Niedziela 7 Grudnia 2025r. - 341 dz. roku,  Imieniny: Agaty, Dalii, Sobiesława

| Strona główna | | Mapa serwisu 

dodano: 27.09.25 - 17:48     Czytano: [373]

Dział: FAKTY CIEKAWE LECZ MAŁO ZNANE - Marian Kałuski

Wielcy Polacy w Wielkiej Brytanii

Krew polska w angielskiej rodzinie królewskiej. - Córka królewicza polskiego Jakuba Sobieskiego - Maria Klementyna Sobieska (1701-1735), której ojcem chrzestnym był papież Klemens XI, 28/29 kwietnia 1719 r. wyszła za mąż za księcia Jakuba Franciszka Edwarda Stuarta (1688-1766), pretendenta do tronu Szkocji i Anglii z ramienia jakobitów jako Jakub III (w Anglii) i VIII (w Szkocji) i tym samym została tytularną królową Wielkiej Brytanii. Maria Klementyna Sobieska jest pochowana w Bazylice św. Piotra w Watykanie (piękny grobowiec). W żyłach męża do 2022 r. królowej brytyjskiej Elżbiety II - księcia Filipa (1921-2021) płynęła także polska krew. Był on potomkiem Ludwika, urodzonego w 1854 r. syna Julii Hauke, córki Maurycego i Zofii Hauke. Para miała 11 dzieci, a wśród nich Julię, która trafiła na carski dwór po śmierci swoich rodziców. Jej ojca zabili powstańcy listopadowi w 1830 r. Julia zakochała się w bracie księżnej Marii (księżniczki heskiej, żony przyszłego cara Aleksandra II), Aleksandrze. Jego brat nadał jej tytuł Battenberg, który podczas I wojny światowej rodzina zmieniła na Mountbatten. Julia i Aleksander mieli pięcioro dzieci, w tym syna Ludwika, który ożenił się z wnuczką królowej Wiktorii, jej imienniczką Wiktorią. Ich córka Alicja była matką księcia Filipa (1921-2021), męża królowej Elżbiety II. Jedna z sióstr Julii wróciła do Warszawy, gdzie wyszła za mąż za kuzyna Aleksandra Hauke, a ich potomkowie żyją do dzisiaj. Polski dominikanin, o. Aleksander Hauke-Ligowski (ur. 1936) był najbliższym polskim krewnym księcia Filipa. Łączyło ich pokrewieństwo czwartego stopnia.

W roku 1797, w przejeździe do Ameryki, przebywał w Anglii witany jako bohater walki o wolność - Tadeusz Kościuszko (1746-1817), polski i amerykański bohater narodowy. Zatrzymał się w Londynie, w Sablonniere Hotel (nieistniejący od 1870 r.) przy Leicester sq., w którym odwiedzali go ówczesne znakomitości stolicy Anglii. Do Ameryki wyjeżdża z Bristolu. Tam był gościem konsula amerykańskiego Vanderhorsta w domu przy Queen sq., 36 (dom ten oznaczony obecnie nr 37, posiada tablicę pamiątkową, ufundowaną w 1922 r. przez Huberta Spiridiona (Kliszewskiego), potomka polskiego emigranta). Dziesięciodniowy pobyt Kościuszki był jednym ciągiem hołdów składanych polskiemu bohaterowi przez władze miasta Bristolu, obywateli i wojsko (B. Jeżewski, Londyn).

Po upadku Powstania Listopadowego 1830-31 w Anglii szukało schronienia wielu polskich żołnierzy. W grupie oficerów - z wyprawy wojska polskiego na Litwę gen. Antoniego Giełguda, znajdował się brał generała - major Jan Giełgud. Potomkami jego (prawnukami) byli: słynny angielski aktor teatralny i filmowy sir John E. Gielgud (1904-2000; wystąpił w polskim filmie "Dyrygent" Andrzeja Wajdy z 1980 r.) oraz jego bracia: literat i aktor Val Henry (1900-1981) i poeta - pułkownik Lewis E. Gielgud (1894-1951).

Wiosną 1848 r. przyjechał do Wielkiej Brytanii Fryderyk Chopin (1810-1849). W Londynie 23 czerwca 1848 r. wystąpił na wielkim koncercie dobroczynnym na rzecz polskich uchodźców; to był jego ostatni publiczny występ na dużej sali. Następnie koncertował w Lancaster House dla królowej Wiktorii i księcia Alberta. Koncertował także w domach arystokratów i w salonach prywatnych, m.in. przy St. Jamess Square (u hrabiego Falmouth) oraz w Dover Street, gdzie mieszkał. W Szkocji przebywał przez kilka miesięcy jesienią 1848 r., goszcząc u rodziny Jane Stirling (jego uczennicy i wielkiej admiratorki). Dał dwa koncerty w Edynburgu i Glasgow, ale jego zdrowie było już bardzo złe i pobyt w chłodnym klimacie dodatkowo mu zaszkodził.

W latach 1880-82 występowała w Wielkiej Brytanii polsko-amerykańska aktorka teatralna Helena Modrzejewska/Modjeska (1840-1909), specjalizująca się w rolach szekspirowskich i tragicznych. Pojawiła się na scenach brytyjskich w kluczowym momencie swojej kariery, już po wielkich sukcesach w Ameryce. Korzystając z przerwy w amerykańskich kontraktach, budowała z wielkim sukcesem swoją pozycję w ojczyźnie Szekspira. Debiut londyński miała 3 maja 1880 r. w Royal Court Theatre w Chelsea, w roli Adrianny Lecouvreur (sztuka Eugenea Scribea i Ernesta Legouvé). Recenzje były entuzjastyczne - "Morning Post" pisał o "tryumfie całkowitym i zasłużonym". Występowała w Londynie przez dwa kolejne sezony (1880-82), grając m.in. Lady Makbet, Ofelię, Julię i Marię Stuart. Był to okres jej intensywnych sukcesów artystycznych i towarzyskich. Poza Londynem Modrzejewska występowała również w innych miastach brytyjskich w ramach tournée.

Prace wybitnego polskiego fizyka Karola Olszewskiego (1846-1915) z Uniwersytetu Jagiellońskiego były znane szeroko za granicą i wysoko cenione. Świadczy o tym na przykład następujący fakt. W końcu 1894 r. sławny fizyk brytyjski William Ramsay przysłał mu 30 miligramów nowo odkrytego przez siebie gazu, argonu, z prośbą o skroplenie go i zbadanie jego właściwości, a już następnego roku Królewskie Towarzystwo Naukowe w Londynie mogło się zapoznać z wynikami odpowiednich badań przeprowadzonych przez Olszewskiego w Krakowie (B. Orłowski).

Maria Salomea Skłodowska-Curie (1867 Warszawa-1934 Passy, Francja), polsko-francuska uczona w dziedzinach fizyki doświadczalnej i chemii fizycznej, podwójna noblistka - laureatka Nagrody Nobla z fizyki (1903) i chemii (1911) odwiedziła Anglię w 1903, 1912 i 1913 r. Jej podróże do Anglii miały charakter naukowy i towarzyski - uczestniczyła w konferencjach, spotkaniach akademickich i wizytach w środowiskach naukowych. Wizyta w 1903 r. odbyła się na zaproszona Royal Institution w Londynie, aby wygłosić przemówienie na temat radioaktywności; będąc kobietą, nie wolno jej było mówić, a tylko Pierreowi Curie wolno było mówić. W 1931 r. Curie-Skłodowska otrzymała Nagrodę Camerona w dziedzinie terapii na Uniwersytecie w Edynburgu. Od 1948 r. działa w Wielkiej Brytanii wielce zasłużona organizacja charytatywna Maria Skłodowska-Curie, która zapewnia opiekę hospicyjną i wsparcie dla osób cierpiących na chorobę, na którą prawdopodobnie umrą, a także dla osób bliskich, a także prowadzi kampanie na rzecz lepszego wsparcia dla osób umierających. W roku finansowym 2021/22 objęła swą opieką 66 024 osoby.

Dwaj wielcy pianiści polscy Ignacy Jan Paderewski (1860-1941) i Artur Rubinstein (1887-1982) koncertowali wielokrotnie w Wielkiej Brytanii. Paderewski był jednym z największych pianistów przełomu XIX i XX wieku - i to nie tylko w sensie technicznym, ale także jako zjawisko kulturowe i społeczne. Zadebiutował w Londynie w 1890 r., a jego koncerty szybko stały się wydarzeniami towarzyskimi i artystycznymi. Jego koncerty w Londynie i innych miastach brytyjskich przyniosły mu ogromną sławę - był tam przyjmowany z entuzjazmem zarówno przez publiczność, jak i przez krytyków muzycznych. Był tak popularny, że brytyjska prasa pisała o "paderewski-manii" - bilety na jego recitale rozchodziły się błyskawicznie. Występował m.in. w słynnej Royal Albert Hall i w salach koncertowych Londynu, Manchesteru czy Glasgow. Koncertował przed królową Wiktorią, a później został odznaczony Orderem Imperium Brytyjskiego przez króla Edwarda V. Jego obecność w Wielkiej Brytanii miała też wymiar polityczny: w czasie I wojny światowej prowadził tam działalność na rzecz sprawy polskiej. W Wielkiej Brytanii Paderewski nie tylko koncertował, ale też odegrał tam ważną rolę jako ambasador polskiej kultury i sprawy narodowej. Z kolei Artur Rubinstein uchodzi za jednego z najwybitniejszych pianistów XX wieku, tak w sensie zarówno artystycznym, jak i kulturowym. Wystąpił ponad 6000 razy na całym świecie praktycznie we wszystkich najważniejszych centrach muzycznych świata, a Londyn, gdzie zadebiutował w 1904 r. i inne miasta brytyjskie były w niej ważnym punktem. Występował regularnie w Wielkiej Brytanii, koncertując w Royal Albert Hall, Royal Festival Hall i z orkiestrami BBC oraz London Symphony Orchestra. Był ceniony nie tylko jako wirtuoz Chopina, ale też jako interpretator muzyki hiszpańskiej i francuskiej, co szczególnie podobało się brytyjskiej publiczności. W czasie I wojny światowej Rubinstein przebywał w Wielkiej Brytanii, gdzie pracował jako tłumacz w sztabie brytyjskim (znał osiem języków) i dawał koncerty charytatywne na rzecz Czerwonego Krzyża oraz pomocy dla Polaków. Rubinstein - podobnie jak Paderewski - miał w Wielkiej Brytanii status gwiazdy i ambasadora polskiej kultury.

Najważniejszym polskim kompozytorem po Chopinie, współtwórcą modernizmu muzycznego w Europie był Karol Szymanowski (1882-1937). Urodził się w Tymoszówce na przedrozbiorowej polskiej Ukrainie, studiował w Warszawie, związany był z grupą "Młoda Polska w muzyce". W latach 20. osiadł w Zakopanem, w willi "Atma", gdzie powstały jego najważniejsze dzieła. Zmarł w Lozannie (Szwajcaria) na gruźlicę. Jego twórczość muzyka przeszła trzy etapy - od późnoromantycznego stylu inspirowanego Straussem, przez impresjonistyczno-orientalne poszukiwania (III Symfonia "Pieśń o nocy", "Król Roger"), aż po fascynację polskim folklorem ("Harnasie", "Stabat Mater", mazurki fortepianowe). Jego utwory wykonywano w Londynie od lat 20., a w latach 30. sam koncertował w Anglii. Brytyjscy krytycy podkreślali oryginalność jego języka muzycznego i "polski idiom" obecny w dziełach. W XX wieku jego muzykę propagowali m.in. Simon Rattle i Paul Crossley, którzy uznali ją za jedno z największych odkryć repertuarowych. Szymanowski wprowadził polską muzykę w krąg nowoczesności, łącząc tradycję narodową z europejskim modernizmem. Obok Chopina i Paderewskiego jest jednym z filarów polskiej obecności w kulturze muzycznej Wielkiej Brytanii i w ogóle Zachodu.

Naród polski "sprezentował" Anglii - literaturze angielskiej jednego z jej największych pisarzy - Józefa Teodor Korzeniowskiego/Josepha Conrada. "Joseph Conrad" był tylko pseudonimem literackim, bowiem Korzeniowski, który w 1886 r. przyjął obywatelstwo brytyjskie, nigdy formalnie nie zmienił nazwiska na "Joseph Conrad" - do końca życia w dokumentach figurował jako Józef Teodor Konrad Korzeniowski. Nawet jego brytyjski paszport wystawiony był na to nazwisko. Korzeniowski choć pisał po angielsku, zawsze podkreślał swoje polskie korzenie. Jego kuzynka Aniela Zagórska tłumaczyła większość jego dzieł na polski, co pozwoliło mu zachować więź z ojczyzną. W Polsce ukazała się pełna edycja dzieł Conrada i jego dzieła są w kanonie literatury polskiej. W 1914 r. odwiedził Polskę i rodzinę w Krakowie. Był on jednym z najwybitniejszych pisarzy angielskich, ale także w skali światowej XX wieku. Jego wyjątkowość polegała na tym, że jako Polak, wychowany w języku polskim i francuskim, stworzył swoje największe dzieła w języku angielskim, który opanował perfekcyjnie dopiero w dorosłym wieku - był mistrzem języka angielskiego. Wielu krytyków uważa, że wzbogacił literaturę angielską o nową wrażliwość stylistyczną. Conrad jest stawiany obok takich gigantów jak James Joyce, Virginia Woolf czy Franz Kafka. Jego twórczość łączy romantyczną wrażliwość z modernistycznym eksperymentem, a jego wpływ na literaturę światową jest nie do przecenienia. Jego dzieła inspirowały nie tylko literaturę, ale i kino, np. "Czas Apokalipsy" Coppoli, luźno oparty na "Jądrze ciemności". Najważniejsze jego dzieła to: Szaleństwo Almayera (1895, debiut), Murzyn z załogi "Narcyza" (1897, klasyka literatury marynistycznej), Lord Jim (1900, powieść o honorze i winie), Jądro ciemności (1902, arcydzieło o kolonializmie i mrocznej stronie człowieka), Nostromo (1904, epicka powieść o polityce, rewolucji i chciwości), Smuga cienia (1917, symboliczna opowieść o dojrzewaniu i odpowiedzialności).

Jacek Malczewski (1854-1929) to najważniejszy polski malarz-symbolista, określany mianem "ojca polskiego symbolizmu", absolwent (uczeń Jana Matejki), a później Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. W swej twórczości łączył tematykę patriotyczną z symbolizmem i metafizyką. Wczesne obrazy ukazywały los powstańców i sybiraków (Na etapie, Sybiracy). Później stworzył wielkie manifesty symbolizmu: "Melancholia" (1890-94), "Błędne koło" (1895-97), "Natchnienie malarza" (1897), "Rzeczywistość" (1908), "Wizja" (1912), "Chrystus w Emaus" (1909), "Chrystus z Samarytanką" (1909), cykl "Tanatos", "Bajki", a także cykle z personifikacją Polski ("Polonia", "Hamlet polski"). Znaczenie jego twórczości jest bardzo duże: stworzył wizualny język polskiego symbolizmu, w którym patriotyzm, mesjanizm i metafizyka łączyły się z nowoczesną formą. Jego liczne obrazy były nie tylko dziełami sztuki, ale i manifestami narodowej tożsamości. Jego twórczość malarska inspirowała także literaturę - np. Wesele Wyspiańskiego czerpało z jego obrazów. Choć nie był tak szeroko obecny w Londynie czy Paryżu jak Paderewski czy Conrad, w Europie, a więc także i w Wielkiej Brytanii, jego twórczość wpisywała się w nurt europejskiego symbolizmu i była porównywana z dziełami francuskich i niemieckich symbolistów - do twórczości Francuza Gustavea Moreau, Szwajcara Arnolda Böcklina, a nawet do Hiszpana Salvadora Dalego. Jego obrazy były wielokrotnie nagradzane na międzynarodowych wystawach, m.in. w Berlinie w 1891 r., Monachium w 1892 r. i Paryżu w 1900 r. W Londynie obrazy Malczewskiego były prezentowane w grupowych wystawach malarzy polskich w 1906, 1915, 1943 i 1966 r.

Marian Kałuski

Wersja do druku

• Strona główna
• Powitanie
• Napisz artykuł
• Redakcja
• Działy
• Bannery Kworum
• Współpraca
• Linki
• Kontakt