Wtorek 17 Września 2019r. - 260 dz. roku,  Imieniny: Franciszka, Narcyza

| Strona główna | | Mapa serwisu 

dodano: 06.09.19 - 19:06     Czytano: [165]

Polska Litwa Kowieńska (5)


SZYŁELE – Šilalė, miasto w okręgu tauroskim. Tutejszy majątek od 1712 r. należał do rodziny Piłsudskich oraz spokrewnionej w nimi rodziny Billewiczów. Ostatnia jego właścicielka Stefania Piłsudska (1840-1920), w 1889 r. sprzedała go na parcelację i zamieszkała na stałe w Warszawie. W Londynie w 1968 r. ukazała się książka Rowmunda Piłsudskiego Kronika rodu Piłsudskich. Po spaleniu się pierwszego kościoła szyłelskiego, ufundowanego w 1533 r. Przez Stanisława Orwidowicza, nowy wzniósł w 1792 r. Józef Piłsudski. Nowy, duży neogotycki kościół pw. Św. Franciszka z Asyżu został zbudowany w latach 1903-09 według projektu warszawskiego architekta Józefa Piusa Dziekońskiego, kościół filialny w Tubinych z 1824 r. Fundacji Jacewiczów. Jest tu cmentarz ze starymi polskimi grobami. Archiwum rodziny Piłsudskich Giniatowiczów z linii szyłelsko-czabiskiej jest przechowywane jest w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Miastem partnerskim Szyłel jest Kraśnik. Urodził się tu Józef Kazimierz Kossakowski (1738-1794 Warszawa), ukończył seminarium duchowne w Warszawie, kanonik wileński, biskup pomocniczy wileński od 1775 r., pisarz wielkolitewski od 1775 r., w 1781 r. odznaczony Orderem Orła Białego, kawaler Orderu św. Stanisława od 1778 r., biskup inflancki od 1781 r., kustosz wileńskiej kapituły katedralnej w 1789 r., działacz polityczny, konsyliarz z Senatu w konfederacji targowickiej, członek konfederacji grodzieńskiej w 1793 r., publicysta, powieściopisarz, komediopisarz i tłumacz dzieł literatury obcej na język polski. – Koło Szyłel były majątki: (dwór) Lachowiczów - Ryszki i obok okolica szlachecka oraz majątek i okolica szlachecka Szarkie: dwór należał do Sylwerstrowiczów, który w 1863 r. skonfiskowały im władze carskie za popieranie przez nich Powstania Styczniowego.

SZYRWINTY – Širvintos, miasto w okręgu wileńskim. Sejm warszawski 1773-75 nadał tutejsze dobra biskupowi wileńskiemu Ignacemu Massalskiemu (1762-94) w zamian za jego dziedziczne miasteczko Lachowicze na Nowogródczyźnie (dziś Białoruś). Szyrwinty stanowiły do 1773-75 dzierżawę królów polskich – starostwo niegrodowe szyrwinckie. Ostatnio właścicielami tutejszego majątku byli Piaseccy. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 r. doszło tu 27 sierpnia do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim. Tutejszy kościół katolicki św. Michała Archanioła zaprojektował w 1847 r. polski architekt (absolwent Uniwersytetu Wileńskiego) Tomasz Tyszecki. Do II wojny światowej mieszkało tu i w okolicy dużo Polaków. Według ostatniego spisu powszechnego Polacy stanowią 10% mieszkańców rejonu szyrwinckiego – głównie na terenach, które przed wojną należały do Polski (woj. wileńskie). W samych Szyrwintach w 2001 r. mieszkało 308, a w 2011 r. - 285 Polaków (4,5% ludności). Wojska polskie wyzwoliły ten teren na wiosnę 1919 r. i gmina szyrwincka 7 czerwca 1919 r. weszła w skład utworzonego pod Zarządem Cywilnym Ziem Wschodnich okręgu wileńskiego, przejętego po zwycięskiej walce z bolszewikami (bitwa nad Niemnem) 9 września 1920 r. przez Tymczasowy Zarząd Terenów Przyfrontowych i Etapowych. Podczas walk wojsk polskiej Litwy Środkowej (dowódca gen. Lucjan Żeligowski) z Litwinami, wilnianie nieopodal Szyrwint wzięli do niewoli gen. Statysa Nastopkę (w akcie urodzenia jako Stanisław Nastopko), dowódcę 1. Dywizji Wojska Litewskiego wraz z całym sztabem; było to możliwe dzięki współpracy miejscowych Polaków z wojskiem polskim. Po demarkacji granic Litwy Środkowej w 1920 r. gmina szyrwincka weszła w skład Litwy Kowieńskiej (Republika Litewska) i Szyrwinty znajdowały się kilka kilometrów od granicy z Polską, po litewskiej stronie. Tutejsza ludność polska przyjęła to jako wielką tragedię. W okresie międzywojennym była wyjątkowo brutalnie prześladowana przez Litwinów, którzy postanowili wytępić wszystkich Polaków na terenach przygranicznych. W roku szkolnym 1926/27 za zgodą rządu litewskiego ludowo-socjaldemokratycznego nastawionego lepiej do Polaków, otwarta została tu polska szkoła podstawowa, do której uczęszczało 115 dzieci. Zamknięta w następnym roku przez nacjonalistów litewskich, którzy doszli do władzy w wyniku zamachu stanu, dokonanego w grudniu 1926 r. Na tutejszym cmentarzu katolickim jest wiele starych grobów polskich w bardzo złym stanie i dużo z polskimi nazwiskami w pisowni litewskiej, co ma związek z dyskryminacyjnymi przepisami obowiązującymi na Litwie od 1923 r., które zabraniają przedstawicielom mniejszości narodowych nosić imiona i nazwiska w oryginalnej pisowni, jak np. polskiej. Decyzja ta na pierwszy rzut oka z wszystkich czyni Litwinów przez ukrywanie ich prawdziwego etnicznego pochodzenia. I o to chodziło rządowi litewskiemu. Gminami partnerskimi Szyrwint są polskie gminy Jasieniec i Rakoniewice. Urodzili się tu: Maria Borzobohata-Woźnicka (1894-1943?), polska malarka, ukończyła gimnazjum w Wilnie, rysunku i malarstwa uczyła się w Petersburgu (w pracowni Jakuba Goldbratta), a w 1922 r. rozpoczęła naukę u Ludomira Slendzińskiego, profesora Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie; członek Wileńskiego Towarzystwa Artystów Plastyków, wystawiała praca w Wilnie i Warszawie oraz na dorocznej Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu, aresztowana przez hitlerowców w Warszawie, więziona na Pawiaku i w Auschwitz, gdzie prawdopodobnie zginęła; oraz Eljasz Sedlis (1886-po IX 1939), znany lekarz polski w Wilnie pochodzenia żydowskiego, prezes polskiego Wileńskiego Towarzystwa Ginekologicznego 1933 i wiceprezes polskiego Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego 1933-34, autor prac w języku polskim i niemieckim.

ŚWIADOŚCIE - Svėdasai, miasteczko w okręgu uciańskim, koło Onikszt. Dawne włości Radziwiłłów, należące do klucza birżańskiego. Założyli oni w XVI w. kościół katolicki i zbór kalwiński (istniał do pocz. XIX w.). Kościół katolicki uposażył nadaniem ziemi w 1596 r. biskup krakowski, kardynał Jerzy Radziwiłł. W XVIII w. książę Karol Radziwiłł „Panie kochanku” nadał tutejszy majątek Leonowi Borowskiemu, a następnie przeszedł w ręce polskiej rodziny hrabiowskiej Morykonich. Historia odnotowuje bardzo aktywny udział mieszkańców w obu powstaniach polskich: Listopadowego w 1831 r. i Styczniowego w 1863 r. Na cmentarzu zachowały się groby polskie, m.in. Tołłoczków. Urodził się tuBolesław Tołłoczko (1882-1954 Warszawa), polski uczony, maszynoznawca i energetyk, 1919-39 i 1946-51 profesor Politechniki Warszawskiej i 1945-46 współorganizator i profesor Politechniki Łódzkiej, członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, autor wielu prac naukowych i monografii „Kotły parowe” t. 1-2, 1951–1956).

ŚWIĘTA - Šventoji, dzielnica Połągi, nad Morzem Bałtyckim, u ujścia Świętej, włączona do miasta w 1973. W czasach I Rzeczypospolitej przy ujściu rzeki znajdował się port, dogodniejszy od Połągi. Podczas wojny polsko-szwedzkiej w 1625 r. król szwedzki Gustaw Adolf, za namową kupiectwa ryskiego, przysłał na 9 statkach kamienie, którymi zostało zasypane wejście do portu. Król Jan III Sobieski pragnąc odbudować port w 1679 r. wydał kompanii angielskiej, reprezentowanej przez kupca Horsta, pozwolenie na założenie tu kantoru handlowego, jednak do odbudowy portu nie doszło.

ŚWIĘTOBROŚĆ - Šventybrastis, wieś w okręgu kowieńskim, koło Kiejdan, nad Niewiażą, w byłej polskiej enklawie zwanej Laudą (liczne polskie zaścianki szlacheckie). Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 19 X do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim, w której zginął dowódca Paweł Staniewicz. Pomnik 25 poległych powstańców (1937), niestety z napisem tylko litewskim, chociaż to było polskie powstanie – o wolną Polskę, w skład której miała wejść Litwa. Kościółek z 1744 r. fundacji Ignacego Zawiszy. Na cmentarzu przykościelnym grób właściciela Szetejń Szymona Syrucia (1807-1870), pradziada Czesława Miłosza i jego pierwszej żony. Na nagrobku napis polski: "Mąż dla naylepszey żony Eufrozyny z hrabiów Kossakowskich Szymonowey Syruciowey". W 1911 r. w miejscowym kościele Przemienienia Pańskiego został ochrzczony Czesław Miłosz. Do tego kościoła chodziła na msze rodzina Miłoszów. Znalezione tu w XIX w. starożytne przedmioty znajdują się dzisiaj w Muzeum Archeologicznym w Warszawie.

ŚWIĘTOJAŃK – Sventijanskas, wieś w okręgu olickim, koło Druskienik. 1815-1915 była w granicach Królestwa Polskiego (Kongresówki) i mieszkało tu dużo Polaków, którzy po powstaniu skrajnie antypolskiego państwa litewskiego w 1918 r. chcieli należeć do Polski, tak jak pobliskie wsie Bugieda, Macewicze i Warwiszki. 28 września 1919 r. wojsko litewskie wkroczyło na te tereny - do Bugiedy, Świętojańska i Warwiszek i urządziło pogrom ludności polskiej. Po utworzeniu w październiku 1920 r. stryfy nautralnej między granicą Polski i Litwy mieszkańcy Warwiszek powołali polski samorząd - Samorząd Warwiszki, do którego przyłączyły się Świętojańsk, Bugieda i Macewicze. Od 1920 do 1922 r. Litwini bezskutecznie wielokrotnie próbowali zbrojnie zlikwidować polski samorząd, napotykając jednak na skuteczny opór mieszkańców. Po ustaleniu w marcu 1923 r. granicy polsko-litewskiej, wojska litewskie zbrojnie zajęły ten teren, ustanawiając tu na trwałe władzę litewską. Wielu mieszkańców. Świętojańska uciekło wówczas do Polski.

ŚWIĘTOJEZIORY - Šventežeris, wieś w okręgu olickim, koło Łoździeji. Dobra tutejsze należały kolejno do królów polskich, potem Radziwiłłów i 1783-1863 do Myszkowskich. Kasztelan trocki Jerzy Radziwiłł wzniósł tu w 1598 zbór kalwiński, który przejęli katolicy w 1663. 1807-17 w granicach Księstwa Warszawskiego i 1815-1915 Królestwa Polskiego (Kongresówki). Na cmentarz zachowało się jeszcze kilka grobów polskich oraz są groby z polskimi nazwiskami w pisowni litewskiej, , co ma związek z dyskryminacyjnymi przepisami obowiązującymi na Litwie od 1923 roku, które zabraniają przedstawicielom mniejszości narodowych nosić oryginalne imiona i nazwiska. Urodził się tu Samuel Bogusław Chyliński (ok. 1631-1666 Londyn), polsko-litewski szlachcic i duchowny wyznania kalwińskiego, który na zlecenie synodu kalwińskiego w Kiejdanach w 1657 r. przystąpił do tłumaczenia Biblii na język litewski. Tłumaczenia nie dokończył. Przetłumaczył Stary Testament tylko do XL psalmu dawidowego oraz fragmenty Nowego Testamentu. Opracowaniem i wydaniem rękopisu fragmentów Nowego Testamentu nie zajął się żaden naukowiec litewski, a tylko polski, profesor Uniwersytetu Poznańskiego Czesław Kudzinowski (zm. 1988). Najtrudniejszym zadaniem jakie miał przed sobą było odczytanie tekstu, pełnego zapożyczeń z najstarszych języków biblijnych. Całość opracowania przez niego Biblii Chylińskiego składa się trzech tomów. Opracowania tego typu mają tylko nieliczne języki w Europie. Jest to jeden z kamieni węgielnych do przyszłego historycznego słownika języka litewskiego.

ŚWIĘTORZECZE – Sventupe, wieś w okręgu wileńskim, koło Widziszek. Zachował się zespół dworski w dawnym majątku Dąbrowskich (k. XVIII w.), a następnie Kossków, hrabiów Grabowskich i Komarów w latach 1882-1940 r.). Kosskowie zbudowali tu dwór, a Onufry i Hortensja Kosskowie ufundowali tu klasycystyczny kościół, wzniesiony w latach 1844-53. Kupiony przez Michała Komara majątek miał 527 ha. Po I wojnie światowej ich obszar zmalał do 153 hektarów na skutek antypolskiej reformy rolnej przeprowadzonej przez władze litewskie. Ostatni właściciel Świętorzecza Antoni Komar miał za żonę pochodzącą z Podhala Julię Zacharównę. Mieszkała tu z nimi siostra Julii - Antonina, znaną w późniejszych latach podhalańska poetka-gawędziarka - Antonina Zachara-Wnękowa (1894-1984) z rozrzewnieniem wspominała pobyt w świętorzeckim dworze i tak pisała o jego właścicielu: „Mąż Julii mięsa prawie nie jadał, nie pozwalał używać bata do poganiania zwierząt ani przeciążać ich pracą. Uczciwie nagradzał robotników rolnych, zapewniał im mieszkanie i możliwość wyżywienia, leczył na własny koszt. Kiedy nakrył fornali na kradzieży siana, powiedział im tylko: "Szczęść Boże"”. Najpierw okupacja sowiecka Litwy (1940-41), potem niemiecka (1941-44) pozbawiła Komarów ich włości. Po wojnie był tu sowchoz; staropolski dworek uległ dewastacji.

TAUKIELE - Taukeliai, wieś w okręgu uciańskim, koło Daugielów. Dawne dobra Koziełłów, następnie Szymkiewiczów. Jest tu kaplica z ich grobami. Jest tu także grób zmarłego tu dr Jakuba Szymkiewicza (1775-1818), lekarza, profesora Uniwersytetu Wileńskiego, współzałożyciela Towarzystwa Wileńskiego Lekarskiego, prekursora polskiej ortodoncji oraz autora pierwszego polskiego opracowania dotyczącego alkoholizmu i innych substancji uzależniających („Dzieło o pijaństwie” Wilno 1818), członka Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, filantropa (wileńskie katolickie Towarzystwo Dobroczynności), pisarza, pierwszego prezydenta wileńskiego Towarzystwa Szubrawców i współpracownika wileńskich „Wiadomości Brukowych”.

TAUROGI - Tauragė, miasto w zachodniej Litwie, siedziba władz okręgu tauroskiego. Właścicielem Taurogów na początku XVI w. był niejaki Bartosz, fundator kościoła i w 1507 r. pierwszej szkoły na Żmudzi, z łacińskim językiem wykładowym; jego nazwisku wskazuje raczej na jego polskie pochodzenie. Nowy kościół ufundował w 1702 r. Kazimierz Pac. W połowie XVI w. część dóbr tauroskich należała do Melchiora Szemiota, który przeszedł na luteranizm czym zapoczątkował protestanckie dzieje miasta, które w XVI i XVII w. należały do najważniejszych ośrodków braci polskich; w 1652 r. ich kaznodzieją był tu Samuel Pacewicz. Taurogi leżały blisko granicy z Prusami i od 1567 r. działał tu polski urząd celny. W XVII w. większość dóbr turoskich należała do Radziwiłłów z linii birżańskiej, a w połowie tego wieku były siedzibą księcia Bogusława Radziwiłła (1620–1669). Stąd Taurogi są obecna w znanej każdemu Polakowi powieści Henryka Sienkiewicza Potop (Warszawa 1886). Z pewnością Taurogi – tamtejszy pałac Szemiotów jest miejscem akcji polskiego filmu kostiumowego z elementami horroru Lokis. Rękopis profesora Wittembacha, zrealizowanego w 1970 roku (scenariusz i reżyseria Janusz Majewski). Po śmierci Bogusława Radziwiłła dziedziczką Taurogów została księżniczka Ludwika Karolina Radziwiłłówna (1667-1695 Brzeg na Śląsku), o której rękę dla syna – królewicza Jakuba zabiegał król Jan III Sobieski – w 1687 r. spisano umowy przedślubne i została zaręczona z królewiczem. Tymczasem 10 sierpnia tego samego roku potajemnie poślubiła księcia Pfalz-Neuburg, Karola III Filipa Wittelsbacha. Ślub wywołał skandal a sprawa była rozpatrywana na posiedzeniach Sejmu w Warszawie. Małżeństwo to stało się podstawą dla magnackich rodów w Rzeczypospolitej do działań prawnych i politycznych mających na celu pozbawienie księżnej i jej potomstwa praw do majątków w Rzeczypospolitej zwanych dobrami neuburskimi. Ostatecznie po jej śmierci większość z nich przeszła w ręce Radziwiłłów z Nieświeża. Jednak Taurogi i Sereje (Suwalszczyna litewska) odziedziczył elektor brandenburski Fryderyk III Hohenzollern (1657–1713), od 1701 r. król Prus Fryderyk I. Dopiero w 1798 król pruski zrzekł się swoich praw do Taurogów i przeszły one w ręce rosyjskie. W końcu XIX w. administratorem majątków w Taurogach był Albert Anders, ojciec późniejszego generała Władysława Andersa, podczas II wojny światowej dowódcy II Korpusu Polskiego. Podczas polskiego Powstania Listopadowego 1830-31 duży oddział powstańczy gen. Onufrego Jacewicza, dowódcy powstania powiatu telszewskiego, sformowany w Szwekszniach (1600 piechoty i 600 jazdy) 18 maja 1863 r. stoczył tu bitwę z silną kolumną wojsk rosyjskich gen. Schirmana. W czasie jej trwania gen. Jacewicz musiał zarządzić odwrót z powodu braku amunicji. Rada wojenna postanowiła wówczas oddział rozpuścić z poleceniem gromadzenia się w lasach Retowa. W 1843 pisarz francuski Honore de Balzac zatrzymał się w pałacu w Taurogach podczas podróży do Petersburga. W zbiorach tutejszego muzeum jest przechowywany list Honoriusza Balzaca do Eweliny Hańskiej z 1843 roku napisany wówczas w Taurogach. Taurogi znane są dzisiejszym Polakom głównie z „Potopu” (1886) Henryka Sienkiewicza; tutaj, według powieści, Bogusław Radziwiłł m.in. więził Oleńkę Billewiczównę. – Miastami partnerskimi Taurogów są Kutno i Bełchatów.

TENENIE - Teneniai, miasteczko w okręgu tauroskim, koło Szyłel. Dobra te należały do Orwidów, potem Dondałowskich, Wołłowiczów i na koniec Billewiczów herbu Mogiła, m.in. przed 1862 do Kacpra Billewicza, marszałka szlachty powiatu rosieńskiego, a następnie prezesa sądu głównego w Wilnie. Tutejszy kościół katolicki wznieśli w 1731 r. Wojtkiewicze, a przebudował go w 1782 r. Adam Billewicz. 22 kwietnia 1863 r. Józef Wincenty Piotr Piłsudski w tutejszym kościele wziął ślub z Marią z Billewiczów, która w posagu wniosła cztery majątki (ok. 12 000 ha), m.in. Adamowo i Zułów oraz kilkaset tysięcy rubli. Byli oni rodzicami marszałka Polski Józefa Piłsudskiego (1867-1935).

TOWIANKI – Taujankai, wieś w okręgu kowieńskim, koło Kiejdan. Urodzili się tu: Kalina Skłodowska-Antonowicz (1923-2003 Toruń), polska etnograf, polonistka, muzealnik, współtwórczyni Muzeum Etnograficznego w Toruniu i kustosz Muzeum Okręgowego tamże, zasłużona dla kultury Pomorza i Kujaw, działaczka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Zbigniew Skłodowski ps. „Kura” (1920-1942), organizator i opiekun polskich drużyn harcerskich w gimnazjach polskich w Kownie, Wiłkomierz i Poniewieżu oraz wiejskich w rejonie Kiejdan i w latach 1939–40 (do chwili likwidacji polskiego gimnazjum w Kownie) wydawał i redagował pisemko - dwutygodnik „Zarzewie”, które miało na celu krzewienie ducha polskiego wśród młodzieży, 1939-40 wspólnie z Tadeuszem Kognowickim organizował pomoc uchodźcom z Polski, w czasie okupacji Litwy przez Związek Sowiecki (1940-41) organizował przerzuty żołnierzy zagrożonych represjami ze strony sowieckiej na tereny okupowanej przez Niemców Polski, podczas niemieckiej okupacji Litwy (od lata 1941) bohaterski komendant Szarych Szeregów na Litwie, które przyczyniły się do rozbudowy Armii Krajowej na Litwie Kowieńskiej. Aresztowany przez litewską „Saugumę” i rozstrzelany w Ponarach 13 lutego 1942 r., pośmiertnie odznaczony Medalem Wojska i Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami.

TOWIANY - Taujenai, miasteczko w okręgu wileńskim, koło Wiłkomierza. Tutejsze duże dobra ziemskie (7388 dziesięcin ziemi i lasów pod koniec XIX w.) należały najpierw do Nanhardów (pochodzili z Niemiec), potem Massalskich, Paców, Eperyeszych (Węgrzy – spolonizowali się później), Radziwiłłów, Morykonich i od połowy XIX w. ponownie do Radziwiłłów. Ostatnim właścicielem był książę Konstanty Radziwiłł jun. (1873-1940), aresztowany przez sowieckie NKWD i zesłany na Sybir gdzie zmarł. Do dziś zachował się tu wspaniały klasycystyczny pałac, zbudowany w latach 1795-1802 przez Benedykta Morykoniego, szambelana króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, uczestnik powstania kościuszkowskiego 1794 r. Jest to pałac parterowy z portykiem kolumnowym w wielkim porządku w dwukondygnacjowej części środkowej; po obu stronach parterowe oficyny połączone z korpusem kolumnowymi galeriami. Pałac od strony frontowej uwiecznił na litografowanym rysunku z 1875-6 r. znany polski rysownik Napoleon Orda (Muzeum Narodowe, Kraków). W pałacu znajdowały się bogate zbiory zabytkowej broni (m.in. z wiktorii wiedeńskiej 1683 r. – część namiotu wezyra tureckiego, kolekcje porcelany, kryształów i szkła (Naliboki), chińszczyzna, a gdy pałac stał się własnością księcia Konstantego Radziwiłła, na jego ścianach zawisły obrazy pędzla Bacciarellego, Barbieriego, Lampiego, Axentowicza, można się było także natknąć na rzeźby Antonio Canovy i Johna Deare – popiersie marmurowe marszałka Sejmu Czteroletniego (Wielkiego) Stanisława Małachowskiego. W rodzinnym archiwum były dokumenty od XVI w. (w tym wieku pisane w języku ruskim z kopiami w języku polskim). W czasie I wojny światowej Niemcy trzymali w salonie konie, a większość dzieł sztuki została rozkradziona. To co pozostało przejęli bezprawnie Litwini w 1940 r. (R. Aftanazy). Dzisiaj w pałacu jest restauracja i hotel. Wcześniej, bo w 1923 r. Litwini pozbawili Morykoniowie założyli tu ogród angielski, pierwszy na Litwie. Klasycystyczny kościół p.w. Podwyższenia Krzyża Św. (1824-58), projektu arch. Szuryna, fundowany przez hr. Benedykta Morykoniego i ks. Konstantego Radziwiłła, w prezbiterium loże Radziwiłłów, a we wnętrzu ołtarz główny z krucyfiksem i marmurowymi figurami polskich świętych Kazimierza i Stanisława (XIX w.) oraz witraż ze sceną Znalezienia Krzyża Świętego (ok. 1900 r., wykonany przez warszawski zakład św. Łukasza). Na cmentarzu groby polskie. Urodził się tu Konstanty Radziwiłł (1873-1944/45 Taszkent), książę polski, ziemianin (właściciel wielkich dóbr towiańskich), 1919-20 doradca Józefa Piłsudskiego ds. litewskich, działacz polski na Litwie Kowieńskiej, odmówił przyjęcia paszportu ze zlituanizowanym nazwiskiem, rząd litewski odebrał mu ponad 90% ziem rodowych bez odszkodowania – zabrano mu 11 000 ha ziemi, pozostawiono 1000 ha, był lojalny wobec państwa litewskiego (był zmuszony m.in. do wzięcia udziału w antypolskiej uroczystości w Kiejdanach 25 września 1927 roku gloryfikującej zdradę Janusza Radziwiłła), jednak nie przestał się czuć Polakiem, tak jak pozostali Radziwiłłowie po dziś dzień (książę Konstanty Radziwiłł był prezesem polskiej Naczelnej Izby Lekarskiej 2001-10, jest senatorem od 2015 r. i był ministrem zdrowia 2015-18), po zajęciu Litwy przez Związek Sowiecki w czerwcu 1940 roku i tzw. paszportyzacji jej obywateli odmówił przyjęcia paszportu ze zlituanizowanym nazwiskiem, po odebraniu majątku wywieziony przez NKWD w 1941 roku do Kazachstanu, zmarł w bliżej nieznanych okolicznościach. Jego siostrą była Maria Radziwiłł Skórzewska (1872-1944 Kraków), żona hrabiego Witolda Stefana Skórzewskiego (1864-1912), właściciela największego majątku ziemskiego (18 870 ha) w Wielkopolsce.

TRASZKUNY – Troškūnai, miasto w okręgu uciańskim, koło Onikszt. Własność Sokołowskich, od 1775 Pietkiewiczów, a ostatnio rodowa siedziba polskiego rodu Montwiłłów. W ich dworze – wówczas Stanisławowstwa Montwiłłów w okresie międzywojennym zbierała się elita ziemiaństwa polskiego na Litwie, m.in. Gintowtowie, Uziębłowie, Dowgiałłowie, Romerowie, Komarowie, Radziwiłłowie, Komorowscy, O’Rurkowie, Medeksze. Tyszkiewicze, Kossakowscy i wielu innych. W latach 1698-1864 był tu kościół św. Trójcy i klasztor polskich bernardynów ufundowany przez Władysława Sokołowskiego; nowy zespół został wzniesiony w stylu barkowo-klasycystycznym z 1770 według planu polskiego architekta, prekursora klasycyzmu w Polsce – architekta Jego Królewskiej Mości (króla Stanisława Augusta Poniatowskiego) Marcina Knakfusa. Klasztor należał do prowincji małopolskiej, a od 1731 polsko-litewskiej. Zamknięty przez władze carskie w ramach represji po polskim Powstaniu Styczniowym 1863-64. Bernardyni prowadzili tu do 1840 r. największą na ziemiach Litwy Kowieńskiej sześcioklasową polską szkołę średnią (w 1824 r. 474 uczniów) i szkołę elementarną, od 1830 r. gimnazjum; przy szkole średniej był doświadczalny ogród botaniczny (733 gatunki roślin); język polski był językiem nauczania do Powstania Listopadowego 1830-31. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 7 XI do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim. Na cmentarzu zachowało się jeszcze dużo starych grobów polskich i dużo z polskimi nazwiskami w pisowni litewskiej, co ma związek z dyskryminacyjnymi przepisami obowiązującymi na Litwie od 1923 roku, które zabraniają przedstawicielom mniejszości narodowych nosić oryginalne imiona i nazwiska, jak np. polskiej. Decyzja ta na pierwszy rzut oka z wszystkich czyni Litwinów przez ukrywanie ich prawdziwego etnicznego pochodzenia. I o to chodziło rządowi litewskiemu.

TREPELE - Trapeliai, wieś w okręgu wileńskim, koło Szyrwint, w przedwojennym powiecie wiłkomierskim. W roku szkolnym 1926/27 za zgodą rządu litewskiego ludowo-socjaldemokratycznego nastawionego lepiej do Polaków, otwarta została tu polska szkoła podstawowa, do której uczęszczało 42 dzieci. Zamknięta w następnym roku przez nacjonalistów litewskich, którzy doszli do władzy w wyniku zamachu stanu, dokonanego w grudniu 1926 r.

TROKIENNIKI – Trakininkai, wieś w okręgu olickim, koło Butrymańców. Urodził się tu Marian Bohusz-Szyszko (1901-1995 Londyn), malarz – kolorysta, 1929-39 nauczyciel Gimnazjum Polskiego w Gdańsku, 1946-52 profesor polskiej Szkoły Malarskiej w Cecchignoli (Włochy) i od 1947 w Londynie, od 1952 profesor sztuk plastycznych Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie (PUNO) w Londynie, twórca wielu dzieł religijnych w kościołach w Wielkiej Brytanii i Niemiec, jego obrazy znajdują się w kolekcjach na całym świecie.

TRONKINIE – Trankiniai, wieś w okręgu kowieńskim, koło Rosień. Okolica szlachecka, której włości należały do Grużewskich, Iwaszkiewiczów, Jagiełłów, Miżutowiczów, Nagrodzkich i Dulewiczów, którzy wraz z zaściankiem Bortkuniszki mieli 550 ha ziemi. Urodził się tu Tomasz Egidiusz Kuszłejko (1821-1894 Lwów), był właścicielem części majątku Bortkuniszki, oficer armii rosyjskiej, uczestnik Powstania Styczniowego 1863-64, dowódca dwóch oddziałów partyzanckich na Żmudzi: sformowanego w lasach krokowskich (400-800 ludzi), który w bitwie pod Lenczami (5 kwietnia 1863 r.) poniósł duże straty i uległ rozwiązaniu i drugiego (300 ludzi), który operował w rejonie Bortkuniszek i lasów krokowskich i 9 czerwca stoczył z Rosjanami krwawą bitwę pod Worniami, w czerwcu 1864 r. opuścił kraj, udając się do Paryża, biorąc udział w życiu emigracji polskiej, a w 1867 r. zawiązał tzw. Organizację Ogółu, po przyznaniu Galicji autonomii w 1867 r. wrócił do kraju i mieszkał we Lwowie.

TROUPIE – Traupis, miasteczko w okręgu uciańskim, w rejonie Onikszty, nad Niewiażą. Kościół parafialny św. Anny ufundowała w 1698 rodzina Michałowiczów. Ostatnio tutejszy majątek należał do Siesickich. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 r. stoczył tu walkę z Rosjanami oddział powstańczy dowodzony przez Wrześniewskiego. Urodził się tu Wacław Ankudowicz (ur. 1923), inżynier włókiennik, wynalazca, docent Instytutu Włókiennictwa w Łodzi, opracował nowe metody przędzenia, teksturowania i wykorzystania włókienniczych surowców odpadowych, oznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski za wybitne zasługi w pracy naukowo-badawczej na rzecz rozwoju włókiennictwa.

TROŚNIKI – Trasninkas, wieś w okręgu olickim, koło Merecza. Miejscowość ta odegrała bardzo ważną rolę w dziejach stosunków polsko-litewskich w okresie międzywojennym. Polska i Litwa z woli Kowna nie utrzymywała stosunków dyplomatycznych i Litwa prowadziła skrajnie antypolską politykę tak w kraju jak i na arenie międzynarodowej. Granica polsko-litewska była w ogniu. Litwa dokonywała wiele aktów prowokacji, a przede wszystkim przerzucała na stronę polską swoich agentów. Pilnowanie granicy na odcinku około 10 km między Niemnem a Mereczanką należało do najniebezpieczniejszych, ponieważ granica nie biegła nurtem rzecznym, tylko poprzez gęste lasy - obrzeża Puszczy Grodzieńskiej. Stale dochodziło tu do mniejszych lub większych potyczek – granicę przekraczali w tym miejscu nielegalnie nie tylko przemytnicy, ale i często agenci wywiadu litewskiego. 11 marca 1938 r. doszło do nowego aktu prowokacji ze strony litewskiej w lesistym rejonie wsi Wierszeradówka po stronie polskiej i wsi Trośniki (Trasninkas) koło Merecza po stronie litewskiej. O godzinie 4 rano 11 marca 1938 r. dwóch polskich strzelców Korpusu Ochrony Pogranicza – Stanisław Wolanin i Stanisław Serafin – wyszło na tradycyjny patrol. Około 5 rano doszło do strzelaniny. Gdy polscy pogranicznicy dostrzegli cywila próbującego przekroczyć granicę, ruszyli za nimi w pościg i na chwilę się rozdzielili. Serafin przypadkowo wbiegł na terytorium litewskie i wówczas litewski policjant Justas Lukoševicius zaczął strzelać do niego, raniąc go. Wolanin usłyszał te strzały i pobiegł w tym kierunku. Zobaczył leżącego rannego Serafina, któremu próbował pomóc, jednak Litwini przeciągnęli Polaka jeszcze dalej w głąb i próbowali także ostrzelać Wolanina (Litwini przedstawiają sprawę inaczej, jednak w sposób bardzo bałamutny; po prostu chcieli zwalić winę na Polaków i odwrócić uwagę od tego, że jednak przerzucali przez granicę swego agenta). Na miejscu pojawił się polski dowódca straży granicznej plutonowy Józef Nowakowski, który zażądał od Litwinów wydania rannego żołnierza - miał uszkodzone jelita i uszkodzony kręgosłup, co powodowało silne krwawienie. Litwini jednak nie mieli zamiaru w ogóle pertraktować – załadowali na wóz Serafina i wywieźli go do pobliskich Trośnik. Tam założono mu zwykły opatrunek; dokonał tego felczer. Bez należytej pomocy Stanisław Serafin zmarł tam o godzinie 8.40, gdyż ponieważ Litwini nie zgodzili się na wejście na ich terytorium lekarza z Polski. W międzyczasie inny polski patrol Korpusu Ochrony Pogranicza schwytał zbiegłego „cywilnego osobnika” - okazał się nim być Michał Jakubowski, który przyznał się do nielegalnego przekraczania granicy i szpiegowania na rzecz Litwy. Ustalono, iż prawdopodobnie Serafin został postrzelony podczas przerzucania litewskiego agenta, stąd kategoryczność i bezwzględność w traktowaniu rannego przez Litwinów, którzy chcieli po prostu odwrócić uwagę od „zbiega” i nie dopuścić do jego schwytania przez polskich pograniczników. Wiadomości prasowe i radiowe o bandyckim napad policji litewskiej na patrol KOP, o tym, że żołnierz polski padł ofiarą zasadzki zorganizowanej przez rząd litewski oburzyła społeczeństwo polskie, które i tak wiedziało od lat o wrogości Litwy do Polski, Polaków i wszystkiego co polskie, a przede wszystkim o prześladowaniu Polaków na Litwie. Polacy w całym kraju powiedzieli głośno: „Basta!” Przez polskie miasta przetoczyła się fala masowych wystąpień oraz wieców antylitewskich. 17 marca 1938 r. w Warszawie na placu Piłsudskiego zebrało się kilkadziesiąt tysięcy osób wznosząc hasła: „Serce Polski to Wilno!”, „Marszałku Śmigły prowadź na Kowno!”, „Żądamy mobilizacji!”. Tego samego dnia o godzinie 22 rząd polski wystosował wobec Litwy ultimatum, żądając natychmiastowego podjęcia stosunków dyplomatycznych bez żadnych warunków. Na odpowiedź stronie litewskiej dano 48 godzin, zastrzegając, że propozycja ta nie jest przedmiotem dyskusji, a brak odpowiedzi lub wszelkie zmiany będą równoważne z odmową. Przekazanie ultimatum nastąpiło w Tallinie, stolicy Estonii. O godzinie 22 do poselstwa litewskiego przybył polski poseł Wacław Przesmycki i wręczył tekst z ultimatum posłowi litewskiemu Broniusowi Dailide. Jednocześnie w pobliżu granicy z Litwą rozpoczęła się koncentracja wojsk polskich (50 tys.; mała Litwa miała armię liczącą jedynie 25 tys. żołnierzy). W Kownie zapanowały paniczne nastroje. Przyjęcie ultimatum doradzali stronie litewskiej przedstawiciele dyplomacji niemieckiej, francuskiej i angielskiej. Jedynie Związek Sowiecki stanął po stronie Litwy. Rząd i Sejm litewski (bez głosu sprzeciwu) przyjęli polskie ultimatum. Także w Tallinie 19 marca 1938 r. doszło do wymiany not dyplomatycznych i przyjęcia ultimatum, zadeklarowano w terminie do 31 marca powołanie poselskich przedstawicielstw – litewskiego w Warszawie i polskiego w Kownie. Posłem polskim w Kownie został wytrawny dyplomata Franciszek Charwat, litewskim zaś w Warszawie Kazys Skripa. W Wilnie Litwa otworzyła Konsulat Generalny czym potwierdziła (po raz pierwszy!) prawną przynależność Wilna do Polski. W ciągu kilku następnych miesięcy przywrócono łączność telefoniczną i pocztową, transport drogowy i kolejowy, a w grudniu 1938 roku podpisano polsko-litewski układ handlowy. (Marta Tychmanowicz Wodzu, prowadź na Kowno! „Wirtualna Polska” 17.3.2013; Dawid Rosół Strzały na granicy „Mówią Wieki” 7/2012; Piotr Łossowski Ultimatum polskie do Litwy 17 marca 1938 roku. Studium z dziejów dyplomacji Warszawa 2010, „Karta” 74/2013, Wikipedia polska i litewska).

TRUBISZKI – Trubiśkiai, wieś w okręgu mariampolskim, koło Kalwarii. 1807-15 w granicach Księstwa Warszawskiego i 1815-1915 Królestwa Polskiego (Kongresówki). Urodził się tu Kazimierz Jakub Kulwieć (1871-1943 Archangielsk), polski przyrodnik, pedagog, krajoznawca, działacz społeczny i zawodowy, 1902-15 i 1918-28 nauczyciel szkół średnich w Warszawie, 1915-18 założyciel i dyrektor gimnazjum polskiego w Moskwie, w 1910 r. współzałożyciel i długoletni prezes Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i redaktor jego czasopisma „Ziemia” oraz czasopism „Naokoło świata”, „Przyrodnik” i „Pamiętnik Fizjograficzny”, 1940 przez NKWD deportowany wraz z rodziną do Archangielska, gdzie zmarł.

TRUSKÓW – Truskava, miasteczko w okręgu kowieńskim i w rejonie kiejdańskim. Była to własność Truskowskich, którą władze carskie skonfiskowały im za ich udział w Powstaniu Listopadowym 1831. Truskowscy wznieśli tu kościół św. Ducha w 1794 r., a kaplicę św. Jerzego na cmentarz w 1860 r. ksiądz Przyjałgowski. Na cmentarzu zachowało się jeszcze trochę starych grobów polskich i dużo z polskimi nazwiskami w pisowni litewskiej, co ma związek z dyskryminacyjnymi przepisami obowiązującymi na Litwie od 1923 roku, które zabraniają przedstawicielom mniejszości narodowych nosić oryginalne imiona i nazwiska, jak np. polskiej. Decyzja ta na pierwszy rzut oka z wszystkich czyni Litwinów przez ukrywanie ich prawdziwego etnicznego pochodzenia. I o to chodziło rządowi litewskiemu.

TRYSZKI - Tryškiai, miasteczko w okręgu telszańskim, koło Telsz. Prawa miejskie nadał Tryszkom w 1792 r. król polski Stanisław August Poniatowski. Dawniej były tu dobra hr. Wiktora Platera (1600 ha). Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 21 maja do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim. Urodzili się tu: Tomasz Dobszewicz (1807-1881 Żytomierz, Ukraina), duchowny katolicki, teolog, 1842-1865 profesor teologii katolickiej na Uniwersytecie Kijowskim (jedyny profesor wykładający po polsku), następnie w Żytomierzu, gdzie był kanonikiem-seniorem katedry, prałatem, 1874 administrator diecezji, od 1877 r. oficjał konsystorza, autor „Wiadomość histor. o biskupstwie kijowskim rz.k. od założenia do r. 1339” (Gniezno 1883) i „Wspomnienia z czasów, które przeżyłem” (Kraków 1883); Maria Witkiewiczowa (1853-1931 Zakopane), muzyk, pedagog, żona Stanisława Witkiewicza i matka Stanisława Ignacego Witkiewicza. Koło Tryszek była okolica szlachecka zwana Meszki, na terenie której były folwarki szlacheckie: Godlewskich, Dowiatów, Przybyłowskich, Iwanowskich, Januszkiewiczów, Baniewiczów – skonfiskowany przez władze carskie za ich popieranie Powstania Styczniowego 1863, następnie Charlińskich oraz folwark Meszkiany, należący do Franciszka Bereśniewicza, brata Aleksandra Bereśniewicza, katolickiego biskupa sufragana żmudzkiego 1858-83 i biskupa kujawsko-kaliskiego (Włocławek) 1883-1902, a także zaścianek szlachecki z trzema folwarkami, które należały do Sakielów, Sypowiczów i Walentynowiczów.

TWERY - Tverai, miasteczko w okręgu telszańskim, w rejonie retowskim. Były to dobra stołowe królów polskich, następnie starostwo niegrodowe i siedziba jednego z 14 powiatów Księstwa Żmudzkiego. Król Zygmunt III Waza w 1614 r. ufundował tu kościół parafialny. Mieszkańcy brali udział w polskich powstaniach narodowych: Listopadowym 1830-31 i Styczniowym 1863. Na cmentarzu zachowało się jeszcze dużo grobów polskich, m.in. księży Antoniego Januszkiewicza (zm. 1851) i Leonarda Semenowicza (zm. 1890); na wielu starych kamiennych pomnikach (na pewno w większości polskich) trudno już coś odczytać.

TYRSZKLE – Tirkšliai, miejscowość w okręgu kowieńskim, koło Kołotowa. Kościół tutaj ufundował w 1612 r. Jędrzej Wołłowicz, a ziemianin Łaszkowski z rozkazu króla Zygmunta III Wazy nadał jemu 16 włók ziemi. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 5 października do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim.

UCIANA - Utena, miasto w okręgu uciańskim. Pierwszy kościół katolicki został tu wzniesiony w 1416 r.; msze polskie były tu odprawiane do I wojny światowej. Na ścianie kościoła zachowała się tablica grobowa z napisem: „Wiszniewski Adam - Pleban uciański . ur. 24.12.1830-16.06.1896 Uciana”. W 1655 r. miasto najechały rosyjskie wojska. Dawniej własność polskich królów (starostwo niegrodowe), potem hrabiów Strutyńskich, Piłsudskich (którzy sprzedali Ucianę wraz z kluczem uciańskim (7500 ha) i na koniec Bolcewiczów, osiadłych głównie w powiecie wiłkomierskim i kowieńskim. Strutyńscy wznieśli tu okazały pałac. W 1791 r. Uciana otrzymała miejskie prawo magdeburskie od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Podczas Powstania Listopadowego pod Ucianami 2 kwietnia 1831 r. oddział Emilii Plater stoczył zwycięską potyczkę i zniósł kompanię piechoty rosyjskiej. Pod koniec kwietnia oddział Emilii Plater ponownie walczył zacięcie z Rosjanami pod Ucianą – z silnym oddziałem Schirmana, ponosząc tym razem znaczne straty w zabitych i rannych. Stoczono tu bitwę również w czasie Powstania Styczniowego 1863 r. W latach 1836-1915 miasto leżało na szlaku drogowym z Warszawy do Petersburga i rozwijało się bujnie, a od 1854 r. przechodziła przez Ucianę także linia telegraficzna Warszawa-Petersburg. Zmarła tu polska poetka Karolina Proniewska (1828-1859). Przed I wojną światową, a właściwie do 1940 r. mieszkało tu dużo Polaków. Jeszcze w 2001 r. w Ucianie, pomimo prześladowania Polaków od ponad 80 lat, mieszkało 170 Polaków. Na cmentarzu zachowały się polskojęzyczne groby. Miastem partnerskim Uciany jest Chełm. Urodzili się tu: Czesław Filipowicz (1892 - 1967 Londyn), lotnik, pułkownik obserwator inżynier Wojska Polskiego, 1935-39 kierownik Kierownictwa Zaopatrzenia Lotnictwa, w 1939 r. szef kontroli przemysłowej Dowództwa Lotnictwa Ministerstwa Spraw Wojskowych, o 3 do 10 września 1922 r. wraz z mjr. pil. Ludomiłem Rayskim na samolocie Breguet 14A2 brał udział I Międzynarodowych Zawodach Lotniczych w Zurychu uzyskując wyróżnienie i nagrodę specjalną w okrężnym locie alpejskim; Celina Anna Osieczkowska (1891-1940 Brazylia), historyk sztuki wczesnochrześcijańskiej i bizantyńskiej, studiowała na uniwersytetach w Warszawie, Liege i Paryżu, doktoryzowała się na Uniwersytecie Jagiellońskim, autorka prac o sztuce bizantyńskiej w Polsce, uczestniczyła w Kongresach Bizantynologicznych w Rzymie 1936, Algierze 1939 oraz Kongresie Historii Sztuki w Londynie 1939. Zmarła tu Karolina Proniewska (1828-1859), poetka – zyskała sławę natchnionej poetyki, tłumaczka, znana w literaturze litewskiej jako Karolina Praniauskaite, „była pierwszą kobietą na Żmudzi, która odważyła się pisać poezje w języku polskim” (F. Rymkiewicz), autorka kilkudziesięciu wierszy, które drukowała w „Tece Wileńskiej” i „Wieńcu” i osobno w zbiorze „Piosneczki… Bogu na chwałę, na pamiątkę przyjaciołom” (Wilno 1858) i poematu „Festyna Wielkiej Kalwarii na Żmudzi” „Wilno 1856), tłumaczyła drobne utwory polskie na język litewski.

ULISZKI – Ulyškai, wieś w okręgu olickim, koło Wenciun. Urodził się tu Józef Bazewicz (1867-1929 Warszawa), kartograf, publicysta od 1880 r. w Warszawie, gdzie był popularną postacią; bohater tekstów kabaretowych i czasopism humorystycznych, opracował i wydał m.in. „Przewodnik po Królestwie Polskim“ (1903) oraz atlas Królestwa Polskiego (1907).

UPINA – Upyna, miasteczko w okręgu tauroskim, w rejonie szyłelskim. W końcu XVIII w. dobra tutejsze stały się własnością Aleksandra Puzyny, szambelana króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, potem Żukowskich, którzy wznieśli tu kościół w 1807 r. Urodził się tu Władysław Nawaduński (1893 – 1961), lekarz i działacz społeczny, poseł na Sejm PRL I kadencji (1952–1956).

UPITA - Upytė, wieś (dawniej miasteczko) w okręgu poniewieskim. W czasach Rzeczpospolitej Upita była własnością królów polskich, od XVI w. stanowiąc starostwo grodowe i tytularną siedzibę powiatu, a od 1614 r. sądu grodzkiego. W 1565 r. król Zygmunt August wzmocnił znajdujący się tu drewniany zamek. W 1593 r. Upita została przekazana jako tzw. oprawa Annie Austriaczce, żonie króla Zygmunta III Wazy, następnie 1670 r. Eleonorze Marii Józefie, żonie króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego. W XVI-XVII w. była ośrodkiem litewsko-polskiego kalwinizmu. Kościół katolicki ufundowali tu w 1742 r. Białłozorowie. Szlachta litewska znana była z warcholstwa. Właścicielem Upity w połowie XVII wieku był szlachcic Władysław Siciński, podsędek upicki, stolnik i poseł upicki na Sejm Rzeczypospolitej, warchoł i zdrajca. Z polecenia wojewody wileńskiego Janusza Radziwiłła, którego był klientem, doprowadził 9 marca 1652 r. do pierwszego w historii zerwania sejmu przez złożenie „liberum veto” przeciw prolongacie obrad sejmowych, po czym opuścił salę obrad. Dalsze obrady był niemożliwe. Gdy marszałek ogłaszał senatorom i królowi rozwiązanie sejmu, wojewoda brzesko-kujawski Jakub Szczawiński miał krzyknąć: „Bodajby przepadł!”, na co cała izba senacka odpowiedziała chórem: „Amen”. Czyn Sicińskiego był precedensem wprowadzającym możliwość zrywania sejmów przez jednego posła. Stało się to jednym z głównych powodów upadku Rzeczypospolitej pod koniec XVIII w. Według Aleksandra Brücknera w Upicie pokazywano do końca XIX w. zmumifikowane zwłoki Sicińskiego, którego z powodu jego postępku nie chciała przyjąć ziemia, złożone w białej koszuli w szafie w zakrystii kościelnej. Adam Mickiewicz poświęcił Sicińskiemu wiersz Popas w Upicie. Stolnikiem upickim od 1787 roku był także Józef Kimbar (ok. 1750 – po 1800). Był także posłem na sejm grodzieński z Upity (1793), na którym sprzeciwiał się II rozbiorowi Polski. 1 lipca 1793 roku za zarzucenie carycy Katarzyny II zamiar przekształcenia Polski w prowincję rosyjską, został uwięziony na rozkaz posła rosyjskiego Jakoba Sieversa. Po uwolnieniu działał z grupą posłów patriotycznych mazowieckich i podlaskich. 15 lipca 1793 roku wygłosił dramatyczną mowę, w której wzywał króla Stanisława Augusta Poniatowskiego by wraz z całym sejmem udał się raczej na wygnanie na Syberię niż podpisał hańbę rozbioru. Po podpisaniu tego aktu zaatakował króla, mówiąc: Niczego się nie lękam ani stracham, mówię prawdę, żeś zdrajca. Jako jeden z czterech przedstawicieli Litwy wszedł obok kilku innych posłów patriotycznych w skład komisji powołanej do utworzenia nowej formy rządu. Po aresztowaniu ich przez Sieversa, bezskutecznie upominał się o ich uwolnienie, piętnował jego gwałty. Obstawał przy całości granic Rzeczypospolitej. W październiku protestował przeciwko zawarciu przymierza z Imperium Rosyjskim, a kiedy został zawarty 18 października uroczyście oświadczył, że uznaje ten akt za nielegalny. W insurekcji kościuszkowskiej był członkiem sądu kryminalnego powiatu upickiego. Został generał-adiutantem wojsk wielkolitewskich. Upita jest także pierwowzorem miasteczka w Potopie (1886) Henryka Sienkiewicza, w którym odczytano w kościele list króla Jana Kazimierza rehabilitujący Andrzeja Kmicica. Dobra upickie należały do Bystromów, w pobliżu Upity folwark do Jankowskich i majątek do Ejdrygiewiczów. W Upicie często przebywał Zorian Dołęga-Chodakowski (1784-1825), polski etnograf, archeolog i historyk, jeden z głównych prekursorów badań nad Słowiańszczyzną, badacz mitologii słowiańskiej. Marszałkiem szlachty powiatu upickiego był Karol Załuski (1794-1845), jeden z przywódców polskiego Powstania Listopadowego na Litwie 1830-31, później założyciel uzdrowiska Iwonicz-Zdrój na Kielecczyźnie. Cmentarz katolicki z wieloma starymi grobami polskimi. Znalezione tu w XIX w. starożytne przedmioty znajdują się dzisiaj w Muzeum Archeologicznym w Warszawie. W 1835 r. ukazał się Pamiętnik obywatela powiatu upitskiego Feliksa Wrotnowskiego. Na cmentarzu zachowało się jeszcze sporo starych grobów polskich i dużo nowszych z polskimi nazwiskami w pisowni litewskiej, co ma związek z dyskryminacyjnymi przepisami obowiązującymi na Litwie od 1923 roku, które zabraniają przedstawicielom mniejszości narodowych nosić oryginalne imiona i nazwiska, jak np. polskiej. Decyzja ta na pierwszy rzut oka z wszystkich czyni Litwinów przez ukrywanie ich prawdziwego etnicznego pochodzenia. I o to chodziło rządowi litewskiemu. Urodzili się tu: Ignacy Iwicki (1783-1823 Kosów Huculski), polski duchowny katolicki, jezuita, pedagog, profesor Akademii Połockiej (wykładał literaturę łacińską i polską, poetykę, retorykę świecką i kościelną oraz historię powszechną), współredaktor „Miesięcznika Połockiego”, po wypędzeniu jezuitów z Rosji w 1820 r. kapłan w Galicji – w Brzozowie, Podkamieniu i Kosowie; Stefan Michał Puzyna (1667-1738 Wilno), jezuita, geograf, tłumacz, wykładowca w szeregu kolegiach jezuickich i w Akademii Wileńskiej (1705-09), w 1717 r. założyciel i kierownik do ok. 1735 r. dużej drukarni jezuickiej w Warszawie, drukującej książki religijne, podręczniki szkolne i dzieła historyczne, autor prac wydanych po łacinie i po polsku, w tym podręcznika geografii dla szkół jezuickich „Krótkie opisanie części świata i osobliwych w nich królestw i prowincji (1730, kilka wydań). Natomiast koło Upity lub w powiecie upickim urodzili się: Józef Bowkiewicz (1794-1866), ksiądz katolicki, wykładowca Seminarium Duchownego w Wilnie, prałat prepozyt kapituły i od 1863 r. rządca diecezji wileńskiej, odnowił wnętrze katedry wileńskiej; Nikodem Muśnicki (1765-1805 Połock), jezuita, poeta („Drobniejsze poetyckie zabawki” Połock 1804), autor komedii („Dziwak” Połock 1800, „Podejrzliwość” Połock 1802) i tragedii („Zabawki teatralne” Połock 1803, t. 1-2), historyk, teolog, od 1800 r. profesor teologii w Akademii Połockiej; Józef Petrusewicz (1787-1840), pijar, pedagog, kierownik drukarni, od 1820 r. nauczyciel wyższej szkoły polskiej w Połocku na Białorusi (przejętej po jezuitach), od 1825 r. kierownik dużej szkolnej drukarni, która drukowała polskie podręczniki szkolne, dzieła naukowe, modlitewniki, prowadziła handel książkami z księgarzem wileńskim Józefem Zawadzkim i z bazylianami (wówczas był to bardzo polski zakon) w Supraślu; Maciej Piotrowski (ur. 1803), pijar, pedagog – 1834-54 nauczyciel w szkole przy kościele polskim św. Stanisława w Petersburgu, historyk, publikował swoje teksty w różnych czasopismach polskich, napisał m.in.: „Dykcyjonarz pisarzów polskich”, „Żywoty świętych i błogosławionych Polaków”; Stanisław Rostowski (1711-1784 Połock), jezuita, historyk zakonu jezuitów w Polsce i w Wielkim Księstwie Litewskim, profesor Akademii Wileńskiej.

URDOMIN - Rudamina miasteczko w okręgu olickim, koło Łoździeji. Własność Skorulskich od których w 1576 r. kupił książę Teodor Atanazy Massalski. On albo jego syn Grzegorz, będący podkomorzym grodzieńskim, zbudował murowany, istniejący również dzisiaj dwór oraz kościół katolicki w 1592 r. Na początku XVII w. dobra urdomińskie dobra nabyli Turczynowicze. W latach 1745-1765 Michał Turczynowicz-Suszycki, skarbnik powiatu trockiego, przebudował kościół i dwór w Urdominie w stylu barokowo-klasycystycznym. W latach 1819-27 w Urdominie rezydował katolicki biskup augustowski/sejneński Polikarp Augustyn Marciejewski, dominikanin polski. W latach 1807-15 Urdomin był w granicach Księstwa Warszawskiego i 1815-1915 Królestwa Polskiego (Kongresówki). W XIX w. majątek należał do Teresy Suchorzewskiej z Turczynowiczów, wdowie po generale Tadeuszu Marii Suchorzewskim, dowódcy 1 Dywizji Jazdy podczas Powstania Listopadowego 1830-31, który po jego upadku znalazł się na emigracji w Paryżu, gdzie zmarł w 1852 r. Była on a ciotką Elwiry Witkiewiczowej. Dlatego tutaj po powrocie z zesłania w głąb Rosji, w latach 1869-73 mieszkała Elwira Witkiewiczowa wraz z czwórką swoich dzieci, w tym Marią i Stanisławem Witkiewiczem, później wybitnym malarzem i pisarzem. W wydanych w 1936 r. „Wspomnieniach o Stanisławie Witkiewiczu” Maria Witkiewiczówna wspominając Urdomin napisała: „Urdomina była cudowna – dwór stary po książętach Massalskich, wspaniały park, ogród pełen drzew owocowych i krzewów, i kwiecia wydawał nam się rajem”. A namalowany przez Stanisława Witkiewicza w 1873 r. obraz zatytułowany „Dwór w Urdominie”, zdobył pewną sławę i często pokazywany jest w różnych publikacjach omawiających malarską twórczość jego autora. Nacjonalistyczna Litwa (1918-40) utrudniała życie polskim właścicielom majątku (min. parcelacja większości majątku bez odszkodowania), natomiast za Sowieckiej Litwy (1944-90) majątek stał się kołchozem im. Czołowego bolszewika Andrieja Żdanowa. Dwór jest zaawansowaną ruiną. Na cmentarzu zachowało się jeszcze trochę starych grobów polskich i dużo z polskimi nazwiskami w pisowni litewskiej, co ma związek z dyskryminacyjnymi przepisami obowiązującymi na Litwie od 1923 roku, które zabraniają przedstawicielom mniejszości narodowych nosić oryginalne imiona i nazwiska, jak np. polskiej. Decyzja ta na pierwszy rzut oka z wszystkich czyni Litwinów przez ukrywanie ich prawdziwego etnicznego pochodzenia. I o to chodziło rządowi litewskiemu. Urodzili się tu: Andrzej Rudolf Czaykowski, pseudonim „Garda” (1912-1953 Warszawa), major Wojska Polskiego, żołnierz Armii Krajowej, cichociemny, dowódca baonu w Powstaniu Warszawskim 1944, zamordowany przez komunistów oraz Jan Witkiewicz, znany też jako Jan Koszczyc Witkiewicz (1881-1958 Warszawa), polski architekt i konserwator zabytków, który w okresie art deco i wczesnego modernizmu dążył do tworzenia nowatorskich koncepcji architektonicznych powiązanych z tradycyjnymi motywami architektury polskiej; jego matką była Anna z Łopacińskich, spokrewniona z Emilią Plater, a ojciec, Jan, był bratem Stanisława Witkiewicza (1851-1915), polskiego malarza, architekta, pisarza i teoretyk sztuki, twórcy i popularyzatora architektonicznego stylu zakopiańskiego.

URNIAŻE - Urnėžiai, wieś w okręgu kowieńskim, koło Datnowa i Kiejdan, położona na historycznej polskiej Laudzie. Nazwa ma pochodzić od nazwiska dawnych właścicieli - Urniażów. Przed I wojną światową było tu jedenaście folwarków polskich, m.in. Urniażów (224 dziesięcin), Ciechanowiczów, Dowgiałłów, Paszkiewiczów, Urbelów. W 1923 r. wieś zamieszkiwali wyłącznie Polacy w liczbie 246 osób; dzisiaj mieszka tu już tylko 39 starszych osób. Na tutejszym cmentarzu prawie wszystkie stare nagrobki i wiele nowych nagrobków jest w języku polskim. Urodził się tu Tadeusz Karol Jasudowicz (ur. 1944), polski prawnik, specjalista problematyki praw człowieka i prawa międzynarodowego, profesor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, wysiedlony z Litwy wraz z rodzicami do Kraju Krasnojarskiego w 1947 r., w 1955 r. w ramach drugiej „repatriacji” Polaków ze Związku Sowieckiego wyjechał z rodziną do Polski, działacz Solidarności (współpracownik Jana Rulewskiego), w grudniu 1981r. autor listu otwartego do gen. Wojciecha Jaruzelskiego w proteście przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego.
W latach 2001-07 w Wilnie ukazywał się „Nasz Czas” – polski tygodnik społeczno-polityczny wydawany dla Polaków na Litwie, Łotwie i w Estonii; ogółem ukazało się 700 numerów czasopisma. W numerze 47 (587) w stałej „Gawędzie Cioci Gieni” ukazał się tekst mieszkającej w Urniażach Polki Eugenii Adamkiewicz pt. „Polacy na Kowieńszczyźnie” następującej treści: „Żyło i żyje tu dużo Polaków, o czym świadczą stare cmentarze i napisy na pomnikach, tradycje, od niepamiętnych czasów śpiewane polskie piosenki, polskie pacierze i szacunek do wszystkiego co polskie. Tylko gdy wracam myślami do czasów mojej młodości, to tak czasami tęskno do tej starodawnej szczerości, do ciepła sąsiedzkiego, do tak nam tutaj potrzebnej jedności. A teraz najczęściej nie możemy znaleźć zbawiennego środka do wspólnej rozmowy bez pośredników, zrobić pierwszy krok bez pośredników ze strony, bo cóż oni mogą wiedzieć o naszym życiu, o naszych warunkach. My tu na Kowieńszczyźnie nie mieliśmy polskich szkół, z kościołów też nas odsunęli i nie mieliśmy słowa Bożego nawet na roczne święta. Zawdzięczamy naszym rodzicom, że wyuczyli nas wiary i wyuczyli być Polakami - kochać i szanować swój język, swój pacierz, cenić wysoko honor Polski, bo my Polacy musimy być zawsze i wszędzie Polakami, nie zhańbić imię Polski. I to w nas zostało na całe życie. Żyliśmy sobie w zaściankowo-zagrodowych okolicach, nie posiadaliśmy wysokich nauk, ale byliśmy przesiąknięci duchem patriotyzmu. Zawdzięczamy dużo prasie polskiej, jak "Strzecha Rodzinna" (później "Chata Rodzinna", "Głos Młodych", "Światek dziecinny", "Dzień Kowieński" itd. Ich redaktorom, którzy poświęcili się w tych tak ciężkich warunkach, by podtrzymywać na duchu nas tu na Litwie w czasie międzywojennym. Czytaliśmy Trylogię H. Sienkiewicza i staraliśmy naśladować jego bohaterów. Teraz, gdy warunki są nieco inne, to znów niespokojnie na duszy, że Polacy zaczęli się dzielić na dobrych i złych. Mam nadzieję, że wszystko wróci do normy, a w tym utwierdza nasz pobyt w Kownie na obchodach Święta Niepodległości Polski. Na zaproszenie p. G. Chomańskiej 10 listopada byliśmy na mszy św. w kościele pokarmelickim, a potem w sali parafialnej wysłuchaliśmy referatu z dziejów roku 1918. W piosenkach śpiewanych przez "Canta Kovnensis" powiało duchem przeszłości. Serdeczne Bóg zapłać. Występy dzieci "Nie ma tego złego" cieszyły wesołymi krasnoludkami i innymi bajkowymi bohaterami. Biliśmy gorące brawa im i ich nauczycielce, która włożyła dużo trudu i serca, żeby zorganizować to przedstawienie. I to nas podtrzymuje na duchu. Dziękujemy serdecznie, że dajecie ludziom chwile radości i wiary, że polska pieśń i polska mowa nie zginęły.

USTRONIE – Ustronė, wieś w okręgu kowieńskim, koło Stokliszek. Majątek tutejszy (1030 ha) w XVIII w. należał do Siemaszków. Mariana Siemaszkowa na pocz. XIX w. wyszła za mąż za Apolinarego Morawskiego (Morawscy to stary polski ród szlachecki wywodzący się z Wielkopolski) – szambelana króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i wniosła go w dom mężowski. Od 1838 r. mieszkał i zmarł tu ich syn Stanisław Morawski (1801-1853), pisarz i pamiętnikarz, absolwent Uniwersytetu Wileńskiego (doktor medycyny), filareta. Uważany jest za najwybitniejszego polskiego pamiętnikarza pokolenia (Kilka lat młodości mojej w Wilnie 1924, W Peterburku (1927), Szlachta-bracia 1929). Podczas pobytu w Paryżu jesienią 1833 r. odegrał dużą rolę w skojarzeniu małżeństwa Adama Mickiewicza z Celiną Szymanowską. Na frontonie dworu był napis polski: „Pracy, Przyjaźni i Pokojowi”. Morawscy mieli we dworze bogatą galerię malarstwa polskiego (J. Peszka, J. Oleszkiewicz, J. Kaniewski, J. Suchodolski, A. Orłowski, J. Rustem, M. Januszkiewicz, J.H. Głowacki, J.K. Gładysz, J. Moraczyński, J.Ch. Lampi, F.K. Lampi, P. Jotejko; były tu także portrety nieokreślonego pędzla: Stefana Czarnieckiego, Jana III Sobieskiego, T. Kościuszki, ks. J. Poniatowskiego, gen. J. Sowińskiego) i obcego (m.in. kopie Rafaela i Albiniego). Prawdopodobnie wszystkie obrazy zagrabili Litwini w 1940 r.: galerie obrazów na dzisiejszej Litwie składają się głównie z byłych zbiorów polskich.

USZPOLE albo Uszopol – Użpaliai, miejscowość w okręgu uciańskim, koło Uciany. Były własnością królów polskich (starostwo uszpolskie). Starostwo uszpolskie dzierżawili m.in. Ogińscy, Sapiehowie, po nich ponownie od 1781 r. Ogińscy, w tym Józef Ogiński (1700-1736), poseł na sejmy i senator Rzeczypospolitej, wojewoda trocki od 1730 r., odznaczony orderem Orła Białego. Kościół katolicki wzniesiony tu w 1563 r. w 1574 r. uposażył król Stefan Batory. Król Stanisław August Poniatowski nadał miasteczku w 1792 r. prawa miejskie i herb. Mieszkańcy wspierali Powstanie Listopadowe 1830-31, a podczas Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 14 listopada do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim. Tutaj 19 marca 1864 r. został powieszony Paweł Czerwiński, pseud. „Sawa” (ur. w 1841), dowódca oddziału wojsk polskich w czasie Powstania Styczniowego 1863-64. Po jego wybuchu przybył na Inflanty, był jednym z organizatorów powstania na terenie polskich Inflant (dziś Łotwa) - w majątku Rycków Marienhausen, później walczył w oddziale Kulczyckiego. Po schwytaniu go przez Rosjan był więziony w twierdzy w Dyneburgu i 19 czerwca 1863 r. został skazany na 4 lata ciężkich robót. 1 lipca zbiegł z więzienia i wrócił do walczących oddziałów, tym razem do Wrześniewskiego. Walczył pod Oniksztami i Traupią, a później, 9 października na czele dowodzonego przez siebie 20-osobowego oddziału stoczył zwycięską walkę znów pod Oniksztami. 3 stycznia oddział został rozbity pod Sosnówką (w powiecie wiłkomierskim), a Czerwiński, ranny, dostał się do niewoli. Wyrokiem sądu w Uszopolu z 23 lutego 1864 r. został skazany na śmierć przez powieszenie. Wyrok wykonano nieumiejętnie, dwukrotnie wieszając skazańca. W pobliżu był polski zaścianek szlachecki Walerianówka.

USZPRUDZIM - Užprūdžiai, miejscowość w okręgu mariampolskim, koło Kozłowej Rudy. Urodził się tu Józef Jankowski, pseud. Szydłowski (1832-1864 Warszawa), pułkownik, bohaterski dowódca oddziałów partyzanckich w Powstaniu Styczniowym 1863–64, stoczył ponad 30 bitew i potyczek, w znacznej części zwycięskich, ujęty i stracony na stokach cytadeli w Warszawie.

UŻUGOŚCIE - Užuguostis, wieś w okręgu kowieńskim, w rejonie preńskim. Pierwszy drewniany kościół został zbudowany w 1495 r., a w 1747 r. Ludwik Pac zbudował nowy drewniany kościół, przy którym utworzona została polska szkoła parafialna. W drugiej połowie XVI wiek był tu polski zbór kalwiński. Na cmentarzu zachowało się jeszcze trochę starych grobów polskich i dużo z polskimi nazwiskami w pisowni litewskiej, co ma związek z dyskryminacyjnymi przepisami obowiązującymi na Litwie od 1923 roku, które zabraniają przedstawicielom mniejszości narodowych nosić oryginalne imiona i nazwiska, jak np. polskiej. Decyzja ta na pierwszy rzut oka z wszystkich czyni Litwinów przez ukrywanie ich prawdziwego etnicznego pochodzenia. I o to chodziło rządowi litewskiemu.

UŻUMISZKI, dawna okolicy szlachecka w okręgu kowieńskim, koło Bobt. Było tu 19 folwarków szlacheckich, największy Miłoszów miał ok. 400 ha, a spore folwarki mieli Wiolamowiczowie, Borysowiczowie, Rymowiczowie, Budrewiczowie, Bukowscy, Syriatowicze. W roku szkolnym 1926/27 za zgodą rządu litewskiego ludowo-socjaldemokratycznego nastawionego lepiej do Polaków, otwarta została tu polska szkoła podstawowa, do której uczęszczało 49 dzieci. Zamknięta w następnym roku przez nacjonalistów litewskich, którzy doszli do władzy w wyniku zamachu stanu, dokonanego w grudniu 1926 r.

UŻUSZELE - Užušiliai, wieś w okręgu wileńskim, koło Muśników, przed wojną w powiecie wiłkomierskim. Były to dobra hrabiów Platerów. W roku szkolnym 1926/27 za zgodą rządu litewskiego ludowo-socjaldemokratycznego nastawionego lepiej do Polaków, otwarta została tu polska szkoła podstawowa, do której uczęszczało 54 dzieci. Zamknięta w następnym roku przez nacjonalistów litewskich, którzy doszli do władzy w wyniku zamachu stanu, dokonanego w grudniu 1926 r.

UŻWENTY – Užventis, miasto w okręgu szawelskim, niedaleko Kielm. Pierwotnie należały do dóbr stołowych królów polskich. W 1609 r. król Zygmunt III Waza ufundował tu kościół, który w 1835 r. odnowili Druccy-Lubeccy. Były to ich dobra i mieli tu pałac. Użwenty zostały spalone podczas walk z Rosjanami w czasie polskiego Powstania Listopadowego 1831 r. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 2 czerwca do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim.

Marian Kałuski
(204)

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

17 Września 1787 roku
Przyjęto Konstytucję Stanów Zjednoczonych.


17 Września 1944 roku
48. d. Powst. Warszaw.: Walki na Czerniakowie coraz uciążliwsze. Przeprawa przez Wisłę ok. 1200 "berlingowców". Wspólny atak na Idźkowskiego 5/7


Zobacz więcej