Sobota 18 Maja 2024r. - 139 dz. roku,  Imieniny: Alicji, Edwina, Eryka

| Strona g┼é├│wna | | Mapa serwisu 

dodano: 02.11.12 - 19:49     Czytano: [3885]

T─Ösknili za domem rodzinnym


Tęsknota wysiedleńców do stron rodzinnych

W 1969 roku K. Kwa┼Ťnicki wyda┼é w Polsce prac─Ö o integracji ludno┼Ťci polskiej na ┼Ül─ůsku Opolskim, gdzie zaraz po II wojnie ┼Ťwiatowej osiedlono 193 tys. wysiedle┼äc├│w polskich z Wo┼éynia i Ma┼éopolski Wschodniej.

Kwa┼Ťnicki opar┼é si─Ö na ankiecie przeprowadzonej w 1964 roku. Mieszkaniec ┼Ül─ůska Opolskiego mia┼é odpowiedzie─ç m.in. na pytanie: czy w por├│wnaniu z dawn─ů sw─ů siedzib─ů woli obecne miejsce zamieszkania. Ot├│┼╝ 46% respondent├│w da┼éo odpowied┼║ przecz─ůc─ů, 21% o┼Ťwiadczy┼éo, ┼╝e to jest dla nich oboj─Ötne, a ponad 25% wyrazi┼éo zadowolenie z obecnego miejsca zamieszkania. Spo┼Ťr├│d wysiedlonych Polak├│w z Ziem Wschodnich a┼╝ 69% wyzna┼éo, ┼╝e woleliby mieszka─ç w swych dawnych siedzibach.

T─Ösknota do stron rodzinnych jest si┼é─ů pot─Ö┼╝n─ů i cz─Östo nie znika nawet w drugim i trzecim pokoleniu wysiedle┼äc├│w czy emigrant├│w (np. Zwi─ůzki Klub├│w Ma┼éopolan w USA). Tote┼╝ twierdzenie niekt├│rych os├│b czy nawet organizacji, pism i partii politycznych przed 1989 rokiem, ┼╝e Polacy pogodzili si─Ö z utrat─ů Wilna i Lwowa by┼éo bardzo dalekie od prawdy, by┼éo zwyk┼é─ů propagand─ů polityczn─ů lub pobo┼╝nym ┼╝yczeniem zdrajc├│w nie tylko Kres├│w ale i polskiej ojczyzny.

Zaprzeczy┼éy tym twierdzeniom ju┼╝ w├│wczas liczne fakty, jak chocia┼╝by wypowiedzi najwy┼╝szego po Bierucie politruka w stalinowskiej Polsce - Jakuba Bermana dla Tora┼äskiej w ksi─ů┼╝ce „Oni” (Londyn 1958), ukazanie si─Ö wielu ksi─ů┼╝ek o tematyce kresowej w wydawnictwach krajowych poza cenzur─ů w latach 80. XX w., liczne ods┼éoni─Öte w ko┼Ťcio┼éach tablice kresowe oraz r├│wnie┼╝ liczne prywatne zjazdy towarzysko-kole┼╝e┼äskie kresowian, o kt├│rych wspomina┼é np. w swoich wspomnieniach prof. Stanis┼éaw Lorenz.

Ciekawe jakie t┼éumy ┼Ťci─ůga┼éy by zjazdy i r├│┼╝ne imprezy organizowane przez lwowian, wilnian, Poleszuk├│w, Wo┼éynian itd., i to nie tylko w latach 40. i 50., ale tak┼╝e 70 i 80. XX w., gdyby re┼╝ym pozwala┼é na ich organizowanie.
Dzia┼éalno┼Ť─ç kresowa ju┼╝ w wolnej Polsce po 1989 roku potwierdza jak ci─ůgle bardzo ┼╝ywe s─ů Kresy w ┼Ťwiadomo┼Ťci polskiej.

Caryca Katarzyna II (!) o wa┼╝nej roli Lwowa w ┼╝yciu Polski

┼╣r├│d┼éa historyczne podaj─ů, ┼╝e caryca Katarzyna II bardzo niech─Ötnie zgodzi┼éa si─Ö na przydzielenie Austrii Lwowa podczas uzgadniania przez w┼éadc├│w Rosji, Prus i Austrii I rozbioru Polski w 1772 roku, twierdz─ůc „i┼╝ Rzeczpospolita nie mo┼╝e si─Ö obej┼Ť─ç bez miasta, spe┼éniaj─ůcego w jej organizmie rol─Ö tak wa┼╝n─ů”.
Jak dużo w tej uwadze carycy ładunku dziejowej ironii!

Legion Wschodni we Lwowie

Po wybuchu I wojny ┼Ťwiatowej 28 lipca 1914 roku przedstawiciele szeregu polskich partii politycznych powo┼éali do ┼╝ycia w Krakowie 16 sierpnia 1914 roku Naczelny Komitet Narodowy (NKN) i polskie ochotnicze formacje wojskowe (Legiony Polskie) u boku armii Austro-W─Ögier, walcz─ůce przeciwko Rosji.

NKN dzieli┼é si─Ö na dwie cz─Ö┼Ťci: krakowsk─ů i lwowsk─ů, kt├│ra by┼éa zdominowana przez narodowc├│w (przew. Tadeusz Cie┼äski), podobnie jak i Legiony Polskie: Legion Zachodni w Krakowie i Legion Wschodni we Lwowie.

Legion Wschodni zosta┼é sformowany 27 sierpnia we Lwowie, a jego dow├│dc─ů zosta┼é gen. Adam Pietraszkiewicz (faktycznie dowodzi┼é kpt. J├│zef Haller), a szefem sztabu kpt. Dionizy Jasienicki. Legion Wschodni sk┼éada─ç si─Ö mia┼é z dw├│ch pu┼ék├│w piechoty (ka┼╝dy po dwa bataliony po 1000 ochotnik├│w) i z dw├│ch lub trzech szwadron├│w kawalerii (po 150 ludzi w ka┼╝dym). Legion by┼é formowany z cz┼éonk├│w Dru┼╝yn Bartoszowych, Polowych Dru┼╝yn Soko┼éa i Polskich Dru┼╝yn Strzeleckich. Wobec ofensywy wojsk rosyjskich na Lw├│w (zaj─Öty 2 wrze┼Ťnia 1914 r.) Legion Wschodni ewakuowa┼é si─Ö na zach├│d – 19 wrze┼Ťnia dotar┼é do Mszany Dolnej, a dzi─Öki masowemu nap┼éywowi ochotnik├│w osi─ůgn─ů┼é stan ok. 6200 ludzi. Tam te┼╝ 23 wrze┼Ťnia uleg┼é rozwi─ůzaniu na skutek odmowy z┼éo┼╝enia przysi─Ögi na wierno┼Ť─ç cesarzwi Franciszkowi J├│zefowi. Powodem tego by┼éo przej┼Ťcie NKN na pozycje prorosyjskie; w zwi─ůzku z tym NKN agitowa┼é za rozwi─ůzaniem Legionu. Ok. 800 ochotnik├│w z kpt. J. Hallerem, kt├│rzy z┼éo┼╝yli przysi─Ög─Ö przy┼é─ůczono do Legionu Zachodniego, dla kt├│rego przyj─Ö┼éa si─Ö od t─ůd nazwa Legiony Polskie; utworzono z nich 3 pu┼ék piechoty Legion├│w.

Rusyfikacja w pe┼éni, a Wilno ci─ůgle polskie

W roku 1852, tj. po dwudziestu latach od chwili zamkni─Öcia przez Rosjan polskiego Uniwersytetu Wile┼äskiego i po 20 latach silnej rusyfikacji Kres├│w, w Wilnie wydrukowanych by┼éo 79 tytu┼é├│w ksi─ů┼╝ek w j─Özyku polskim i tylko 3 w j─Özyku rosyjskim, 2 w litewskim, 8 po hebrajsku, 4 po ┼éacinie i 1 w j─Özyku niemieckim. Do Powstania Styczniowego 1863 w Wilnie mo┼╝na by┼éo jeszcze drukowa─ç ksi─ů┼╝ki polskie i miasto nale┼╝a┼éo do czo┼éowych polskich o┼Ťrodk├│w drukarskich.

Stosunek Litwy i Litwin├│w do Polski i Polak├│w we wrze┼Ťniu 1939 roku

W wielu publikacjach polskich czyta si─Ö o nadspodziewane poprawnym ustosunkowaniu si─Ö Litwin├│w do 14 tysi─Öcy polskich ┼╝o┼énierzy i cywil├│w, kt├│rzy podczas agresji zbrojnej Niemiec i Zwi─ůzku Sowieckiego na Polsk─Ö we wrze┼Ťniu 1939 roku szkali na Litwie schronienia przed Armi─ů Czerwon─ů.

Okazuje się jednak, że odnoszenie się Litwinów do Polaków nie zawsze było poprawne.
Ot├│┼╝ we wspomnieniach Stanis┼éawa Jankowskiego „Agatona” pt. „Z fa┼észywym ausweisem w prawdziwej Warszawie” (Warszawa 1980), w rozdziale „Litwa, ojczyzna nie moja” czytamy o tym, ┼╝e oddzia┼é ┼╝o┼énierzy polskich, w kt├│rym znajdowa┼é si─Ö Jankowski, wieziony przez Litwin├│w do obozu jenieckiego w Po┼é─ůdze, zosta┼é w Poniewie┼╝u wrogo przyj─Öty przez miejscow─ů ludno┼Ť─ç: „Otoczyli nas gestykuluj─ůc i wykrzykuj─ůc. Wygra┼╝ali nam pi─Ö┼Ťciami. Kto┼Ť rzuci┼é kamieniem w nasz samoch├│d... Wyratowa┼é nas z opresji dow├│dca szaulis├│w, zaalarmowany zbiegowiskiem na rynku. Przecisn─ů┼é si─Ö do nas z kilku swoimi lud┼║mi. Co┼Ť t┼éumaczy┼é, przekonywa┼é. Gdy to nie poskutkowa┼éo, szaulisi zdj─Öli karabiny przewieszone przez plecy. Kamieniem nikt wi─Öcej nie rzuci┼é, ale nienawistne okrzyki wt├│rowa┼éy nam, gdy┼Ťmy pod eskort─ů przeje┼╝d┼╝ali przez wrogi szpaler”.

Na takich zawzi─Ötych wrog├│w Polski i Polak├│w wychowali Litwin├│w nacjonali┼Ťci litewscy rz─ůdz─ůcy Litw─ů w latach 1918-40, kt├│rzy uwa┼╝ali siebie za chrze┼Ťcijan!

Ciekawe ksi─ů┼╝ki o polskiej Wile┼äszczy┼║nie

W Polsce ukaza┼éy si─Ö dwie bardzo ciekawe ksi─ů┼╝ki: “Z okrwawionego gniazda wyrzuceni i rozsiani” i “Obrazy utkane pami─Öci─ů”. Autorem ich jest Witold Zieleniewski, kt├│ry zmar┼é w Polsce w 1990 roku, a wydawc─ů jego c├│rki: Klementyna Zieleniewska-Muraszko i Katarzyna Ma┼égorzata Zieleniewska, kt├│re mieszkaj─ů w Australii.

Witold Zieleniewski urodzi┼é si─Ö w Argentynie w 1913 roku w rodzinie polskich imigrant├│w z Wile┼äszczyzny. Po odzyskaniu przez Polsk─ů niepodleg┼éo┼Ťci pan Witold wraz z rodzicami wr├│ci┼é w 1923 roku na Wile┼äszczyn─Ö i do 1944 roku by┼é zwi─ůzany z Oszmian─ů i Wilnem. Z Wilna wywie┼║li go bolszewicy do niewolniczej pracy w Donbasie na Ukrainie, gdzie by┼é wi─Öziony do 1947 roku. Zwolniony, wyjecha┼é do rodziny do Polski, kt├│ra by┼éa zmuszona opu┼Ťci─ç rodzinne ziemie. Pan Witold zwi─ůza┼é swe ┼╝ycie tym razem z Drezdenkiem na Ziemi Lubuskiej; uko┼äczy┼é studia i by┼é geografem.

Obie ksi─ů┼╝ki s─ů bardzo ciekawe i lekko napisane. Pierwsza - “Z okrwawionego gniazda wyrzuceni i rozsiani” jest nie tylko ciekawie napisana, ale r├│wnie┼╝ cennym przyczynkiem do historii sowieckiej okupacji Wile┼äszczyzny w latach 1939-41, a nast─Öpnie - do 1944 - niemieckiej okupacji tej krainy. Szczeg├│lnie wstrz─ůsaj─ůca jest lektura zag┼éady tamtejszych Zyd├│w, kt├│r─ů dokonali nie tyle Niemcy co faszy┼Ťci litewscy. Oni r├│wnie┼╝ prze┼Ťladowali polsk─ů ludno┼Ť─ç Wile┼äszczyzny. Ksi─ů┼╝ka ta zainteresuje na r├│wni tak kresowiak├│w jak i ludzi interesuj─ůcych si─Ö histori─ů Polski z okresu II wojny ┼Ťwiatowej.

Druga ksi─ů┼╝ka - “Obrazy utkane pami─Öci─ů” to wspomnienia Autora z Wile┼äszczyny, a po wojnie, a konkretnie po powrocie do Polski z ┼éagru w 1947 roku, z Drezdenka. Zieleniewski kocha i t─Öskni do Wile┼äszczyny, do lat tam sp─Ödzonych. To lata m┼éodo┼Ťci, kt├│re wszyscy najmilej wspominamy. Jednak z ksi─ů┼╝ki przebija si─Ö tak┼╝e mi┼éo┼Ť─ç do nowej ziemi rodzinnej - do Drezdenka i okolic, a w szerszym uj─Öciu Polski. Polski jako naszej ojczyzny. Patriotyzm Witolda Zieleniewskiego jest godny uwagi, gdy┼╝ ┼╝yjemy w ┼Ťwiecie, w kt├│rym nast─ůpi┼éa deprecjacja s┼éowa “ojczyzna”.

Polacy w Ma┼éopolsce Wschodniej i ich rozmieszczenie wg spisu ludno┼Ťci z 1931 r.

W 1340 roku kr├│l polski Kazimierz Wielki jako legalny spadkobierca ostatniego ksi─Öcia Rusi Halicko-W┼éodzimierskiej – Jerzego II przy┼é─ůczy┼é p├│┼║niejsz─ů Ma┼éopolsk─Ö Wschodni─ů do Polski. W latach 1434 - 1772 ziemie te stanowi┼éy jednostk─Ö administracyjn─ů o nazwie: wojew├│dztwo ruskie, kt├│re poza obszarem okre┼Ťlanym do 1939 roku jako Ma┼éopolska Wschodnia obejmowa┼éo swym zasi─Ögiem tak┼╝e Ziemi─Ö Che┼émsk─ů z zachodnimi po┼éaciami Wo┼éynia. Interesuj─ůcy nas obszar dzieli┼é si─Ö na: Ziemi─Ö Lwowsk─ů (powiaty lwowski i ┼╝ydaczowski), Ziemi─Ö Halick─ů (powiaty halicki, ko┼éomyjski i trembowelski), Ziemi─Ö Przemysk─ů (powiaty przemyski, samborski, drohobycki i stryjski) i Ziemi─Ö Sanock─ů (powiat sanocki).

Do 1340 roku granica mi─Ödzy Polsk─ů a Rusi─ů Halicko-W┼éodzimiersk─ů dochodzi┼éa a┼╝ do Rzeszowa, kt├│ry stanowi┼é rusk─ů warowni─Ö graniczn─ů. St─ůd rzeka Wis┼éoka stanowi┼éa zachodni─ů granic─Ö wojew├│dztwa ruskiego.

Przy┼é─ůczone do Polski Ksi─Östwo Halickie by┼éo zniszczone i w du┼╝ym stopniu wyludnione przez najazdy tatarskie i Litwin├│w z Wo┼éynia. Zniszczeniu uleg┼é r├│wnie┼╝ ruski Lw├│w. St─ůd kr├│l Kazimierz Wielki lokowa┼é nowe miasto – nowy, tym razem polski, Lw├│w na innym miejscu, kilka kilometr├│w od ruskiego Lwowa (czyli dzisiejszy Lw├│w niewiele ma wsp├│lnego z ruskim Lwowem!). Kr├│l na zniszczone i wyludnione tereny sprowadza┼é kolonist├│w niemieckich i polskich – i to w tej kolejno┼Ťci. Nie chodzi┼éo tak jemu jak i jego nast─Öpcom na tronie polskim o skolonizowanie Polakami tych ziem, ale o ich rozw├│j. Nowy w┼éadca ziem by┼éego Ksi─Östwa Halicko-W┼éodzimierskiego dba┼é o wszystkich, nadaj─ůc Rusinom prawa, troszcz─ůc si─Ö r├│wnie┼╝ o Cerkiew prawos┼éawn─ů na tych terenach. Post─Öpowa┼é nie jak okupant, ale jako nowy pan, kt├│ry dba o kraj i jego mieszka┼äc├│w. Tak post─Öpowali wszyscy inni kr├│lowie polscy i dlatego na terenie wojew├│dztwa ruskiego (Ma┼éopolski Wschodniej) a┼╝ do zaj─Öcia tych teren├│w przez Austri─Ö nigdy nie wybuch┼éo tu ┼╝adne powstanie Rusin├│w przeciw panowaniu polskiemu. Przeciwnie, w chwili najwi─Ökszej pr├│by – podczas ukrai┼äskiego powstania kozacko-ch┼éopskiego pod wodz─ů Bohdana Chmielnickiego 1648-55, ludno┼Ť─ç ruska Ma┼éopolski Wschodniej odwr├│ci┼éa si─Ö od niego placymi, nie tylko nie bior─ůc w nim udzia┼éu, ale tak┼╝e okazuj─ůc ostentacyjnie swoj─ů lojalno┼Ť─ç wobec Kr├│lestwa Polskiego. Kiedy w 1655 roku wojska Chmielnickiego oblega┼éy Lw├│w, wzywaj─ůc mieszka┼äc├│w miasta do poddania si─Ö jego i rosyjskiej w┼éadzy, rusi┼äski cz┼éonek grupy parlamentarzyst├│w lwowskich Samuel Kuszewicz da┼é nast─Öpuj─ůc─ů odpowied┼║ w imieniu miasta Chmielnickiemu: „Mi┼éo┼Ťciwy panie hetmanie, zdrowia nasze, kt├│rzy tu jeste┼Ťmy (tj. przedstawiciele mieszczan), w twoich s─ů r─Ökach... ale ┼╝eby┼Ťmy na imi─Ö cara moskiewskiego przysi─Ög─Ö i miasto oddawa─ç mieli, tego nigdy nie uczynimy. Przysi─Ögali┼Ťmy raz kr├│lowi (polskiemu) panu naszemu mi┼éo┼Ťciwemu Janowi Kazimierzowi i jemu w jakimkolwiek go szcz─Ö┼Ťciu los zachowa, wiary naszej dotrzyma─ç chcemy” (Fryderyk Papee „Historia miasta Lwowa w zarysie” Warszawa 1924).

Kolonizacja Ma┼éopolski Wschodniej rozpocz─Ö┼éa si─Ö zaraz po przy┼é─ůczeniu jej do Polski. Niemcy wraz z Polakami zak┼éadali nowe miasta i wsie na pustkowiach, a wi─Öc na terenach niczyich – nikogo nie wyw┼éaszczano. Przeciwnie, jak ju┼╝ wspomnia┼éem, Rusini byli pod ochron─ů prawa. Do po┼éowy XVI wieku liczni tu osadnicy niemieccy zupe┼énie si─Ö spolonizowali. Polonizowa┼éa si─Ö r├│wnie┼╝ dobrowolnie – przez wy┼╝szo┼Ť─ç kultury polskiej i mieszane ma┼é┼╝e┼ästwa – szlachta i mieszcza┼ästwo ruskie, a z biegiem czasu coraz wi─Öcej nawet ch┼éop├│w ruskich, szczeg├│lnie w XIX i na pocz─ůtku XX wieku, a wi─Öc kiedy ziemie te by┼éy pod panowaniem austriackim i mia┼éy autonomi─Ö, kt├│ra sprawi┼éa, ┼╝e kraj by┼é de facto w r─Ökach Polak├│w, a to dlatego, ┼╝e do ko┼äca XIX w. ok. 98-99% Rusin├│w/Ukrai┼äc├│w by┼éo ch┼éopami – prawie nie by┼éo ukrai┼äskiego mieszcza┼ästwa, klasy ┼Ťredniej i inteligencji. R├│wnie┼╝ do 1939 roku trwa┼é naturalna migracja Polak├│w z Ma┼éopolski Wschodniej do innych rejon├│w Polski i z tych innych rejon├│w Polski do Ma┼éopolski Wschodniej – g┼é├│wnie do miast w poszukiwaniu pracy. Przez blisko┼Ť─ç z etnicznymi ziemiami polskimi Ziemia Rzeszowska do XX w. uleg┼éa prawie ca┼ékowitej polonizacji.

Jednocze┼Ťnie pod koniec XIX i na pocz. XX w. nast─ůpi┼éa polonizacja bardzo du┼╝ej cz─Ö┼Ťci spo┼éeczno┼Ťci ┼╝ydowskiej. To spo┼Ťr├│d nich wyszli tacy wielcy Polacy jak np.: poeta Marian Hemar (1901 Lw├│w – 1972), pisarz Bruno Schulz (1892 Drohobycz – 1942), historyk, krytyk literacki i publicysta Wilhelm Feldman (1868 Zbara┼╝ – 1919), wybitny historyk literatury polskiej Henryk Biegeleisen (1855 T┼éumacz - 1934), aktor, wsp├│┼étw├│rca s┼éynnej „Weso┼éej lwowskiej fali” Henryk Vogelfaenger (1907 Lw├│w – 1990), wybitny filolog klasyczny, prof. Uniwersytetu Jagiello┼äskiego Leon Sternbach (1864 Drohobycz – 1940), redaktor polityczny krakowskiego „IKC” i pose┼é na Sejm RP Ludwik Rubel (1896 Ty┼Ťmienica – 1958), zas┼éu┼╝ony ksi─Ögarz i wydawca Wilhelm Zukerkandel (1851 Z┼éocz├│w – 1924), malarz Marek W┼éodarski (1903 Lw├│w – 1960), polityk, minister, pose┼é na Sejm RP Herman Lieberman (1870 Drohobycz – 1941), genera┼é WP i prezes Najwy┼╝szego S─ůdu Wojskowego Jakub Marian Krzemie┼äski (1882 Czerlany k. Gr├│dka Jagiello┼äskiego – 1955) (Marian Ka┼éuski „W podzi─Öce i ku pami─Öci Jankielom” Warszawa 2001). – W┼éa┼Ťnie spolonizowanie si─Ö du┼╝ego odsetka ┼╗yd├│w wschodniogalicyjskich spowodowa┼éo wielk─ů nienawi┼Ť─ç do nich nacjonalist├│w ukrai┼äskich i do ich ochotniczego i ofiarnego wsp├│┼éudzia┼éu w ich wymordowaniu w latach 1941-43 u boku Niemc├│w czy z w┼éasnej inicjatywy.

Wszystkie te procesy sprawi┼éy, ┼╝e, wed┼éug spisu ludno┼Ťci przeprowadzonego w 1931 roku, w Ma┼éopolsce Wschodnie, czyli w ├│wczesnych wojew├│dztwach: lwowskim tarnopolskim i stanis┼éawowskim mieszka┼éo a┼╝ 2 843 360 Polak├│w, obok 2 838 640 Rusin├│w/Ukrai┼äc├│w, 399 360 ┼╗yd├│w i 41 040 przedstawicieli innych narodowo┼Ťci, g┼é├│wnie Niemc├│w.

Wojew├│dztwo lwowskie mia┼éo 3 127 400 mieszka┼äc├│w, w tym 1 805 000 Polak├│w, 579 500 Ukrai┼äc├│w i 487 700 Rusin├│w, 232 900 ┼╗yd├│w i 12 100 Niemc├│w. W wojew├│dztwie tarnopolskim mieszka┼éo 1 600 400 os├│b, w tym 789 100 Polak├│w, 402 000 Ukrai┼äc├│w i 326 200 Rusin├│w, 78 900 ┼╗yd├│w i 2700 Niemc├│w. Natomiast wojew├│dztwo stanis┼éawowskie zamieszkiwa┼éo 1 480 300 os├│b, w tym 332 200 Polak├│w, 693 800 Ukrai┼äc├│w i 325 100 Rusin├│w, 109 400 ┼╗yd├│w i 16 700 Niemc├│w („Ma┼éy rocznik statystyczny 1937”).

Rozmieszczenie Polak├│w wed┼éug powiat├│w przedstawia┼éo si─Ö nast─Öpuj─ůco („The problem of Eastern Galicia” London 1948):

WOJEW├ôDZTWO LWOWSKIE (tylko powiaty w ca┼éo┼Ťci lub w cz─Ö┼Ťci dzi┼Ť ukrai┼äskie): powiat b├│brecki: 30 762 – 31,7% og├│┼éu ludno┼Ťci, powiat dobromilski: 35 945 – 38,3%, powiat drohobycki: 91 935 – 47,3%, powiat gr├│decki: 33 228 – 39,1%; powiat jaworowski: 26 938 – 31%, LW├ôW: Polacy 198 212 – 63,5%, ┼╗ydzi 75 316 – 24,1%, Ukrai┼äcy i Rusini 35 137 – 11,3%; powiat lwowski: 80 712 – 56,5%, powiat mo┼Ťciski: 49 989 – 55,9%, powiat rawski: 23 063 – 21,4%, powiat rudecki: 38 417 – 48,5%, powiat samborski: 56 818 – 42,5%, powiat sokalski: 21 681 – 38,9%, powiat turcza┼äski: 25 673 – 22,8%, powiat ┼╝├│┼ékiewski: 35 816 – 37,5%.

WOJEW├ôDZTWO TARNOPOLSKIE: powiat borszczowski: 46 153 – 44,7%, powiat brodzki: 32 843 – 36%, powiat brze┼╝a┼äski: 48 168 – 46,4%, powiat buczacki: 60 523 – 43,5%, powiat czortkowski: 36 486 – 43,4%, powiat kamionecki: 41 693 – 50,8%, powiat kopyczyniecki: 38 158 – 43,1%, powiat podhajecki: 46 710 – 48,8%, powiat przemy┼Ťla┼äski: 52 269 – 58,1%, powiat radziechowski: 25 427 – 36,7%, powiat ska┼éacki: 60 091 – 67,4%, powiat tarnopolski: 93 874 – 66%, powiat trembowelski: 50 178 – 59,5%, powiat zaleszczycki: 27 549 – 38,3%, powiat zbaraski: 32 740 – 49,9%, powiat zborowski: 39 624 – 48,7%, powiat z┼éoczowski: 56 628 – 47,7%.

WOJEW├ôDZTWO STANIS┼üAWOWSKIE: powiat doli┼äski: 21 158 – 17,9%, powiat horode┼äski: 27 751 – 29,9%, powiat ka┼éuski: 18 637 – 18,2%, powiat ko┼éomyjski: 52 006 – 29,5%, powiat kosowski: 6718 – 7,1%, powiat nadw├│rnia┼äski: 16 907 – 12%, powiat rohaty┼äski: 36 152 – 28,4%, powiat stanis┼éawowski: 49 032 – 24,7%, powiat stryjski: 25 186 – 16,5%, powiat ┼Ťniaty┼äski: 17 206 – 22%, powiat t┼éumacki: 44 958 – 38,7%, powiat ┼╝ydaczowski: 16 464 – 19,7%.

Polscy olimpijczycy pochodz─ůcy z w┼éa┼Ťciwej Ukrainy

Na w┼éa┼Ťciwej Ukrainie, tj. na ziemiach na wsch├│d od granicy ryskiej z 1939 roku, urodzi┼éo si─Ö 7 polskich olimpijczyk├│w. Sze┼Ťciu w okresie przed rewolucj─ů bolszewick─ů 1917 roku, kiedy polskie akcenty tej ziemi by┼éy wyj─ůtkowo bardzo du┼╝e i widoczne go┼éym okiem, a jeden (Sergiusz Wo┼éczeniecki) ju┼╝ po II wojnie ┼Ťwiatowej. Oto oni:

GZOWSKI Kazimierz Aleksander (1901 Sumy, w├│wczas gubernia charkowska – 1986 Londyn), rotmistrz 15 Pu┼éku U┼éan├│w Pozna┼äskich, srebrny medalista dru┼╝ynowego konkursu skok├│w w Amsterdamie (1928). Od 1919 roku w Wojsku Polskim. W konkursach hippicznych uczestniczy┼é od 1923 roku. Szczeg├│lnie wyr├│┼╝nia┼é si─Ö w 1928 podczas start├│w zagranicznych w Nicei, Brukseli, Amsterdamie, Warszawie, a w roku 1929 w Budapeszcie i Nowym Jorku. 3-krotnie zwyci─Ö┼╝y┼é podczas 5 start├│w w konkursach o Puchar Narod├│w (Nicea 1928, Warszawa 1928, Nowy Jork 1929). W swojej karierze sportowej Gzowski zdoby┼é oko┼éo 150 nagr├│d indywidualnych i dru┼╝ynowych w konkursach skok├│w i w WKKW, ale najwi─Ökszy sukces odni├│s┼é na Igrzyskach Olimpijskich w Amsterdamie. Uczestnik kampanii wrze┼Ťniowej 1939, a nast─Öpnie w Wojsku Polskim na Zachodzie. Po wojnie zamieszka┼é w Wielkiej Brytanii, gdzie by┼é instruktorem jazdy konnej. Mia┼é uczni├│w tak┼╝e we Francji i Kanadzie.

KRYGIER W┼éodzimierz Lucjan (1900 Jekaterynos┼éaw, dzi┼Ť Dniepropietrowsk – 1975 Londyn), mgr praw, adwokat, pi┼ékarz (lewoskrzyd┼éowy) i hokeista dru┼╝yn warszawskich, olimpijczyk z St. Moritz (1928) i Lake Placid (1932). Jako pi┼ékarz Polonii Warszawa wyst─ůpi┼é w dw├│ch fina┼éach Mistrzostw Polski (1925-1926, 8 mecz├│w i 1 bramka) i 3 sezony ligowe (1927-1929, 60 mecz├│w i 20 bramek). Jako hokeista wielce zas┼éu┼╝ony zawodnik dla warszawskiego AZS. Wyst─ůpi┼é w pierwszym meczu pi┼ékarskim tego klubu (1921) i zagra┼é w inauguracyjnym spotkaniu akademik├│w (AZS) w hokeju na lodzie 12 lutego 1922, kiedy to pokonali lokalnego rywala, Poloni─Ö 3:0. Pionierski wyst─Öp hokejowy by┼é pocz─ůtkiem wielkich sukces├│w sto┼éecznego AZS i reprezentacji Polski. 2-krotny mistrz Polski (1929-1930), akademicki mistrz ┼Ťwiata (1928), 2-krotny srebrny medalista mistrzostw Europy (1929, 1931). Rozegra┼é w sumie 35 mecz├│w w barwach narodowych strzelaj─ůc 4 bramki, 2-krotnie te┼╝ wyst─ůpi┼é na Igrzyskach Olimpijskich. Uczestnik kampanii wrze┼Ťniowej 1939, ┼╝o┼énierz PSZ na Zachodzie, p├│┼║niej oficer ┼é─ůcznikowy w obozie repatriacyjnym w Koblencji (1945-1946), gdzie za┼éo┼╝y┼é pi┼ékarski zesp├│┼é o nazwie Polonia. Po wojnie nie wr├│ci┼é do kraju i zamieszka┼é w Wielkiej Brytanii. Zmar┼é w Londynie 17 wrze┼Ťnia 1975, ale pochowany jest na warszawskich Pow─ůzkach.

┼üUKASZEWICZ Julian (1904 Jekaterynos┼éaw – 1982 ┼ü├│d┼║), in┼╝ynier elektryk, d┼éugodystansowiec warszawskiej Polonii, olimpijczyk z Pary┼╝a (1924). By┼é jednym z najlepszych d┼éugodystansowc├│w Polski. Wszystkie najlepsze wyniki uzyska┼é ju┼╝ po olimpiadzie w Pary┼╝u. By┼é 1-krotnym reprezentantem kraju w meczu mi─Ödzypa┼ästwowym (1926), 3-krotnym rekordzist─ů Polski (3000, 5000 i 10000 m.) oraz 6-krotnym medalist─ů mistrzostw krajowych, w tym 2-krotnym mistrzem Polski: 5000m (1924) i biegu prze┼éajowym (1925). Rekordy ┼╝yciowe: 3000 m - 9.12,7 (19 lipca 1925 Warszawa), 5000 m - 16.09,0 (26 lipca 1925 Warszawa), 10000 m - 34.06,2 (20 czerwca 1925 Warszawa).

de ROSTWO-SUSKI Kazimierz Stanis┼éaw, ps. "Rewera" (1891 Karpowce ko┼éo ┼╗ytomierza – 1974 Krak├│w), p┼ék WP, dow├│dca 21 pu┼éku U┼éan├│w Kaniowskich, czo┼éowy je┼║dziec w WKKW, olimpijczyk z Pary┼╝a (1924). Uczestnik I wojny ┼Ťwiatowej (1914-18), od listopada 1918 w Wojsku Polskim. Mia┼é opini─Ö (gen. W┼éadys┼éaw Anders) wybitnego oficera sztabowego kawalerii i wzorowego kwatermistrza. Wszechstronny sportowiec. Uprawia┼é wio┼Ťlarstwo, szermierk─Ö, strzelanie i p┼éywanie, ale by┼é przede wszystkim jednym z najwybitniejszych je┼║d┼║c├│w polskich lat dwudziestych. W Igrzyskach Olimpijskich w Pary┼╝u zaj─ů┼é 24 miejsce na 44 startuj─ůcych. Po olimpiadzie startowa┼é w wielu konkursach krajowych i zagranicznych zdobywaj─ůc najcenniejsze nagrody w Warszawie (1927) i w tym samym roku w Nicei i Monte Carlo. W konkursach o Puchar Narod├│w startowa┼é 11-krotnie. Uczestnik kampanii wrze┼Ťniowej 1939 jako dow├│dca 21 p. u┼é., a podczas okupacji w konspiracji (ZWZ-AK) m. in. inspektor pododdzia┼éu Warszawa-Wsch├│d i zast─Öpca dow├│dcy 8 dywizji piechoty (ps. "Rewera"). Po wojnie nadal zajmowa┼é si─Ö sportem je┼║dzieckim jako dzia┼éacz i trener m. in. w Krakowskim Klubie Jazdy i Polskim Zwi─ůzku Je┼║dzieckim.

SO┼üTAN-PERE┼ÜWIAT Andrzej (ur. 1906 Kij├│w - ?), uko┼äczy┼é Korpus Kadet├│w Nr 2 w Modlinie i . Szko┼é─Ö Podchor─ů┼╝ych Rezerwy Artylerii we W┼éodzimierzu (1932-33). Wio┼Ťlarz, cz┼éonek s┼éynnej "├│semki" Akademickiego Zwi─ůzku Sportowego Warszawa, kt├│ra odnios┼éa wiele sukces├│w w kraju i zagranic─ů. Po zdobyciu tytu┼éu mistrza Polski, br─ůzowego medalu na mistrzostwach Europy i srebrnego na akademickich mistrzostwach ┼Ťwiata (wszystko w sezonie 1927) - wystartowali oni r├│wnie┼╝ na Igrzyskach Olimpijskich w Amsterdamie w 1928 roku ocieraj─ůc si─Ö o medal olimpijski: Polacy wygrali z Holandi─ů w czasie 6:37.0, nast─Öpnie przegrali z W. Brytani─ů w czasie 6.43,2 (Anglicy - 6.30,6), w repesa┼╝ach zwyci─Ö┼╝yli Argentyn─Ö - 6.24,6, ulegaj─ůc w nast─Öpnej rundzie Kanadzie w czasie 6.42,2 (Kanada - 6.37,4) i zdobywaj─ůc 4 m. Po olimpiadzie So┼étan jeszcze trzykrotnie zdoby┼é w ├│semce AZS br─ůzowe medale na mistrzostwach Polski (1928, 1930, 1931); by┼é tak┼╝e wicemistrzem kraju w czw├│rce ze sternikiem (1930).

WO┼üCZANIECKI Sergiusz (ur. 1964 Zaporo┼╝e), Polak z Ukrainy, nauczyciel wf, sztangista Dynama Lw├│w i Budowlanych Opole, br─ůzowy medalista olimpijski z Barcelony (1992) – waga lekkoci─Ö┼╝ka 90 kg. Za spraw─ů szkoleniowca kadry narodowej Ryszarda Szewczyka znalaz┼é si─Ö w Opolu, otrzyma┼é obywatelstwo polskie i reprezentowa┼é nasze barwy na IO w Barcelonie (1992). Mistrz Polski w wadze lekkoci─Ö┼╝kiej (do 90 kg) - 1992 oraz srebrny medalista Mistrzostw Europy 1993 w tej samej kategorii z wynikiem 390 kg (170+220). Obecnie mieszka w Niemczech.

WODZIA┼âSKI Marian (1901 Bor├│wka ko┼éa Jampola, na Podolu – 1983 Pittsburg, USA), in┼╝ynier mechanik, czo┼éowy wio┼Ťlarz i pilot (do 1939 pracownik Instytutu Bada┼ä Technicznych Lotnictwa w Warszawie), wybitny dzia┼éacz sportu akademickiego, olimpijczyk z Amsterdamu (1928). Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej 1920. Wio┼Ťlarstwo zacz─ů┼é uprawia─ç w warszawskim Akademickim Zwi─ůzku Sportowym; w latach 1927-1931 (koniec kariery) nale┼╝a┼é do krajowej czo┼é├│wki (├│semka i czw├│rka ze sternikiem). By┼é mistrzem Polski w ├│semce (1927), wicemistrzem w czw├│rce (1930) i 3-krotnym br─ůzowym medalist─ů w ├│semce (1928, 1930, 1931). W konkurencji tej by┼é r├│wnie┼╝ medalist─ů (br─ůz) mistrzostw Europy (Como 1927) i akademickim wicemistrzem ┼Ťwiata (1927). By┼é te┼╝ olimpijczykiem - cz┼éonkiem polskiej ├│semki na Igrzyskach Olimpijskich w Amsterdamie w 1928 roku, kt├│ra zaj─Ö┼éa 4 miejsce. Jako pilot Aeroklubu Warszawskiego Wodzia┼äski uczestniczy┼é w latach trzydziestych w licznych krajowych i zagranicznych rajdach lotniczych. Nale┼╝a┼é r├│wnie┼╝ w okresie mi─Ödzywojennym do najwybitniejszych dzia┼éaczy sportu akademickiego. Piastowa┼é m. in. funkcje wiceprezesa i prezesa AZS Warszawa oraz cz┼éonka zarz─ůdu Centrali Polskich Akademickich Zwi─ůzk├│w Sportowych. Dzia┼éa┼é tak┼╝e w PZTW, Aeroklubie Warszawskim a od 22 kwietnia 1939 by┼é wiceprezesem organizacyjnym Aeroklubu RP. Jako pilot (porucznik) bra┼é udzia┼é w kampanii wrze┼Ťniowej 1939, po czym w grudniu (na nartach) przez Tatry dotar┼é do Francji, a potem Anglii. W Dakarze oblatywa┼é montowane tam ameryka┼äskie samoloty bojowe, a po kampanii afryka┼äskiej powr├│ci┼é do Anglii (kapitan), gdzie kierowa┼é personelem technicznym 305 Dywizjonu Bombowego Ziemi Wielkopolskiej. Zdemobilizowany wyjecha┼é do Kanady, a potem USA, gdzie w Pittsburgu pracowa┼é w przemy┼Ťle metalurgicznym i wyk┼éada┼é na miejscowej politechnice.

Prasa polska na Wschodniej Białorusi do 1920 roku

Na Wschodniej Bia┼éorusi, czyli Mi┼äszczy┼║nie, Po┼éocczy┼║nie, Witebszczy┼║nie, Mohylewszczy┼║nie i Homelszczy┼║nie, tj. ziemiach, kt├│re przed rozbiorami Polski nale┼╝a┼éy do Rzeczpospolitej Obojga Narod├│w (Polski), a po 1920 roku nie wesz┼éy ponownie w sk┼éad odrodzonej Polski, a tylko sta┼éy si─Ö cz─Ö┼Ťci─ů Zwi─ůzku Sowieckiego i powsta┼éej na tych terenach Republiki Bia┼éoruskiej, Polacy, poza Mi┼äskiem i Mi┼äszczyn─ů, stanowili tam niewielki odsetek ludno┼Ťci. St─ůd niewiele tam, poza samym Mi┼äskiem, ukazywa┼éo si─Ö czasopism polskich.
Historię prasy polskiej na Wschodniej Białorusi do 1920 roku można podzielić na trzy okresy: 1783-1820, 1908-1914 i 1915-20.

Dwa pierwsze okresy zwi─ůzane s─ů z zaborem rosyjskim tych ziem dokonanym w trzech etapach: w latach 1772, 1793 i 1795.

W pierwszym okresie, czyli do Powstania Listopadowego 1830-31 istnia┼éa mo┼╝no┼Ť─ç wydawania prasy polskiej we Wschodniej Bia┼éorusi. Nast─Öpuj─ůce czasopisma polskie ukazywa┼éy si─Ö tam przed 1830 rokiem:
„Kalendarz Bia┼éoruski na rok Pa┼äski...” (Mohylew 1785-1796)
„Kalendarz na rok Pa┼äski...” (Po┼éock 1814-1815
„Kalendarz Namiestnictw Bia┼éoruskich na rok 1783” (Mohylew)
„Kalendarz Po┼éocki na rok 1799” (Po┼éock)
„Kalendarz Polityczny Po┼éocki na rok Pa┼äski...” (Po┼éock 1802-1803)
„Kalendarzyk na rok Pa┼äski...” (Po┼éock 1816-1819)
„Miesi─Öcznik Po┼éocki” (Po┼éock 1818-1820, wydawany przez OO. Jezuit├│w).

Wszystkie te czasopisma były wydawane za pozwoleniem władz rosyjskich.
W tym okresie ukazywa┼éo si─Ö jednak na Wschodniej Bia┼éorusi jedno pismo b─Öd─ůce poza zasi─Ögiem rosyjskich w┼éadz i ich cenzury. By┼éa to:
„Gazeta Tymczasowa Mi┼äska” (Mi┼äsk 1812)
- wydawana przez patriot├│w polskich w okresie wyprawy Napoleona na Moskw─Ö, kt├│r─ů wspiera┼éy wojska polskie i og├│lnie Polacy, licz─ůc na odrodzenie si─Ö pa┼ästwa polskiego w jego przedrozbiorowych granicach.

Jak widzimy czasopisma polskie, g┼é├│wnie kalendarze, wydawane by┼éy w dw├│ch miastach: Mohylewie i Po┼éocku. By┼éy to w├│wczas silne o┼Ťrodki polskie. Mohylew by┼é od 1783 roku stolic─ů katolickiej (polskiej) archidiecezji mohylewskiej, a Po┼éock by┼é og├│lnopolskim centrum polskich jezuit├│w i w latach 1812-20 siedzib─ů wy┼╝szej uczelni polskiej – Akademii Po┼éockiej, prowadzonej przez jezuit├│w.

W 1820 roku polscy jezuici zostali wygnani z granic Rosji, a w 1873 roku arcybiskup mohylewski Antoni Fija┼ékowski dosta┼é nakaz od w┼éadz carskich przeniesienia si─Ö do Petersburga wraz z kuri─ů i seminarium duchownym. Z kolei po Powstaniu Listopadowym 1830-31 nie by┼éo ju┼╝ mo┼╝liwo┼Ťci wydawania czasopism polskich na Wschodniej Bia┼éorusi, a po Powstaniu Styczniowym 1863 nawet rozmowy po polsku w publicznych miejscach na ca┼éych Kresach by┼éy surowo zabronione. Dopiero po rewolucji w Rosji i w Kr├│lestwie Polskim w 1905 roku car Miko┼éaj II wyda┼é 30 pa┼║dziernika 1905 roku tzw. Manifest pa┼║dziernikowy, przyznaj─ůcy obywatelom imperium podstawowe swobody demokratyczne. Od tej pory mog┼éa ponownie ukazywa─ç si─Ö prasa polska na Kresach, a wi─Öc tak┼╝e i na Wschodniej Bia┼éorusi. Nie zaznaczy┼é si─Ö jednak jej rozw├│j na tutejszym terenie m.in. z powodu wynarodowienia si─Ö wielu Polak├│w w okresie brutalnej rusyfikacji trwaj─ůcej ponad 70 lat, ma┼éej liczby Polak├│w na tych terenach (poza Mi┼äskiem i Mi┼äszczyzn─ů) oraz to, ┼╝e Wilno, w kt├│rym w latach 1905-15 wydawano 80 tytu┼é├│w czasopism polskich, w tym kilka dziennik├│w, uwa┼╝a┼éo ziemie Bia┼éorusi za obszar bezpo┼Ťredniego wp┼éywu swych pism (Z. Kmiecik). Jedynie w Mi┼äsku - najwi─Ökszym skupisku polskim na tych terenach, w okresie 1907-14 wydawane by┼éy nast─Öpuj─ůce czasopisma polskie:
„Gwiazda Zaranna” (1908-11, miesi─Öcznik religijno-moralno-spo┼éeczny)
„Kalendarz Mi┼äski” (1907-1908)
„Nad ┼Üwis┼éocz─ů” (1912-14, tygodnik)
„Nad ┼Üwis┼éocz─ů” (1914, kwartalnik Towarzystwa Rolniczego Mi┼äskiego)
„Pogo┼ä. Organ tygodniowy, polityczny, spo┼éeczny i literacki, po┼Ťwi─Öcony sprawom ziemi Mi┼äskiej i Mohylewskiej” (1914-17)
„Stra┼╝ Imienia Maryi” (Mi┼äsk 1904-1914, miesi─Öcznik Bractwa R├│┼╝a┼äcowego do 1905 r. wydawany nielegalnie).

W 1915-18 du┼╝e obszary Wschodniej Bia┼éorusi, w tym ca┼éa Mi┼äszczyzna, znalaz┼éy si─Ö pod okupacj─ů niemieck─ů, a w Rosji w marcu 1917 roku upad┼é carat i kraj ten do listopada tego roku by┼é pa┼ästwem demokratycznym, co da┼éo Polakom mo┼╝liwo┼Ť─ç w du┼╝ym stopniu nieskr─Öpowanej dzia┼éalno┼Ťci narodowej. Na terenie rosyjskiej Bia┼éorusi powstawa┼éy polskie Rady ┼╗o┼énierskie-Zwi─ůzek Wojskowych Polak├│w i Polskie Wojsko. W tym okresie pod zaborem niemieckim i w demokratycznej rosyjskiej Bia┼éorusi ukazywa┼éy si─Ö nast─Öpuj─ůce czasopisma polskie:
„Antychryst. Organ porz─ůdnych ludzi” (Mi┼äsk 1917-18, tygodnik)
„Biblioteka Wiadomo┼Ťci Wojskowych” (Mi┼äsk 1917, miesi─Öcznik)
„Biuletyn Zarz─ůdu Zwi─ůzku Wojskowych Polak├│w Armii 2-ej” (S┼éuck 1917-18, tygodnik)
„Dziennik Mi┼äski. Pismo narodowe, bezpartyjne i demokratyczne” (Mi┼äsk 1917-18, dziennik, organ Rady Polskiej Ziemi Mi┼äskiej)
„Kalendarz Mi┼äski na rok 1918” (Mi┼äsk 1918, wyd. Polska Macierz Szkolna)
„My┼Ťl M┼éodzie┼╝y” (Bobrujsk 1917-18, czasopismo harcerskie)
„Na Stra┼╝y” (Mi┼äsk kwiecie┼ä 1918, jednodni├│wka)
„Nowy Kurier Litewski” (Mi┼äsk 1915-17, dziennik)
„Plac├│wka. Pismo codzienne” (Mi┼äsk 1917-18, Bobrujsk 1918, red. Antoni Sadzewicz)
„Polski Kalendarz Wojskowy na rok 1918” (nak┼é. Towarzystwa Polskiej Wiedzy Wojskowej. Warszawa, Mi┼äsk, Kij├│w 1918)
„Przysz┼éo┼Ť─ç” (Mi┼äsk 1917, czasopismo harcerskie)
„Przysz┼éo┼Ť─ç. Tygodnik ludowy” (Mi┼äsk 1918)
„Stra┼╝nica” (Bobrujsk 1918, wyd. Garnizon Bobrujska)
„Sumienie. Gazeta 1-go Korpusu Polskiego” (Mi┼äsk, Bobrujsk 1918, nielegalna)
„Tygodnik Mi┼äski” (Mi┼äsk 1918)
„Wiadomo┼Ťci Wojskowe” (1917-18, tygodnik, red. Henryk Bagi┼äski)
„Wie┼Ť i za┼Ťcianek. Tygodnik. Organ Rady Polskiej Ziemi Mi┼äskiej” (Mi┼äsk 1917-18)
„┼╗o┼énierz Polski” (Mi┼äsk 1917-18, od nr 40 z 1918 miejsce wydawania Bobrujsk, tygodnik, wydawnictwo Wydzia┼éu O┼Ťwiaty Zwi─ůzku Wojskowych Polak├│w Frontu Zachodniego).
„┼╗ycie Ko┼Ťcielne. Pismo dwutygodniowe duchowie┼ästwa mohylewskiego i mi┼äskiego” (Mi┼äsk 1916).

W listopadzie 1918 roku drog─ů zbrojnego zamachu stanu i pomocy ze strony Niemiec, do w┼éadzy w Rosji dorwali si─Ö bolszewicy, kt├│rzy drog─ů horrendalnego terroru zacz─Öli opanowywa─ç w┼éadz─Ö w ca┼éym kraju. Na pocz─ůtku 1918 roku zaraza bolszewicka dotar┼éa na Wschodni─ů Bia┼éoru┼Ť. W lutym 1918 roku likwidacji ulegaj─ů czasopisma polskie w Mi┼äsku, m.in. dzienniki „Goniec Mi┼äski” i „Plac├│wka”, kt├│ra wznowi┼éa druk po wkroczeniu Niemc├│w na Mi┼äszczyzn─Ö i przenios┼éa si─Ö do Bobrujska. Jednocze┼Ťnie bolszewicy przy pomocy polskich komunist├│w zacz─Öli wydawa─ç sw├│j szmat┼éawiec w Mi┼äsku:
„Prawda” (od 17 lutego 1918, dziennik, jako organ Mi┼äskiego Zjednoczenia Socjalist├│w Polskich – faktycznie przez esdek├│w i komunizuj─ůc─ů PPS-Lewic─Ö, redagowany przez Stanis┼éawa Bersona, Stefana Heltmana i Stefana Jankowskiego).

Wkr├│tce do Mi┼äska i na Mi┼äszczyzn─Ö wkroczy┼éy – zgodnie z porozumieniem z rz─ůdem bolszewickim - wojska niemieckie i „Prawda” przesta┼éa si─Ö ukazywa─ç. Natomiast wznowione zosta┼éo wydawanie polskiego dziennika „Plac├│wka”, tym razem jednak w Bobrujsku.
W listopadzie 1918 roku Niemcy skapitulowa┼éy (koniec I wojny ┼Ťwiatowej) i oddzia┼éy niemieckie zacz─Ö┼éy si─Ö wycofywa─ç ze Wschodniej Bia┼éorusi, kt├│r─ů zacz─Ö┼éy zalewa─ç wojska bolszewickie. Ich propagandowa maszyna zacz─Ö┼éa ponownie wydawa─ç swoj─ů bibu┼é─Ö r├│wnie┼╝ w j─Özyku polskim. By┼éy to szmat┼éawce:
„Komunista. Organ Centralnego Komitetu Komunistycznej Partii Litwy i Bia┼éorusi” (Mi┼äsk 1919)
„M┼éot. Organ Centralnego Komitetu Wykonawczego Grup Socjaldemokracji Kr├│lestwa Polskiego i Litwy w Rosji” (Mi┼äsk 1919, dziennik)
„Wiadomo┼Ťci Tymczasowego Robotniczego-W┼éo┼Ťcia┼äskiego Rz─ůdu Sowieckiego Bia┼éoruskiego” (Mi┼äsk 1919, 2 razy w tygodniu, w j─Özykach: polskim, rosyjskim i bia┼éoruskim).

Podczas wojny polsko-sowieckiej w 1920 roku na terenach białoruskich bolszewicy wydawali we Wschodniej Białorusi czasopisma polskojęzyczne:
„Pochodnia” (Homel 1920, wyd. Wydzia┼é Literacko-Wydawniczy Zarz─ůdu Politycznego Rady Wojenno-Rewolucyjnej Republiki)
„Sztandar Komunizmu. Organ Mi┼äskiego Gubernialnego Komitetu Rewolucyjnego” (Mi┼äsk 1920, dziennik).

W latach 1919-20 du┼╝e obszary Wschodniej Bia┼éorusi (g┼é├│wnie Mi┼äszczyzna) by┼éy zaj─Öte przez Wojsko Polskie. W okresie tym zaktywizowa┼éa si─Ö ponownie polska dzia┼éalno┼Ť─ç narodowa na Mi┼äszczy┼║nie, kt├│rej ludno┼Ť─ç polska (i du┼╝y odsetek tamtejszych Bia┼éorusin├│w) chcia┼éa jej przynale┼╝no┼Ťci do odrodzonego pa┼ästwa polskiego. W├│wczas ukazywa┼éy si─Ö w Mi┼äsku nast─Öpuj─ůce czasopisma polskie wydawane przez tamtejszych Polak├│w i Wojsko Polskie:
„Biuletyn Rady Polskiej Ziemi Mi┼äskiej” (Mi┼äsk 1920)
„Dekada. Pismo ┼╝o┼énierza 4-tej Armii” (Mi┼äsk 1920, 3 razy w miesi─ůcu)
„Goniec Mi┼äski. Organ polski bezpartyjny dla wszystkich” (Mi┼äsk 1919-20, dziennik)
„M┼éodzie┼╝ Kresowa. Miesi─Öcznik o┼Ťwiatowy, spo┼éeczny, literacki i wychowawczy. Organ Centrali K├│┼é M┼éodzie┼╝y Mi┼äskiej” (Mi┼äsk 1920)
„Pi┼ésudczyk” (Mi┼äsk 1920, wyd. Sekcja Kulturalno-O┼Ťwiatowa 4-tej Armii
„Zorza Mi┼äska. Tygodnik ludowy” (Mi┼äsk 1919-20).

Traktat ryski z 18 marca 1921 roku podpisany przez rz─ůdy Polski i Rosji Sowieckiej, w my┼Ťl kt├│rego Wschodnia Bia┼éoru┼Ť zosta┼éa w┼é─ůczona do Zwi─ůzku Sowieckiego, zako┼äczy┼é wydawanie polskich z ducha czasopism na obszarze Sowieckiej Republiki Bia┼éoruskiej. Od tej pory i tylko w okresie mi─Ödzywojennym ukazywa┼éy si─Ö tam sowieckie pisma w okaleczonym j─Özyku polskim.

Bracia polscy (arianie) na Kresach

Dzia┼éalno┼Ť─ç Marcina Lutra w Niemczech od 1517 roku zapocz─ůtkowa┼éa tzw. reformacj─Ö w chrze┼Ťcija┼ästwie zachodnim, czyli Ko┼Ťciele katolickim. Ruch reformacyjny w Szwajcarii, zapocz─ůtkowany w 1523 roku przez Huldrycha Zwingli, a nast─Öpnie rozwini─Öty przez Jana Kalwina, kt├│ry wypracowa┼é w┼éasn─ů doktryn─Ö nazwan─ů kalwinizmem, dotar┼é do Polski ok. 1540 roku. Z kolei z polskiego kalwinizmu ju┼╝ w 1562 lub w 1563 roku wyodr─Öbni┼éa si─Ö nowa wsp├│lnota religijna – bracia polscy, kt├│rzy s─ů znani w literaturze g┼é├│wnie i powszechnie jako arianie, ale tak┼╝e jako socynianie lub antytrynitarze. Przyczyn─ů rozbicia w polskim kalwinizmie by┼éy narastaj─ůce konflikty na tle klasowym (walka mi─Ödzy szlacht─ů a ministrami pochodzenia plebejskiego o wp┼éywy w Ko┼Ťciele) i spo┼éecznym (domagali si─Ö r├│wnych praw dla mieszcza┼ästwa i kobiet oraz pot─Öpiali nieograniczony ucisk i wyzysk ch┼éop├│w) oraz cz─Ö┼Ťciowo religijnym. Arianie byli wi─Öc najbardziej radykalnym od┼éamem reformacji w Polsce, na kt├│rego powstanie wywarli wielki wp┼éyw zbiegli przed prze┼Ťladowaniami do Polski antytrynitarze w┼éoscy, g┼é├│wnie Faust Socyn (1539 – 1604) i Jerzy Blandrata (ok. 1515 – 1588).

Kalwini przyst─ůpili od raz do brutalnej walki z arianami. Domagali si─Ö od kr├│la Zygmunta Augusta zastosowania wobec nich represji. Ich uparte dzia┼éania w tym kierunku doprowadzi┼éy do wydania dw├│ch edykt├│w parczewskich w 1564 roku, skierowanych przeciwko arianom cudzoziemcom i przeciwko ni┼╝szym stanom, pragn─ůc w ten spos├│b rozbi─ç arianizm - odizolowa─ç szlacht─Ö wyznania aria┼äskiego od element├│w plebejskich. Edykty te nie wesz┼éy jednak w ┼╝ycie.

Pierwszy zb├│r aria┼äski powsta┼é w Krakowie w 1562 roku. Wkr├│tce powsta┼éo na terenie ca┼éej Rzeczypospolitej ok. 150 zbor├│w – wsp├│lnot, licz─ůcych od 100 do 200 os├│b (Janusz Tazbir), w tym ponad 36 na Kresach.

Wyznawcami arianizmu – tak na ziemiach polskich jak i na Kresach - byli zazwyczaj szlachcice – w┼éa┼Ťciciele maj─ůtku w miejscowo┼Ťci, w kt├│rej znajdowa┼é si─Ö zb├│r przez nich za┼éo┼╝ony lub powsta┼éy w miejsce ko┼Ťcio┼éa lub cerkwi przez nich zabranej – wraz z rodzinami oraz ludzie z najbli┼╝szego otoczenia w┼éa┼Ťciciela maj─ůtku; w kresowych zborach w Hoszczy, Lachowcach i Rafa┼é├│wce du┼╝y odsetek arian stanowili tak┼╝e mieszczanie oraz plebs. Bodaj┼╝e jedynie zbory w Ostrogu i Ostropolu na Wo┼éyniu zosta┼éy za┼éo┼╝one za zgod─ů ksi─Öcia Konstantego Ostrogskiego, kt├│ry by┼é wyznania prawos┼éawnego. Zb├│r w Rafa┼é├│wce na Wo┼éyniu zosta┼é za┼éo┼╝ony w 1646 roku przez jej w├│jta – Daniela Balcerowicza. G┼é├│wnymi o┼Ťrodkami ruchu braci polskich na etnicznych ziemiach polskich by┼éy: Pi┼äcz├│w (m.in. o┼Ťrodek wydawniczy) oraz Rak├│w, gdzie w 1600/02 powsta┼éa g┼éo┼Ťna i na wysokim poziomie nauczania - znana tak┼╝e poza granicami Polski tzw. Akademia Rakowska albo Sarmackie Ateny. W latach 1616-30 szko┼éa mia┼éa 1000 uczni├│w. Szko┼éa rakowska by┼éa znana nie tylko w Polsce, ale i w Europie, sta┼éa si─Ö te┼╝ o┼Ťrodkiem ruchu drukarskiego. W drukarni szkolnej publikowano literatur─Ö naukow─ů i religijn─ů, a w podr─Öcznikach szkolnych podawano najnowsze osi─ůgni─Öcia nauk ┼Ťcis┼éych, rozwijanych w europejskich instytucjach naukowych. Niestety, z powodu okazywanej demonstracyjnie i publicznie nietolerancji grupy uczni├│w wobec katolik├│w, szko┼éa rakowska zosta┼éa zlikwidowana w 1638 roku.

Arianizm b─Öd─ůc ruchem elitarnym prowadzi┼é bardzo o┼╝ywion─ů dzia┼éalno┼Ť─ç, szczeg├│lnie na polu szkolnictwa i wydawniczym. Szko┼éy i drukarnie aria┼äskie, mimo wielkich trudno┼Ťci materialnych, sta┼éy na bardzo wysokim poziomie. Szkolnictwo aria┼äskie wprowadzi┼éo j─Özyk polski do nauczania, znacznie ograniczaj─ůc ┼éacin─Ö. Szko┼éy wydawa┼éy w┼éasne podr─Öczniki oparte na najnowszych zdobyczach nauk ┼Ťcis┼éych – m.in. uwzgl─Ödnia┼éy zdobycze naukowe Miko┼éaja Kopernika; opracowa┼éy programy nauczania, regulamin szkolny i wprowadzi┼éy post─Öpow─ů na owe czasy organizacj─Ö szko┼éy, dbaj─ůc o wychowanie fizyczne i moralne m┼éodzie┼╝y (L. Mosler). Ze szk├│┼é aria┼äskich na Kresach wybija┼éy si─Ö szko┼éy w Hoszczy i Kisielinie na Wo┼éyniu.

Na Kresach zbory braci polskich powsta┼éy na terenie Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego jedynie w: Iwju, Klecku, Lubczu, ┼üosku, Nie┼Ťwie┼╝u, Nowogr├│dku – wszystkie na Nowogr├│dczy┼║nie, w Kostrowie na Polesiu oraz w Dobrzyniu na ┼╗mudzi, Kiejdanach i Taurogach na Litwie. W Ma┼éopolsceWschodniej nie powsta┼é ani jeden zb├│r, natomiast na Wo┼éyniu w: Babinie, Beresku, Beresteczku, D─ů┼╝wie, Hoszczy, Iwanicach, Kisielinie, Krzemie┼äcu, Mi┼éostowiu, Ostrogu, Rafa┼é├│wce, Sobieszynie, Sokulu, Szpanowie, Wodyradach, Zaporowie; a na Ukrainie w: Czernihowie, Haliczanach, Lachowcach, Ostropolu, Starokonstantynowie, Szczeniatowie, Szerszniach, Tychomlu, Uszomirze, Zas┼éawiu.

G┼é├│wnymi o┼Ťrodkami ruchu braci polskich na Kresach by┼éy: Kisielin, Hoszcza, Beresko i Lachowce na Wo┼éyniu oraz Iwje i ┼üosk w Nowogr├│dczy┼║nie.

W ┼üosku by┼éa drukarnia aria┼äska, kt├│ra zapisa┼éa si─Ö w dziejach tak polskiego drukarstwa jak i polskiej literatury. Zosta┼éa za┼éo┼╝ona przez arian w 1573/74 roku. Prowadzi┼é j─ů do 1576 roku znany drukarz polski, kt├│ry drukarstwa uczy┼é si─Ö prawdopodobnie w Krakowie, Daniel z ┼ü─Öczycy (ok. 1530 ┼ü─Öczyca – 1600 Wilno), a po nim, w latach 1576-80) pochodz─ůcy z Wieliczki drukarz krakowski Jan Karcan (z. 1611 Wilno). Drukarnia istnia┼éa do 1586 roku. Spod jej pras drukarskich wysz┼éy znane w literaturze polskiej dzie┼éa, jak np.: „Nowy Testament” w t┼éumaczeniu Szymona Budnego (1574), „O poprawie Rzeczpospolitej” Andrzeja Frycz Modrzewskiego (1577; w t┼éumaczeniu na polski Cypriana Bazylika i nak┼éadem Miko┼éaja Moniwida Drohostajskiego, wojewodzica po┼éockiego), oraz prace Marcina Czechowica, Paleologa i Aleksandra Witrelina (1586).

Zb├│r w Kisielinie k. Horochowa by┼é g┼é├│wn─ů ┼Ťwi─ůtyni─ů aria┼äsk─ů na Wo┼éyniu i Ukrainie. Murowany zb├│r ufundowa┼é tu na pocz. XVII w. w┼éa┼Ťciciel Kisielina Jerzy Czaplic. Jego kaznodziejami byli: Joachim Rupniowski 1612-18 i Mateusz Twardochleb 1615-45. Ju┼╝ w 1614 roku powsta┼éa tu polska szko┼éa aria┼äska, kt├│rej rektorem by┼é Eustachy Gisel (1614-po 1634), a nauczycielami a┼╝ do jej likwidacji byli m.in. Piotr Stegmann, Teodor Simonides, Filip Cosmius, Stanis┼éaw Gej┼╝anowski. Po zlikwidowaniu w 1638 roku s┼éynnej aria┼äskiej szko┼éy w Rakowie (Akademii Rakowskiej), jej kadra naukowa przenios┼éa si─Ö si─Ö do szko┼éy w Kisielinie, kontynuuj─ůc tu chlubne tradycje szko┼éy rakowskiej. Jej rektorem by┼é Ludwik Hohleisen, a jednym z nauczycieli m.in. filozof, teolog, ideolog religijny braci polskich i poeta Andrzej Wiszowaty. Szko┼éa w Kisielinie przetrwa┼éa tylko do 1644 roku, kiedy to wraz ze zborem zosta┼éa zlikwidowana wyrokiem Trybuna┼éu Lubelskiego w 1644 roku; zb├│r zosta┼é zamieniony na ko┼Ťci├│┼é katolicki, kt├│ry przetrwa┼é do niedzieli, 11 lipca 1943 roku, kiedy to banda nacjonalist├│w ukrai┼äskich napad┼éa na modl─ůcych si─Ö w ko┼Ťciele Polak├│w, pal─ůc go oraz morduj─ůc w nim 86 os├│b i bardzo ci─Ö┼╝ko rani─ůc ks. Witolda Kowalskiego.

Synody aria┼äskie odby┼éy si─Ö w nast─Öpuj─ůcych zborach kresowach: w Iwju w 1568, 1582 i 1593 roku, w Kisielinie w 1638, 1639 i 1640 roku, w Lubeczu w 1582 roku, w ┼üosku w 1581 roku, w Nowogr├│dku w 1600, 1604, 1609 i 1615 roku. W Nowogr├│dku 25 stycznia 1595 roku odby┼éa si─Ö g┼éo┼Ťna dysputa aria┼äskiego kaznodziei Jana Licynjusza z jezuit─ů lwowskim Marcinem ┼Ümigleckim o b├│stwie Chrystusa.

Protektorami arian na Kresach byli m.in.: Kiszkowie, niekt├│rzy Radziwi┼é┼éowie, Niemirycze, Czaplice, Suchodolscy, Babi┼äscy, Szpanowscy, Sieniutowie, Kosowie, Kandybowie, Hojscy, Bieniewscy. Najwa┼╝niejszym, bo naprawd─Ö pot─Ö┼╝nym patronem by┼é Jan Kiszka (zm. 1592), w┼éa┼Ťciciel oko┼éo 70 miast i miasteczek oraz ponad 400 wsi w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim i na polskim Podlasiu, kt├│ry jednocze┼Ťnie piastowa┼é szereg wa┼╝nych urz─Öd├│w: krajczego litewskiego od 1569, podczaszego litewskiego i starosty ┼╝mudzkiego od 1579, kasztelana wile┼äskiego od 1588 i wojewody brzeskiego od 1589 roku. Poprzednio by┼é kalwinem, a na arianizm przeszed┼é pod wp┼éywem Piotra z Goni─ůdza. Nie tylko propagowa┼é arianizm i opiekowa┼é si─Ö zborami, ale tak┼╝e by┼é autorem kilku traktat├│w teologicznych i za┼éo┼╝ycielem wa┼╝nej drukarni aria┼äskiej w ┼üosku (Nowogr├│dczyzna), z kt├│rej wyszed┼é m.in. g┼éo┼Ťny traktat arianina Szymona Budnego „O urz─Ödzie miecza u┼╝ywaj─ůcem” (1583).

Jan Kiszka był senatorem Rzeczypospolitej, a obok niego senatorami ariańskim z Kresów byli: wojewoda wileński Mikołaj Radziwiłł Czarny (zm. 1565), kasztelan kijowski Gabriel Hojski (zm. przed 1632), założyciel zboru ariańskiego w Hoszczy na Wołyniu i także kasztelan kijowski od 1632 roku Roman Hojski (zm. ok. 1635).

Ruch braci polskich by┼é wybitnie elitarny, skupiaj─ůcy obok szlachty wielu literat├│w i naukowc├│w. Do najwybitniejszych cz┼éonk├│w wsp├│lnoty nale┼╝eli: pisarz Andrzej Frycz Modrzewski (1503-1572), teolodzy i pisarze: Faust Socyn, Piotr z Goni─ůdza (1525-1573), Grzegorz Pawe┼é z Brzezin (ok. 1525-1591), Marcin Czechowic (1532-1613), Jan Niemojewski (ok. 1526-1598), Miko┼éaj Sienicki (ok. 1521-1581), Jan Stoi┼äski (1590-1654), pisarz i poeta Samuel Przypkowski (1592-1670), historyk i pisarz Andrzej Lubieniecki (ok. 1551-1623), astronom, historyk, pisarz Stanis┼éaw Lubieniecki (1623-1675), filozof, teolog, ideolog religijny braci polskich i poeta Andrzej Wiszowaty (1608-1678), poeta i historyk Erazm Otwinowski (1526-1614), pisarz, filozof i hebraista Szymon Budny (1550-1593), poeta-t┼éumacz Krzysztof Niemirycz (ok. 1650-ok. 1710).

Ze zborem wile┼äskim zwi─ůzani byli Marcin Czechowic i Jan Niemojewski. Znani kaznodzieje polscy: Joachim Rupniowski dzia┼éa┼é w Beresku i Lachowcach na Wo┼éyniu; Pawe┼é Ryniewicki w Dobrzyniu na Litwie i Szpanowie na Wo┼éyniu, a Jakub Ryniewicki w Nowogr├│dku. Miko┼éaj Sienicki na sejmie lubelskim 1569 by┼é gor─ůcym zwolennikiem Unii Polski z Litw─ů. Andrzej Lubieniecki by┼é pierwszym kaznodziej─ů w zborze w Hoszczy na Wo┼éyniu (od 1600 r.); jego g┼é├│wne dzie┼éo to: „Poloneutichia abo Kr├│lestwa Polskiego szcz─Ö┼Ťcie, a przy tym i W. Ksi─Östwa Litewskiego. A potem tego┼╝ szwankowanie w roku 1612 i 1613” (opublikowane w ca┼éo┼Ťci w 1982 r.). Stanis┼éaw Lubieniecki studiowa┼é w aria┼äskiej szkole akademickiej w Kisielinie na Wo┼éyniu. Jan Stoi┼äski po wygnaniu arian z Rakowa przeni├│s┼é si─Ö do Lachowic na Wo┼éyniu (┼╗ytomierszczyzna), a potem do Szerszni na Kijowszczy┼║nie, gdzie by┼é duchownym. Andrzej Wiszowaty, autor wielu traktat├│w religijnych (w┼Ťr├│d nich najs┼éynniejszy „Religio rationalis – o religii zgodnej z rozumem”), w 1643 roku zosta┼é kaznodziej─ů w zborze w Szerszniach na Ukrainie w powiecie ┼╝ytomierskim, u boku aria┼äskiego teologa Jana Stroi┼äskiego, a nast─Öpnie w zborach w Haliczanach, Iwanicach, Beresteczku i Kisielinie na Wo┼éyniu. Po wyje┼║dzie z Polski w 1660 roku w Amsterdamie kierowa┼é drukiem dorobku braci polskich, monumentalnego wydawnictwa „Bibliotheca Fratrum Polonorum”, tak┼╝e zwi─ůzanego z Kresami.

Pochodz─ůcy z Bia┼éostocczyzny Szymon Budny po studiach na Uniwersytecie Jagiello┼äskim, W┼éoszech i Szwajcarii, osiad┼é w Klecku na dworze Miko┼éaja Radziwi┼é┼éa Czarnego, gdzie sprawowa┼é funkcj─Ö pastora, uczestnicz─ůc jednocze┼Ťnie w za┼éo┼╝eniu drukarni kalwi┼äskiej w Nie┼Ťwie┼╝u. Sprzyja┼é jednak arianizmowi i przez to konsystorz pozbawi┼é go funkcji pastora. Budny przeni├│s┼é si─Ö do pobliskiego ┼üoska, na dw├│r krajczego litewskiego Jana Kiszki, kt├│ry sprzyja┼é arianom. Wkr├│tce Budny sta┼é si─Ö przyw├│dc─ů tego ruchu na polskiej Litwie. By┼é autorem licznych rozpraw aria┼äskich, jednak szczeg├│lne znaczenie w dorobku Budnego ma jego przek┼éad z j─Özyk├│w oryginalnych Pisma ┼Üwi─Ötego, kt├│ry po┼éo┼╝y┼é podwaliny pod nowo┼╝ytn─ů filologi─Ö biblijn─ů w Polsce. Biblia ta, zwana Bibli─ů nie┼Ťwiesk─ů, zosta┼éa wydana w Nie┼Ťwie┼╝u w 1572 roku. Nowe i poprawione wraz z komentarzami wydanie Nowego Testamentu ukaza┼éo si─Ö w drukarni aria┼äskiej w ┼üosku (Nowogr├│dczyzna) w 1574 roku, a drugie jego wydanie w Brze┼Ťciu w 1589 roku. W ┼üosku wyda┼é tak┼╝e swoje dwie prace: „O przedniejszych wiary christianskiej artykulech” (1576) i „O urz─Ödzie miecza u┼╝ywaj─ůcym” (1583), kt├│re mia┼éy wielki rozg┼éos. Budny zmar┼é w 1593 roku w Wiszniewie ko┼éo Oszmiany.

Z kolei Krzysztof Niemirycz pochodzi┼é z Czerniechowa pod ┼╗ytomierzem. Przeszed┼é do historii polskiej literatury jako pierwszy t┼éumacz na j─Özyk polski „Bajek ezopowych” (Krosno Odrza┼äskie 1699).

Krzysztof Niemirycz by┼é spokrewniony z Jerzym Niemiryczem (1612 Owrucz na Ukrainie -1659), magnatem pochodzenia ruskiego (Gene Ruthenus natione Polonus) – w┼éa┼Ťcicielem 14 miasteczek i 50 wsi na Kijowszczy┼║nie, politykiem, podkomorzym kijowskim i od 1658 roku kanclerzem ruskim, a tak┼╝e jednym z najbardziej wp┼éywowych arian w Rzeczypospolitej, wychowankiem Akademii Rakowskiej. Na jego ukrai┼äskim dworze przebywa┼é od 1639 roku pisarz i poeta aria┼äski Samual Przypkowski. Jego ojciec, Stefan Niemirycz, za┼éo┼╝y┼é ok. 1610 roku zbory aria┼äskie w Czerniechowie i Szerszniach na ┼╗ytomierszczy┼║nie, a on sam w Uszomirze. By┼éy to bardzo ┼╝ywe o┼Ťrodki arianizmu ze szko┼éami i z plejad─ů znanych kaznodziej├│w (Krystian Brzozowski, Piotr Karniewski, Jan Stoi┼äski, Piotr Stoi┼äski, Andrzej Wiszowaty, Pawe┼é Ryniewicki, Piotr Pieresiecki, Piotr Ka┼║niewski, Jerzy Ciachowski). Do swych d├│br sprowadza┼é kolonist├│w aria┼äskich i sk┼éoni┼é Andrzeja Wiszowatego do podj─Öcia aria┼äskiej dzia┼éalno┼Ťci misyjnej na Kijowszczy┼║nie.

Zgon Jana Kiszki w 1592 roku by┼é wielkim ciosem dla arian na Kresach. Przez jego ┼Ťmier─ç wkr├│tce stracili szereg zbor├│w na terenie Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego i polskiego Podlasia, a tak┼╝e prawo do nieskr─Öpowanej dzia┼éalno┼Ťci. Bowiem jego dobra odziedziczyli Radziwi┼é┼éowie, kt├│rzy przyst─ůpili do przywracania lub wprowadzania w nich kalwinizmu, wbrew testamentowi zmar┼éego, kt├│ry ┼╝yczy┼é sobie, by poddani mogli swobodnie wyznawa─ç religi─Ö aria┼äsk─ů (M. Kosman). Arianie stracili 10 zbor├│w. M.in. przesta┼éy istnie─ç w├│wczas m.in. dwie bardzo wa┼╝ne plac├│wki aria┼äskie: w ┼üosku i Iwju. Wcze┼Ťniej, bo ju┼╝ w 1570 roku upad┼éy zbory w Radziwi┼é┼éowskim Nie┼Ťwie┼╝u i Klecku. Nadworny minister Kiszki – Jakub z Kalin├│wki, musia┼é opu┼Ťci─ç Wielkie Ksi─Östwo Litewskie zaraz po ┼Ťmierci swego chlebodawcy (Marian Ka┼éuski „Litwa. 600-lecie chrze┼Ťcija┼ästwa. 1387-1987” Londyn 1987).

Wyj─ůtkow─ů odporno┼Ť─ç na zakusy przeciwnik├│w arianizmu w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim i jednocze┼Ťnie ┼╝ywotno┼Ť─ç okazywa┼éy inne zbory w Nowogr├│dczy┼║nie, a przede wszystkim w Nowogr├│dku (powsta┼é w 1594 r.), kt├│rego patronem by┼é Rafa┼é Kos. Ministrowie tamtejsi prowadzili uparcie, wbrew wielu przeciwie┼ästw, dzia┼éalno┼Ť─ç propagandowo-misyjn─ů w┼Ťr├│d kalwin├│w, katolik├│w i prawos┼éawnych, na co wskazuj─ů protoko┼éy synod├│w Jednoty, zw┼éaszcza za┼Ť napisane w pocz─ůtkach XVII w. obszerne dzie┼éo jednego z duchownych, Wojciecha Salinariusa. Szczeg├│lnie aktywny by┼é minister zboru nowogr├│dzkiego J├│zef Licyniusz Namys┼éowski, uzdolniony pisarz rodem ze ┼Ül─ůska, kt├│ry prowadzi┼é dysputy z jezuitami z Nie┼Ťwie┼╝a. Nietolerancja w ko┼äcu wzi─Ö┼éa g├│r─Ö i w 1617 roku wyp─Ödzono arian z Nowogr├│dka, a w roku nast─Öpnym zb├│r zosta┼é wyrokiem kr├│la Zygmunta III zlikwidowany (M. Kosman). Zb├│r istnia┼é jednak nadal potajemnie; ostatnim znanym kaznodziej─ů by┼é tu w latach 1645-53 Jakub Ryniewicki (W. Krasi┼äski).

W 1648 roku wybuch┼éo na Ukrainie powstanie kozacko-ch┼éopskie pod wodz─ů Bohdana Chmielnickiego, kt├│rego ofiarami padali przede wszystkim arianie i ┼╗ydzi. Arianie za to, ┼╝e szerzyli polsko┼Ť─ç na Ukrainie i byli protestantami. Kolejny cios dla arian spowodowali oni sobie sami. W 1655 roku protestancka Szwecja napad┼éa na katolick─ů Polsk─Ö i arianie poparli szwedzkich naje┼║d┼║c├│w, widz─ůc w nich obro┼äc├│w wolno┼Ťci religijnej. Co wi─Öcej, niekt├│rzy z nich s┼éu┼╝yli w armii szwedzkiej i prowadzili akcj─Ö propagandow─ů wzywaj─ůc─ů do popierania Szwed├│w, ale tak┼╝e brali udzia┼é w przygotowaniu projektu rozbioru Polski w 1656 roku (uk┼éad w Radnot mi─Ödzy Szwecj─ů, Brandenburgi─ů, Siedmiogrodem i Kozakami Chmielnickiego). Arianie zostali uznani za zdrajc├│w. Kr├│l Jan Kazimierz zaprzysi─ůg┼é we Lwowie w 1656 roku, ┼╝e wyp─Ödzi wszystkich arian z granic Rzeczypospolitej. I rzeczywi┼Ťcie, 20 lipca 1658 roku Sejm wygna┼é arian z Polski (niekt├│re ich wsp├│lnoty na emigracji przetrwa┼éy do 1803 roku).

Dzia┼éalno┼Ť─ç arian na ziemiach polskich przesz┼éa do historii. Z tym ┼╝e i ona jest nikomu nieznana (wyj─ůtki potwierdzaj─ů regu┼é─Ö).

Marian Kałuski

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

18 Maja 1806 roku
Senat proklamował Napoleona Bonaparte "cesarzem Francuzów".


18 Maja 1920 roku
Urodził się Karol Wojtyła, polski duchowny katolicki, arcybiskup krakowski, kardynał, papież - Jan Paweł II, od 2014 roku Święty (zm. 2005)


Zobacz wi─Öcej