, m.in. kompozytora Kazimierza Lubomirskiego.

Profesorowie krzemienieccy zobowi─ůzani byli do sta┼éego uzupe┼éniania swego wykszta┼écenia; w tym celu sprowadzano dla nich ksi─ů┼╝ki i czasopisma; opracowywali tak┼╝e "seksterna", czyli skrypty, z kt├│rych p├│┼║niej korzystali uczniowie. Z "sekstern├│w" powstawa┼éy podr─Öczniki, mi─Ödzy innymi geometrii, autorstwa J├│zefa Czecha i „Pocz─ůtki algebry” Grzegorza Hreczyny.

Poza tym cia┼éo profesorskie, tak jak Tadeusz Czacki, samo ┼Ťwieci┼éo przyk┼éadem i to pod ka┼╝dym wzgl─Ödem. Np. Jan Lenart ca┼éy sw├│j maj─ůtek przeznaczy┼é na stypendia dla student├│w Liceum Krzemienieckiego, kt├│remu tak┼╝e zapisa┼é sw├│j ksi─Ögozbi├│r.

Tak nauczyciele jak i uczniowie mieli do dyspozycji wspania┼ée zbiory i pomoce naukowe. Najciekawiej przedstawia┼éy si─Ö zbiory przyrodnicze, prywatne zbiory mineralogii kr├│la Stanis┼éawa Augusta Poniatowskiego (7703 okazy) i Hugo Ko┼é┼é─ůtaja, licz─ůce 15 538 okaz├│w, gabinet fizyczny, laboratorium chemiczne, gabinet zoologiczny, zbiory numizmatyczne licz─ůce 18 682 okazy, modele maszyn, jak r├│wnie┼╝ galeri─Ö obraz├│w, w kt├│rej by┼éy nawet dzie┼éa Rafaela, Rubensa czy Guida Reni, a kt├│r─ů ofiarowa┼é gimnazjum wo┼éy┼äskiemu J├│zef Drzewiecki, dawny legionista polski we W┼éoszech. Chlub─ů Liceum by┼éa wielka biblioteka licz─ůca oko┼éo 35 000 tom├│w, w sk┼éad kt├│rej wchodzi┼é m.in. ksi─Ögozbi├│r kr├│la Stanis┼éawa Augusta Poniatowskiego, zbiory S.K. Potockiego, emira Wac┼éawa Rzewuskiego, ksi─ů┼╝─ůt Jab┼éonowskich i J├│zefa Drzewieckiego. W murach licealnych by┼éa r├│wnie┼╝ ksi─Ögarnia – filia jednej z najlepszych ksi─Ögar┼ä warszawskich: Gluecksberga, kt├│ra sta┼éa si─Ö jakby literackim klubem; wcze┼Ťniej dostaw─ů ksi─ů┼╝ek do Krzemie┼äca zajmowa┼éo si─Ö Warszawskie Towarzystwo Przyjaci├│┼é Nauk.

Chlub─ů Liceum by┼é r├│wnie┼╝ za┼éo┼╝ony ogr├│d botaniczny o 8350 gatunk├│w i odmian ro┼Ťlin w ogrodzie i 12 053 gatunk├│w ro┼Ťlin w cieplarniach (797 gatunk├│w drzew s─ůsiadowa┼éo z sekcj─ů 3500 ro┼Ťlin miejscowych i 2000 egzotycznych, poza tym jako materia┼é studyjny s┼éu┼╝y┼éo 6000 ro┼Ťlin zasuszonych), znany w ca┼éej Europie jako o┼Ťrodek dostarczaj─ůcy nasion rzadkich ro┼Ťlin. Jego tw├│rc─ů i kierownikiem by┼é botanik florysta i lekarz pochodzenia austriackiego Willbald Besser (1784-1842), kt├│ry studia uko┼äczy┼é w Krakowie, a do Krzemie┼äca sprowadzi┼é go Czacki. Flora polska zawdzi─Öcza mu wyr├│┼╝nienie i opis wielu nowych gatunk├│w. Besserowi pomaga┼é Dionizy Mikler, kt├│ry za┼éo┼╝y┼é wiele park├│w polskich arystokrat├│w.

Ksi─Ögozbi├│r kr├│la Stanis┼éawa Augusta Poniatowskiego, kt├│ry znajdowa┼é si─Ö na Zamku Kr├│lewskim w Warszawie (st─ůd biblioteka znana by┼éa i jest r├│wnie┼╝ jako Biblioteka Kr├│lewska) zosta┼é w 1805 roku kupiony przez Czackiego od spadkobierc├│w kr├│la za 15 000 z┼ép w z┼éocie. Liczy┼é 15 680 tom├│w, kt├│re skatalogowa┼é wybitny ex-jezuita polski Jan Chrzciciel Albertrandy i w 1808 roku zosta┼éa przekazana przez Czackiego Gimnazjum Wo┼éy┼äskiemu. Jednocze┼Ťnie Czacki zabiega o to, by ta cenna kolekcja nadal pozosta┼éa cz─Ö┼Ťci─ů polskiego dziedzictwa narodowego i nie podzieli┼éa losu Biblioteki Za┼éuskich, skonfiskowanej w Warszawie przez caryc─Ö Katarzyn─Ö II, kt├│ra uczyni┼éa z niej j─ůdro petersburskiej biblioteki publicznej - obecnie Biblioteka im. Sa┼étykowa-Szczedrina (D. Beauvios). Razem z ksi─ů┼╝kami przywieziono do Krzemie┼äca pi─Ökne bia┼ée szafy, w kt├│rych by┼éy przechowywane ksi─ů┼╝ki na Zamku Warszawskim. Dla Liceum Krzemienieckiego dobudowano 28 identycznie wygl─ůdaj─ůcych szaf, tak ┼╝e sala biblioteczna w Liceum by┼éa niemal kopi─ů Biblioteki Kr├│lewskiej na Zamku Kr├│lewskim w Warszawie. Ksi─Ögozbi├│r licealny wzbogaci┼é si─Ö o liczne i cz─Östo du┼╝e i cenne ksi─Ögozbiory jak np. dar ksi─Ö┼╝nej Sapie┼╝yny, kt├│ra ofiarowa┼éa 2246 tom├│w ze zbior├│w Jab┼éonowskiego, jej ojca; szlachta wo┼éy┼äska i podolska da┼éa 3826 tom├│w ze swoich prywatnych bibliotek. By┼é to najwi─Ökszy poza Wilnem (Biblioteka Uniwersytecka) polski ksi─Ögozbi├│r na Kresach. Kierownikiem biblioteki krzemienieckiej przez ca┼éy czas by┼é Pawe┼é Jarkowski. Opracowana przez niego w 1825 roku „Wiadomo┼Ť─ç o bibliotece Liceum Krzemienieckiego i onej porz─ůdku” (wyd. „Rocznik Wo┼éy┼äski” 1935) pokazuje dzieje i rozw├│j biblioteki.

Wyj─ůtkowa ideowo┼Ť─ç i post─Öpowa my┼Ťl pedagogiczna realizowana przede wszystkim przez samego Tadeusza Czackiego, ale r├│wnie┼╝ i nauczycieli szybko przenikn─Ö┼éa ca┼é─ů uczelni─Ö. Gimnazjum Wo┼éy┼äskie, a p├│┼║niej Liceum Krzemienieckie by┼éo jedynym zak┼éadem naukowym na Kresach, kt├│re naprawd─Ö przywi─ůzywa┼éo wag─Ö do ┼╝ycia zbiorowego. Jak pisze Daniel Beauvois, Czackiemu bardzo zale┼╝a┼éo na uwolnieniu uczelni krzemienieckiej od pedagogicznej rutyny, tote┼╝ ca┼éy czas zach─Öca┼é i wspiera┼é uczni├│w do samoorganizowania si─Ö, do tworzenia np. k├│┼éek literackich. T─Ö praktyk─Ö kontynuowali kolejni kuratorzy Liceum. Ju┼╝ w roku szkolnym 1809/10 powsta┼éo Towarzystwo M┼éodzian├│w Gimnazjum Wo┼éy┼äskiego (jego cz┼éonkami byli m.in. Antoni Malczewski i Karol Sienkiewicz), w latach 1814-16 dzia┼éa┼éo Towarzystwo Pi┼Ťmiennicze (J. Korzeniowski) i w 1818-23 Towarzystwo Uczni├│w Liceum Wo┼éy┼äskiego ─ćwicz─ůcych si─Ö w Porz─ůdnym Czytaniu i Pisaniu (T. Zaborowski i F. Skomorowski). Ich pozytywn─ů dzia┼éalno┼Ť─ç w rozw├│j literatury i ┼╝ycia kulturalnego w Liceum Krzemienieckim doceni┼éa m.in. Maria Danilewiczowa w pracy „Towarzystwo Uczni├│w...” („Rocznik Wo┼éy┼äski”, t. III, R├│wne 1933). Czacki rozpocz─ů┼é w polskim szkolnictwie r├│wnie┼╝ organizowanie wielkich, zbiorowych imprez publicznych, maj─ůcych wpaja─ç uczniom szacunek do pa┼ästwa, w┼éadz, szko┼éy i historii, a jednocze┼Ťnie ┼Ťci─ůga─ç na nie rodzic├│w uczni├│w, co pomaga┼éo wizerunkowi uczelni, kt├│ra budzi┼éa coraz wi─Öksze zainteresowanie w spo┼éecze┼ästwie polskim, a nawet zdrowy snobizm. Szczeg├│lnie mocny nacisk k┼éad┼é Czacki i jego nast─Öpcy na poczucie wsp├│lnoty m┼éodzie┼╝y szkolnej. Czacki k┼éad┼é du┼╝y nacisk tak┼╝e na nauk─Ö historii Polski, a wt├│rowa┼é mu Ko┼é┼é─ůtaj m├│wi─ůc, ┼╝e „Historia to najpewniejszy fundament wszystkich nauk moralnych”. Wychowankowie Liceum Krzemienieckiego mieli by─ç dobrymi patriotami polskimi i obywatelami.

Najbiedniejsi uczniowie mogli ubiega─ç si─Ö o stypendium. By unikn─ů─ç dra┼╝liwych sytuacji, proponowano, by nazywa─ç ich „kadetami cywilnymi”, rezygnuj─ůc z okre┼Ťle┼ä w rodzaju: „ucze┼ä ubogi”. Czacki swoj─ů ideowo┼Ťci─ů zdo┼éa┼é r├│wnie┼╝ pobudzi─ç do ofiarno┼Ťci zamo┼╝niejszych uczni├│w, kt├│rzy utrzymywali zawsze kilkudziesi─Öciu ubogich koleg├│w, np. 20 w 1812 roku. Poziom moralny uczni├│w by┼é tak wysoki, ┼╝e Czacki nie obawia┼é si─Ö stworzy─ç S─ůd Uczniowski. Sk┼éada┼é si─Ö on z prezesa i trzech cz┼éonk├│w wy┼╝szych kurs├│w i sprawowa┼é swe funkcje w czasie roku szkolnego. Prezesem by┼é prefekt, nauczyciel lub dyrektor. Osobno wybierano cenzor├│w, kt├│rzy pr├│bowali nak┼éania─ç do zgody powa┼Ťnione strony. W sprawach bardziej zawi┼éych zasi─Ögano opinii profesora prawa. Zatwierdzenie wyroku zale┼╝ne by┼éo od dyrektora wzgl─Ödnie grona profesorskiego. Wymiar kary mia┼é by─ç ┼Ťrodkiem wychowawczym. Kierowano si─Ö przy tym zasad─ů utrzymania poczucia honoru, kt├│re istotnie by┼éo g┼é─Öboko wszczepione w dusze uczni├│w. Poprzez idee warszawskiej Szko┼éy Rycerskiej i stowarzyszenia polskiej m┼éodzie┼╝y wile┼äskiej poczucie honoru sta┼éo si─Ö chlebem powszednim na gruncie krzemienieckim.

Wszystko to sprawia┼éo, ┼╝e mi─Ödzy uczniami a szko┼é─ů wytworzy┼éy si─Ö silne wi─Özy, g─ů├│wnie jednak przez pewne formy samorz─ůdu i charakterystycznej atmosfery wsp├│lnoty. Utrzymywa┼éa si─Ö ona nawet w┼Ťr├│d by┼éych wychowank├│w, czego dowodem s─ů czasopisma przez nich wydawane w... Warszawie – „─ćwiczenia Naukowe” (1818) i „Pami─Ötnik Naukowy” (1819; rozleg┼éo┼Ťci─ů tematyki rywalizowa┼é z „Pami─Ötnikiem Warszawskim”!) oraz ich udzia┼é w stowarzyszeniach uczniowskich, a po opuszczeniu kraju po Powstaniu Listopadowym 1830-31 udzia┼é w organizowanych w Pary┼╝u „Biesiadach krzemienieckich”.

Po ┼Ťmierci Tadeusza Czackiego w 1813 roku opiekunem Gimnazjum Wo┼éy┼äskiego zosta┼é marsza┼éek szlachty wo┼éy┼äskiej J├│zef Drzewiecki a wizytatorem hrabia Filip Plater. Dzi─Öki ich zabiegom, jak r├│wnie┼╝ ks. Czartoryskiego (zainteresowa┼é on t─ů spraw─ů cara Aleksandra I, kt├│ry przyby┼é do Warszawy w 1818 roku na sejm Kr├│lestwa Polskiego), Gimnazjum Wo┼éy┼äskie przez dodanie wyk┼éad├│w prawniczych zostaje podniesione w 1818 roku do rangi liceum.

Dyrektorem Liceum zostaje wo┼éyniak rodem z ┼üucka na Wo┼éyniu Alojzy Feli┼äski (1771-1820), autor hymnu „Bo┼╝e co┼Ť Polsk─Ö”. Przyczyni┼éo si─Ö to do bujnego rozkwitu ┼╝ycia umys┼éowego i literackiego tak w samym Liceum jak i w Krzemie┼äcu. Rzutki Feli┼äski stwarza Ko┼éo Literackie, kt├│re rozbudza w┼Ťr├│d uczni├│w aspiracje literackie. Tzw. krzemieniecka grupa literat├│w wydawa┼éa w latach 1818-19 w Warszawie miesi─Öcznik „─ćwiczenia Naukowe”, a od 1819 roku „Pami─Ötnik Naukowy”. To w┼éa┼Ťnie w tym okresie Krzemieniec zdoby┼é sobie miano „Aten Wo┼éy┼äskich”. I nie by┼é to pusty frazes, gdy┼╝ ┼╝ycie towarzysko-literackie przenios┼éo si─Ö tak┼╝e do salon├│w wielu znamienitych mieszczan krzemienieckich. Znany salon towarzysko-literacki prowadzi┼éa m.in. Salomea S┼éowacka, matka Juliusza. W dworku S┼éowackich mie┼Ťci si─Ö dzisiaj Muzeum Juliusza S┼éowackiego.

Zreszt─ů kogo w tym czasie w Krzemie┼äcu nie by┼éo? Opr├│cz kilkudziesi─Öciu znanych Polak├│w przybywali tu z w┼éasnej inicjatywy lub ┼Ťci─ůgani jako nauczyciele do Gimnazjum/Liceum liczni cudzoziemcy, jak np. wspomniani ju┼╝ botanik Willibald Besser, publicysta warszawski („Gezette de Varsovie”, „Gazeta Francuska Polityczna i Literacka”) pochodzenia francuskiego Emil Murray, malarze J├│zef Pitschmann i Jan Seydlitz, muzyk Giovanni Lenzi; Francuzi: Russel naucza fechtunku, a Audibert jazdy konnej, Anglicy: G. Forster, potem W. Rose ucz─ů w Liceum angielskiego. Natan i Krystian Glucksbergowie zak┼éadaj─ů w Krzemie┼äcu drukarni─Ö i ksi─Ögarni─Ö (1811 i nast─Öpnie od 1818; od 1818 Natan u┼╝ywa┼é tytu┼éu ksi─Ögarza i typografa Liceum Krzemienieckiego; drukowa┼é g┼é├│wnie na u┼╝ytek Liceum), a Ignacy Klimowski znany wkr├│tce zak┼éad... lutniczy. Weteran baletu warszawskiego F. Szlancowski urz─ůdza wytworne bale w Krzemie┼äcu.

Tymczasem nad ziemiami polskimi i szkolnictwem polskim zaboru rosyjskiego, szczeg├│lnie na Kresach, zacz─Ö┼éy wzbiera─ç si─Ö ciemne chmury. W 1812 roku przedwcze┼Ťnie umiera Hugo Ko┼é┼é─ůtaj, a w 1813 roku, r├│wnie┼╝ przedwcze┼Ťnie – zaledwie w 48 roku ┼╝ycia, Tadeusz Czacki, indywidualno┼Ťci dla Gimnazjum Wo┼éy┼äskiego takiej miary, ┼╝e nikt ich nie m├│g┼é zast─ůpi─ç... i nie zast─ůpi┼é. Tak┼╝e po pokonaniu Napoleona w 1812 roku car Aleksander, chwiejny w swych pogl─ůdach, porzuci┼é my┼Ťl odbudowania Polski w ramach unii z Rosj─ů, i Kresy, czyli ziemie litewsko-bia┼éorusko-ukrai┼äskie postanowi┼é zwi─ůza─ç bardziej z Rosj─ů przez ich powoln─ů, ale stanowcz─ů rusyfikacj─Ö.

Pierwszym krokiem ku temu by┼éo oderwanie od polskiego Okr─Ögu Naukowego w Wilnie guberni kijowskiej, kt├│r─ů w┼é─ůczono do charkowskiego okr─Ögu naukowego, czyli poddano jej szkolnictwo rosyjskiemu uniwersytetowi w Charkowie. W 1820 roku ksi─ů┼╝─Ö Adam Czartoryski przesta┼é by─ç kuratorem okr─Ögu wile┼äskiego, a nast─Öpna decyzja carska zamkn─Ö┼éa w tym samym roku wszystkie szko┼éy jezuickie w Rosji (kt├│re by┼éy polskie) na czele z Akademi─ů w Po┼éocku na Bia┼éorusi, w kt├│rej murach nauk─Ö pobiera┼éo 700 uczni├│w, a biblioteka liczy┼éa 35 000 tom├│w, w tym 15 000 w j─Özyku polskim (zbiory te zabrano do Petersburga). W 1830 roku, na kilka miesi─Öcy przed wybuchem Powstania Listopadowego, zniesiono nauk─Ö j─Özyka polskiego w szko┼éach guberni kijowskiej.

29 listopada 1830 roku wybuch┼éo, rozpocz─Öte w Warszawie, powstanie narodowe przeciw Rosji – przeciw okupacji przez ni─ů ziem polskich. Joachim Lelewel, by┼éy wyk┼éadowca Gimnazjum Wo┼éy┼äskiego, a obecnie minister rz─ůdu powsta┼äczego, odczyta┼é podczas obrad sejmowych w Warszawie 24 stycznia 1831 roku dokument przedstawicieli ziem ruskich, zg┼éaszaj─ůcy przyst─ůpienie ich do powstania. M├│wi┼é on: „Litwa, Wo┼éy┼ä, Podole i Ukraina... i dzi┼Ť obracaj─ů swoje oko na Polsk─Ö... a dowodem ich uczu─ç jest ten akt przez mieszka┼äc├│w zza Buga i Niemna, u nas przebywaj─ůcych, u┼éo┼╝ony...”.

W powstaniu wzi─Ö┼éo udzia┼é wielu uczni├│w Liceum Krzemienieckiego. W kwietniu 1831 roku w Liceum by┼éo zaledwie 293 uczni├│w obok 40 wyk┼éadowc├│w i 14 os├│b personelu pomocniczego. Upadek Powstania Listopadowego (1830-31) przyni├│s┼é ze sob─ů doszcz─Ötne zniszczenie szkolnictwa polskiego na Kresach by┼éej Rzeczpospolitej. 29 sierpnia 1832 roku w┼éadze carskie zamkn─Ö┼éy Liceum w Krzemie┼äcu.

Zofia Lewin├│wna tak podsumowa┼éa pierwszy okres w dziejach Liceum Krzemienieckiego: „Mimo pewnych b┼é─Öd├│w i anachronizm├│w w koncepcji i jej realizacji (podnoszonych w polemikach tocz─ůcych si─Ö po zamkni─Öciu L.K.), mimo konflikt├│w z w┼éadzami pa┼ästwowymi i Uniwersytetem Wile┼äskim, niech─Ötnym krzemienieckiej „konkurencji”, mimo przedwczesnej ┼Ťmierci Czackiego, kt├│ry by┼é dusz─ů szko┼éy – gimnazjum podniesione w 1819 do rangi liceum (z prawem nadawania ni┼╝szych stopni naukowych), odegra┼éo trudn─ů do przecenienia rol─Ö w rozwoju kulturalnym Wo┼éynia, Podola i Ukrainy, przekszta┼écaj─ůc przeci─Ötne miasteczko kresowe w „Ateny wo┼éy┼äskie”...”.

Jak pisze Daniel Beauvois w┼éadze carskie postanowi┼éy zniszczy─ç wszystko co polskie w Krzemie┼äcu, co przypomina┼éo by polskie „Ateny wo┼éy┼äskie”. Po zamkni─Öciu Liceum Krzemienieckiego w┼éadze jego budynki przekazany w 1840 roku Cerkwi prawos┼éawnej (by┼éo tu najpierw seminarium duchowne, a potem rosyjska szko┼éa ┼╝e┼äska, sam budynek zrusyfikowano architektonicznie, niszcz─ůc wn─Ötrze ko┼Ťcio┼éa – zacieraj─ůc jego katolicki charakter i przesz┼éo┼Ť─ç), a z jego zbior├│w, gabinet├│w i biblioteki utworzono zasoby naukowe powsta┼éego w 1833/34 roku uniwersytetu rosyjskiego w Kijowie. Do Kijowa wyw─Ödrowa┼éa biblioteka Liceum licz─ůca 24 379 tytu┼é├│w w 34 378 tomach, 264 przyrz─ůdy z gabinetu fizycznego, 14 195 okaz├│w z kolekcji mineralogicznej, 540 preparat├│w z gabinetu chemicznego wraz z 660 instrumentami, 18 000 wypchanych zwierz─ůt, ptak├│w, ryb, owad├│w, muszle z gabinetu zoologicznego, 1000 przybor├│w, modeli i rysunk├│w z instytutu agronomicznego, 259 obraz├│w i rysunk├│w z gabinetu rycin. W 1836 roku przeniesiono nawet ca┼éy ogr├│d botaniczny z Krzemie┼äca do Kijowa; wykopane drzewa i krzaki przewieziono tam na wielu setkach furmanek ch┼éopskich!; wykopane ro┼Ťliny rosn─ů do dzisiaj w jarze pod wzg├│rzem uniwersyteckim. Do Kijowa skierowano r├│wnie┼╝ niekt├│rych profesor├│w Liceum Krzymienieckiego.

Uniwersytet Kijowski, powsta┼éy „na gruzach” Liceum Krzemienieckiego i Uniwersytetu Wile┼äskiego, mia┼é sta─ç si─Ö narz─Ödziem rusyfikacji Polak├│w z ziem polsko-ukrai┼äskich. Tymczasem, wbrew woli jego za┼éo┼╝ycieli, sta┼é si─Ö bardzo polski i takim pozosta┼é a┼╝ do wybuchu Powstania Styczniowego 1863 roku. „W mury Uniwersytetu Kijowskiego zakrad┼é si─Ö duch Wszechnicy Wile┼äskiej i Krzemienieckiego Liceum...” - napisze w swoich wspomnieniach Wac┼éaw Lasocki, sam student Uniwersytetu w latach 1854-59. Nie ma si─Ö temu co dziwi─ç, je┼Ťli we┼║mie si─Ö pod uwag─Ö to, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç wyk┼éadowc├│w Uniwersytetu Kijowskiego stanowili byli wyk┼éadowcy Liceum Krzemienieckiego i Uniwersytetu Wile┼äskiego, gdy┼╝ nie by┼éo w ca┼éej Rosji wystarczaj─ůcej ilo┼Ťci rosyjskiej, a tym bardziej ukrai┼äskiej kadry naukowej do obsadzenia katedr. Poza tym Rosjan na ├│wczesnej polskiej Ukrainie mieszka┼éo niewielu, a Rusin├│w-Ukrai┼äc├│w, kt├│rzy w 99% stanowili warstw─Ö ch┼éopsk─ů, nie sta─ç by┼éo na studia. St─ůd w latach 1834-1863 wi─Ökszo┼Ť─ç student├│w stanowili rzymskokatolicy, czyli Polacy. Np. w 1834 roku na og├│ln─ů liczb─Ö 62 student├│w by┼éo 34 katolik├│w, w 1839 roku na 267 student├│w – 211 katolik├│w, w 1848 roku na 643 student├│w – 399 katolik├│w, a w 1855 roku na 779 student├│w – 413 katolik├│w.

Polsko┼Ť─ç Uniwersytetu Kijowskiego w pierwszych 30 latach jego istnienia jak i fakt uczestniczenia wielu polskich student├│w w tzw. „spisku Gortona” wp┼éyn─Ö┼éy na decyzj─Ö rz─ůdu carskiego zamkni─Öcia Uniwersytetu w 1839 roku. Po roku otwarty ponownie, oddany zosta┼é pod zarz─ůd wielkiego wroga polsko┼Ťci na Ukrainie, jenera┼é-gubernatora kijowskiego Dymitra Bibikowa (1837-52), kt├│ry z grona profesorskiego nakaza┼é usuni─Öcie wszystkich Polak├│w, by┼éych profesor├│w krzemienieckich. Z kolei w 1845 roku Bibikow nakaza┼é zamkni─Öcie dla student├│w i wyk┼éadowc├│w dzia┼éu polskiego Biblioteki Uniwersyteckiej, kt├│ry sta┼é si─Ö ogniskiem post─Öpowej i niezale┼╝nej my┼Ťli, a r├│wnocze┼Ťnie by┼é rzucaj─ůcym si─Ö w oczy dowodem polskich korzeni Uniwersytetu Kijowskiego i na polsko┼Ť─ç Kres├│w ukrainnych., jak r├│wnie┼╝ rosyjskiego bezprawia na tych terenach.

Chocia┼╝ Liceum Krzemienieckie uleg┼éo likwidacji, pami─Ö─ç o nim nie zagin─Ö┼éa. W okresie odwil┼╝y, kt├│ra nast─ůpi┼éa w Rosji po przegranej wojnie krymskiej w 1855 roku, grupa dawnych krzemie┼äczan postanowi┼éa wyda─ç ksi─Ög─Ö pami─ůtkow─ů Liceum Krzemienieckiego. Redakcj─Ö obj─ů┼é Antoni Kamie┼äski i Karol Kaczkowski. Na apel odpowiedzia┼éo wielu, nap┼éyn─ů┼é obfity materia┼é, kt├│ry jednak nie ujrza┼é ┼Ťwiat┼éa dziennego z powodu wybuchu w 1863 roku Powstania Styczniowego i straszliwych represji po jego zd┼éawieniu przez carat.

Natomiast krzemie┼äczanie, kt├│rzy walczyli w szeregach Wojska Polskiego podczas Powstania Listopadowego i po jego upadku znale┼║li si─Ö na emigracji, kultywowali pami─Ö─ç Liceum Krzemienieckiego na organizowanych w Pary┼╝u tzw. Biesiadach Krzemienieckich. Odby┼éy si─Ö one w latach 1847, 1852, 1857, 1858 i 1859; o czterech ostatnich ukaza┼éy si─Ö nawet specjalne publikacje pami─ůtkowe. Do grona najbardziej znanych krzemie┼äczan na emigracji nale┼╝eli: Juliusz S┼éowacki, Karol Sienkiewicz, Tomasz Olizarowski, Joachim Lelewel, Stefan Witwicki, Ksawery Godebski, Henryk Cho┼äski, Stanis┼éaw Worcell, Micha┼é Czajkowski, Ludwik Jastrz─Öbski, Hipolit B┼éotnicki, Narcyz Olizar, a po┼Ťrednio r├│wnie┼╝ ks. Adam Czartoryski, gen. J├│zef Wysocki, p┼ék Karol R├│┼╝ycki i p┼ék Miko┼éaj Kamie┼äski oraz bracia Je┼éowieccy, Budzy┼äscy, Platerowie.

Wychowankami Liceum Krzemienieckiego by┼éo wielu znanych p├│┼║niej Polak├│w, jak np.: Antoni Andrzejowski (1785-1868), zas┼éu┼╝ony botanik i literat, autor m.in. „Flory Ukrainy” (1869) i „Ramot starego Detiuka na Wo┼éyniu” (t. 1-4 1861-62), kt├│re s─ů bogatym ┼║r├│d┼éem zw┼éaszcza do ┼╝ycia dwor├│w kresowych i Krzemie┼äca; Feliks Bernatowicz (1786-1836), powie┼Ťciopisarz, etnograf i archeolog, redaktor „Dziennika Powszechnego” w Warszawie, autor szeregu poczytnych kiedy┼Ť powie┼Ťci jak np. „Nierozs─ůdne ┼Ťluby” (1820) i „Pojata, c├│rka Lizdejki” (1826); Ksawery Godebski (1801-1869), pisarz i dzia┼éacz polityczny, 1820-22 redagowa┼é „Wand─Ö” w Warszawie, uczestnik Powstania Listopadowego 1830-31, na emigracji m.in. wsp├│┼épracownik „Trybuny Lud├│w” Adama Mickiewicza, nauczyciel w polskiej szkole w Batignnolles (Pary┼╝), nast─Öpnie pracownik Ossolineum we Lwowie; Maurycy Gos┼éawski (1802-1834), poeta, uczestnik Powstania Listopadowego 1830-31, autor popularnych wierszy, m.in. „Dumki” (Gdyby or┼éem by─ç!...); Eustachy Iwanowski (1813-1903), historyk, autor m.in. „Wspomnie┼ä narodowych” (1861), „Wspomnie┼ä lat minionych” (t. 1-2 1876) i „Listk├│w wichrem do Krakowa z Ukrainy przyniesionych” (1900); Antoni Kamie┼äski (1795-1862), pisarz, autor m.in. pracy „Historia Szko┼éy Krzemienieckiej”; Ksawery Jan Kaniewski (1809-1867), malarz, od 1846 profesor i od 1859 dyrektor Szko┼éy Sztuk Pi─Öknych w Warszawie, wsp├│┼éza┼éo┼╝yciel istniej─ůcej po dzi┼Ť dzie┼ä Zach─Öty Sztuk Pi─Öknych w Warszawie; Bonawentura Klembowski (1795-1888), dobry malarz (g┼é. portrecista), rysownik, profesor Liceum Krzemienieckiego, Uniwersytetu Kijowskiego (1833-39) i Uniwersytetu Charkowskiego (1839-44), zmar┼é w Krzemie┼äcu; J├│zef Korzeniowski (1797-1863), dramaturg, powie┼Ťciopisarz i pedagog, autor m.in. znanego dramatu „Karpaccy g├│rale” (tu m.in. popularna pie┼Ť─ç po dzi┼Ť dzie┼ä „Czerwony p┼éaszcz”), 1823-32 wyk┼éadowca Liceum Krzemienieckiego, 1833-38 Uniwersytetu Kijowskiego, p├│┼║niej zas┼éu┼╝ony dzia┼éacz o┼Ťwiatowy w Warszawie, m.in. jako wsp├│┼éorganizator Szko┼éy G┼é├│wnej; Franciszek Kowalski (1799-1862), poeta, uczestnik Powstania Listopadowego 1830-31, autor popularnych piosenek ┼╝o┼énierskich, m.in. znanej po dzi┼Ť dzie┼ä „U┼éan na widecie” oraz przek┼éad├│w – trawersacji utwor├│w Moliera – „Dzie┼éa Moliera” (t. 1-6 1846-50); Kazimierz Lubomirski (1813-1871), kompozytor, 1852-58 wiceprezes Towarzystwa Wsparcia Artyst├│w Muzycznych w Warszawie i w┼éa┼Ťciciel salonu muzycznego, gdzie co tydzie┼ä organizowa┼é koncerty, skomponowa┼é m.in. 36 pie┼Ťni na g┼éos i fortepian, kt├│re cieszy┼éy si─Ö du┼╝ym uznaniem , a pie┼Ť┼ä „O gwiazdeczko co┼Ť b┼éyszcza┼éa” op. 22 jest znana po dzi┼Ť dzie┼ä; Antoni Malczewski (1793-1826), poeta, autor powie┼Ťci poetyckiej „Maria”, uznanej za jeden z najpi─Ökniejszych utwor├│w romantyzmu polskiego, pierwszy polski alpinista, zdobywca Mont Blanc; Gustaw Olizar (1798-1865), poeta, pami─Ötnikarz, dzia┼éacz niepodleg┼éo┼Ťciowy, autor ciekawych „Pami─Ötnik├│w 1798-1865” (1892), w 1825 roku zetkn─ů┼é si─Ö na Krymie z Adamem Mickiewiczem, kt├│ry po┼Ťwi─Öci┼é mu sonet „Ajudah”; Narcyz Olizar (1794-1862), w okresie Powstania Listopadowego 1830-31 prezes Rady Cywilno-Wojskowej guberni wo┼éy┼äskiej i senator-kasztelan, dzia┼éacz emigracyjny we Francji, pami─Ötnikarz, publicysta; Tomasz August Olizarowski (1811-1879), poeta (dramaty historyczne, poematy, powie┼Ťci, sonety), uczestnik Powstania Listopadowego 1830-31, nast─Öpnie dzia┼éacz polityczny w Pary┼╝u; Jan Kazimierz Ordyniec (1797-1863), redaktor, dzia┼éacz emigracyjny w Pary┼╝u, t┼éumacz, krytyk literacki, 1826-29 redaktor „Dziennika Warszawskiego”, kustosz Biblioteki Polskiej w Pary┼╝u; Tomasz Padura (1801-1871), poeta polski i ukrai┼äski, cz┼éonek polskiego Narodowego Towarzystwa Patriotycznego; Karol Sienkiewicz (1793-1860), historyk, publicysta i poeta, kustosz Zak┼éadu Narodowego im. Ossoli┼äskich we Lwowie i kierownik Biblioteki Polskiej w Pary┼╝u (1838-53), wsp├│┼éza┼éo┼╝yciel Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Pary┼╝u i 1834-39 redaktor paryskiej „Kroniki Emigracji Polskiej”; Teodozy Sieroci┼äski (1789-1857), polonista gramatyk, autor popularnych podr─Öcznik├│w gramatyki i stylistyki polskiej, pedagog, wyk┼éadowca w gimnazjum gubernialnym w Warszawie i Instytucie Maryjskim w Pu┼éawach; Tytus Szczeniowski (1808-1880), pisarz, filozof, wsp├│┼épracownik „Atheneum” J├│zefa I. Kraszewskiego, uczestnik Powstania Listopadowego 1830-31; Micha┼é Wiszniewski (1794-1865), historyk literatury, filozof, psycholog, wydawca ┼║r├│de┼é, profesor filozofii Liceum Krzemienieckiego i od 1831 Uniwersytetu Jagiello┼äskiego w Krakowie, autor pierwszej syntezy rozwoju literatury polskiej „Historia literatury polskiej” (t. 1-10 1840-57); Stefan Witwicki (1801-1847), poeta, publicysta, przyja┼║ni┼é si─Ö z F. Chopinem i A. Mickiewiczem, do jego „Piosnek sielskich” (1830) muzyk─Ö komponowali Chopin i Stanis┼éaw Moniuszko; Stanis┼éaw Worcell (1799-1857), dzia┼éacz rewolucyjno-demokratyczny, my┼Ťliciel i pisarz polityczno-spo┼éeczny, 1835 jeden z wsp├│┼étw├│rc├│w, a nast─Öpnie g┼é├│wny ideolog Gromady Grudzi─ů┼╝, wsp├│┼épracowa┼é z Joachimem Lelewelem, Giuseppe Mazzinim i Aleksandrem Hercenem; Walerian Wr├│blewski (1809-1877), historyk, krytyk literacki, wsp├│┼épracowa┼é z „Atheneum”, „Czasem” i „Bibliotek─ů Warszawsk─ů”, autor m.in. „S┼éowa dziej├│w polskich” (t. 1-3 1858-60); Tymon Zaborowski (1799-1828), poeta, w 1818 roku w Warszawie wsp├│┼éredaktor czasopisma krzemie┼äczan „─ćwiczenia Naukowe”, autor poematu historycznego „Boles┼éaw Chrobry, czyli zdobycie Kijowa” (1818), stanowi─ůcego zapowied┼║ romantycznego eposu narodowego w literaturze polskiej.

Jednak najwa┼╝niejszym - najwybitniejszym uczniem Liceum Krzemienieckiego (w├│wczas jeszcze Gimnazjum Wo┼éy┼äskiego) by┼é pochodz─ůcy z Krzemie┼äca Juliusz S┼éowacki (1809-1849), jeden z najwybitniejszych poet├│w polskich doby romantyzmu. Obok Adama Mickiewicza, Zygmunta Krasi┼äskiego i Cypriana Norwida jest nazywany wieszczem narodowym. Stworzy┼é wiele znakomitych liryk├│w („Kr├│l Duch” 1845-49), poemat├│w („Anhelli” 1838, „W Szwajcarii” 1839, „Genezis z ducha. Modlitwa 1844”, „Beniowski” 1841) i dramat├│w („Mindowe” 1829, „Maria Stuart” 1830, „Kordian” 1834, „Balladyna” 1834 wyd. 1839, „Horszty┼äski” 1835, „Mazepa” 1839 wyd. 1840, „Lilla Weneda” 1840, „Sen srebrny Salomei” 1843, „Ksi─ůdz Marek” 1843, „Fantazy” 1845-46) o trwa┼éych warto┼Ťciach artystycznych; od 1851 roku po wsp├│┼éczesno┼Ť─ç dramaty S┼éowackiego wystawiaj─ů z wielkim powodzeniem teatry polskie. Utwory te, zgodnie z duchem epoki i ├│wczesn─ů tragiczn─ů sytuacj─ů narodu polskiego, podejmowa┼éy istotne problemy zwi─ůzane z walk─ů narodowowyzwole┼äcz─ů, z przesz┼éo┼Ťci─ů narodu i przyczynami niewoli. Jego tw├│rczo┼Ť─ç wyr├│┼╝nia┼éa si─Ö wspania┼éym bogactwem wyobra┼║ni, poetyckich przeno┼Ťni i j─Özyka. W kulturze literackiej narodu polskiego sta┼é si─Ö tw├│rc─ů „j─Özyka transfiguracji spo┼éecznych”, „posun─ů┼é spo┼éecze┼ästwo w przysz┼éo┼Ť─ç i j─Özyk uczu─ç przysz┼éych mu przyni├│s┼é”. W wierszu „Po┼Ťr├│d niesnask├│w Pan B├│g uderza..." z 1848 roku, kt├│ry wielokrotnie przywo┼éywa┼é sam „polski” papie┼╝ Jan Pawe┼é II (1978-2005), proroczo przepowiedzia┼é wyb├│r S┼éowianina-Polaka na papie┼╝a. Juliusz S┼éowacki uczy┼é si─Ö w Gimnazjum Wo┼éy┼äskiem tylko jeden rok – w roku szkolnym 1817-18. Krzemieniec wyst─Öpuje w tw├│rczo┼Ťci S┼éowackiego: obrazy miasteczka kr├│lowej Bony, opisy jego nadikwa┼äskich okolic, niezapomniana atmosfera krzemieniecka odmalowane zosta┼éy mistrzowskim pi├│rem w „Godzinie my┼Ťli”, „Beniowskim”, „Z┼éotej Czaszce” i licznych wierszach drobniejszych (Z. Jagodzi┼äski).

Marian Kałuski

Wersja do druku

Lubomir - 30.03.13 9:33
Dzisiaj za spraw─ů liberalno-faszystowskich 'reformator├│w' likwidowane s─ů kolejne bastiony polskiej o┼Ťwiaty, m.in. na Kresach Polski Po┼éudniowej, na ┼Ül─ůsku, m.in. w Bytomiu. Dzisiaj antypolscy sabota┼╝y┼Ťci chc─ů wykreowa─ç ┼Ül─ůsk na kolejny Wo┼éy┼ä. W Berlinie intensywnie szkoleni s─ů antypolscy separaty┼Ťci a la Bandera.

Wszystkich komentarzy: (1)   

Publikowane komentarze s─ů prywatnymi opiniami naszych Czytelnik├│w. Gazeta Internetowa KWORUM nie ponosi odpowiedzialno┼Ťci za tre┼Ť─ç opinii.

03 Lipca 1941 roku
Niemieccy agresorzy aresztowali i rozstrzelali profesor├│w wy┼╝szych uczelni lwowskich.


03 Lipca 1802 roku
Urodził się Ignacy Domeyko, polski geolog, badacz Ameryki Południowej, przyjaciel Adama Mickiewicza (zm. 1889)


Zobacz wi─Öcej